Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాత ఉదావర్తప్రతిషేధమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथात उदावर्तप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
కృమిప్రతిషేధానంతరం కృమిచికిత్సితస్య కటుతిక్తకషాయాదేరుదావర్తహేతుత్వాదుదావర్తప్రతిషేధారంభో యుక్త ఇత్యత ఆహ- అథాత ఇత్యాది| ఉత్ ఊర్ధ్వం వాతవిణ్మూత్రాదీనాం ఆవర్తో భ్రమణం యస్మిన్ రోగే స ఉదావర్తః; అన్యే పురీషం వాయునా వర్తులీకృతముదావర్తం మన్యంతే, లోకప్రసిద్ధత్వాత్||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
అధశ్చోర్ధ్వం చ భావానాం ప్రవృత్తానాం స్వభావతః | న వేగాన్ ధారయేత్ ప్రాజ్ఞో వాతాదీనాం జిజీవిషుః ||3||
अधश्चोर्ध्वं च भावानां प्रवृत्तानां स्वभावतः | न वेगान् धारयेत् प्राज्ञो वातादीनां जिजीविषुः ||३||
🔊 Audio coming soon
వేగధారణస్యైకాంతేనోదావర్తహేతుత్వాద్వేగధారణనిషేధమాహ- అధశ్చోర్ధ్వ చేత్యాది| అధోభావా మూత్రాదయః ఊర్ధ్వభావా ఉద్గారాదయః, తేషాం భావానాం వాతాదీనాం వేగాన్ న ధారయేత్| కింభూతానాం? స్వభావతః ప్రవృత్తానాం, ప్రకృత్యైవ స్వాశయచ్యుతానామిత్యర్థః| ఏతేనైతేఽప్రవృత్తా బలాన్నోదీరణీయా ఇతి సూచయతి| జిజీవిషుః జీవితుమిచ్ఛుః పురుషః| కేచిత్ ‘ప్రాజ్ఞః’ ఇత్యత్ర ‘ప్రాప్తాన్’ ఇతి పఠంతి| తే చ వ్యాఖ్యానయంతి- వేగగ్రహణేనైవ ప్రాప్తానితి ప్రాప్తం యస్మాదప్రాప్తో వేగో న భవతి, అతః ప్రాప్తగ్రహణమధికం , తేనాధికేన ప్రాప్తగ్రహణేన కేషాంచిత్ ప్రాప్తా అపి వేగా ధారణీయా ఇత్యర్థాధిక్యమావేదయతి; తథా చ తంత్రాంతరే- “ఇమాంస్తు ధారయేద్వేగాన్ హితైషీ ప్రేత్య చేహ చ| లోభేర్ష్యాద్వేషమాత్సర్యరాగాదీనాం యతేంద్రియః ”- ఇతి| తచ్చ వ్యాఖ్యానం న యుక్తం, యస్మాద్విశేషాభిధానాదేవ లోభాదీనాం వేగధారణం సిద్ధం; తస్మాత్ ప్రాప్తాన్ ఉన్ముఖీభూతానితి వ్యాఖ్యానం యుక్తం| అన్యే తు వాతాదీనాం ప్రాప్తాన్ యుక్తాన్ వేగాన్ న ధారయేత్, న తు సాహసాదివేగాన్ న ధారయేదితి వ్యాఖ్యానయంతి||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
వాతవిణ్మూత్రజృంభాశ్రుక్షవోద్గారవమీంద్రియైః | వ్యాహన్యమానైరుదితైరుదావర్తో నిరుచ్యతే ||4||
वातविण्मूत्रजृम्भाश्रुक्षवोद्गारवमीन्द्रियैः | व्याहन्यमानैरुदितैरुदावर्तो निरुच्यते ||४||
🔊 Audio coming soon
ఉదావర్తస్య నిరుక్తిద్వారా కారణాన్యాహ- వాతవిణ్మూత్రేత్యాది| అశ్రు నేత్రోదకం, క్షవః ఛిక్కా; ఇంద్రియమత్ర శుక్రమభిప్రేతం, ‘శుక్రాశ్మరీ తత్స్రవణం భవేద్వా’ ఇత్యాదివక్ష్యమాణవచనాత్; అభిధానే చేంద్రియశబ్దః శుక్రే దృష్టః; తథాచ తద్వచః- “శ్రోత్రవాగాది సత్త్వం చ శుక్రం చేంద్రియముచ్యతే”- ఇతి| వ్యాహన్యమానైః అవరుధ్యమానైః| ఉదితైరితి ఊర్ధ్వగతైః||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
క్షుత్తృష్ణాశ్వాసనిద్రాణాముదావర్తో విధారణాత్ |5|
क्षुत्तृष्णाश्वासनिद्राणामुदावर्तो विधारणात् |५|
🔊 Audio coming soon
అన్యేషామపి విధారణాదుదావర్తసంభవమాహ- క్షుత్తృష్ణేత్యాది| వాతవిణ్మూత్రాదికాత్ క్షుత్తృష్ణాదీనాం భిన్నపాఠో వాతాదీనాం సన్నిహితకారణత్వం తథా క్షుదాదీనాం విప్రకృష్టకారణత్వం సూచయతి; అథవా అనేన భిన్నపాఠేన వక్ష్యమాణం హేతుమాహారాశ్రితం సూచయతి| యథా- “వాయుః కోష్ఠానుగో రూక్షైః కషాయకటుతిక్తకైః” ఇత్యాది| యే క్షుదాదీనాం భిన్నపాఠం న పఠంతి; తన్మతే ఈదృశః పాఠః,- ‘వాతవిణ్మూత్రజృంభాశ్రుక్షవోద్గారవమీంద్రియైః| క్షుత్తృష్ణాశ్వాసనిద్రాణాం ధృత్యోదావర్తసంభవః’ ఇతి| ధృత్యా ధారణేనేత్యర్థః| నను, అధోవేగరోధాదపానప్రకోపాదుదావర్తసంభవో యుక్తః, అశ్రుజృంభాదివేగధారణాత్ కథం తస్యోత్పత్తిః ? సత్యం, అశ్రుజృంభాదివేగరోధాత్ కోష్ఠగతో వాయుర్యదా భవతి తదాఽపానప్రకోపాదుదావర్తసంభవః|5|-
Adhikarana 5 (5) · Śloka 5
తస్యాభిధాస్యే వ్యాసేన లక్షణం చ చికిత్సితం ||5||
तस्याभिधास्ये व्यासेन लक्षणं च चिकित्सितम् ||५||
🔊 Audio coming soon
తస్యాభిధాస్యే ఇత్యాది| తస్య ఉదావర్తస్య| అభిధాస్యే కథయిష్యామి| వ్యాసేన విస్తరేణ||5||
Adhikarana 6 (6) · Śloka 6
త్రయోదశవిధశ్చాసౌ భిన్న ఏతైస్తు కారణైః |6|
त्रयोदशविधश्चासौ भिन्न एतैस्तु कारणैः |६|
🔊 Audio coming soon
తస్య సంఖ్యామాహ- త్రయోదశవిధ ఇత్యాది| భిన్నో భేదం గతః| ఏతైః కారణైః పూర్వోక్తైర్వాతవిణ్మూత్రాదిభిః|6|-
Adhikarana 7 (6) · Śloka 6
అపథ్యభోజనాచ్చాపి వక్ష్యతే చ తథాఽపరః ||6||
अपथ्यभोजनाच्चापि वक्ष्यते च तथाऽपरः ||६||
🔊 Audio coming soon
వాతాదివేగరోధాత్త్రయోదశోదావర్తానభిధాయేదానీం కారణభేదాదపరమప్యాహ- అపథ్యేత్యాది| అపరో వాతాద్యవరోధజేభ్యోఽన్యః||6||
Adhikarana 8 (7) · Śloka 8
ఆధ్మానశూలౌ హృదయోపరోధం శిరోరుజం శ్వాసమతీవ హిక్కాం | కాసప్రతిశ్యాయగలగ్రహాంశ్చ బలాసపిత్తప్రసరం చ ఘోరం ||7|| కుర్యాదపానోఽభిహతః స్వమార్గే హన్యాత్ పురీషం ముఖతః క్షిపేద్వా |8|
आध्मानशूलौ हृदयोपरोधं शिरोरुजं श्वासमतीव हिक्काम् | कासप्रतिश्यायगलग्रहांश्च बलासपित्तप्रसरं च घोरम् ||७|| कुर्यादपानोऽभिहतः स्वमार्गे हन्यात् पुरीषं मुखतः क्षिपेद्वा |८|
🔊 Audio coming soon
వాతజోదావర్తలక్షణమాహ- ఆధ్మానశూలావిత్యాది| హృదయోపరోధం హృదయావరణం| బలాసపిత్తప్రసరం శ్లేష్మపిత్తప్రసరణం| అభిహతః అవరుద్ధః| స్వమార్గే గుదే| హన్యాత్ పురీషం పురీషక్షయం కుర్యాత్ క్షిపేద్వేత్యత్రాపి పురీషమితి సంబంధనీయం| గలగ్రహాంశ్చేతి చకారాత్ క్రిమ్యాదీనాం సమానతంత్రనిర్దిష్టానాం గ్రహణం| అపానావరోధేన ప్రాణాదీనామపి ప్రకోపాత్ శిరోరుక్కాసాదిసంభవో యుక్తః||7||
Adhikarana 9 (8) · Śloka 9
ఆటోపశూలౌ పరికర్తనం చ సంగః పురీషస్య తథోర్ధ్వవాతః ||8|| పురీషమాస్యాదపి వా నిరేతి పురీషవేగేఽభిహతే నరస్య |9|
आटोपशूलौ परिकर्तनं च सङ्गः पुरीषस्य तथोर्ध्ववातः ||८|| पुरीषमास्यादपि वा निरेति पुरीषवेगेऽभिहते नरस्य |९|
🔊 Audio coming soon
పురీషజోదావర్తలక్షణమాహ- ఆటోపశూలావిత్యాది| ఆటోప ఉదరాపూరః| పరికర్తనం గుదమేఢ్రబస్త్యాదిషు కృంతనమివ వేదనా| ఊర్ధ్వవాతో బహూద్గారతా| ఆస్యాత్ ముఖాత్| నిరేతి నిర్గచ్ఛతి| పరికర్తనం చేతి చకారాత్ పిండికోద్వేష్టనాదయః||8||-
Adhikarana 10 (9-10) · Śloka 10
మూత్రస్య వేగేఽభిహతే నరస్తు కృచ్ఛ్రేణ మూత్రం కురుతేఽల్పమల్పం ||9|| మేఢ్రే గుదే వంక్షణబస్తిముష్కనాభిప్రదేశేష్వథవాఽపి మూర్ధ్ని | ఆనద్ధబస్తిశ్చ భవంతి తీవ్రాః శూలాశ్చ శూలైరివ భిన్నమూర్తేః ||10||
मूत्रस्य वेगेऽभिहते नरस्तु कृच्छ्रेण मूत्रं कुरुतेऽल्पमल्पम् ||९|| मेढ्रे गुदे वङ्क्षणबस्तिमुष्कनाभिप्रदेशेष्वथवाऽपि मूर्ध्नि | आनद्धबस्तिश्च भवन्ति तीव्राः शूलाश्च शूलैरिव भिन्नमूर्तेः ||१०||
🔊 Audio coming soon
మూత్రోదావర్తలక్షణమాహ- మూత్రస్యేత్యాది| వంక్షణం ఉదరోరుసంధిః| ముష్కౌ అండౌ| మూర్ధ్ని ఉత్తమాంగే| ఆనద్ధబస్తిః ఆధ్మాతమూత్రాధారః| ‘ఆనద్ధబస్తేః’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, తే చ ఆనద్ధబస్తేర్మూర్ధ్ని శూలా భవంతీతి యోజయంతి| తన్న, సమానతంత్రవిరోధాత్| భిన్నమూర్తేః భిన్నశరీరస్య ||9-10||
Adhikarana 11 (11) · Śloka 11
మన్యాగలస్తంభశిరోవికారా జృంభోపఘాతాత్ పవనాత్మకాః స్యుః | శ్రోత్రాననఘ్రాణవిలోచనోత్థా భవంతి తీవ్రాశ్చ తథా వికారాః ||11||
मन्यागलस्तम्भशिरोविकारा जृम्भोपघातात् पवनात्मकाः स्युः | श्रोत्राननघ्राणविलोचनोत्था भवन्ति तीव्राश्च तथा विकाराः ||११||
🔊 Audio coming soon
జృంభోదావర్తలక్షణమాహ- మన్యేత్యాది| స్తంభశబ్దో మన్యాగలాభ్యాం ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| గలస్తంభో గలగ్రహః| శిరోవికారాః సూర్యావర్తాదయః| పవనాత్మకాః కంపసుప్త్యాదయః, చకారాత్ అరుచివిభ్రమాదయశ్చ||11||
Adhikarana 12 (12) · Śloka 12
ఆనందజం శోకసముద్భవం వా నేత్రోదకం ప్రాప్తమముంచతో హి | శిరోగురుత్వం నయనామయాశ్చ భవంతి తీవ్రాః సహ పీనసేన ||12||
आनन्दजं शोकसमुद्भवं वा नेत्रोदकं प्राप्तममुञ्चतो हि | शिरोगुरुत्वं नयनामयाश्च भवन्ति तीव्राः सह पीनसेन ||१२||
🔊 Audio coming soon
అశ్రుజోదావర్తలక్షణమాహ- ఆనందజమిత్యాది| నేత్రోదకం అశ్రు, ప్రాప్తం ప్రవృత్త్యున్ముఖం| పీనసోఽత్ర ప్రతిశ్యాయః, సమానతంత్రదర్శనాత్| చకారాత్ ప్రతిశ్యాయాదయః||12||
Adhikarana 13 (13) · Śloka 13
భవంతి గాఢం క్షవథోర్విఘాతాచ్ఛిరోక్షినాసాశ్రవణేషు రోగాః | కంఠాస్యపూర్ణత్వమతీవ తోదః కూజశ్చ వాయోరుత వాఽప్రవృత్తిః ||13||
भवन्ति गाढं क्षवथोर्विघाताच्छिरोक्षिनासाश्रवणेषु रोगाः | कण्ठास्यपूर्णत्वमतीव तोदः कूजश्च वायोरुत वाऽप्रवृत्तिः ||१३||
🔊 Audio coming soon
ఛిక్కాజోదావర్తలక్షణమాహ- భవంతీత్యాది| క్షవథోర్విఘాతాత్ ఛిక్కావరోధాత్| కంఠాస్యపూర్ణత్వమితి కంఠముఖే వాయునా పూర్ణే ఇవ భవతః| అతీవ తోదః అతీవ వ్యథా, కంఠముఖయోరేవ| కేచిత్ ‘కంఠస్య’ ఇతి పఠంతి, తన్మతే కంఠస్యైవ పూర్ణత్వం తోదశ్చ| కూజః అవ్యక్తవచనం| వాయోరప్రవృత్తిః ఉచ్ఛ్వాసావరోధః| ఉత వా అథవేత్యర్థః| చకారాత్ మన్యాస్తంభాదయః||13||
Adhikarana 14 (14) · Śloka 14
ఉద్గారవేగేఽభిహతే భవంతి ఘోరా వికారాః పవనప్రసూతాః |14|
उद्गारवेगेऽभिहते भवन्ति घोरा विकाराः पवनप्रसूताः |१४|
🔊 Audio coming soon
ఉద్గారజోదావర్తలక్షణమాహ- ఉద్గారవేగ ఇత్యాది| ఘోరాః కష్టతరాః| "ఘోరాః" ఇత్యత్ర "జంతోః" ఇతి కేచిత్ పఠంతి| పవనప్రసూతాః కంపహిక్కాహృద్విబంధాదయః|14|-
Adhikarana 15 (14) · Śloka 14
ఛర్దేర్విఘాతేన భవేచ్చ కుష్ఠం యేనైవ దోషేణ విదగ్ధమన్నం ||14||
छर्देर्विघातेन भवेच्च कुष्ठं येनैव दोषेण विदग्धमन्नम् ||१४||
🔊 Audio coming soon
ఛర్దిజోదావర్తలక్షణమాహ- ఛర్దేర్విఘాతేనేత్యాది| కుష్ఠగ్రహణమత్ర శీతపిత్తకోపాద్యుపలక్షణార్థం| యేనైవ దోషేణ విదగ్ధమన్నమితి యేనైవ వాతాద్యన్యతమేన దోషేణ విదగ్ధం దుష్టమన్నం భవేత్తద్దోషాధికమేవ కుష్ఠం స్యాదిత్యర్థః| చకారాత్ అరోచకాదయః||14||
Adhikarana 16 (15) · Śloka 15
మూత్రాశయే పాయుని ముష్కయోశ్చ శోఫో రుజో మూత్రవినిగ్రహశ్చ | శుక్రాశ్మరీ తత్స్రవణం భవేద్వా తే తే వికారా విహతే తు శుక్రే ||15||
मूत्राशये पायुनि मुष्कयोश्च शोफो रुजो मूत्रविनिग्रहश्च | शुक्राश्मरी तत्स्रवणं भवेद्वा ते ते विकारा विहते तु शुक्रे ||१५||
🔊 Audio coming soon
శుక్రజోదావర్తలక్షణమాహ- మూత్రాశయ ఇత్యాది| మూత్రాశయే బస్తౌ, పాయుని గుదే, శోఫః శ్వయథుః; రుజోఽపి మూత్రాశయాదిష్వేవ భవంతి| మూత్రవినిగ్రహో మూత్రాప్రవృత్తిః| తత్స్రవణం శుక్రస్రవణం, సమానతంత్రప్రత్యయాత్| తే తే వికారా ఇతి హృత్పీడాంగమర్దాదయః శుక్రవేగవిఘాతజాః సమానతంత్రోక్తాః||15||
Adhikarana 17 (16) · Śloka 16
తంద్రాంగమర్దారుచివిభ్రమాః స్యుః క్షుధోఽభిఘాతాత్ కృశతా చ దృష్టేః |16|
तन्द्राङ्गमर्दारुचिविभ्रमाः स्युः क्षुधोऽभिघातात् कृशता च दृष्टेः |१६|
🔊 Audio coming soon
క్షుజ్జోదావర్తలక్షణమాహ- తంద్రేత్యాది| తంద్రా వైకారికీ నిద్రా; అంగమర్దః అంగోద్వేష్టనమివ వేదనా, స్ఫుటనికేత్యన్యే; విభ్రమః అత్యర్థం చక్రారూఢస్యేవ భ్రమణం| కృశతా చ దృష్టేః దృఙ్మాంద్యం చకారాత్ దౌర్బల్యాదయస్తంత్రాంతరోక్తా గ్రాహ్యాః|16|-
Adhikarana 18 (16) · Śloka 16
కంఠాస్యశోషః శ్రవణావరోధస్తృష్ణాభిఘాతద్ధృదయే వ్యథా చ ||16||
कण्ठास्यशोषः श्रवणावरोधस्तृष्णाभिघातद्धृदये व्यथा च ||१६||
🔊 Audio coming soon
తృష్ణాజోదావర్తలక్షణమాహ- కంఠాస్యశోష ఇత్యాది| శ్రవణావరోధో బాధిర్యం| చకారాత్ శ్రమస్వేదాదయః సమానతంత్రోక్తాః||16||
Adhikarana 19 (17) · Śloka 17
శ్రాంతస్య నిఃశ్వాసవినిగ్రహేణ హృద్రోగమోహావథవాఽపి గుల్మః |17|
श्रान्तस्य निःश्वासविनिग्रहेण हृद्रोगमोहावथवाऽपि गुल्मः |१७|
🔊 Audio coming soon
ఉచ్ఛ్వాసజోదావర్తలక్షణమాహ- శ్రాంతస్యేత్యాది| శ్రాంతస్య ద్రుతగమనాదినా ఖిన్నస్య| శ్రాంతస్యేత్యనేనాశ్రాంతస్య శ్వాసధారణాదపి పీడా న భవతీతి సూచ్యతే| మోహో వైచిత్త్యం|17|-
Adhikarana 20 (17) · Śloka 17
జృంభాఽంగమర్దోఽంగశిరోక్షిజాడ్యం నిద్రాభిఘాతాదథవాఽపి తంద్రా ||17||
जृम्भाऽङ्गमर्दोऽङ्गशिरोक्षिजाड्यं निद्राभिघातादथवाऽपि तन्द्रा ||१७||
🔊 Audio coming soon
నిద్రాజోదావర్తలక్షణమాహ- జృంభేత్యాది| జాడ్యశబ్దోఽంగాదిభిః సంబధ్యతే; జాడ్యం అపాటవం, గౌరవమితి తాత్పర్యార్థః||17||
Adhikarana 21 (18) · Śloka 18
తృష్ణార్దితం పరిక్లిష్టం క్షీణం శూలైరభిద్రుతం | శకృద్వమంతం మతిమానుదావర్తినముత్సృజేత్ ||18||
तृष्णार्दितं परिक्लिष्टं क्षीणं शूलैरभिद्रुतम् | शकृद्वमन्तं मतिमानुदावर्तिनमुत्सृजेत् ||१८||
🔊 Audio coming soon
పరిత్యాజ్యోదావర్తలక్షణమాహ- తృష్ణార్దితమిత్యాది| పరిక్లిష్టం అత్యర్థమవసన్నం, క్రియారహితమితి యావత్; అన్యే సమంతతో భావేన క్లేశముపగతం పరిక్లిష్టం మన్యంతే| అభిద్రుతం పీడితం| ఉత్సృజేత్ పరిత్యజేత్||18||
Adhikarana 22 (19) · Śloka 20
సర్వేష్వేతేషు విధివదుదావర్తేషు కృత్స్నశః | వాయోః క్రియా విధాతవ్యాః స్వమార్గప్రతిపత్తయే ||19|| సామాన్యతః పృథక్త్వేన క్రియాం భూయో నిబోధ మే |20|
सर्वेष्वेतेषु विधिवदुदावर्तेषु कृत्स्नशः | वायोः क्रिया विधातव्याः स्वमार्गप्रतिपत्तये ||१९|| सामान्यतः पृथक्त्वेन क्रियां भूयो निबोध मे |२०|
🔊 Audio coming soon
సర్వదోదావర్తేషు వాయోః సద్భావాత్ సామాన్యేన వాతహరీం క్రియామాహ- సర్వేష్వేతేష్విత్యాది| విధివత్ యథావిధి| కృత్స్నశః సామస్త్యేన| క్రియాః స్నేహస్వేదాదికాః| స్వమార్గప్రతిపత్తయే వాయోరాత్మమార్గప్రవర్తనాయ| సామాన్యతః సామాన్యేన| ‘సర్వేషు’ ఇత్యత్ర ‘నవసు’ ఇతి పఠిత్వా వాతజోదావర్తాదిషు నవసంఖ్యేషు వాయోః క్రియా విధాతవ్యేతి వ్యాఖ్యానయంతి; తన్న, బుభుక్షోద్భవాదిష్వపి చతుర్షూదావర్తేషు వాయోః సద్భావాద్వాతహరీ క్రియా క్రియత ఇతి| పృథక్త్వేన క్రియామిత్యాది| పృథక్త్వేన ప్రత్యేకం||19||
Adhikarana 23 (20) · Śloka 20
ఆస్థాపనం మారుతజే స్నిగ్ధస్విన్నే విశిష్యతే ||20||
आस्थापनं मारुतजे स्निग्धस्विन्ने विशिष्यते ||२०||
🔊 Audio coming soon
ఆస్థాపనమిత్యాది| ఆస్థాపనం నిరూహః, తచ్చానులోమికవాతహరద్రవ్యకృతం| స్నిగ్ధస్విన్నే ‘ఆతురే’ ఇతి శేషః| విశిష్యతే విశిష్టం భవతి, విశేషేణ క్రియత ఇతి తాత్పర్యార్థః||20||
Adhikarana 24 (21) · Śloka 21
పురీషజే తు కర్తవ్యో విధిరానాహికో భవేత్ |21|
पुरीषजे तु कर्तव्यो विधिरानाहिको भवेत् |२१|
🔊 Audio coming soon
పురీషజ ఇత్యాది| ఆనాహికో విధిః ఫలవర్త్యాదికో వాతవ్యాధ్యుక్తో విసూచ్యాం వక్ష్యమాణో వా| తుశబ్దాత్ అనుక్తమన్యదపి పరీషానులోమనం కర్తవ్యం|21|-
Adhikarana 25 (21-25) · Śloka 26
సౌవర్చలాఢ్యాం మదిరాం మూత్రే త్వభిహతే పిబేత్ ||21|| ఏలాం వాఽప్యథ మద్యేన క్షీరం వాఽపి పిబేన్నరం | ధాత్రీఫలానాం స్వరసం సజలం వా పిబేత్త్ర్యహం ||22|| రసమశ్వపురీషస్య గర్దభస్యాథవా పిబేత్ | మాంసోపదంశం మధు వా పిబేద్వా సీధు గౌడికం ||23|| భద్రదారు ఘనం మూర్వా హరిద్రా మధుకం తథా | కోలప్రమాణాని పిబేదాంతరిక్షేణ వారిణా ||24|| దుఃస్పర్శాస్వరసం వాఽపి కషాయం కుంకుమస్య చ | ఏర్వారుబీజం తోయేన పిబేద్వాఽలవణీకృతం ||25|| పంచమూలీశృతం క్షీరం ద్రాక్షారసమథాపి వా |26|
सौवर्चलाढ्यां मदिरां मूत्रे त्वभिहते पिबेत् ||२१|| एलां वाऽप्यथ मद्येन क्षीरं वाऽपि पिबेन्नरं | धात्रीफलानां स्वरसं सजलं वा पिबेत्त्र्यहम् ||२२|| रसमश्वपुरीषस्य गर्दभस्याथवा पिबेत् | मांसोपदंशं मधु वा पिबेद्वा सीधु गौडिकम् ||२३|| भद्रदारु घनं मूर्वा हरिद्रा मधुकं तथा | कोलप्रमाणानि पिबेदान्तरिक्षेण वारिणा ||२४|| दुःस्पर्शास्वरसं वाऽपि कषायं कुङ्कुमस्य च | एर्वारुबीजं तोयेन पिबेद्वाऽलवणीकृतम् ||२५|| पञ्चमूलीशृतं क्षीरं द्राक्षारसमथापि वा |२६|
🔊 Audio coming soon
సౌవర్చలాఢ్యామిత్యాది| సౌవర్చలాఢ్యాం సౌవర్చలోత్కటాం| మదిరాం మద్యం| తుశబ్దాత్ సర్పిషోఽవపీడనాదికం సమానతంత్రోక్తం గ్రాహ్యం| కిం మదిరామేవ పిబేదథవాఽన్యదపీత్యాహ- ఏలామిత్యాది| ధాత్రీఫలానాం స్వరసం సజలం వేతి న కేవలం దుగ్ధం పిబేదామలకరసం సోదకం పిబేదిత్యర్థః| ‘గర్దభస్య’ ఇత్యత్రాపి ‘పురీషరసం’ ఇతి సంబధ్యతే| మాంసోపదంశం మాంసభక్షణసహితం, మధు మద్యం| తచ్చ ద్రాక్షోద్భవం, సమానతంత్రదర్శనాత్| తథా చ తద్వచః,- “ద్రాక్షోద్భవం చాపి పిబేన్మద్యం మాంసోపదంశకం”- ఇతి| గౌడికం సీధు గుడకృతం సస్యకం; అత్రాపి మాంసోపదంశమితి సంబధ్యతే| భద్రదార్విత్యాది| భద్రదారు దేవదారు| ఘనం ముస్తా| మూర్వా చోరస్నాయుః| మధుకం యష్టీమధు| కోలప్రమాణాని అర్ధకర్షప్రమాణాని| దుఃస్పర్శా దురాలభా| ఏర్వారుః గ్రీష్మకర్కటికా| అలవణీకృతం ఈషత్సైంధవయుక్తం| పంచమూలీ లఘుపంచమూలం, సమానతంత్రసంవాదాత్; తథా చోక్తం- “లఘునా పంచమూలేన శృతం క్షీరం పిబేన్నరః”- ఇతి||21-25||-
Adhikarana 26 (26-27) · Śloka 27
యోగాంశ్చ వితరేదత్ర పూర్వోక్తానశ్మరీభిదః ||26|| మూత్రకృచ్ఛ్రక్రమం చాపి కుర్యాన్నిరవశేషతః | భూయో వక్ష్యామి యోగాన్ యాన్ మూత్రాఘాతోపశాంతయే ||27||
योगांश्च वितरेदत्र पूर्वोक्तानश्मरीभिदः ||२६|| मूत्रकृच्छ्रक्रमं चापि कुर्यान्निरवशेषतः | भूयो वक्ष्यामि योगान् यान् मूत्राघातोपशान्तये ||२७||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం మూత్రజోదావర్తే అశ్మరీమూత్రకృచ్ఛ్రమూత్రాఘాతచికిత్సితాన్యతిదిశన్నాహ- యోగాంశ్చ వితరేదిత్యాది| వితరేత్ దద్యాత్| అత్ర మూత్రజోదావర్తే| పూర్వోక్తాన్ ‘కుశః కాశః శరః’ ఇత్యాదినాఽశ్మరీచికిత్సితోక్తాన్| భూయః అతిశయేన| ‘వక్ష్యామి యాన్ యోగాణ్ ఇత్యత్రాపి ‘తాన్ కుర్యాత్’ ఇతి సంబధ్యతే||26-27||
Adhikarana 27 (28) · Śloka 28
స్నైహైః స్వేదైరుదావర్తం జృంభాజం సముపాచరేత్ |28|
स्नैहैः स्वेदैरुदावर्तं जृम्भाजं समुपाचरेत् |२८|
🔊 Audio coming soon
జృంభణజోదావర్తచికిత్సితమాహ- స్నేహైరిత్యాది| స్నేహైః స్వేదైరితి పదద్వయేఽపి బహువచనాచ్చతుర్భిః స్నేహైశ్చతుర్భిశ్చ స్వేదైరిత్యర్థః|28|-
Adhikarana 28 (28) · Śloka 28
అశ్రుమోక్షోఽశ్రుజే కార్యః స్నిగ్ధస్విన్నస్య దేహినః ||28||
अश्रुमोक्षोऽश्रुजे कार्यः स्निग्धस्विन्नस्य देहिनः ||२८||
🔊 Audio coming soon
అశ్రుజోదావర్తచికిత్సామాహ- అశ్రుమోక్ష ఇత్యాది| అశ్రుమోక్షః అశ్రునిఃసారణం| అత్ర లుప్తచకారనిర్దేశాత్తీక్ష్ణభంజనాదికం వక్ష్యమాణమత్రాపి సంబంధనీయం||28||
Adhikarana 29 (29) · Śloka 29
తీక్ష్ణాంజనావపీడాభ్యాం తీక్ష్ణగంధోపశింఘనైః | వర్తిప్రయోగైరథవా క్షవసక్తిం ప్రవర్తయేత్ ||29|| (తీక్ష్ణౌషధప్రధమనైరథవాఽఽదిత్యరశ్మిభిః||) |
तीक्ष्णाञ्जनावपीडाभ्यां तीक्ष्णगन्धोपशिङ्घनैः | वर्तिप्रयोगैरथवा क्षवसक्तिं प्रवर्तयेत् ||२९|| (तीक्ष्णौषधप्रधमनैरथवाऽऽदित्यरश्मिभिः||) |
🔊 Audio coming soon
క్షవజోదావర్తచికిత్సితమాహ- తీక్ష్ణాంజనావపీడాభ్యామిత్యాది| తీక్ష్ణశబ్దోఽంజనావపీడాభ్యాం సహ సంబధ్యతే| అవపీడో నస్యభేదః| తీక్ష్ణగంధోపశింఘనైః మరిచాదిచూర్ణావఘ్రాణైః| వర్తిప్రయోగా ధూమవర్తిప్రయోగాః| అత్ర లుప్తాదిశబ్దాత్ అర్కరశ్మివిలోకనాదయో గృహ్యంతే| తథా చ- “తీక్ష్ణధూమాంజనాఘ్రాణనావనార్కవిలోకనైః| ప్రవర్తయేత్ క్షుతిం సక్తాం”- ఇత్యాది| క్షవసక్తిం ఛిక్కాయా అప్రవర్తనం| కేచిత్తీక్ష్ణాంజనావపీడాభ్యామితి పదమశ్రుజోదావర్త ఏవ మన్యంతే న క్షవజే, అనౌపయికత్వాత్తంత్రాంతరవిరోధాచ్చ||29||-
Adhikarana 30 (30) · Śloka 31
ఉద్గారజే క్రమోపేతం స్నైహికం ధూమమాచరేత్ ||30|| సురాం సౌవర్చలవతీం బీజపూరరసాన్వితాం |31|
उद्गारजे क्रमोपेतं स्नैहिकं धूममाचरेत् ||३०|| सुरां सौवर्चलवतीं बीजपूररसान्विताम् |३१|
🔊 Audio coming soon
ఉద్గారజే క్రమోపేతమిత్యాది| క్రమోపేతం ధూమనస్యకవలగ్రహచికిత్సితోక్తక్రమసంయుక్తం| కిముద్గారజే స్నైహికం ధూమమేవాచరేదుతాన్యదపీత్యాహ- సురామిత్యాది||30||-
Adhikarana 31 (31) · Śloka 32
ఛర్ద్యాఘాతం యథాదోషం సమ్యక్ స్నేహాదిభిర్జయేత్ ||31|| సక్షారలవణోపేతమభ్యంగం చాత్ర దాపయేత్ |32|
छर्द्याघातं यथादोषं सम्यक् स्नेहादिभिर्जयेत् ||३१|| सक्षारलवणोपेतमभ्यङ्गं चात्र दापयेत् |३२|
🔊 Audio coming soon
ఛర్ద్యాఘాతమిత్యాది| ఛర్ద్యాఘాతం ఛర్ద్యాఘాతజముదావర్తం, కారణేకార్యోపచారాత్| యథాదోషం దోషస్యానతిక్రమేణ| ఆదిశబ్దాత్ వమనాదయః| సక్షారలవణోపేతం ఈషద్యవక్షారసైంధవసంయుక్తం; యద్యపి తంత్రాంతరే తైలాభ్యంగ ఉక్తస్తథాఽప్యత్ర వృద్ధసంప్రదాయాద్ధృతాభ్యంగః కార్యః| చకారాత్ వ్యాయామోపవాసాదయో గృహ్యంతే| 'వమ్యాఘాతం' ఇతి కేచిత్ పఠంతి||31||
Adhikarana 32 (32-33) · Śloka 33
బస్తిశుద్ధికరావాపం చతుర్గుణజలం పయః ||32|| ఆవారినాశాత్ క్వథితం పీతవంతం ప్రకామతః | రమయేయుః ప్రియా నార్యః శుక్రోదావర్తినం నరం ||33||
बस्तिशुद्धिकरावापं चतुर्गुणजलं पयः ||३२|| आवारिनाशात् क्वथितं पीतवन्तं प्रकामतः | रमयेयुः प्रिया नार्यः शुक्रोदावर्तिनं नरम् ||३३||
🔊 Audio coming soon
బస్తిశుద్ధికరావాపమిత్యాది| బస్తిశుద్ధికరావాపం కూష్మాండకతృణపంచమూలాదిప్రక్షేపం| ప్రక్షేపద్రవ్యప్రమాణం క్షీరాష్టాంశేన| పయః క్షీరం| ప్రకామతః స్వేచ్ఛయా నార్యః శుక్రోదావర్తినం నరం రమయేయుః భజేయుః| యదత్ర రమణే స్త్రీణాం కర్త్రీత్వేనాభిధానం తత్ శుక్రోదావర్తినో హర్షాధిక్యసంజననార్థం| ప్రియా మనోనుకూలాః| లుప్తచకారాత్ తామ్రచూడాదయస్తంత్రాంతరోక్తా గ్రాహ్యాః||32-33||
Adhikarana 33 (34) · Śloka 34
క్షుద్విఘాతే హితం స్నిగ్ధముష్ణమల్పం చ భోజనం |34|
क्षुद्विघाते हितं स्निग्धमुष्णमल्पं च भोजनम् |३४|
🔊 Audio coming soon
క్షుద్విఘాతే హితమిత్యాది| చకారాత్ లఘ్వపి|34|-
Adhikarana 34 (34) · Śloka 34
తృష్ణాఘాతే పిబేన్మంథం యవాగూం వాఽపి శీతలాం ||34||
तृष्णाघाते पिबेन्मन्थं यवागूं वाऽपि शीतलाम् ||३४||
🔊 Audio coming soon
తృష్ణాఘాతే పిబేన్మంథమిత్యాది| మంథః సఘృతశీతలజలప్లుతాః సక్తవః| యవాగూరత్ర పేయా| అపిశబ్దాత్ శీతలజలావగాహపానాదికం గ్రాహ్యం||34||
Adhikarana 35 (35) · Śloka 35
భోజ్యో రసేన విశ్రాంతః శ్రమశ్వాసాతురో నరః |35|
भोज्यो रसेन विश्रान्तः श्रमश्वासातुरो नरः |३५|
🔊 Audio coming soon
భోజ్యో రసేనేత్యాది| భోజ్యో భోజయితవ్యః రసేన మాంసరసేన|35|-
Adhikarana 36 (35) · Śloka 35
నిద్రాఘాతే పిబేత్ క్షీరం స్వప్యాచ్చేష్టకథా నరః ||35||
निद्राघाते पिबेत् क्षीरं स्वप्याच्चेष्टकथा नरः ||३५||
🔊 Audio coming soon
నిద్రాఘాతే పిబేత్ క్షీరమిత్యాది| క్షీరం గోక్షీరం న మాహిషం, ప్రధానకల్పనాశ్రయణాత్ సమానతంత్రదర్శనాచ్చ| తథా చ తంత్రాంతరం,- “నిద్రాఘాతే పిబేత్ క్షీరం గోస్తనాదథవా నరః”- ఇతి| ఇష్టకథా అనుకూలకథాః , ‘శృణుయాత్’ ఇతి శేషః| ‘ఇష్టకథారతః’ ఇతి పాఠాంతరం| స్వప్యాత్ నిద్రాం గచ్ఛేత్||35||
Adhikarana 37 (36) · Śloka 36
ఆధ్మానాద్యేషు రోగేషు యథాస్వం ప్రయతేత హి | యచ్చ యత్ర భవేత్ప్రాప్తం తచ్చ తస్మిన్ ప్రయోజయేత్ ||36||
आध्मानाद्येषु रोगेषु यथास्वं प्रयतेत हि | यच्च यत्र भवेत्प्राप्तं तच्च तस्मिन् प्रयोजयेत् ||३६||
🔊 Audio coming soon
ఉదావర్తచికిత్సితమభిధాయేదానీం తదుపద్రవచికిత్సితమాహ- ఆధ్మానాద్యేషు రోగేష్విత్యాది| ఆధ్మానాద్యేషు వేగావరోధజాతేషు| ఆదిశబ్దాత్ శూలపరికర్తికాపురీషసంగాదీనాం గ్రహణం| యథాస్వం యస్యాధ్మానాదేర్యదాత్మీయమౌషధం వాతవ్యాధ్యాదిచికిత్సితోక్తం తేన ప్రయతేత ప్రయత్నం కుర్వీత| అన్యదప్యుచితం చికిత్సితమాధ్మానాదిషు కార్యమిత్యాహ- యచ్చేత్యాది| యదౌషధం యస్మిన్ ఆధ్మానాదౌ ప్రాప్తం యుక్తం||36||
Adhikarana 38 (37-40) · Śloka 41
వాయుః కోష్ఠానుగో రూక్షైః కషాయకటుతిక్తకైః | భోజనైః కుపితః సద్య ఉదావర్తం కరోతి హి ||37|| వాతమూత్రపురీషాసృక్కఫమేదోవహాని వై | స్రోతాంస్యుదావర్తయతి పురీషం చాతివర్తయేత్ ||38|| తతో హృద్బస్తిశూలార్తో గౌరవారుచిపీడితః | వాతమూత్రపురీషాణి కృచ్ఛ్రేణ కురుతే నరః ||39|| శ్వాసకాసప్రతిశ్యాయదాహమోహవమిజ్వరాన్ | తృష్ణాహిక్కాశిరోరోగమనఃశ్రవణవిభ్రమాన్ ||40|| లభతే చ బహూనన్యాన్ వికారాన్ వాతకోపజాన్ |41|
वायुः कोष्ठानुगो रूक्षैः कषायकटुतिक्तकैः | भोजनैः कुपितः सद्य उदावर्तं करोति हि ||३७|| वातमूत्रपुरीषासृक्कफमेदोवहानि वै | स्रोतांस्युदावर्तयति पुरीषं चातिवर्तयेत् ||३८|| ततो हृद्बस्तिशूलार्तो गौरवारुचिपीडितः | वातमूत्रपुरीषाणि कृच्छ्रेण कुरुते नरः ||३९|| श्वासकासप्रतिश्यायदाहमोहवमिज्वरान् | तृष्णाहिक्काशिरोरोगमनःश्रवणविभ्रमान् ||४०|| लभते च बहूनन्यान् विकारान् वातकोपजान् |४१|
🔊 Audio coming soon
‘అపథ్యభోజనాచ్చాపి వక్ష్యతే చ తథాఽపరః’ ఇతి యదుక్తం తస్యావసరః- వాయురిత్యాది| కోష్ఠానుగో వాయురత్ర అపానః, సమానతంత్రదర్శనాత్| తస్య లక్షణమాహ- వాతేత్యాది| ఉదావర్తయతి ఊర్ధ్వామావర్తయతి, అధోవహాని స్రోతాంస్యూర్ధ్వవహాని కరోతీత్యర్థః| పురీషం చాతివర్తయేదితి, ఉష్ట్రాదిపురీషవత్ కఠినం కుర్యాదిత్యర్థః| తతః తస్మాద్ధేతోః| విభ్రమో వ్యాపద్విశేషః| అన్యాన్ ఆధ్మానప్రత్యాధ్మానాదీన్||37-40||-
Adhikarana 39 (41) · Śloka 42
తం తైలలవణాభ్యక్తం స్నిగ్ధం స్విన్నం నిరూహయేత్ ||41|| దోషతో భిన్నవర్చస్కం భుక్తం చాప్యనువాసయేత్ |42|
तं तैललवणाभ्यक्तं स्निग्धं स्विन्नं निरूहयेत् ||४१|| दोषतो भिन्नवर्चस्कं भुक्तं चाप्यनुवासयेत् |४२|
🔊 Audio coming soon
తస్య చికిత్సితమాహ- తం తైలేత్యాది| తం ఉదావర్తినం| దోషత ఇత్యాది| భిన్నవర్చస్కం నిరూహభిన్నపురీషం పురుషం దోషమపేక్ష్య భుక్తవంతమనువాసయేదితి సంబంధః| కేచిదత్రానువాసనం నిరుహాతియోగవ్యాపత్ప్రశమనార్థం మన్యంతే; తన్న, సమానతంత్రవిరోధాత్; తథా చ,- “ఉదావర్తే త్వపథ్యోత్థే సునిరూఢం తతో భిషక్| యథాదోషం భుక్తవంతమాశు చైవానువాసయేత్”- ఇతి| కేచిత్ ‘భిన్నవర్చస్కం’ ఇత్యత్ర ‘భిన్నవర్చాంసి’ ఇతి పఠిత్వా అనులోమనీయాని భుక్తవంతమితి వ్యాఖ్యానయంతి||41||-
Adhikarana 40 (42) · Śloka 43
న చేచ్ఛాంతిం వ్రజత్యేవముదావర్తః సుదారుణః ||42|| అథైనం బహుశః స్విన్నం యుంజ్యాత్ స్నేహవిరేచనైః |43|
न चेच्छान्तिं व्रजत्येवमुदावर्तः सुदारुणः ||४२|| अथैनं बहुशः स्विन्नं युञ्ज्यात् स्नेहविरेचनैः |४३|
🔊 Audio coming soon
నిరూహానువాసనాభ్యామప్యప్రశామ్యత్యుదావర్తే చికిత్సితమాహ- న చేచ్ఛాంతిమిత్యాది| ఏవం పూర్వోక్తవిధినా| ఏనం ఉదావర్తినం| స్విన్నం స్నిగ్ధస్విన్నం, ఆదిలోపాత్| స్నేహవిరేచనైరేరండతైలాదిభిః||42||-
Adhikarana 41 (43-44) · Śloka 44
పాయయేత త్రివృత్పీలుయవానీరమ్లపాచనైః ||43|| హింగుకుష్ఠవచాస్వర్జివిడంగం వా ద్విరుత్తరం | యోగావేతావుదావర్తం శూలం చానిలజం హతః ||44||
पाययेत त्रिवृत्पीलुयवानीरम्लपाचनैः ||४३|| हिङ्गुकुष्ठवचास्वर्जिविडङ्गं वा द्विरुत्तरम् | योगावेतावुदावर्तं शूलं चानिलजं हतः ||४४||
🔊 Audio coming soon
అపథ్యజోదావర్తే యోగద్వయమాహ- పాయయేతేత్యాది| పీలుః ఉష్ట్రప్రియో గుడఫలః, భాదానకే ‘పీలు’ ఇతి ప్రసిద్ధః| అమ్లపాచనైః అమ్లం కాంజికం, పాచనాని చిత్రకాదీని, తైః సహ పాయయేదిత్యర్థః| త్రివృదాదిః ఏకో యోగః, హింగ్వాదిస్తు ద్వితీయః| స్వర్జీ స్వర్జికాక్షారః| ద్విరుత్తరమితి ఆద్యాచ్చ ద్రవ్యాదుత్తరోత్తరం ద్రవ్యం ద్విగుణం గ్రాహ్యం| ద్విరుత్తరమితి పదం న పూర్వయోగే సంబంధనీయం, ‘ద్విరుత్తరా హింగువచా సకుష్ఠా’ ఇత్యాదినా తంత్రాంతరే దర్శితత్వాత్| యవానీరిత్యత్ర యవాగూమితి కేచిత్ పఠంతి| అపరే ‘అమ్లపాచనైః’ ఇత్యత్ర 'అమ్లపానకైః' ఇతి పఠిత్వా అమ్లద్రవైరితి వ్యాఖ్యానయంతి||43-44||
Adhikarana 42 (45) · Śloka 46
దేవదార్వగ్నికౌ కుష్ఠం శుంఠీం పథ్యాం పలంకషాం | పౌష్కరాణి చ మూలాని తోయస్యర్ధాఢకే పచేత్ ||45|| పాదావశిష్టం తత్ పీతముదావర్తమపోహతి |46|
देवदार्वग्निकौ कुष्ठं शुण्ठीं पथ्यां पलङ्कषाम् | पौष्कराणि च मूलानि तोयस्यर्धाढके पचेत् ||४५|| पादावशिष्टं तत् पीतमुदावर्तमपोहति |४६|
🔊 Audio coming soon
దేవదార్వగ్నికావిత్యాది| అగ్నికః అజమోదా| పథ్యా హరీతకీ| పలంకషా గుగ్గులుః| అర్ధాఢకం ద్వాత్రింశత్పలాని, పాదావశిష్టం అష్టపలప్రమితం, వృద్ధవైద్యవ్యవహారాత్తంత్రాంతరదర్శనాచ్చ| తథా చ తంత్రాంతరే ఉక్తం,- "కుష్ఠం పలంకషాం పథ్యాం శుంఠీం దార్వగ్నిపుష్కరం| ద్వాత్రింశతా తోయపలైః పక్త్వా పాదావశేషితం| పాయయేత్"- ఇత్యాది| యద్యపి ‘క్వాథస్యాంజలిరిష్యతే’ ఇతి పరిభాషా విద్యతే, తథాఽపి మానానుక్తౌ పరిభాషాశ్రయణం న పునరుక్తే మానే| కేచిదర్ధాఢకం చతుఃషష్టిపలాని మన్యంతే, తే చ షోడశపలోన్మితం క్వాథం పాయయంతి; అపరే క్వాథబాహుల్యాత్ క్రమశః క్వాథపానమిచ్ఛంతి న పునరేకస్మిన్నేవ దివసే; తన్న, సమానతంత్రవిరోధాత్||45||-
Adhikarana 43 (46-47) · Śloka 47
మూలకం శుష్కమార్ద్రం చ వర్షాభూః పంచమూలకం ||46|| ఆరేవతఫలం చాప్సు పక్త్వా తేన ఘృతం పచేత్ | తత్ పీయమానం శాస్త్యుగ్రముదావర్తమశేషతః ||47||
मूलकं शुष्कमार्द्रं च वर्षाभूः पञ्चमूलकम् ||४६|| आरेवतफलं चाप्सु पक्त्वा तेन घृतं पचेत् | तत् पीयमानं शास्त्युग्रमुदावर्तमशेषतः ||४७||
🔊 Audio coming soon
ఉదావర్తే పానార్థం ఘృతమాహ- మూలకమిత్యాది| శుష్కమితి మూలార్ద్రకయోర్విశేషణం| వర్షాభూః పునర్నవా| పంచమూలకం బిల్వాదిపంచమూలం| ఆరేవతఫలం గిరిమాలకఫలం| పక్త్వేతి క్వాథపాకపరిభాషయా| తేన క్వాథేన| శాస్తి హంతీత్యర్థః||46-47||
Adhikarana 44 (48) · Śloka 48
వచామతివిషాం కుష్ఠం యవక్షారం హరీతకీం | కృష్ణాం నిర్దహనీం చాపి పిబేదుష్ణేన వారిణా ||48||
वचामतिविषां कुष्ठं यवक्षारं हरीतकीम् | कृष्णां निर्दहनीं चापि पिबेदुष्णेन वारिणा ||४८||
🔊 Audio coming soon
వచామతివిషామిత్యాది| నిర్దహనీ అగ్నిమంథః, గణికారికేత్యన్యే||48||
Adhikarana 45 (49) · Śloka 50
ఇక్ష్వాకుమూలం మదనం విశల్యాతివిషే వచాం | కుష్ఠం కిణ్వాగ్నికౌ చైవ పిబేత్తుల్యాని పూర్వవత్ ||49|| మూత్రేణ దేవదార్వగ్నిత్రిఫలాబృహతీః పిబేత్ |50|
इक्ष्वाकुमूलं मदनं विशल्यातिविषे वचाम् | कुष्ठं किण्वाग्निकौ चैव पिबेत्तुल्यानि पूर्ववत् ||४९|| मूत्रेण देवदार्वग्नित्रिफलाबृहतीः पिबेत् |५०|
🔊 Audio coming soon
ఇక్ష్వాకుమూలమిత్యాది| ఇక్ష్వాకుః కటుతుంబీ| విశల్యా కాష్ఠపాటలా, ఇంద్రవారుణీత్యన్యే| కిణ్వం సురాబీజం; అగ్నికః అజమోదా| పూర్వవదితి ఉష్ణోదకేనేత్యర్థః| మూత్రేణ గోమూత్రేణ| అగ్నిః చిత్రకః||49||
Adhikarana 46 (50) · Śloka 51
యవప్రస్థం ఫలైః సార్ధం కంటకార్యా జలాఢకే ||50|| పక్త్వాఽర్ధప్రస్థశేషం తు పిబేద్ధింగుసమన్వితం |51|
यवप्रस्थं फलैः सार्धं कण्टकार्या जलाढके ||५०|| पक्त्वाऽर्धप्रस्थशेषं तु पिबेद्धिङ्गुसमन्वितम् |५१|
🔊 Audio coming soon
యవప్రస్థమిత్యాది| కంటకారీఫలయవయోః సముదితేన సమభాగేన ప్రస్థం షోడశపలాని| జలాఢకం తోయస్య చతుఃషష్టిపలాని, వృద్ధవైద్యవ్యవహారాదత్ర తోయద్వైగుణ్యపరిభాషా నాద్రియతే| అర్ధప్రస్థశేషం అష్టౌ పలాని| అత్ర క్వాథస్యాష్టౌ పలాని బహుత్వాత్ కథం పాతవ్యానీతి నాశంకనీయం, "ఋషయస్త్వేవ జానంతి ద్ర్వ్యసంయోగజం ఫలం"- ఇత్యుక్తేః| యే తు పూర్వోక్తదేవదార్వాదిపానవదత్రాపి తోయస్య మానాధిక్యమిచ్ఛంతి, తే కంటకారిఫలాన్యపి ప్రస్థప్రమితాని గృహ్ణంతి| కేచిత్ ‘యవప్రస్థం పలే ద్వే చ కంటకార్యా’ ఇతి పఠంతి||50||-
Adhikarana 47 (51) · Śloka 52
మదనాలాబుబీజాని పిప్పలీం సనిదిగ్ధికాం ||51|| సంచూర్ణ్య ప్రధమేన్నాడ్యా విశత్యేతద్యథా గుదం |52|
मदनालाबुबीजानि पिप्पलीं सनिदिग्धिकाम् ||५१|| सञ्चूर्ण्य प्रधमेन्नाड्या विशत्येतद्यथा गुदम् |५२|
🔊 Audio coming soon
మదనాలాబుబీజానీత్యాది| మదనం మదనఫలం, తస్య బీజాని వైతరణసంవాదాత్| తథా చ తద్వచః,- "మదనాలాబునోర్బీజం కంటకారీకణాన్వితం"- ఇత్యాది| నిదిగ్ధికా కంటకారీ| ఏతాని సంచూర్ణ్య నాడ్యా ప్రధమేత్ ముఖాదివాయునా కృత్వా గుదే ప్రేరయేత్||51||-
Adhikarana 48 (52-53) · Śloka 53
చూర్ణం నికుంభకంపిల్లశ్యామేక్ష్వాక్వగ్నికోద్భవం ||52|| కృతవేధనమాగధ్యోర్లవణానాం చ సాధయేత్ | గవాం మూత్రేణ తా వర్తీః కారయేత్తు గుదానుగాః | సద్యః శర్మకరావేతౌ యోగావమృతసమ్మతౌ ||53||
चूर्णं निकुम्भकम्पिल्लश्यामेक्ष्वाक्वग्निकोद्भवम् ||५२|| कृतवेधनमागध्योर्लवणानां च साधयेत् | गवां मूत्रेण ता वर्तीः कारयेत्तु गुदानुगाः | सद्यः शर्मकरावेतौ योगावमृतसम्मतौ ||५३||
🔊 Audio coming soon
చూర్ణమిత్యాది| నికుంభో దంతీవృక్షః, కంపిల్లః రోచనికా, శ్యామా అరుణమూలా త్రివృత్, ఇక్ష్వాకుః కటుతుంబీ, అగ్నికః అజమోదా, కృతవేధనం కోశాతకీభేదః, మాగధీ పిప్పలీ, లవణాని సైంధవాదీని, గుదానుగా గుదప్రవేశయోగ్యప్రమాణా| శర్మకరౌ సుఖకరౌ| ఏతౌ యోగావితి మదనాదిచూర్ణప్రధమనయోగవర్తియోగౌ| అమృతసమ్మితౌ అమృతతుల్యౌ, జీవనీయాత్మకత్వాత్| వర్తికల్పనాం కథయతి- నికుంభాదీనాం చూర్ణం గోమూత్రేణ పక్త్వా ఘనే శీతీభూతే చ సతి వర్తీః కారయేత్||52-53||
Adhikarana puShpikA · Śloka 55
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే కాయచికిత్సాతేంత్రే ఉదావర్తప్రతిషేధో నామ (సప్తదశోఽధ్యాయః, ఆదితః) పంచపంచాశత్తమోఽధ్యాయః ||55||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातेन्त्रे उदावर्तप्रतिषेधो नाम (सप्तदशोऽध्यायः, आदितः) पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ||५५||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రే ఉదావర్తప్రతిషేధో నామ పంచపంచాశత్తమోఽధ్యాయః||55||