Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਵਰ੍ਤ੍ਮਗਤਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
अथातो वर्त्मगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ਸਨ੍ਧਿਗਤਰੋਗਾਨਨ੍ਤਰਂ ‘ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ਼ੁਕ੍ਲਸ੍ਯ ਸਨ੍ਧੌ ਚਰਨ੍ਤੋਨ੍ਤਰ੍ਨਯਨਂ ਦੂਸਯਨ੍ਤਿ’ ਇਤਿ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨੋਨਨ੍ਤਰਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਤ੍ਵਾਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮਗਤਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਾਰਮ੍ਭੋ ਯੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਤ ਆਹ- ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
ਪਥਗ੍ਦੋਸਾਃ ਸਮਸ੍ਤਾ ਵਾ ਯਦਾ ਵਰ੍ਤ੍ਮਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਾਃ | ਸਿਰਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਾਵਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤੇ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ੍ਵਧਿਕਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਾਃ ||੩|| ਵਿਵਰ੍ਧ੍ਯ ਮਾਂਸਂ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਤਦਾ ਵਰ੍ਤ੍ਮਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਾਨ੍ | ਵਿਕਾਰਾਞ੍ਜਨਯਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਨਾਮਤਸ੍ਤਾਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ||੪||
पृथग्दोषाः समस्ता वा यदा वर्त्मव्यपाश्रयाः | सिरा व्याप्यावतिष्ठन्ते वर्त्मस्वधिकमूर्च्छिताः ||३|| विवर्ध्य मांसं रक्तं च तदा वर्त्मव्यपाश्रयान् | विकाराञ्जनयन्त्याशु नामतस्तान्निबोधत ||४||
🔊 Audio coming soon
ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ- ਪਥਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦਾ ਪਥਕ੍ ਸਮਸ੍ਤਾ ਵਾ ਅਧਿਕਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਾ ਅਤਿਸ਼ਯਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾ ਦੋਸਾ ਵਰ੍ਤ੍ਮਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ਅਪਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯੋਪਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯਵਚਨਤ੍ਵਾਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮਮਧ੍ਯਗਤਾਃ ਸਿਰਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ੍ਵਵਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤੇ, ਤਦਾ ਵਰ੍ਤ੍ਮਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਜਨਯਨ੍ਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਅਮੁਂ ਪਾਠਂ ਪਞ੍ਜਿਕਾਕਾਰੋ ਨ ਪਠਤਿ, ਜੇਜ੍ਜਟਪਠਿਤਤ੍ਵਾਦਸ੍ਮਾਭਿਰਪਿ ਪਠਿਤਃ||੩-੪||
Adhikarana 3 (5-8) · Śloka 9
ਉਤ੍ਸਙ੍ਗਿਨ੍ਯਥ ਕੁਮ੍ਭੀਕਾ ਪੋਥਕ੍ਯੋ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ਼ਰ੍ਕਰਾ | ਤਥਾਰ੍ਸ਼ੋਵਰ੍ਤ੍ਮ ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਰ੍ਸ਼ਸ੍ਤਥੈਵਾਞ੍ਜਨਨਾਮਿਕਾ ||੫|| ਬਹਲਂ ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਯਚ੍ਚਾਪਿ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਵਬਨ੍ਧਕਃ | ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਕਰ੍ਦਮਵਰ੍ਤ੍ਮਾਖ੍ਯੌ ਸ਼੍ਯਾਵਵਰ੍ਤ੍ਮ ਤਥੈਵ ਚ ||੬|| ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨਮਪਰਿਕ੍ਲਿਨ੍ਨਂ ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਵਾਤਹਤਂ ਤੁ ਯਤ੍ | ਅਰ੍ਬੁਦਂ ਨਿਮਿਸਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸ਼ੋਣਿਤਾਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਯਤ੍ ਸ੍ਮਤਮ੍ ||੭|| ਲਗਣੋ ਬਿਸ਼ਨਾਮਾ ਚ ਪਕ੍ਸ੍ਮਕੋਪਸ੍ਤਥੈਵ ਚ | ਏਕਵਿਂਸ਼ਤਿਰਿਤ੍ਯੇਤੇ ਵਿਕਾਰਾ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸਂਸ਼੍ਰਯਾਃ ||੮|| ਨਾਮਭਿਸ੍ਤੇ ਸਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾ... |੯|
उत्सङ्गिन्यथ कुम्भीका पोथक्यो वर्त्मशर्करा | तथाऽर्शोवर्त्म शुष्कार्शस्तथैवाञ्जननामिका ||५|| बहलं वर्त्म यच्चापि व्याधिर्वर्त्मावबन्धकः | क्लिष्टकर्दमवर्त्माख्यौ श्याववर्त्म तथैव च ||६|| प्रक्लिन्नमपरिक्लिन्नं वर्त्म वातहतं तु यत् | अर्बुदं निमिषश्चापि शोणितार्शश्च यत् स्मृतम् ||७|| लगणो बिशनामा च पक्ष्मकोपस्तथैव च | एकविंशतिरित्येते विकारा वर्त्मसंश्रयाः ||८|| नामभिस्ते समुद्दिष्टा... |९|
🔊 Audio coming soon
ਤੇ ਚ ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਸ਼੍ਰਯਾ ਰੋਗਾ ਏਕਵਿਂਸ਼ਤਿਰਭਿਹਿਤਾਃ, ਅਤਸ੍ਤਾਨੇਵ ਨਾਮ੍ਨਾ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਉਤ੍ਸਙ੍ਗਿਨੀਤ੍ਯਾਦਿ||੫-੮||-
Adhikarana 4 (9) · Śloka 10
...ਲਕ੍ਸਣੈਸ੍ਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ੍ਮਹੇ | ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਮੁਖੀ ਬਾਹ੍ਯੋਤ੍ਸਙ੍ਗੇਧੋ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨਸ਼੍ਚ ਯਾ ||੯|| ਵਿਜ੍ਞੇਯੋਤ੍ਸਙ੍ਗਿਨੀ ਨਾਮ ਤਦ੍ਰੂਪਪਿਡਕਾਚਿਤਾ |੧੦|
...लक्षणैस्तान् प्रचक्ष्महे | अभ्यन्तरमुखी बाह्योत्सङ्गेऽधो वर्त्मनश्च या ||९|| विज्ञेयोत्सङ्गिनी नाम तद्रूपपिडकाचिता |१०|
🔊 Audio coming soon
ਨਾਮਤਸ੍ਤਾਨ੍ ਸਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਲਕ੍ਸਣੈਰਾਹ- ਲਕ੍ਸਣੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਮੁਖੀ ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਮੁਖੀ| ਬਾਹ੍ਯੇਤਿ ਬਹਿਰ੍ਭਵਾ ਇਵ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸਤੇ, ਵਾਸ੍ਤੂਤ੍ਸੇਧੇਨ ਬਹਿਰਪ੍ਯੁਨ੍ਨਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਤ੍ਸਙ੍ਗੇਧੋ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨਸ਼੍ਚ ਯੇਤਿ ਅਧੋਭਾਗੇ ਯਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਤਸ੍ਯੋਤ੍ਸਙ੍ਗੇ ਕ੍ਰੋਡੇ ਜਾਤਾ ਯਾ, ਤਸ੍ਯਾ ਇਵ ਰੂਪਂ ਯਾਸਾਂ, ਤਦ੍ਰੂਪਾਭਿਰ੍ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਾ; ਇਯਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਾ ਸਾਧ੍ਯਾ ਚ| ਵਿਦੇਹੋਕ੍ਤਮਿਹਾਨੁਕ੍ਤਂ ਕਾਠਿਨ੍ਯਾਦਿ ਚੋਹ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ ਹਿ ਤਦੁਕ੍ਤਂ ਵਚਃ, - “ਵਰ੍ਤ੍ਮੋਤ੍ਸਙ੍ਗੇਪ੍ਯਧੋ ਜਨ੍ਤੋਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਤ੍ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ| ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਮੁਖੀ ਸ੍ਥੂਲਾ ਬਾਹ੍ਯਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਦਸ਼੍ਯਤੇ|| ਪਿਡਕਾ ਪਿਡਕਾਭਿਸ਼੍ਚ ਚਿਤਾਨ੍ਯਾਭਿਃ ਸਮਨ੍ਤਤਃ| ਉਤ੍ਸਙ੍ਗਪਿਡਕਾ ਨਾਮ ਕਠਿਨਾ ਮਨ੍ਦਵੇਦਨਾ|| ਸਾ ਪ੍ਰਭਿਨ੍ਨਾ ਸ੍ਰਵੇਤ੍ ਸ੍ਰਾਵਂ ਕੁਕ੍ਕੁਟਾਣ੍ਡਰਸੋਪਮਮ੍”- ਇਤਿ||੯||-
Adhikarana 5 (10) · Śloka 11
ਕੁਮ੍ਭੀਕਬੀਜਪ੍ਰਤਿਮਾਃ ਪਿਡਕਾ ਯਾਸ੍ਤੁ ਵਰ੍ਤ੍ਮਜਾਃ ||੧੦|| ਆਧ੍ਮਾਪਯਨ੍ਤਿ ਭਿਨ੍ਨਾ ਯਾਃ ਕੁਮ੍ਭੀਕਪਿਡਕਾਸ੍ਤੁ ਤਾਃ |੧੧|
कुम्भीकबीजप्रतिमाः पिडका यास्तु वर्त्मजाः ||१०|| आध्मापयन्ति भिन्ना याः कुम्भीकपिडकास्तु ताः |११|
🔊 Audio coming soon
ਕੁਮ੍ਭੀਕਾ ਦਾਡਿਮਾਕਾਰਫਲਾ ਸ੍ਥਲਕੁਮ੍ਭੀ| ਵਰ੍ਤ੍ਮਜਾ ਇਤਿ ਬਹੁਵਚਨਾਦ੍ ਬਾਹ੍ਯਾ ਏਵ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਏਤਾਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਾ ਅਪਿ ਸਾਧ੍ਯਾਃ||੧੦||-
Adhikarana 6 (11) · Śloka 11
ਸ੍ਰਾਵਿਣ੍ਯਃ ਕਣ੍ਡੁਰਾ ਗੁਰ੍ਵ੍ਯੋ ਰਕ੍ਤਸਰ੍ਸਪਸਨ੍ਨਿਭਾਃ | ਪਿਡਕਾਸ਼੍ਚ ਰੁਜਾਵਤ੍ਯਃ ਪੋਥਕ੍ਯ ਇਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਾਃ ||੧੧||
स्राविण्यः कण्डुरा गुर्व्यो रक्तसर्षपसन्निभाः | पिडकाश्च रुजावत्यः पोथक्य इति सञ्ज्ञिताः ||११||
🔊 Audio coming soon
ਸ੍ਰਾਵਿਣ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਰਾਵਿਣ੍ਯੋ ਬਹੁਸ੍ਰਾਵਾਃ| ਕਣ੍ਡੁਰਾ ਇਤਿ ਕਣ੍ਡੁਯੁਕ੍ਤਾਃ| ਰੁਜਾਵਤ੍ਯ ਇਤਿ ਕਫਜਾ ਅਪਿ ਵੇਦਨਾਯੁਕ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਇਮਾਃ ਸਾਧ੍ਯਾਃ||੧੧||
Adhikarana 7 (12) · Śloka 12
ਪਿਡਕਾਭਿਃ ਸੁਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਭਿਰ੍ਘਨਾਭਿਰਭਿਸਂਵਤਾ | ਪਿਡਕਾ ਯਾ ਖਰਾ ਸ੍ਥੂਲਾ ਸਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ||੧੨||
पिडकाभिः सुसूक्ष्माभिर्घनाभिरभिसंवृता | पिडका या खरा स्थूला सा ज्ञेया वर्त्मशर्करा ||१२||
🔊 Audio coming soon
ਪਿਡਕਾਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਯਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਾ ਸਾਧ੍ਯਾ ਚ||੧੨||
Adhikarana 8 (13) · Śloka 13
ਏਰ੍ਵਾਰੁਬੀਜਪ੍ਰਤਿਮਾਃ ਪਿਡਕਾ ਮਨ੍ਦਵੇਦਨਾਃ | ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਃ ਖਰਾਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ੍ਥਾਸ੍ਤਦਰ੍ਸ਼ੋਵਰ੍ਤ੍ਮ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ ||੧੩||
एर्वारुबीजप्रतिमाः पिडका मन्दवेदनाः | सूक्ष्माः खराश्च वर्त्मस्थास्तदर्शोवर्त्म कीर्त्यते ||१३||
🔊 Audio coming soon
ਏਰ੍ਵਾਰ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਰ੍ਵਾਰੁਃ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਕਰ੍ਕਟੀ| ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ੍ਥਾ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨਾਮਨ੍ਤਰ੍ਬਾਹ੍ਯਤੋਪਿ ਤਿਸ੍ਠਾਤਿ| ਇਦਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਮਪਿ ਸਾਧ੍ਯਮ੍||੧੩||
Adhikarana 9 (14) · Śloka 14
ਦੀਰ੍ਘੋਙ੍ਕੁਰਃ ਖਰਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧੋ ਦਾਰੁਣੋ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸਮ੍ਭਵਃ | ਵ੍ਯਾਧਿਰੇਸ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਰ੍ਸ਼ ਇਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਃ ||੧੪||
दीर्घोऽङ्कुरः खरः स्तब्धो दारुणो वर्त्मसम्भवः | व्याधिरेष समाख्यातः शुष्कार्श इति सञ्ज्ञितः ||१४||
🔊 Audio coming soon
ਦੀਰ੍ਘ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਾਰੁਣਃ ਅਤਿਕਸ੍ਟਤਰਃ| ਵਰ੍ਤ੍ਮਸਮ੍ਭਵੋ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨਾਮਨ੍ਤਰੇਵ ਭਵਤਿ| ਅਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜੋਪਿ ਸਾਧ੍ਯਃ||੧੪||
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
ਦਾਹਤੋਦਵਤੀ ਤਾਮ੍ਰਾ ਪਿਡਕਾ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸਮ੍ਭਵਾ | ਮਦ੍ਵੀ ਮਨ੍ਦਰੁਜਾ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਸਾਞ੍ਜਨਨਾਮਿਕਾ ||੧੫||
दाहतोदवती ताम्रा पिडका वर्त्मसम्भवा | मृद्वी मन्दरुजा सूक्ष्मा ज्ञेया साऽञ्जननामिका ||१५||
🔊 Audio coming soon
ਦਾਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਕ੍ਤਜੇਯਂ ਸਾਧ੍ਯਾ ਚ||੧੫||
Adhikarana 11 (16) · Śloka 16
ਵਰ੍ਤ੍ਮੋਪਚੀਯਤੇ ਯਸ੍ਯ ਪਿਡਕਾਭਿਃ ਸਮਨ੍ਤਤਃ | ਸਵਰ੍ਣਾਭਿਃ ਸਮਾਭਿਸ਼੍ਚ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਬਹਲਵਰ੍ਤ੍ਮ ਤਤ੍ ||੧੬||
वर्त्मोपचीयते यस्य पिडकाभिः समन्ततः | सवर्णाभिः समाभिश्च विद्याद्बहलवर्त्म तत् ||१६||
🔊 Audio coming soon
ਵਰ੍ਤ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਦਪਿ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਂ ਸਾਧ੍ਯਂ ਚ||੧੬||
Adhikarana 12 (17) · Śloka 17
ਕਣ੍ਡੂਮਤਾਲ੍ਪਤੋਦੇਨ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ਼ੋਫੇਨ ਯੋ ਨਰਃ | ਨ ਸਮਂ ਛਾਦਯੇਦਕ੍ਸਿ ਭਵੇਦ੍ਬਨ੍ਧਃ ਸ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨਃ ||੧੭||
कण्डूमताऽल्पतोदेन वर्त्मशोफेन यो नरः | न समं छादयेदक्षि भवेद्बन्धः स वर्त्मनः ||१७||
🔊 Audio coming soon
ਕਣ੍ਡੂਮਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਸ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜੋਪਿ ਸਾਧ੍ਯਃ||੧੭||
Adhikarana 13 (18) · Śloka 18
ਮਦਲ੍ਪਵੇਦਨਂ ਤਾਮ੍ਰਂ ਯਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਸਮਮੇਵ ਚ | ਅਕਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਭਵੇਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਵਰ੍ਤ੍ਮ ਤਦਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੧੮||
मृदल्पवेदनं ताम्रं यद्वर्त्म सममेव च | अकस्माच्च भवेद्रक्तं क्लिष्टवर्त्म तदादिशेत् ||१८||
🔊 Audio coming soon
ਮਦ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ‘ਅਕਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਸ੍ਰਵੇਦ੍ਰਕ੍ਤਂ’ ਇਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪਾਠਃ, ਤਂ ਚ ਪਞ੍ਜਿਕਾਕਾਰੋ ਨ ਮਨ੍ਯਤੇ| ਅਕਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਕਾਰਣਂ ਵਿਨਾ ਦ੍ਵਯਮਪਿ ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਰਕ੍ਤਂ ਭਵੇਤ੍| ਤਥਾ ਚ ਵਿਦੇਹਃ,- “ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਦੁਸ੍ਟੇਨ ਰਕ੍ਤੇਨ ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਮਾਂਸਮਿਵੋਭਯਮ੍| ਬਨ੍ਧੁਜੀਵਨਿਭਂ ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਵਰ੍ਤ੍ਮ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ”- ਇਤਿ| ਏਤਦ੍ਰਕ੍ਤਜਂ ਸਾਧ੍ਯਂ ਚ||੧੮||
Adhikarana 14 (19) · Śloka 19
ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਂ ਪੁਨਃ ਪਿਤ੍ਤਯੁਤਂ ਵਿਦਹੇਚ੍ਛੋਣਿਤਂ ਯਦਾ | ਤਦਾ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਤ੍ਵਮਾਪਨ੍ਨਮੁਚ੍ਯਤੇ ਵਰ੍ਤ੍ਮਕਰ੍ਦਮਃ ||੧੯||
क्लिष्टं पुनः पित्तयुतं विदहेच्छोणितं यदा | तदा क्लिन्नत्वमापन्नमुच्यते वर्त्मकर्दमः ||१९||
🔊 Audio coming soon
ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦਾ ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਾਰਮ੍ਭਕਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਦੁਸ੍ਟਂ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਯੁਕ੍ਤਂ ਵਿਦਹੇਤ੍ ਵਿਦਾਹਂ ਗਚ੍ਛੇਤ੍ਤਦਾ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਤ੍ਵਮਾਪਨ੍ਨਂ ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਮੇਵ ਵਰ੍ਤ੍ਮਕਰ੍ਦਮ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਤ੍ਵਮਾਪਨ੍ਨਮਾਰ੍ਦ੍ਰਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮ੍| ਏਤਤ੍ ਕਫਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਂ ਸਾਧ੍ਯਂ ਚ| ‘ਕਸ੍ਣਤ੍ਵਮਾਪਨ੍ਨਮ੍’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਂ ਪਾਠਂ ਪਞ੍ਜਿਕਾਕਾਰੋ ਨਾਙ੍ਗੀਕਰੋਤਿ||੧੯||
Adhikarana 15 (20) · Śloka 20
ਯਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਬਾਹ੍ਯਤੋਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਸ਼ੂਨਂ ਸਵੇਦਨਮ੍ | ਦਾਹਕਣ੍ਡੂਪਰਿਕ੍ਲੇਦਿ ਸ਼੍ਯਾਵਵਰ੍ਤ੍ਮੇਤਿ ਤਨ੍ਮਤਮ੍ ||੨੦||
यद्वर्त्म बाह्यतोऽन्तश्च श्यावं शूनं सवेदनम् | दाहकण्डूपरिक्लेदि श्याववर्त्मेति तन्मतम् ||२०||
🔊 Audio coming soon
ਯਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਦਪਿ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਂ ਸਾਧ੍ਯਂ ਚ||੨੦||
Adhikarana 16 (21) · Śloka 21
ਅਰੁਜਂ ਬਾਹ੍ਯਤਃ ਸ਼ੂਨਮਨ੍ਤਃ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਂ ਸ੍ਰਵਤ੍ਯਪਿ | ਕਣ੍ਡੂਨਿਸ੍ਤੋਦਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਵਰ੍ਤ੍ਮ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ||੨੧||
अरुजं बाह्यतः शूनमन्तः क्लिन्नं स्रवत्यपि | कण्डूनिस्तोदभूयिष्ठं क्लिन्नवर्त्म तदुच्यते ||२१||
🔊 Audio coming soon
ਅਰੁਜਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਰੁਜਮਲ੍ਪਰੁਜਂ ਸ਼ੂਨਂ ਚ ਬਾਹ੍ਯੇ, ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਂ ਸ੍ਰਵਤ੍ਯਪ੍ਯਨ੍ਤਰੇਵ, ਕਣ੍ਡੂਨਿਸ੍ਤੋਦਬਹੁਲਂ ਪੁਨਰਨ੍ਤਰੇਵ| ਅਯਂ ਰੋਗਃ ਪਿਲ੍ਲਾਖ੍ਯਃ ਕੇਨਚਿਤ੍ ਕਥਿਤਃ, ਤਤ੍ ਪਞ੍ਜਿਕਾਕਾਰੋ ਨ ਮਨ੍ਯਤੇ| ਅਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਕਫਜਃ ਸਾਧ੍ਯਸ਼੍ਚ||੨੧||
Adhikarana 17 (22) · Śloka 22
ਯਸ੍ਯ ਧੌਤਾਨਿ ਧੌਤਾਨਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ | ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨ੍ਯਪਰਿਪਕ੍ਵਾਨਿ ਵਿਦ੍ਯਾਦਕ੍ਲਿਨ੍ਨਵਰ੍ਤ੍ਮ ਤਤ੍ ||੨੨||
यस्य धौतानि धौतानि सम्बध्यन्ते पुनः पुनः | वर्त्मान्यपरिपक्वानि विद्यादक्लिन्नवर्त्म तत् ||२२||
🔊 Audio coming soon
ਯਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਯ ਰੋਗਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਭੂਤਾਨਿ ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨ੍ਯਸਕਤ੍ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਿਤਾਨਿ ਪੁਨਃ ਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਪਿਲ੍ਲੋਪਦੇਹੇਨਾਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਸ਼੍ਚ ਪਾਕਰਹਿਤਾਨ੍ਯਪਿ , ਤਦਕ੍ਲਿਨ੍ਨਵਰ੍ਤ੍ਮ ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਏਤਤ੍ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਮਪਿ ਸਾਧ੍ਯਂ ਪਿਲ੍ਲਾਖ੍ਯਂ ਚ| ਤਥਾ ਚ ਵਿਦੇਹਃ- “ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਿਤੇ ਤਥਾ ਮਸ੍ਟੇ ਆਨਹ੍ਯੇਤੇ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ| ਅਪਰਿਕ੍ਲਿਨ੍ਨਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨਂ ਪਿਲ੍ਲਾਖ੍ਯਮਿਤਿ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਤ੍”- ਇਤਿ| ਅਮੁਂ ਦ੍ਵਯਮਪਿ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਦਾਰ੍ਸ੍ਟਾਨ੍ਤਿਕਪਾਠਂ ਸੂਤ੍ਰੇ ਜੇਜ੍ਜਟਾਚਾਰ੍ਯਃ ਪਠਤਿ, ਤਨ੍ਨੇਚ੍ਛਤਿ ਗਯਦਾਸਃ||੨੨||
Adhikarana 18 (23) · Śloka 23
ਵਿਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਧਿ ਨਿਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਂ ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਯਸ੍ਯ ਨ ਮੀਲ੍ਯਤੇ | ਏਤਦ੍ਵਾਤਹਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਸਰੁਜਂ ਯਦਿ ਵਾਰੁਜਮ੍ ||੨੩||
विमुक्तसन्धि निश्चेष्टं वर्त्म यस्य न मील्यते | एतद्वातहतं विद्यात् सरुजं यदि वाऽरुजम् ||२३||
🔊 Audio coming soon
ਵਿਮੁਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਂ ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਿਯਮ੍| ਅਤ ਏਵ ਨ ਨਿਮੀਲ੍ਯਤੇ ਨ ਸਙ੍ਕੁਚਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਰੁਜਮ੍ ਅਲ੍ਪਰੁਜਮ੍| ਇਦਂ ਵਾਤਜਮਸਾਧ੍ਯਂ ਚ||੨੩||
Adhikarana 19 (24) · Śloka 24
ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥਂ ਵਿਸਮਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਭੂਤਮਵੇਦਨਮ੍ | ਵਿਜ੍ਞੇਯਮਰ੍ਬੁਦਂ ਪੁਂਸਾਂ ਸਰਕ੍ਤਮਵਲਮ੍ਬਿਤਮ੍ ||੨੪||
वर्त्मान्तरस्थं विषमं ग्रन्थिभूतमवेदनम् | विज्ञेयमर्बुदं पुंसां सरक्तमवलम्बितम् ||२४||
🔊 Audio coming soon
ਵਰ੍ਤ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥਮ੍ ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸ੍ਥਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਸਮਂ ਕਸ੍ਟਕਾਰਿ| ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਭੂਤਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰਿਵ | ਸਰਕ੍ਤਮਵਲਮ੍ਬਿਤਮਿਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਰਕ੍ਤਤਾ ਪਿਤ੍ਤੇਨ, ਅਵਲਮ੍ਬਿਤਤ੍ਵਮਰ੍ਬੁਦਤ੍ਵੇਨ| ‘ਅਵਲਮ੍ਬਿ ਚ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਮਪੀਦਂ ਸਾਧ੍ਯਮ੍||੨੪||
Adhikarana 20 (25) · Śloka 25
ਨਿਮੇਸਣੀਃ ਸਿਰਾ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟੋ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸਂਸ਼੍ਰਯਾਃ | ਚਾਲਯਤ੍ਯਤਿ ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨਿ ਨਿਮੇਸਃ ਸ ਗਦੋ ਮਤਃ ||੨੫||
निमेषणीः सिरा वायुः प्रविष्टो वर्त्मसंश्रयाः | चालयत्यति वर्त्मानि निमेषः स गदो मतः ||२५||
🔊 Audio coming soon
ਨਿਮੇਸਣੀਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਰ੍ਤ੍ਮਸਂਸ਼੍ਰਯਾਃ ਨਿਮੇਸਿਣੀਃ ਸਿਰਾ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਃ ਸਨ੍ ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਨਿ ਚਾਲਯਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਯਦ੍ਬਲੇਨ ਨਿਮੇਸੋਨ੍ਮੇਸੌ ਸ੍ਯਾਤਾਂ ਤਾ ਨਿਮੇਸਿਣ੍ਯਃ ਸਿਰਾਃ| ‘ਸੋਗਦੋ ਮਤ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰਾਗਦ ਅਵ੍ਯਥ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਸੌ ਵਾਤਜੋਸਾਧ੍ਯਸ਼੍ਚ||੨੫||
Adhikarana 21 (26) · Śloka 26
ਛਿਨ੍ਨਾਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਾ ਵਿਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ੍ਥਾ ਮਦਵੋਙ੍ਕੁਰਾਃ | ਦਾਹਕਣ੍ਡੂਰੁਜੋਪੇਤਾਸ੍ਤੇਰ੍ਸ਼ਃ ਸ਼ੋਣਿਤਸਮ੍ਭਵਾਃ ||੨੬||
छिन्नाश्छिन्ना विवर्धन्ते वर्त्मस्था मृदवोऽङ्कुराः | दाहकण्डूरुजोपेतास्तेऽर्शः शोणितसम्भवाः ||२६||
🔊 Audio coming soon
ਛਿਨ੍ਨਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੇ ਸ਼ੋਣਿਤਸਮ੍ਭਵਾ ਮਦਵੋ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ੍ਥਾ ਅਙ੍ਕੁਰਾਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਾਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਾਃ ਸਨ੍ਤੋ ਵਿਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ ਤੇਙ੍ਕੁਰਾ ਅਰ੍ਸ਼ਃ ਸ਼ੋਣਿਤਾਰ੍ਸ਼ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਇਦਂ ਸ਼ੋਣਿਤਾਰ੍ਸ਼ੋ ਰਕ੍ਤਜਮਸਾਧ੍ਯਂ ਚ||੨੬||
Adhikarana 22 (27) · Śloka 27
ਅਪਾਕਃ ਕਠਿਨਃ ਸ੍ਥੂਲੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮਭਵੋਰੁਜਃ | ਸਕਣ੍ਡੂਃ ਪਿਚ੍ਛਿਲਃ ਕੋਲਪ੍ਰਮਾਣੋ ਲਗਣਸ੍ਤੁ ਸਃ ||੨੭||
अपाकः कठिनः स्थूलो ग्रन्थिर्वर्त्मभवोऽरुजः | सकण्डूः पिच्छिलः कोलप्रमाणो लगणस्तु सः ||२७||
🔊 Audio coming soon
ਅਪਾਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜੋਯਂ ਸਾਧ੍ਯਸ਼੍ਚ||੨੭||
Adhikarana 23 (28) · Śloka 28
ਸ਼ੂਨਂ ਯਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਬਹੁਭਿਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮੈਸ਼੍ਛਿਦ੍ਰੈਃ ਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ | ਬਿਸਮਨ੍ਤਰ੍ਜਲ ਇਵ ਬਿਸਵਰ੍ਤ੍ਮੇਤਿ ਤਨ੍ਮਤਮ੍ ||੨੮||
शूनं यद्वर्त्म बहुभिः सूक्ष्मैश्छिद्रैः समन्वितम् | बिसमन्तर्जल इव बिसवर्त्मेति तन्मतम् ||२८||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ੂਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾਨ੍ਤਰ੍ਜਲੇ ਬਿਸਂ ਬਿਸਾਣ੍ਡਂ ਤਦ੍ਵਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਜਮਪਿ ਸਾਧ੍ਯਮ੍||੨੮||
Adhikarana 24 (29-30) · Śloka 30
ਦੋਸਾਃ ਪਕ੍ਸ੍ਮਾਸ਼ਯਗਤਾਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਰਾਣਿ ਖਰਾਣਿ ਚ | ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ ਪਕ੍ਸ੍ਮਾਣਿ ਤੈਰ੍ਘੁਸ੍ਟਂ ਚਾਕ੍ਸਿ ਦੂਯਤੇ ||੨੯|| ਉਦ੍ਧਤੈਰੁਦ੍ਧਤੈਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ਪਕ੍ਸ੍ਮਭਿਸ਼੍ਚੋਪਜਾਯਤੇ | ਵਾਤਾਤਪਾਨਲਦ੍ਵੇਸੀ ਪਕ੍ਸ੍ਮਕੋਪਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ ||੩੦||
दोषाः पक्ष्माशयगतास्तीक्ष्णाग्राणि खराणि च | निर्वर्तयन्ति पक्ष्माणि तैर्घुष्टं चाक्षि दूयते ||२९|| उद्धृतैरुद्धृतैः शान्तिः पक्ष्मभिश्चोपजायते | वातातपानलद्वेषी पक्ष्मकोपः स उच्यते ||३०||
🔊 Audio coming soon
ਦੋਸਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ ਨਿਸ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤਿ| ਪਕ੍ਸ੍ਮਾਣਿ ਪ੍ਰਤਿਬਾਲਾਨ੍| ਤੈਃ ਪਕ੍ਸ੍ਮਭਿਃ, ਅਕ੍ਸਿ ਲੋਚਨਂ, ਦੂਯਤੇ ਉਪਤਪ੍ਯਤੇ| ਉਦ੍ਧਤੈਰੁਦ੍ਧਤੈਰਿਤਿ ਉਨ੍ਮੂਲਿਤੈਰੁਨ੍ਮੂਲਿਤੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਤ੍ਰ ਵੀਪ੍ਸਯਾ ਤੇਸਾਂ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰੁਦ੍ਭਵਃ ਖ੍ਯਾਪ੍ਯਤੇ| ਅਸ੍ਯ ਪਕ੍ਸ੍ਮਕੋਪਸ੍ਯ ‘ਉਪਪਕ੍ਸ੍ਮਮਾਲਾ’ ਇਤਿ ਅਨੁਕ੍ਤਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ; ਲੋਕੇ ‘ਪਰਿਵਾਲ’ ਇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਏਸ ਰੋਗਃ ਸਰ੍ਵਜੋ ਯਾਪ੍ਯਸ਼੍ਚ||੨੯-੩੦||
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਵਰ੍ਤ੍ਮਗਤਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਨਾਮ ਤਤੀਯੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੩||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे वर्त्मगतरोगविज्ञानीयो नाम तृतीयोऽध्यायः ||३||
🔊 Audio coming soon
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤੇ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਤਤੀਯੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ||੩||