55. udāvartapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാത ഉദാവര്തപ്രതിഷേധമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

കൃമിപ്രതിഷേധാനന്തരം കൃമിചികിത്സിതസ്യ കടുതിക്തകഷായാദേരുദാവര്തഹേതുത്വാദുദാവര്തപ്രതിഷേധാരമ്ഭോ യുക്ത ഇത്യത ആഹ- അഥാത ഇത്യാദി| ഉത് ഊര്ധ്വം വാതവിണ്മൂത്രാദീനാം ആവര്തോ ഭ്രമണം യസ്മിന് രോഗേ സ ഉദാവര്തഃ; അന്യേ പുരീഷം വായുനാ വര്തുലീകൃതമുദാവര്തം മന്യന്തേ, ലോകപ്രസിദ്ധത്വാത്||൧-൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

അധശ്ചോര്ധ്വം ച ഭാവാനാം പ്രവൃത്താനാം സ്വഭാവതഃ | ന വേഗാന് ധാരയേത് പ്രാജ്ഞോ വാതാദീനാം ജിജീവിഷുഃ ||൩||

വേഗധാരണസ്യൈകാന്തേനോദാവര്തഹേതുത്വാദ്വേഗധാരണനിഷേധമാഹ- അധശ്ചോര്ധ്വ ചേത്യാദി| അധോഭാവാ മൂത്രാദയഃ ഊര്ധ്വഭാവാ ഉദ്ഗാരാദയഃ, തേഷാം ഭാവാനാം വാതാദീനാം വേഗാന് ന ധാരയേത്| കിമ്ഭൂതാനാം? സ്വഭാവതഃ പ്രവൃത്താനാം, പ്രകൃത്യൈവ സ്വാശയച്യുതാനാമിത്യര്ഥഃ| ഏതേനൈതേऽപ്രവൃത്താ ബലാന്നോദീരണീയാ ഇതി സൂചയതി| ജിജീവിഷുഃ ജീവിതുമിച്ഛുഃ പുരുഷഃ| കേചിത് ‘പ്രാജ്ഞഃ’ ഇത്യത്ര ‘പ്രാപ്താന്’ ഇതി പഠന്തി| തേ ച വ്യാഖ്യാനയന്തി- വേഗഗ്രഹണേനൈവ പ്രാപ്താനിതി പ്രാപ്തം യസ്മാദപ്രാപ്തോ വേഗോ ന ഭവതി, അതഃ പ്രാപ്തഗ്രഹണമധികം , തേനാധികേന പ്രാപ്തഗ്രഹണേന കേഷാഞ്ചിത് പ്രാപ്താ അപി വേഗാ ധാരണീയാ ഇത്യര്ഥാധിക്യമാവേദയതി; തഥാ ച തന്ത്രാന്തരേ- “ഇമാംസ്തു ധാരയേദ്വേഗാന് ഹിതൈഷീ പ്രേത്യ ചേഹ ച| ലോഭേര്ഷ്യാദ്വേഷമാത്സര്യരാഗാദീനാം യതേന്ദ്രിയഃ ”- ഇതി| തച്ച വ്യാഖ്യാനം ന യുക്തം, യസ്മാദ്വിശേഷാഭിധാനാദേവ ലോഭാദീനാം വേഗധാരണം സിദ്ധം; തസ്മാത് പ്രാപ്താന് ഉന്മുഖീഭൂതാനിതി വ്യാഖ്യാനം യുക്തമ്| അന്യേ തു വാതാദീനാം പ്രാപ്താന് യുക്താന് വേഗാന് ന ധാരയേത്, ന തു സാഹസാദിവേഗാന് ന ധാരയേദിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി||൩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

വാതവിണ്മൂത്രജൃമ്ഭാശ്രുക്ഷവോദ്ഗാരവമീന്ദ്രിയൈഃ | വ്യാഹന്യമാനൈരുദിതൈരുദാവര്തോ നിരുച്യതേ ||൪||

ഉദാവര്തസ്യ നിരുക്തിദ്വാരാ കാരണാന്യാഹ- വാതവിണ്മൂത്രേത്യാദി| അശ്രു നേത്രോദകം, ക്ഷവഃ ഛിക്കാ; ഇന്ദ്രിയമത്ര ശുക്രമഭിപ്രേതം, ‘ശുക്രാശ്മരീ തത്സ്രവണം ഭവേദ്വാ’ ഇത്യാദിവക്ഷ്യമാണവചനാത്; അഭിധാനേ ചേന്ദ്രിയശബ്ദഃ ശുക്രേ ദൃഷ്ടഃ; തഥാച തദ്വചഃ- “ശ്രോത്രവാഗാദി സത്ത്വം ച ശുക്രം ചേന്ദ്രിയമുച്യതേ”- ഇതി| വ്യാഹന്യമാനൈഃ അവരുധ്യമാനൈഃ| ഉദിതൈരിതി ഊര്ധ്വഗതൈഃ||൪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ക്ഷുത്തൃഷ്ണാശ്വാസനിദ്രാണാമുദാവര്തോ വിധാരണാത് |൫|

അന്യേഷാമപി വിധാരണാദുദാവര്തസമ്ഭവമാഹ- ക്ഷുത്തൃഷ്ണേത്യാദി| വാതവിണ്മൂത്രാദികാത് ക്ഷുത്തൃഷ്ണാദീനാം ഭിന്നപാഠോ വാതാദീനാം സന്നിഹിതകാരണത്വം തഥാ ക്ഷുദാദീനാം വിപ്രകൃഷ്ടകാരണത്വം സൂചയതി; അഥവാ അനേന ഭിന്നപാഠേന വക്ഷ്യമാണം ഹേതുമാഹാരാശ്രിതം സൂചയതി| യഥാ- “വായുഃ കോഷ്ഠാനുഗോ രൂക്ഷൈഃ കഷായകടുതിക്തകൈഃ” ഇത്യാദി| യേ ക്ഷുദാദീനാം ഭിന്നപാഠം ന പഠന്തി; തന്മതേ ഈദൃശഃ പാഠഃ,- ‘വാതവിണ്മൂത്രജൃമ്ഭാശ്രുക്ഷവോദ്ഗാരവമീന്ദ്രിയൈഃ| ക്ഷുത്തൃഷ്ണാശ്വാസനിദ്രാണാം ധൃത്യോദാവര്തസമ്ഭവഃ’ ഇതി| ധൃത്യാ ധാരണേനേത്യര്ഥഃ| നനു, അധോവേഗരോധാദപാനപ്രകോപാദുദാവര്തസമ്ഭവോ യുക്തഃ, അശ്രുജൃമ്ഭാദിവേഗധാരണാത് കഥം തസ്യോത്പത്തിഃ ? സത്യം, അശ്രുജൃമ്ഭാദിവേഗരോധാത് കോഷ്ഠഗതോ വായുര്യദാ ഭവതി തദാऽപാനപ്രകോപാദുദാവര്തസമ്ഭവഃ|൫|-

Adhikarana 5 (5) · Śloka 5

തസ്യാഭിധാസ്യേ വ്യാസേന ലക്ഷണം ച ചികിത്സിതമ് ||൫||

തസ്യാഭിധാസ്യേ ഇത്യാദി| തസ്യ ഉദാവര്തസ്യ| അഭിധാസ്യേ കഥയിഷ്യാമി| വ്യാസേന വിസ്തരേണ||൫||

Adhikarana 6 (6) · Śloka 6

ത്രയോദശവിധശ്ചാസൌ ഭിന്ന ഏതൈസ്തു കാരണൈഃ |൬|

തസ്യ സങ്ഖ്യാമാഹ- ത്രയോദശവിധ ഇത്യാദി| ഭിന്നോ ഭേദം ഗതഃ| ഏതൈഃ കാരണൈഃ പൂര്വോക്തൈര്വാതവിണ്മൂത്രാദിഭിഃ|൬|-

Adhikarana 7 (6) · Śloka 6

അപഥ്യഭോജനാച്ചാപി വക്ഷ്യതേ ച തഥാऽപരഃ ||൬||

വാതാദിവേഗരോധാത്ത്രയോദശോദാവര്താനഭിധായേദാനീം കാരണഭേദാദപരമപ്യാഹ- അപഥ്യേത്യാദി| അപരോ വാതാദ്യവരോധജേഭ്യോऽന്യഃ||൬||

Adhikarana 8 (7) · Śloka 8

ആധ്മാനശൂലൌ ഹൃദയോപരോധം ശിരോരുജം ശ്വാസമതീവ ഹിക്കാമ് | കാസപ്രതിശ്യായഗലഗ്രഹാംശ്ച ബലാസപിത്തപ്രസരം ച ഘോരമ് ||൭|| കുര്യാദപാനോऽഭിഹതഃ സ്വമാര്ഗേ ഹന്യാത് പുരീഷം മുഖതഃ ക്ഷിപേദ്വാ |൮|

വാതജോദാവര്തലക്ഷണമാഹ- ആധ്മാനശൂലാവിത്യാദി| ഹൃദയോപരോധം ഹൃദയാവരണമ്| ബലാസപിത്തപ്രസരം ശ്ലേഷ്മപിത്തപ്രസരണമ്| അഭിഹതഃ അവരുദ്ധഃ| സ്വമാര്ഗേ ഗുദേ| ഹന്യാത് പുരീഷം പുരീഷക്ഷയം കുര്യാത് ക്ഷിപേദ്വേത്യത്രാപി പുരീഷമിതി സമ്ബന്ധനീയമ്| ഗലഗ്രഹാംശ്ചേതി ചകാരാത് ക്രിമ്യാദീനാം സമാനതന്ത്രനിര്ദിഷ്ടാനാം ഗ്രഹണമ്| അപാനാവരോധേന പ്രാണാദീനാമപി പ്രകോപാത് ശിരോരുക്കാസാദിസമ്ഭവോ യുക്തഃ||൭||

Adhikarana 9 (8) · Śloka 9

ആടോപശൂലൌ പരികര്തനം ച സങ്ഗഃ പുരീഷസ്യ തഥോര്ധ്വവാതഃ ||൮|| പുരീഷമാസ്യാദപി വാ നിരേതി പുരീഷവേഗേऽഭിഹതേ നരസ്യ |൯|

പുരീഷജോദാവര്തലക്ഷണമാഹ- ആടോപശൂലാവിത്യാദി| ആടോപ ഉദരാപൂരഃ| പരികര്തനം ഗുദമേഢ്രബസ്ത്യാദിഷു കൃന്തനമിവ വേദനാ| ഊര്ധ്വവാതോ ബഹൂദ്ഗാരതാ| ആസ്യാത് മുഖാത്| നിരേതി നിര്ഗച്ഛതി| പരികര്തനം ചേതി ചകാരാത് പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടനാദയഃ||൮||-

Adhikarana 10 (9-10) · Śloka 10

മൂത്രസ്യ വേഗേऽഭിഹതേ നരസ്തു കൃച്ഛ്രേണ മൂത്രം കുരുതേऽല്പമല്പമ് ||൯|| മേഢ്രേ ഗുദേ വങ്ക്ഷണബസ്തിമുഷ്കനാഭിപ്രദേശേഷ്വഥവാऽപി മൂര്ധ്നി | ആനദ്ധബസ്തിശ്ച ഭവന്തി തീവ്രാഃ ശൂലാശ്ച ശൂലൈരിവ ഭിന്നമൂര്തേഃ ||൧൦||

മൂത്രോദാവര്തലക്ഷണമാഹ- മൂത്രസ്യേത്യാദി| വങ്ക്ഷണമ് ഉദരോരുസന്ധിഃ| മുഷ്കൌ അണ്ഡൌ| മൂര്ധ്നി ഉത്തമാങ്ഗേ| ആനദ്ധബസ്തിഃ ആധ്മാതമൂത്രാധാരഃ| ‘ആനദ്ധബസ്തേഃ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, തേ ച ആനദ്ധബസ്തേര്മൂര്ധ്നി ശൂലാ ഭവന്തീതി യോജയന്തി| തന്ന, സമാനതന്ത്രവിരോധാത്| ഭിന്നമൂര്തേഃ ഭിന്നശരീരസ്യ ||൯-൧൦||

Adhikarana 11 (11) · Śloka 11

മന്യാഗലസ്തമ്ഭശിരോവികാരാ ജൃമ്ഭോപഘാതാത് പവനാത്മകാഃ സ്യുഃ | ശ്രോത്രാനനഘ്രാണവിലോചനോത്ഥാ ഭവന്തി തീവ്രാശ്ച തഥാ വികാരാഃ ||൧൧||

ജൃമ്ഭോദാവര്തലക്ഷണമാഹ- മന്യേത്യാദി| സ്തമ്ഭശബ്ദോ മന്യാഗലാഭ്യാം പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| ഗലസ്തമ്ഭോ ഗലഗ്രഹഃ| ശിരോവികാരാഃ സൂര്യാവര്താദയഃ| പവനാത്മകാഃ കമ്പസുപ്ത്യാദയഃ, ചകാരാത് അരുചിവിഭ്രമാദയശ്ച||൧൧||

Adhikarana 12 (12) · Śloka 12

ആനന്ദജം ശോകസമുദ്ഭവം വാ നേത്രോദകം പ്രാപ്തമമുഞ്ചതോ ഹി | ശിരോഗുരുത്വം നയനാമയാശ്ച ഭവന്തി തീവ്രാഃ സഹ പീനസേന ||൧൨||

അശ്രുജോദാവര്തലക്ഷണമാഹ- ആനന്ദജമിത്യാദി| നേത്രോദകമ് അശ്രു, പ്രാപ്തം പ്രവൃത്ത്യുന്മുഖമ്| പീനസോऽത്ര പ്രതിശ്യായഃ, സമാനതന്ത്രദര്ശനാത്| ചകാരാത് പ്രതിശ്യായാദയഃ||൧൨||

Adhikarana 13 (13) · Śloka 13

ഭവന്തി ഗാഢം ക്ഷവഥോര്വിഘാതാച്ഛിരോക്ഷിനാസാശ്രവണേഷു രോഗാഃ | കണ്ഠാസ്യപൂര്ണത്വമതീവ തോദഃ കൂജശ്ച വായോരുത വാऽപ്രവൃത്തിഃ ||൧൩||

ഛിക്കാജോദാവര്തലക്ഷണമാഹ- ഭവന്തീത്യാദി| ക്ഷവഥോര്വിഘാതാത് ഛിക്കാവരോധാത്| കണ്ഠാസ്യപൂര്ണത്വമിതി കണ്ഠമുഖേ വായുനാ പൂര്ണേ ഇവ ഭവതഃ| അതീവ തോദഃ അതീവ വ്യഥാ, കണ്ഠമുഖയോരേവ| കേചിത് ‘കണ്ഠസ്യ’ ഇതി പഠന്തി, തന്മതേ കണ്ഠസ്യൈവ പൂര്ണത്വം തോദശ്ച| കൂജഃ അവ്യക്തവചനമ്| വായോരപ്രവൃത്തിഃ ഉച്ഛ്വാസാവരോധഃ| ഉത വാ അഥവേത്യര്ഥഃ| ചകാരാത് മന്യാസ്തമ്ഭാദയഃ||൧൩||

Adhikarana 14 (14) · Śloka 14

ഉദ്ഗാരവേഗേऽഭിഹതേ ഭവന്തി ഘോരാ വികാരാഃ പവനപ്രസൂതാഃ |൧൪|

ഉദ്ഗാരജോദാവര്തലക്ഷണമാഹ- ഉദ്ഗാരവേഗ ഇത്യാദി| ഘോരാഃ കഷ്ടതരാഃ| "ഘോരാഃ" ഇത്യത്ര "ജന്തോഃ" ഇതി കേചിത് പഠന്തി| പവനപ്രസൂതാഃ കമ്പഹിക്കാഹൃദ്വിബന്ധാദയഃ|൧൪|-

Adhikarana 15 (14) · Śloka 14

ഛര്ദേര്വിഘാതേന ഭവേച്ച കുഷ്ഠം യേനൈവ ദോഷേണ വിദഗ്ധമന്നമ് ||൧൪||

ഛര്ദിജോദാവര്തലക്ഷണമാഹ- ഛര്ദേര്വിഘാതേനേത്യാദി| കുഷ്ഠഗ്രഹണമത്ര ശീതപിത്തകോപാദ്യുപലക്ഷണാര്ഥമ്| യേനൈവ ദോഷേണ വിദഗ്ധമന്നമിതി യേനൈവ വാതാദ്യന്യതമേന ദോഷേണ വിദഗ്ധം ദുഷ്ടമന്നം ഭവേത്തദ്ദോഷാധികമേവ കുഷ്ഠം സ്യാദിത്യര്ഥഃ| ചകാരാത് അരോചകാദയഃ||൧൪||

Adhikarana 16 (15) · Śloka 15

മൂത്രാശയേ പായുനി മുഷ്കയോശ്ച ശോഫോ രുജോ മൂത്രവിനിഗ്രഹശ്ച | ശുക്രാശ്മരീ തത്സ്രവണം ഭവേദ്വാ തേ തേ വികാരാ വിഹതേ തു ശുക്രേ ||൧൫||

ശുക്രജോദാവര്തലക്ഷണമാഹ- മൂത്രാശയ ഇത്യാദി| മൂത്രാശയേ ബസ്തൌ, പായുനി ഗുദേ, ശോഫഃ ശ്വയഥുഃ; രുജോऽപി മൂത്രാശയാദിഷ്വേവ ഭവന്തി| മൂത്രവിനിഗ്രഹോ മൂത്രാപ്രവൃത്തിഃ| തത്സ്രവണം ശുക്രസ്രവണം, സമാനതന്ത്രപ്രത്യയാത്| തേ തേ വികാരാ ഇതി ഹൃത്പീഡാങ്ഗമര്ദാദയഃ ശുക്രവേഗവിഘാതജാഃ സമാനതന്ത്രോക്താഃ||൧൫||

Adhikarana 17 (16) · Śloka 16

തന്ദ്രാങ്ഗമര്ദാരുചിവിഭ്രമാഃ സ്യുഃ ക്ഷുധോऽഭിഘാതാത് കൃശതാ ച ദൃഷ്ടേഃ |൧൬|

ക്ഷുജ്ജോദാവര്തലക്ഷണമാഹ- തന്ദ്രേത്യാദി| തന്ദ്രാ വൈകാരികീ നിദ്രാ; അങ്ഗമര്ദഃ അങ്ഗോദ്വേഷ്ടനമിവ വേദനാ, സ്ഫുടനികേത്യന്യേ; വിഭ്രമഃ അത്യര്ഥം ചക്രാരൂഢസ്യേവ ഭ്രമണമ്| കൃശതാ ച ദൃഷ്ടേഃ ദൃങ്മാന്ദ്യമ് ചകാരാത് ദൌര്ബല്യാദയസ്തന്ത്രാന്തരോക്താ ഗ്രാഹ്യാഃ|൧൬|-

Adhikarana 18 (16) · Śloka 16

കണ്ഠാസ്യശോഷഃ ശ്രവണാവരോധസ്തൃഷ്ണാഭിഘാതദ്ധൃദയേ വ്യഥാ ച ||൧൬||

തൃഷ്ണാജോദാവര്തലക്ഷണമാഹ- കണ്ഠാസ്യശോഷ ഇത്യാദി| ശ്രവണാവരോധോ ബാധിര്യമ്| ചകാരാത് ശ്രമസ്വേദാദയഃ സമാനതന്ത്രോക്താഃ||൧൬||

Adhikarana 19 (17) · Śloka 17

ശ്രാന്തസ്യ നിഃശ്വാസവിനിഗ്രഹേണ ഹൃദ്രോഗമോഹാവഥവാऽപി ഗുല്മഃ |൧൭|

ഉച്ഛ്വാസജോദാവര്തലക്ഷണമാഹ- ശ്രാന്തസ്യേത്യാദി| ശ്രാന്തസ്യ ദ്രുതഗമനാദിനാ ഖിന്നസ്യ| ശ്രാന്തസ്യേത്യനേനാശ്രാന്തസ്യ ശ്വാസധാരണാദപി പീഡാ ന ഭവതീതി സൂച്യതേ| മോഹോ വൈചിത്ത്യമ്|൧൭|-

Adhikarana 20 (17) · Śloka 17

ജൃമ്ഭാऽങ്ഗമര്ദോऽങ്ഗശിരോക്ഷിജാഡ്യം നിദ്രാഭിഘാതാദഥവാऽപി തന്ദ്രാ ||൧൭||

നിദ്രാജോദാവര്തലക്ഷണമാഹ- ജൃമ്ഭേത്യാദി| ജാഡ്യശബ്ദോऽങ്ഗാദിഭിഃ സമ്ബധ്യതേ; ജാഡ്യമ് അപാടവം, ഗൌരവമിതി താത്പര്യാര്ഥഃ||൧൭||

Adhikarana 21 (18) · Śloka 18

തൃഷ്ണാര്ദിതം പരിക്ലിഷ്ടം ക്ഷീണം ശൂലൈരഭിദ്രുതമ് | ശകൃദ്വമന്തം മതിമാനുദാവര്തിനമുത്സൃജേത് ||൧൮||

പരിത്യാജ്യോദാവര്തലക്ഷണമാഹ- തൃഷ്ണാര്ദിതമിത്യാദി| പരിക്ലിഷ്ടമ് അത്യര്ഥമവസന്നം, ക്രിയാരഹിതമിതി യാവത്; അന്യേ സമന്തതോ ഭാവേന ക്ലേശമുപഗതം പരിക്ലിഷ്ടം മന്യന്തേ| അഭിദ്രുതം പീഡിതമ്| ഉത്സൃജേത് പരിത്യജേത്||൧൮||

Adhikarana 22 (19) · Śloka 20

സര്വേഷ്വേതേഷു വിധിവദുദാവര്തേഷു കൃത്സ്നശഃ | വായോഃ ക്രിയാ വിധാതവ്യാഃ സ്വമാര്ഗപ്രതിപത്തയേ ||൧൯|| സാമാന്യതഃ പൃഥക്ത്വേന ക്രിയാം ഭൂയോ നിബോധ മേ |൨൦|

സര്വദോദാവര്തേഷു വായോഃ സദ്ഭാവാത് സാമാന്യേന വാതഹരീം ക്രിയാമാഹ- സര്വേഷ്വേതേഷ്വിത്യാദി| വിധിവത് യഥാവിധി| കൃത്സ്നശഃ സാമസ്ത്യേന| ക്രിയാഃ സ്നേഹസ്വേദാദികാഃ| സ്വമാര്ഗപ്രതിപത്തയേ വായോരാത്മമാര്ഗപ്രവര്തനായ| സാമാന്യതഃ സാമാന്യേന| ‘സര്വേഷു’ ഇത്യത്ര ‘നവസു’ ഇതി പഠിത്വാ വാതജോദാവര്താദിഷു നവസങ്ഖ്യേഷു വായോഃ ക്രിയാ വിധാതവ്യേതി വ്യാഖ്യാനയന്തി; തന്ന, ബുഭുക്ഷോദ്ഭവാദിഷ്വപി ചതുര്ഷൂദാവര്തേഷു വായോഃ സദ്ഭാവാദ്വാതഹരീ ക്രിയാ ക്രിയത ഇതി| പൃഥക്ത്വേന ക്രിയാമിത്യാദി| പൃഥക്ത്വേന പ്രത്യേകമ്||൧൯||

Adhikarana 23 (20) · Śloka 20

ആസ്ഥാപനം മാരുതജേ സ്നിഗ്ധസ്വിന്നേ വിശിഷ്യതേ ||൨൦||

ആസ്ഥാപനമിത്യാദി| ആസ്ഥാപനം നിരൂഹഃ, തച്ചാനുലോമികവാതഹരദ്രവ്യകൃതമ്| സ്നിഗ്ധസ്വിന്നേ ‘ആതുരേ’ ഇതി ശേഷഃ| വിശിഷ്യതേ വിശിഷ്ടം ഭവതി, വിശേഷേണ ക്രിയത ഇതി താത്പര്യാര്ഥഃ||൨൦||

Adhikarana 24 (21) · Śloka 21

പുരീഷജേ തു കര്തവ്യോ വിധിരാനാഹികോ ഭവേത് |൨൧|

പുരീഷജ ഇത്യാദി| ആനാഹികോ വിധിഃ ഫലവര്ത്യാദികോ വാതവ്യാധ്യുക്തോ വിസൂച്യാം വക്ഷ്യമാണോ വാ| തുശബ്ദാത് അനുക്തമന്യദപി പരീഷാനുലോമനം കര്തവ്യമ്|൨൧|-

Adhikarana 25 (21-25) · Śloka 26

സൌവര്ചലാഢ്യാം മദിരാം മൂത്രേ ത്വഭിഹതേ പിബേത് ||൨൧|| ഏലാം വാऽപ്യഥ മദ്യേന ക്ഷീരം വാऽപി പിബേന്നരം | ധാത്രീഫലാനാം സ്വരസം സജലം വാ പിബേത്ത്ര്യഹമ് ||൨൨|| രസമശ്വപുരീഷസ്യ ഗര്ദഭസ്യാഥവാ പിബേത് | മാംസോപദംശം മധു വാ പിബേദ്വാ സീധു ഗൌഡികമ് ||൨൩|| ഭദ്രദാരു ഘനം മൂര്വാ ഹരിദ്രാ മധുകം തഥാ | കോലപ്രമാണാനി പിബേദാന്തരിക്ഷേണ വാരിണാ ||൨൪|| ദുഃസ്പര്ശാസ്വരസം വാऽപി കഷായം കുങ്കുമസ്യ ച | ഏര്വാരുബീജം തോയേന പിബേദ്വാऽലവണീകൃതമ് ||൨൫|| പഞ്ചമൂലീശൃതം ക്ഷീരം ദ്രാക്ഷാരസമഥാപി വാ |൨൬|

സൌവര്ചലാഢ്യാമിത്യാദി| സൌവര്ചലാഢ്യാം സൌവര്ചലോത്കടാമ്| മദിരാം മദ്യമ്| തുശബ്ദാത് സര്പിഷോऽവപീഡനാദികം സമാനതന്ത്രോക്തം ഗ്രാഹ്യമ്| കിം മദിരാമേവ പിബേദഥവാऽന്യദപീത്യാഹ- ഏലാമിത്യാദി| ധാത്രീഫലാനാം സ്വരസം സജലം വേതി ന കേവലം ദുഗ്ധം പിബേദാമലകരസം സോദകം പിബേദിത്യര്ഥഃ| ‘ഗര്ദഭസ്യ’ ഇത്യത്രാപി ‘പുരീഷരസമ്’ ഇതി സമ്ബധ്യതേ| മാംസോപദംശം മാംസഭക്ഷണസഹിതം, മധു മദ്യമ്| തച്ച ദ്രാക്ഷോദ്ഭവം, സമാനതന്ത്രദര്ശനാത്| തഥാ ച തദ്വചഃ,- “ദ്രാക്ഷോദ്ഭവം ചാപി പിബേന്മദ്യം മാംസോപദംശകമ്”- ഇതി| ഗൌഡികം സീധു ഗുഡകൃതം സസ്യകമ്; അത്രാപി മാംസോപദംശമിതി സമ്ബധ്യതേ| ഭദ്രദാര്വിത്യാദി| ഭദ്രദാരു ദേവദാരു| ഘനം മുസ്താ| മൂര്വാ ചോരസ്നായുഃ| മധുകം യഷ്ടീമധു| കോലപ്രമാണാനി അര്ധകര്ഷപ്രമാണാനി| ദുഃസ്പര്ശാ ദുരാലഭാ| ഏര്വാരുഃ ഗ്രീഷ്മകര്കടികാ| അലവണീകൃതമ് ഈഷത്സൈന്ധവയുക്തമ്| പഞ്ചമൂലീ ലഘുപഞ്ചമൂലം, സമാനതന്ത്രസംവാദാത്; തഥാ ചോക്തമ്- “ലഘുനാ പഞ്ചമൂലേന ശൃതം ക്ഷീരം പിബേന്നരഃ”- ഇതി||൨൧-൨൫||-

Adhikarana 26 (26-27) · Śloka 27

യോഗാംശ്ച വിതരേദത്ര പൂര്വോക്താനശ്മരീഭിദഃ ||൨൬|| മൂത്രകൃച്ഛ്രക്രമം ചാപി കുര്യാന്നിരവശേഷതഃ | ഭൂയോ വക്ഷ്യാമി യോഗാന് യാന് മൂത്രാഘാതോപശാന്തയേ ||൨൭||

ഇദാനീം മൂത്രജോദാവര്തേ അശ്മരീമൂത്രകൃച്ഛ്രമൂത്രാഘാതചികിത്സിതാന്യതിദിശന്നാഹ- യോഗാംശ്ച വിതരേദിത്യാദി| വിതരേത് ദദ്യാത്| അത്ര മൂത്രജോദാവര്തേ| പൂര്വോക്താന് ‘കുശഃ കാശഃ ശരഃ’ ഇത്യാദിനാऽശ്മരീചികിത്സിതോക്താന്| ഭൂയഃ അതിശയേന| ‘വക്ഷ്യാമി യാന് യോഗാന്' ഇത്യത്രാപി ‘താന് കുര്യാത്’ ഇതി സമ്ബധ്യതേ||൨൬-൨൭||

Adhikarana 27 (28) · Śloka 28

സ്നൈഹൈഃ സ്വേദൈരുദാവര്തം ജൃമ്ഭാജം സമുപാചരേത് |൨൮|

ജൃമ്ഭണജോദാവര്തചികിത്സിതമാഹ- സ്നേഹൈരിത്യാദി| സ്നേഹൈഃ സ്വേദൈരിതി പദദ്വയേऽപി ബഹുവചനാച്ചതുര്ഭിഃ സ്നേഹൈശ്ചതുര്ഭിശ്ച സ്വേദൈരിത്യര്ഥഃ|൨൮|-

Adhikarana 28 (28) · Śloka 28

അശ്രുമോക്ഷോऽശ്രുജേ കാര്യഃ സ്നിഗ്ധസ്വിന്നസ്യ ദേഹിനഃ ||൨൮||

അശ്രുജോദാവര്തചികിത്സാമാഹ- അശ്രുമോക്ഷ ഇത്യാദി| അശ്രുമോക്ഷഃ അശ്രുനിഃസാരണമ്| അത്ര ലുപ്തചകാരനിര്ദേശാത്തീക്ഷ്ണഭഞ്ജനാദികം വക്ഷ്യമാണമത്രാപി സമ്ബന്ധനീയമ്||൨൮||

Adhikarana 29 (29) · Śloka 29

തീക്ഷ്ണാഞ്ജനാവപീഡാഭ്യാം തീക്ഷ്ണഗന്ധോപശിങ്ഘനൈഃ | വര്തിപ്രയോഗൈരഥവാ ക്ഷവസക്തിം പ്രവര്തയേത് ||൨൯|| (തീക്ഷ്ണൌഷധപ്രധമനൈരഥവാऽऽദിത്യരശ്മിഭിഃ||) |

ക്ഷവജോദാവര്തചികിത്സിതമാഹ- തീക്ഷ്ണാഞ്ജനാവപീഡാഭ്യാമിത്യാദി| തീക്ഷ്ണശബ്ദോऽഞ്ജനാവപീഡാഭ്യാം സഹ സമ്ബധ്യതേ| അവപീഡോ നസ്യഭേദഃ| തീക്ഷ്ണഗന്ധോപശിങ്ഘനൈഃ മരിചാദിചൂര്ണാവഘ്രാണൈഃ| വര്തിപ്രയോഗാ ധൂമവര്തിപ്രയോഗാഃ| അത്ര ലുപ്താദിശബ്ദാത് അര്കരശ്മിവിലോകനാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ| തഥാ ച- “തീക്ഷ്ണധൂമാഞ്ജനാഘ്രാണനാവനാര്കവിലോകനൈഃ| പ്രവര്തയേത് ക്ഷുതിം സക്താമ്”- ഇത്യാദി| ക്ഷവസക്തിം ഛിക്കായാ അപ്രവര്തനമ്| കേചിത്തീക്ഷ്ണാഞ്ജനാവപീഡാഭ്യാമിതി പദമശ്രുജോദാവര്ത ഏവ മന്യന്തേ ന ക്ഷവജേ, അനൌപയികത്വാത്തന്ത്രാന്തരവിരോധാച്ച||൨൯||-

Adhikarana 30 (30) · Śloka 31

ഉദ്ഗാരജേ ക്രമോപേതം സ്നൈഹികം ധൂമമാചരേത് ||൩൦|| സുരാം സൌവര്ചലവതീം ബീജപൂരരസാന്വിതാമ് |൩൧|

ഉദ്ഗാരജേ ക്രമോപേതമിത്യാദി| ക്രമോപേതം ധൂമനസ്യകവലഗ്രഹചികിത്സിതോക്തക്രമസംയുക്തമ്| കിമുദ്ഗാരജേ സ്നൈഹികം ധൂമമേവാചരേദുതാന്യദപീത്യാഹ- സുരാമിത്യാദി||൩൦||-

Adhikarana 31 (31) · Śloka 32

ഛര്ദ്യാഘാതം യഥാദോഷം സമ്യക് സ്നേഹാദിഭിര്ജയേത് ||൩൧|| സക്ഷാരലവണോപേതമഭ്യങ്ഗം ചാത്ര ദാപയേത് |൩൨|

ഛര്ദ്യാഘാതമിത്യാദി| ഛര്ദ്യാഘാതം ഛര്ദ്യാഘാതജമുദാവര്തം, കാരണേകാര്യോപചാരാത്| യഥാദോഷം ദോഷസ്യാനതിക്രമേണ| ആദിശബ്ദാത് വമനാദയഃ| സക്ഷാരലവണോപേതമ് ഈഷദ്യവക്ഷാരസൈന്ധവസംയുക്തം; യദ്യപി തന്ത്രാന്തരേ തൈലാഭ്യങ്ഗ ഉക്തസ്തഥാऽപ്യത്ര വൃദ്ധസമ്പ്രദായാദ്ധൃതാഭ്യങ്ഗഃ കാര്യഃ| ചകാരാത് വ്യായാമോപവാസാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ| 'വമ്യാഘാതം' ഇതി കേചിത് പഠന്തി||൩൧||

Adhikarana 32 (32-33) · Śloka 33

ബസ്തിശുദ്ധികരാവാപം ചതുര്ഗുണജലം പയഃ ||൩൨|| ആവാരിനാശാത് ക്വഥിതം പീതവന്തം പ്രകാമതഃ | രമയേയുഃ പ്രിയാ നാര്യഃ ശുക്രോദാവര്തിനം നരമ് ||൩൩||

ബസ്തിശുദ്ധികരാവാപമിത്യാദി| ബസ്തിശുദ്ധികരാവാപം കൂഷ്മാണ്ഡകതൃണപഞ്ചമൂലാദിപ്രക്ഷേപമ്| പ്രക്ഷേപദ്രവ്യപ്രമാണം ക്ഷീരാഷ്ടാംശേന| പയഃ ക്ഷീരമ്| പ്രകാമതഃ സ്വേച്ഛയാ നാര്യഃ ശുക്രോദാവര്തിനം നരം രമയേയുഃ ഭജേയുഃ| യദത്ര രമണേ സ്ത്രീണാം കര്ത്രീത്വേനാഭിധാനം തത് ശുക്രോദാവര്തിനോ ഹര്ഷാധിക്യസഞ്ജനനാര്ഥമ്| പ്രിയാ മനോനുകൂലാഃ| ലുപ്തചകാരാത് താമ്രചൂഡാദയസ്തന്ത്രാന്തരോക്താ ഗ്രാഹ്യാഃ||൩൨-൩൩||

Adhikarana 33 (34) · Śloka 34

ക്ഷുദ്വിഘാതേ ഹിതം സ്നിഗ്ധമുഷ്ണമല്പം ച ഭോജനമ് |൩൪|

ക്ഷുദ്വിഘാതേ ഹിതമിത്യാദി| ചകാരാത് ലഘ്വപി|൩൪|-

Adhikarana 34 (34) · Śloka 34

തൃഷ്ണാഘാതേ പിബേന്മന്ഥം യവാഗൂം വാऽപി ശീതലാമ് ||൩൪||

തൃഷ്ണാഘാതേ പിബേന്മന്ഥമിത്യാദി| മന്ഥഃ സഘൃതശീതലജലപ്ലുതാഃ സക്തവഃ| യവാഗൂരത്ര പേയാ| അപിശബ്ദാത് ശീതലജലാവഗാഹപാനാദികം ഗ്രാഹ്യമ്||൩൪||

Adhikarana 35 (35) · Śloka 35

ഭോജ്യോ രസേന വിശ്രാന്തഃ ശ്രമശ്വാസാതുരോ നരഃ |൩൫|

ഭോജ്യോ രസേനേത്യാദി| ഭോജ്യോ ഭോജയിതവ്യഃ രസേന മാംസരസേന|൩൫|-

Adhikarana 36 (35) · Śloka 35

നിദ്രാഘാതേ പിബേത് ക്ഷീരം സ്വപ്യാച്ചേഷ്ടകഥാ നരഃ ||൩൫||

നിദ്രാഘാതേ പിബേത് ക്ഷീരമിത്യാദി| ക്ഷീരം ഗോക്ഷീരം ന മാഹിഷം, പ്രധാനകല്പനാശ്രയണാത് സമാനതന്ത്രദര്ശനാച്ച| തഥാ ച തന്ത്രാന്തരമ്,- “നിദ്രാഘാതേ പിബേത് ക്ഷീരം ഗോസ്തനാദഥവാ നരഃ”- ഇതി| ഇഷ്ടകഥാ അനുകൂലകഥാഃ , ‘ശൃണുയാത്’ ഇതി ശേഷഃ| ‘ഇഷ്ടകഥാരതഃ’ ഇതി പാഠാന്തരമ്| സ്വപ്യാത് നിദ്രാം ഗച്ഛേത്||൩൫||

Adhikarana 37 (36) · Śloka 36

ആധ്മാനാദ്യേഷു രോഗേഷു യഥാസ്വം പ്രയതേത ഹി | യച്ച യത്ര ഭവേത്പ്രാപ്തം തച്ച തസ്മിന് പ്രയോജയേത് ||൩൬||

ഉദാവര്തചികിത്സിതമഭിധായേദാനീം തദുപദ്രവചികിത്സിതമാഹ- ആധ്മാനാദ്യേഷു രോഗേഷ്വിത്യാദി| ആധ്മാനാദ്യേഷു വേഗാവരോധജാതേഷു| ആദിശബ്ദാത് ശൂലപരികര്തികാപുരീഷസങ്ഗാദീനാം ഗ്രഹണമ്| യഥാസ്വം യസ്യാധ്മാനാദേര്യദാത്മീയമൌഷധം വാതവ്യാധ്യാദിചികിത്സിതോക്തം തേന പ്രയതേത പ്രയത്നം കുര്വീത| അന്യദപ്യുചിതം ചികിത്സിതമാധ്മാനാദിഷു കാര്യമിത്യാഹ- യച്ചേത്യാദി| യദൌഷധം യസ്മിന് ആധ്മാനാദൌ പ്രാപ്തം യുക്തമ്||൩൬||

Adhikarana 38 (37-40) · Śloka 41

വായുഃ കോഷ്ഠാനുഗോ രൂക്ഷൈഃ കഷായകടുതിക്തകൈഃ | ഭോജനൈഃ കുപിതഃ സദ്യ ഉദാവര്തം കരോതി ഹി ||൩൭|| വാതമൂത്രപുരീഷാസൃക്കഫമേദോവഹാനി വൈ | സ്രോതാംസ്യുദാവര്തയതി പുരീഷം ചാതിവര്തയേത് ||൩൮|| തതോ ഹൃദ്ബസ്തിശൂലാര്തോ ഗൌരവാരുചിപീഡിതഃ | വാതമൂത്രപുരീഷാണി കൃച്ഛ്രേണ കുരുതേ നരഃ ||൩൯|| ശ്വാസകാസപ്രതിശ്യായദാഹമോഹവമിജ്വരാന് | തൃഷ്ണാഹിക്കാശിരോരോഗമനഃശ്രവണവിഭ്രമാന് ||൪൦|| ലഭതേ ച ബഹൂനന്യാന് വികാരാന് വാതകോപജാന് |൪൧|

‘അപഥ്യഭോജനാച്ചാപി വക്ഷ്യതേ ച തഥാऽപരഃ’ ഇതി യദുക്തം തസ്യാവസരഃ- വായുരിത്യാദി| കോഷ്ഠാനുഗോ വായുരത്ര അപാനഃ, സമാനതന്ത്രദര്ശനാത്| തസ്യ ലക്ഷണമാഹ- വാതേത്യാദി| ഉദാവര്തയതി ഊര്ധ്വാമാവര്തയതി, അധോവഹാനി സ്രോതാംസ്യൂര്ധ്വവഹാനി കരോതീത്യര്ഥഃ| പുരീഷം ചാതിവര്തയേദിതി, ഉഷ്ട്രാദിപുരീഷവത് കഠിനം കുര്യാദിത്യര്ഥഃ| തതഃ തസ്മാദ്ധേതോഃ| വിഭ്രമോ വ്യാപദ്വിശേഷഃ| അന്യാന് ആധ്മാനപ്രത്യാധ്മാനാദീന്||൩൭-൪൦||-

Adhikarana 39 (41) · Śloka 42

തം തൈലലവണാഭ്യക്തം സ്നിഗ്ധം സ്വിന്നം നിരൂഹയേത് ||൪൧|| ദോഷതോ ഭിന്നവര്ചസ്കം ഭുക്തം ചാപ്യനുവാസയേത് |൪൨|

തസ്യ ചികിത്സിതമാഹ- തം തൈലേത്യാദി| തമ് ഉദാവര്തിനമ്| ദോഷത ഇത്യാദി| ഭിന്നവര്ചസ്കം നിരൂഹഭിന്നപുരീഷം പുരുഷം ദോഷമപേക്ഷ്യ ഭുക്തവന്തമനുവാസയേദിതി സമ്ബന്ധഃ| കേചിദത്രാനുവാസനം നിരുഹാതിയോഗവ്യാപത്പ്രശമനാര്ഥം മന്യന്തേ; തന്ന, സമാനതന്ത്രവിരോധാത്; തഥാ ച,- “ഉദാവര്തേ ത്വപഥ്യോത്ഥേ സുനിരൂഢം തതോ ഭിഷക്| യഥാദോഷം ഭുക്തവന്തമാശു ചൈവാനുവാസയേത്”- ഇതി| കേചിത് ‘ഭിന്നവര്ചസ്കം’ ഇത്യത്ര ‘ഭിന്നവര്ചാംസി’ ഇതി പഠിത്വാ അനുലോമനീയാനി ഭുക്തവന്തമിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി||൪൧||-

Adhikarana 40 (42) · Śloka 43

ന ചേച്ഛാന്തിം വ്രജത്യേവമുദാവര്തഃ സുദാരുണഃ ||൪൨|| അഥൈനം ബഹുശഃ സ്വിന്നം യുഞ്ജ്യാത് സ്നേഹവിരേചനൈഃ |൪൩|

നിരൂഹാനുവാസനാഭ്യാമപ്യപ്രശാമ്യത്യുദാവര്തേ ചികിത്സിതമാഹ- ന ചേച്ഛാന്തിമിത്യാദി| ഏവം പൂര്വോക്തവിധിനാ| ഏനമ് ഉദാവര്തിനമ്| സ്വിന്നം സ്നിഗ്ധസ്വിന്നമ്, ആദിലോപാത്| സ്നേഹവിരേചനൈരേരണ്ഡതൈലാദിഭിഃ||൪൨||-

Adhikarana 41 (43-44) · Śloka 44

പായയേത ത്രിവൃത്പീലുയവാനീരമ്ലപാചനൈഃ ||൪൩|| ഹിങ്ഗുകുഷ്ഠവചാസ്വര്ജിവിഡങ്ഗം വാ ദ്വിരുത്തരമ് | യോഗാവേതാവുദാവര്തം ശൂലം ചാനിലജം ഹതഃ ||൪൪||

അപഥ്യജോദാവര്തേ യോഗദ്വയമാഹ- പായയേതേത്യാദി| പീലുഃ ഉഷ്ട്രപ്രിയോ ഗുഡഫലഃ, ഭാദാനകേ ‘പീലു’ ഇതി പ്രസിദ്ധഃ| അമ്ലപാചനൈഃ അമ്ലം കാഞ്ജികം, പാചനാനി ചിത്രകാദീനി, തൈഃ സഹ പായയേദിത്യര്ഥഃ| ത്രിവൃദാദിഃ ഏകോ യോഗഃ, ഹിങ്ഗ്വാദിസ്തു ദ്വിതീയഃ| സ്വര്ജീ സ്വര്ജികാക്ഷാരഃ| ദ്വിരുത്തരമിതി ആദ്യാച്ച ദ്രവ്യാദുത്തരോത്തരം ദ്രവ്യം ദ്വിഗുണം ഗ്രാഹ്യമ്| ദ്വിരുത്തരമിതി പദം ന പൂര്വയോഗേ സമ്ബന്ധനീയം, ‘ദ്വിരുത്തരാ ഹിങ്ഗുവചാ സകുഷ്ഠാ’ ഇത്യാദിനാ തന്ത്രാന്തരേ ദര്ശിതത്വാത്| യവാനീരിത്യത്ര യവാഗൂമിതി കേചിത് പഠന്തി| അപരേ ‘അമ്ലപാചനൈഃ’ ഇത്യത്ര 'അമ്ലപാനകൈഃ' ഇതി പഠിത്വാ അമ്ലദ്രവൈരിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി||൪൩-൪൪||

Adhikarana 42 (45) · Śloka 46

ദേവദാര്വഗ്നികൌ കുഷ്ഠം ശുണ്ഠീം പഥ്യാം പലങ്കഷാമ് | പൌഷ്കരാണി ച മൂലാനി തോയസ്യര്ധാഢകേ പചേത് ||൪൫|| പാദാവശിഷ്ടം തത് പീതമുദാവര്തമപോഹതി |൪൬|

ദേവദാര്വഗ്നികാവിത്യാദി| അഗ്നികഃ അജമോദാ| പഥ്യാ ഹരീതകീ| പലങ്കഷാ ഗുഗ്ഗുലുഃ| അര്ധാഢകം ദ്വാത്രിംശത്പലാനി, പാദാവശിഷ്ടമ് അഷ്ടപലപ്രമിതം, വൃദ്ധവൈദ്യവ്യവഹാരാത്തന്ത്രാന്തരദര്ശനാച്ച| തഥാ ച തന്ത്രാന്തരേ ഉക്തമ്,- "കുഷ്ഠം പലങ്കഷാം പഥ്യാം ശുണ്ഠീം ദാര്വഗ്നിപുഷ്കരമ്| ദ്വാത്രിംശതാ തോയപലൈഃ പക്ത്വാ പാദാവശേഷിതമ്| പായയേത്"- ഇത്യാദി| യദ്യപി ‘ക്വാഥസ്യാഞ്ജലിരിഷ്യതേ’ ഇതി പരിഭാഷാ വിദ്യതേ, തഥാऽപി മാനാനുക്തൌ പരിഭാഷാശ്രയണം ന പുനരുക്തേ മാനേ| കേചിദര്ധാഢകം ചതുഃഷഷ്ടിപലാനി മന്യന്തേ, തേ ച ഷോഡശപലോന്മിതം ക്വാഥം പായയന്തി; അപരേ ക്വാഥബാഹുല്യാത് ക്രമശഃ ക്വാഥപാനമിച്ഛന്തി ന പുനരേകസ്മിന്നേവ ദിവസേ; തന്ന, സമാനതന്ത്രവിരോധാത്||൪൫||-

Adhikarana 43 (46-47) · Śloka 47

മൂലകം ശുഷ്കമാര്ദ്രം ച വര്ഷാഭൂഃ പഞ്ചമൂലകമ് ||൪൬|| ആരേവതഫലം ചാപ്സു പക്ത്വാ തേന ഘൃതം പചേത് | തത് പീയമാനം ശാസ്ത്യുഗ്രമുദാവര്തമശേഷതഃ ||൪൭||

ഉദാവര്തേ പാനാര്ഥം ഘൃതമാഹ- മൂലകമിത്യാദി| ശുഷ്കമിതി മൂലാര്ദ്രകയോര്വിശേഷണമ്| വര്ഷാഭൂഃ പുനര്നവാ| പഞ്ചമൂലകം ബില്വാദിപഞ്ചമൂലമ്| ആരേവതഫലം ഗിരിമാലകഫലമ്| പക്ത്വേതി ക്വാഥപാകപരിഭാഷയാ| തേന ക്വാഥേന| ശാസ്തി ഹന്തീത്യര്ഥഃ||൪൬-൪൭||

Adhikarana 44 (48) · Śloka 48

വചാമതിവിഷാം കുഷ്ഠം യവക്ഷാരം ഹരീതകീമ് | കൃഷ്ണാം നിര്ദഹനീം ചാപി പിബേദുഷ്ണേന വാരിണാ ||൪൮||

വചാമതിവിഷാമിത്യാദി| നിര്ദഹനീ അഗ്നിമന്ഥഃ, ഗണികാരികേത്യന്യേ||൪൮||

Adhikarana 45 (49) · Śloka 50

ഇക്ഷ്വാകുമൂലം മദനം വിശല്യാതിവിഷേ വചാമ് | കുഷ്ഠം കിണ്വാഗ്നികൌ ചൈവ പിബേത്തുല്യാനി പൂര്വവത് ||൪൯|| മൂത്രേണ ദേവദാര്വഗ്നിത്രിഫലാബൃഹതീഃ പിബേത് |൫൦|

ഇക്ഷ്വാകുമൂലമിത്യാദി| ഇക്ഷ്വാകുഃ കടുതുമ്ബീ| വിശല്യാ കാഷ്ഠപാടലാ, ഇന്ദ്രവാരുണീത്യന്യേ| കിണ്വം സുരാബീജം; അഗ്നികഃ അജമോദാ| പൂര്വവദിതി ഉഷ്ണോദകേനേത്യര്ഥഃ| മൂത്രേണ ഗോമൂത്രേണ| അഗ്നിഃ ചിത്രകഃ||൪൯||

Adhikarana 46 (50) · Śloka 51

യവപ്രസ്ഥം ഫലൈഃ സാര്ധം കണ്ടകാര്യാ ജലാഢകേ ||൫൦|| പക്ത്വാऽര്ധപ്രസ്ഥശേഷം തു പിബേദ്ധിങ്ഗുസമന്വിതമ് |൫൧|

യവപ്രസ്ഥമിത്യാദി| കണ്ടകാരീഫലയവയോഃ സമുദിതേന സമഭാഗേന പ്രസ്ഥം ഷോഡശപലാനി| ജലാഢകം തോയസ്യ ചതുഃഷഷ്ടിപലാനി, വൃദ്ധവൈദ്യവ്യവഹാരാദത്ര തോയദ്വൈഗുണ്യപരിഭാഷാ നാദ്രിയതേ| അര്ധപ്രസ്ഥശേഷമ് അഷ്ടൌ പലാനി| അത്ര ക്വാഥസ്യാഷ്ടൌ പലാനി ബഹുത്വാത് കഥം പാതവ്യാനീതി നാശങ്കനീയം, "ഋഷയസ്ത്വേവ ജാനന്തി ദ്ര്വ്യസംയോഗജം ഫലമ്"- ഇത്യുക്തേഃ| യേ തു പൂര്വോക്തദേവദാര്വാദിപാനവദത്രാപി തോയസ്യ മാനാധിക്യമിച്ഛന്തി, തേ കണ്ടകാരിഫലാന്യപി പ്രസ്ഥപ്രമിതാനി ഗൃഹ്ണന്തി| കേചിത് ‘യവപ്രസ്ഥം പലേ ദ്വേ ച കണ്ടകാര്യാ’ ഇതി പഠന്തി||൫൦||-

Adhikarana 47 (51) · Śloka 52

മദനാലാബുബീജാനി പിപ്പലീം സനിദിഗ്ധികാമ് ||൫൧|| സഞ്ചൂര്ണ്യ പ്രധമേന്നാഡ്യാ വിശത്യേതദ്യഥാ ഗുദമ് |൫൨|

മദനാലാബുബീജാനീത്യാദി| മദനം മദനഫലം, തസ്യ ബീജാനി വൈതരണസംവാദാത്| തഥാ ച തദ്വചഃ,- "മദനാലാബുനോര്ബീജം കണ്ടകാരീകണാന്വിതമ്"- ഇത്യാദി| നിദിഗ്ധികാ കണ്ടകാരീ| ഏതാനി സഞ്ചൂര്ണ്യ നാഡ്യാ പ്രധമേത് മുഖാദിവായുനാ കൃത്വാ ഗുദേ പ്രേരയേത്||൫൧||-

Adhikarana 48 (52-53) · Śloka 53

ചൂര്ണം നികുമ്ഭകമ്പില്ലശ്യാമേക്ഷ്വാക്വഗ്നികോദ്ഭവമ് ||൫൨|| കൃതവേധനമാഗധ്യോര്ലവണാനാം ച സാധയേത് | ഗവാം മൂത്രേണ താ വര്തീഃ കാരയേത്തു ഗുദാനുഗാഃ | സദ്യഃ ശര്മകരാവേതൌ യോഗാവമൃതസമ്മതൌ ||൫൩||

ചൂര്ണമിത്യാദി| നികുമ്ഭോ ദന്തീവൃക്ഷഃ, കമ്പില്ലഃ രോചനികാ, ശ്യാമാ അരുണമൂലാ ത്രിവൃത്, ഇക്ഷ്വാകുഃ കടുതുമ്ബീ, അഗ്നികഃ അജമോദാ, കൃതവേധനം കോശാതകീഭേദഃ, മാഗധീ പിപ്പലീ, ലവണാനി സൈന്ധവാദീനി, ഗുദാനുഗാ ഗുദപ്രവേശയോഗ്യപ്രമാണാ| ശര്മകരൌ സുഖകരൌ| ഏതൌ യോഗാവിതി മദനാദിചൂര്ണപ്രധമനയോഗവര്തിയോഗൌ| അമൃതസമ്മിതൌ അമൃതതുല്യൌ, ജീവനീയാത്മകത്വാത്| വര്തികല്പനാം കഥയതി- നികുമ്ഭാദീനാം ചൂര്ണം ഗോമൂത്രേണ പക്ത്വാ ഘനേ ശീതീഭൂതേ ച സതി വര്തീഃ കാരയേത്||൫൨-൫൩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 55

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ കായചികിത്സാതേന്ത്രേ ഉദാവര്തപ്രതിഷേധോ നാമ (സപ്തദശോऽധ്യായഃ, ആദിതഃ) പഞ്ചപഞ്ചാശത്തമോऽധ്യായഃ ||൫൫||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാമുത്തരതന്ത്രേ ഉദാവര്തപ്രതിഷേധോ നാമ പഞ്ചപഞ്ചാശത്തമോऽധ്യായഃ||൫൫||