Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

56. visūcikāpratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

athātō visūcikāpratiṣēdhamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||

View original

अथातो विसूचिकाप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

🔊 Audio coming soon

udāvartapratiṣēdhānantaramudāvartāśritavātapratilōmyakr̥tamandāgnērvisūcikāhētutvādvisūcikāpratiṣēdhārambhō yukta ityata āha- athāta ityādi| visūcikētyatra ādiśabdō luptō draṣṭavyaḥ, tēnālasakavilambikayōrgrahaṇam||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ajīrṇamāmaṁ viṣṭabdhaṁ vidagdhaṁ ca yadīritam | visūcyalasakau tasmādbhavēccāpi vilambikā ||3||

View original

अजीर्णमामं विष्टब्धं विदग्धं च यदीरितम् | विसूच्यलसकौ तस्माद्भवेच्चापि विलम्बिका ||३||

🔊 Audio coming soon

visūcyādīnāṁ kāraṇamāha- ajīrṇamāmamityādi| yadīritamiti ‘annapānavidhau’ iti śēṣaḥ| tasmāt ajīrṇāt| yadatra caturthājīrṇasya rasaśēṣasyōpādānaṁ na kr̥taṁ tadapariṇāmamātratvēna tasya visūcyādyārambhakatvābhāvādēkīyamatatvēnōktatvācca| visūcyalasakābhyāṁ yadvilambikāyāḥ pr̥thagvibhaktinirdēśaḥ kr̥taḥ, tattasyā asādhyatvāvabōdhanārtham, itarayōśca prāyaḥ kr̥cchrasādhyatvabōdhanārtham||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

sūcībhiriva gātrāṇi tudan santiṣṭhatē'nilaḥ | yasyājīrṇēna sā vaidyairucyatē ti visūcikā ||4||

View original

सूचीभिरिव गात्राणि तुदन् सन्तिष्ठतेऽनिलः | यस्याजीर्णेन सा वैद्यैरुच्यते ति विसूचिका ||४||

🔊 Audio coming soon

visūcyā niruktimāha- sūcībhirityādi| vaidyaiḥ ādyairityarthaḥ| ucyatē ti ‘varṇāgama-’ ityādinā ikāralōpāt sādhuḥ| ‘tudan’ ityatra ‘bhindan’ iti kēcit paṭhanti| yadatra visūcyādīnāṁ prāgrūpaṁ na bhaṇitaṁ tadrūpāṇyēvālpānyāsāṁ prāgrūpaṁ, na tu prāgrūpāntaramastīti bōdhayati||4||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

na tāṁ parimitāhārā labhantē viditāgamāḥ | mūḍhāstāmajitātmānō labhantē kaluṣāśayāḥ ||5||

View original

न तां परिमिताहारा लभन्ते विदितागमाः | मूढास्तामजितात्मानो लभन्ते कलुषाशयाः ||५||

🔊 Audio coming soon

idānīmajīrṇaparivarjanē yatnātiśayaḥ kārya iti pratipādanārthamāha- na tāmityādi| parimitāhārā aniṣiddhāśanaṁ bhuñjānāḥ| viditāgamā jñātabhōjanōpadēśāḥ| mūḍhāḥ paśutulyāḥ, sēvyāsēvyāhārānabhijñā ityarthaḥ| ajitātmānaḥ ajitēndriyāḥ| kaluṣāśayāḥ praduṣṭāmāśayāḥ, āmāśayaduṣṭiśca duṣṭānnasamparkādvātādikōpācca; kēcit ‘aśanalōlupāḥ’ iti paṭhanti||5||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

mūrcchātisārau vamathuḥ pipāsā śūlaṁ bhramōdvēṣṭanajr̥mbhadāhāḥ | vaivarṇyakampau hr̥dayē rujaśca bhavanti tasyāṁ śirasaśca bhēdaḥ ||6||

View original

मूर्च्छातिसारौ वमथुः पिपासा शूलं भ्रमोद्वेष्टनजृम्भदाहाः | वैवर्ण्यकम्पौ हृदये रुजश्च भवन्ति तस्यां शिरसश्च भेदः ||६||

🔊 Audio coming soon

visūcikālakṣaṇamāha- mūrcchātisārāvityādi| vamathuḥ chardiḥ| udvēṣṭanaṁ jaṅghādīnāṁ mōṭanaṁ, khallīti lōkē| tasyāṁ visūcikāyām| śirasaśca bhēdaḥ śirōvidāraṇamiva vēdanā||6||

Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8

kukṣirānahyatē'tyarthaṁ pratāmyati vikūjati | niruddhō mārutaścāpi kukṣau viparidhāvati ||7|| vātavarcōnirōdhaśca kukṣau yasya bhr̥śaṁ bhavēt | tasyālasakamācaṣṭē tr̥ṣṇōdgārāvarōdhakau ||8||

View original

कुक्षिरानह्यतेऽत्यर्थं प्रताम्यति विकूजति | निरुद्धो मारुतश्चापि कुक्षौ विपरिधावति ||७|| वातवर्चोनिरोधश्च कुक्षौ यस्य भृशं भवेत् | तस्यालसकमाचष्टे तृष्णोद्गारावरोधकौ ||८||

🔊 Audio coming soon

alasakalakṣaṇamāha- kukṣirityādi| kukṣiḥ udaram| ānahyatē ādhmānayuktō bhavati| atyarthamatiśayaṁ yathā tathā| tāmyati tamasi praviśatīva| vikūjati avyaktaśabdaṁ karōti| viparidhāvati viśēṣēṇa samantādgacchati||7-8||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

duṣṭaṁ tu bhuktaṁ kaphamārutābhyāṁ pravartatē nōrdhvamadhaśca yasya | vilambikāṁ tāṁ bhr̥śaduścikitsyāmācakṣatē śāstravidaḥ purāṇāḥ ||9||

View original

दुष्टं तु भुक्तं कफमारुताभ्यां प्रवर्तते नोर्ध्वमधश्च यस्य | विलम्बिकां तां भृशदुश्चिकित्स्यामाचक्षते शास्त्रविदः पुराणाः ||९||

🔊 Audio coming soon

vilambikālakṣaṇamāha- duṣṭamityādi| bhuktaṁ bhōjanam| duṣṭamityatra ‘kaphamārutābhyām’ iti sambandhanīyam| yadyapi vilambikā bāhulyēna vidagdhājīrṇājjāyatē, vidagdhājīrṇācca pittaṁ duṣṭaṁ na vāyurduṣṭō bhavati na vā ślēṣmā, tathā'pi pittaduṣṭyā itarayōrapi duṣṭiḥ, tasmāt kaphamārutābhyāṁ duṣṭamityuktam; ēvaṁ bāhulyēna āmāviśiṣṭatvōtthitayōrvisūcyalasakayōḥ kaphavātādhikayōrapītaradōṣasadbhāvō jñēyaḥ| ‘duṣṭam’ ityatra ‘līnam’ iti kēcit paṭhanti| iyamēva vilambikā tantrāntarē ‘daṇḍālasaka’ iti nāmnā kathyatē||9||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

yatrasthamāmaṁ virujēttamēva dēśaṁ viśēṣēṇa vikārajātaiḥ | dōṣēṇa yēnāvatataṁ svaliṅgaistaṁ lakṣayēdāmasamudbhavaiśca ||10||

View original

यत्रस्थमामं विरुजेत्तमेव देशं विशेषेण विकारजातैः | दोषेण येनावततं स्वलिङ्गैस्तं लक्षयेदामसमुद्भवैश्च ||१०||

🔊 Audio coming soon

idānīṁ pūrvōktalakṣaṇaviśēṣamatidēśēnāha- yatrasthamāmamityādi| yatrasthaṁ yasmin dēśē sthitaṁ, yēna ca dōṣēṇāvatataṁ vyāptamāmaṁ syāt, tamēva dēśaṁ yasmādviśēṣēṇa rujēt tasmāt kāraṇāttaṁ dēśaṁ taddōṣalakṣaṇairvikārajātaistōdādibhirāmasamudbhavaiśca liṅgaiḥ stambhādhmānādibhirlakṣayēditi piṇḍārthaḥ| nanu, yatrasthamityanēna āmasthānakathanēna kiṁ prayōjanaṁ? yasmādyatra sthitō vikr̥tō dōṣō bhaviṣyati tatraiva rujaṁ kariṣyati? satyaṁ, naivaṁ sarvatra, yathā gaṇḍamālādau piṇḍikāsthitasyāpi dōṣasya grīvādau vikārakartr̥tvadarśanāt| āmapīḍitadēśāvabōdhaścātra sukhacikitsākaraṇārthamuktaḥ| arthāt yatra yasmin sthānē sthitamāmamajīrṇaṁ virujēdviśiṣṭaṁ rujaṁ kuryāt tamēva dēśaṁ lakṣayēdvaidyaḥ, kairvikārajātaiḥ? āmasamudbhavaiḥ stambhagauravādibhiḥ| brahmadēvastu yēna dōṣēṇa vātādyanyatamēnānugatamāmajaṁ dōṣaṁ svaliṅgairvātādyanyatamadōṣaliṅgairlakṣayēditi vyākhyānayati| aparē'nyathā paṭhitvā vyākhyānayanti, tacca śiṣyabuddhivyākulakartutvādgranthagauravabhayācca parihr̥tam||10||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

yaḥ śyāvadantauṣṭhanakhō'lpasañjñaśchardyarditō'bhyantarayātanētraḥ | kṣāmasvaraḥ sarvavimuktasandhiryāyānnaraḥ sō'punarāgamāya ||11||

View original

यः श्यावदन्तौष्ठनखोऽल्पसञ्ज्ञश्छर्द्यर्दितोऽभ्यन्तरयातनेत्रः | क्षामस्वरः सर्वविमुक्तसन्धिर्यायान्नरः सोऽपुनरागमाय ||११||

🔊 Audio coming soon

asādhyalakṣaṇamāha- ya ityādi| śyāvaśabdō dantādibhiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| alpasañjñō mandacētanaḥ| abhyantarayātanētraḥ kṣīṇadr̥ṣṭiḥ| apunarāgamāya apunarāvr̥ttayē||11||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

sādhyāsu pārṣṇyōrdahanaṁ praśastamagnipratāpō vamanaṁ ca tīkṣṇam | pakvē tatō'nnē tu vilaṅghanaṁ syāt sampācanaṁ cāpi virēcanaṁ ca ||12||

View original

साध्यासु पार्ष्ण्योर्दहनं प्रशस्तमग्निप्रतापो वमनं च तीक्ष्णम् | पक्वे ततोऽन्ने तु विलङ्घनं स्यात् सम्पाचनं चापि विरेचनं च ||१२||

🔊 Audio coming soon

idānīṁ cikitsitamāha- sādhyāsvityādi| sādhyāsu visūcikāsu| pārṣṇidahanamatra sañjñāprabōdhanārthamadhō'tipravr̥ttivāraṇārthaṁ ca| agnipratāpanam āmapācanārtham| tīkṣṇaṁ ca vamanamannaśalyanirharaṇārtham| sādhyāsviti padamasādhyaparihārārthaṁ, sādhyajñānē yatnātiśayapratipādanārthaṁ ca| pākābhimukhē'nnē dōṣaśēṣanirharaṇārthamāha - pakva ityādi| pakvē pākābhimukhē| vilaṅghanaṁ vividhalaṅghanaṁ, tacca yathāvasthaṁ yōjyaṁ; anyē viśiṣṭaṁ laṅghanamāhuḥ, taccōpavāsaḥ| sampācanamatra svēdādibhiḥ| virēcanamatra phalavartyādibhiḥ| yadyapi virēcanamatra sāmānyēnōktaṁ, tathā'pi viṣṭambhē sati jñātavyam| anyē tu paṭhanti ‘vāntē tatō'nnē tu vilaṅghanaṁ syāt sampācanaṁ rēcanadīpanē ca’ iti| tē ca visūcyāṁ vamanē prayuktē paścādvilaṅghanādikaṁ yōjyamiti manyantē| pācanamatīsārōktaṁ ‘dēvadārvabhayā’ ityādikaṁ, dīpanaṁ pippalyādikaṁ, śēṣaṁ pūrvavat| anyē ‘pakṣē tatō'nyē tu’ iti paṭhanti, tē ca pakṣādvirēcanaṁ dēyamiti kēcinmanyanta iti vyākhyānayanti; tatra ṭīkākr̥dbhirbahu vyāhr̥taṁ tacca granthagauravabhayāt parityaktam||12||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

viśuddhadēhasya hi sadya ēva mūrcchātisārādirupaiti śāntim |13|

View original

विशुद्धदेहस्य हि सद्य एव मूर्च्छातिसारादिरुपैति शान्तिम् |१३|

🔊 Audio coming soon

kasmādvisūcyāṁ vamanavirēcanē prayōktavyē ityāha- viśuddhadēhasyētyādi| hi yasmāt| upaiti gacchati|13|-

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

āsthāpanaṁ cāpi vadanti pathyaṁ sarvāsu yōgānaparānnibōdha ||13||

View original

आस्थापनं चापि वदन्ति पथ्यं सर्वासु योगानपरान्निबोध ||१३||

🔊 Audio coming soon

idānīmāsthāpanasyāpi hitatvaṁ darśayitumāha- āsthāpanamityādi| yadyapi ‘tatrōnmādabhayaśōkapipāsārōcakājīrṇārśa-‘ ityādinā'jīrṇē āsthāpananiṣēdha uktaḥ, tathā'pyatra pākābhimukhē'nnē viṣṭambhanāśanāya pācanapūrvakamāsthāpanamapi śasyatē| sarvāsu visūcīṣu; kēcit sarvāsu visūcyalasakavilambikāsviti manyantē| ‘sarvāsu’ ityatra kēcit ‘sarvāṁśca’ iti paṭhanti, tē vakṣyamāṇayōgaviśēṣaṇaṁ kurvanti| yōgānityādi| aparān vakṣyamāṇān| nibōdha jānīhi| apakvasya pācanārthaṁ pakvasya cānulōmanārthaṁ' iti śēṣaḥ||13||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

pathyāvacāhiṅgukaliṅgagr̥ñjasauvarcalaiḥ sātiviṣaiśca cūrṇam | sukhāmbupītaṁ vinihantyajīrṇaṁ śūlaṁ visūcīmaruciṁ ca sadyaḥ ||14||

View original

पथ्यावचाहिङ्गुकलिङ्गगृञ्जसौवर्चलैः सातिविषैश्च चूर्णम् | सुखाम्बुपीतं विनिहन्त्यजीर्णं शूलं विसूचीमरुचिं च सद्यः ||१४||

🔊 Audio coming soon

tānēva yōgānāha- pathyētyādi| kaliṅga indrayavaḥ| gr̥ñjanō rasōnabhēdaḥ| ajīrṇam āmaśēṣaḥ, na tu taruṇājīrṇaṁ; tatrauṣadhaniṣēdhāt| visūcīti śēṣā natu sadyōtthā visūcī, tatrāpyauṣadhaniṣēdhāt||14||

Adhikarana 14 (15-16) · Śloka 16

kṣārāgadaṁ vā lavaṇaṁ viḍaṁ vā guḍapragāḍhānatha sarṣapān vā | amlēna vā saindhavahiṅguyuktau sabījapūrṇau saghr̥tau trivargau ||15|| kaṭutrikaṁ vā lavaṇairupētaṁ pibēt snuhīkṣīravimiśritaṁ tu | kalyāṇakaṁ vā lavaṇaṁ pibētu yaduktamādāvanilāmayēṣu ||16||

View original

क्षारागदं वा लवणं विडं वा गुडप्रगाढानथ सर्षपान् वा | अम्लेन वा सैन्धवहिङ्गुयुक्तौ सबीजपूर्णौ सघृतौ त्रिवर्गौ ||१५|| कटुत्रिकं वा लवणैरुपेतं पिबेत् स्नुहीक्षीरविमिश्रितं तु | कल्याणकं वा लवणं पिबेतु यदुक्तमादावनिलामयेषु ||१६||

🔊 Audio coming soon

kṣārāgadamityādi| kṣārāgadaṁ ‘dhavāśvakarṇaśirīṣa-’ (ka. 6 ) ityādinā dundubhisvanīyōktam| lavaṇaṁ viḍalavaṇam| atrāpyuṣṇāmbunā pibēditi sambandhanīyam| guḍapragāḍhānityādi| guḍapragāḍhān guḍāḍhyān | amlēnētyādi| amlēna kāñjikēna| sabījapūrau bījapūrasahitau| saghr̥tau tulyapramāṇau| trivargau triphalātrikaṭukau| 'sabījapūrau' ityatra kēcit 'saśākabījau' iti paṭhitvā śākavr̥kṣabījasahitāviti vyākhyānayanti| yaduktamādāviti 'gaṇḍīrapalāśa' (ci. 4 ) ityādinā vātavyādhicikitsitē yaduktamityarthaḥ| 'āmēṣvanilāmayēṣu' iti kēcit paṭhitvā āmavātē iti vyākhyānayanti| atrāpi amlēnēti sambadhyatē||15-16||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 18

kr̥ṣṇājamōdakṣavakāṇi vā'pi tulyau pibēdvā magadhānikumbhau | dantīyutaṁ vā magadhōdbhavānāṁ kalkaṁ pibēt kōṣavatīrasēna ||17|| uṣṇābhiradbhirmagadhōdbhavānāṁ kalkaṁ pibēnnāgarakalkayuktam |18|

View original

कृष्णाजमोदक्षवकाणि वाऽपि तुल्यौ पिबेद्वा मगधानिकुम्भौ | दन्तीयुतं वा मगधोद्भवानां कल्कं पिबेत् कोषवतीरसेन ||१७|| उष्णाभिरद्भिर्मगधोद्भवानां कल्कं पिबेन्नागरकल्कयुक्तम् |१८|

🔊 Audio coming soon

kr̥ṣṇājamōdētyādi| kṣavaḥ phaṇijjakākāraḥ prāyaśaḥ pāriyātrē bhavati| 'kṣavakāṇi vā'pi' ityatra 'kṣavakāgnikān vā' iti kēcit paṭhanti| atrāpi amlēnēti sambadhyatē| tulyau pibēdvētyādi| nikumbhō dantī| atrāpyamlēnēti sambadhyatē| magadhānikumbhapānaṁ viṣṭambhē sati virēkārtham| kēciduṣṇōdakēna pānamicchanti| dantīyutamityādi| kōṣavatī ghōṣakaḥ| kēcit “uṣṇābhiradbhirmagadhōdbhavānāṁ kalkaṁ pibēnnāgaracūrṇayuktam” īdr̥śaṁ paṭhanti||17||-

Adhikarana 16 (18) · Śloka 19

vyōṣaṁ karañjasya phalaṁ haridrē mūlaṁ samaṁ cāpyatha mātuluṅgyāḥ ||18|| chāyāviśuṣkā guṭikāḥ kr̥tāstā hanyurvisūcīṁ nayanāñjanēna |19|

View original

व्योषं करञ्जस्य फलं हरिद्रे मूलं समं चाप्यथ मातुलुङ्ग्याः ||१८|| छायाविशुष्का गुटिकाः कृतास्ता हन्युर्विसूचीं नयनाञ्जनेन |१९|

🔊 Audio coming soon

visūcyāṁ pramīlakādiśāntyarthamañjanamāha- vyōṣamityādi| kēcinmātuluṅgīṁ madhukarkaṭīmāhuḥ| visūcīśabdēna visūcījanitāḥ pramīlakaśirōrōgādayō gr̥hyantē, kāraṇē kāryōpacārāt; athavā visūcīmēvāñjanaprabhāvāt hanyuḥ||18||-

Adhikarana 17 (19) · Śloka 20

suvāmitaṁ sādhuvirēcitaṁ vā sulaṅghitaṁ manujaṁ viditvā ||19|| pēyādibhirdīpanapācanīyaiḥ samyakkṣudhārtaṁ samupakramēta |20|

View original

सुवामितं साधुविरेचितं वा सुलङ्घितं मनुजं विदित्वा ||१९|| पेयादिभिर्दीपनपाचनीयैः सम्यक्क्षुधार्तं समुपक्रमेत |२०|

🔊 Audio coming soon

śuddhasya sulaṅghitasya pathyadānārthamāha- suvāmitamityādi| kēcidatra “kuṣṭhaṁ cāguru patraṁ ca rāsnāśigruvacātvacam| piṣṭamamlēna tacchrēṣṭhaṁ visūcyāmaṅgamardanam||citrakaṁ pūtipiṇyākaṁ kuṣṭhaṁ bhallātakāni ca| dvau kṣārau saindhavaṁ caiva śuklaṁ tailaṁ vipācayēt|| ētadudvartanaṁ kuryāt pradēhaṁ vā vicakṣaṇaḥ|” iti yōgadvayaṁ paṭhanti; tanna paṭhitavyaṁ, samānatantrādarśanāt||19||-

Adhikarana 18 (20) · Śloka 21

āmaṁ śakr̥dvā nicitaṁ kramēṇa bhūyō vibaddhaṁ viguṇānilēna ||20|| pravartamānaṁ na yathāsvamēnaṁ vikāramānāhamudāharanti |21|

View original

आमं शकृद्वा निचितं क्रमेण भूयो विबद्धं विगुणानिलेन ||२०|| प्रवर्तमानं न यथास्वमेनं विकारमानाहमुदाहरन्ति |२१|

🔊 Audio coming soon

idānīṁ visūcikātulyacikitsitatvādvisūcikōpadravatvāccānuktamapyānāhamāha- āmamityādi| āmam apakvānnarasaḥ, śakr̥t purīṣaṁ, nicitaṁ vr̥ddhigataṁ, vibaddham avaruddhaṁ, viguṇānilēna unmārgavāyunā, na pravartamānamiti nādhaḥpravartamānamityarthaḥ, yathāsvaṁ yathāmārgamityarthaḥ; ēvam āmaṁ nicitaṁ viguṇānilēna vibaddhaṁ sat svamārgē'pravartamānaṁ śakr̥dvā ēvambhūtamānāhaṁ vikāramudāharantīti piṇḍārthaḥ| kēcidāmamiti śakr̥dviśēṣaṇaṁ manyantē; tanna, samānatantrē āmādapyānāhasya darśitatvāt| tathā ca tadvacaḥ- “ānāhē tvāmasambhūtē viḍudbhūtē'pi vā bhiṣak”- ityādi||20||-

Adhikarana 19 (21) · Śloka 22

tasmin bhavantyāmasamudbhavē tu tr̥ṣṇāpratiśyāyaśirōvidāhāḥ ||21|| āmāśayē śūlamathō gurutvaṁ hr̥llāsa udgāravighātanaṁ ca |22|

View original

तस्मिन् भवन्त्यामसमुद्भवे तु तृष्णाप्रतिश्यायशिरोविदाहाः ||२१|| आमाशये शूलमथो गुरुत्वं हृल्लास उद्गारविघातनं च |२२|

🔊 Audio coming soon

āmajānāhalakṣaṇamāha- tasminnityādi| tasmin ānāhē| gurutvamapi āmāśayē āmajānāhē prāyaśō bhavati| kēcit ‘hr̥llāsa’ ityatra ‘hr̥tstambha’ iti paṭhitvā hr̥dayasya vibandhatvamiti vyākhyānayanti| udgāravighātanam udgārasyāsamyakpravr̥ttiḥ| kēcidāmasamudbhavē āmāśayasamudbhavē iti vyākhyānayanti, padēṣvapi padaikadēśaprayōgāt; tē ca āmāśayasamudbhavamāmādēvēcchanti; tatrāpi sa ēva tātparyārthaḥ||21||-

Adhikarana 20 (22) · Śloka 23

stambhaḥ kaṭīpr̥ṣṭhapurīṣamūtrē śūlō'tha mūrcchā sa śakr̥dvamēcca ||22|| śvāsaśca pakvāśayajē bhavanti liṅgāni cātrālasakōdbhavāni |23|

View original

स्तम्भः कटीपृष्ठपुरीषमूत्रे शूलोऽथ मूर्च्छा स शकृद्वमेच्च ||२२|| श्वासश्च पक्वाशयजे भवन्ति लिङ्गानि चात्रालसकोद्भवानि |२३|

🔊 Audio coming soon

purīṣajānāhalakṣaṇamāha- stambha ityādi| stambhaśabdaḥ kaṭyādibhirmūtrāntaiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| śūlō'pyatra kaṭyādiṣvēva| sa puruṣaḥ| pakvāśayajē ānāhē ityarthaḥ| ‘mañcāḥ krōśanti’ itivadupacārāt pakvāśayaśabdēnātra purīṣamabhiprētaṁ, atha ca bāhulyēna pakvāśayē bhavati| kēcit pakvāśayajē pakvāśayasthē ānāhē iti vyākhyānayanti| tē ca pakvāśayōdbhūta ānāhaḥ purīṣādbhavati itīcchanti; tathā'pi sa pūrvōkta ēva pariphalitārthaḥ||22||-

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

āmōdbhavē vāntamupakramēta saṁsargabhaktakramadīpanīyaiḥ ||23||

View original

आमोद्भवे वान्तमुपक्रमेत संसर्गभक्तक्रमदीपनीयैः ||२३||

🔊 Audio coming soon

sampratyāmōtthānāhacikitsāmāha- āmōdbhava ityādi| āmōdbhavē avipakvarasajē ānāhē| kēcidāmōdbhavē āmāśayōdbhavē, padēṣvapi padaikadēśaprayōgāt| ēṣa pakṣaścānantaramēva vivr̥taḥ| vāntaṁ kr̥tavamanaṁ naram| saṁsargabhaktakramaḥ pēyādikramaḥ| dīpanīyāni pipalyādisādhitāni||23||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

athētaraṁ yō na śakr̥dvamēttamāmaṁ jayēt svēdanapācanaiśca |24|

View original

अथेतरं यो न शकृद्वमेत्तमामं जयेत् स्वेदनपाचनैश्च |२४|

🔊 Audio coming soon

purīṣajānāhacikitsāmāha- athētaramityādi| yaḥ pumān śakr̥t purīṣaṁ na vamēt , tasya puṁsastamānāhamitaraṁ purīṣajam āmānvitaṁ svēdanādibhirjayēditi sambandhaḥ| yastu śakr̥dvamēttasya āmaṁ na jayēt, tathā satyasādhyatvāditi bhāvaḥ| kārtikakuṇḍastu itaraṁ pakvāśayajānāhavantaṁ naraṁ, matvarthīyapratyayāntatvāt|| asāvapi pakṣō'nantaraṁ vivr̥taḥ| 'svēdanapācanīyaiḥ' ityatra ca kārtikakuṇḍaḥ 'svēdya yathāvidhānaṁ' iti paṭhitvā vyākhyānayati- svēdya svēdayitvā, upasargalōpāt sādhu; yathāvidhānamiti viṇmūtrānulōmanavidhānēna|24|-

Adhikarana 23 (24-25) · Śloka 25

visūcikāyāṁ parikīrtitāni dravyāṇi vairēcanikāni yāni ||24|| tānyēva vartīrviracēdvicūrṇya mahiṣyajāvībhagavāṁ tu mūtraiḥ | svinnasya pāyau vinivēśya tāśca cūrṇāni caiṣāṁ pradhamēttu nāḍyā ||25||

View original

विसूचिकायां परिकीर्तितानि द्रव्याणि वैरेचनिकानि यानि ||२४|| तान्येव वर्तीर्विरचेद्विचूर्ण्य महिष्यजावीभगवां तु मूत्रैः | स्विन्नस्य पायौ विनिवेश्य ताश्च चूर्णानि चैषां प्रधमेत्तु नाड्या ||२५||

🔊 Audio coming soon

atidēśēnānāhacikitsāmāha- visūcikāyāmityādi| visūcikāyāṁ parikīrtitāni kathitāni yāni vairēcanikāni dravyāṇi dantyādīni, tāni vicūrṇya mahiṣyādīnāṁ mūtrairvipācya vartīrviracēt kuryāt| tāśca vartīḥ svinnasya narasya gudē vinivēśya, ēṣāṁ vairēcanikānāmēva cūrṇāni nāḍyā pradhamēditi sambandhaḥ| ibhō hastī||24-25||

Adhikarana 24 (26) · Śloka 27

mūtrēṣu saṁsādhya yathāvidhānaṁ dravyāṇi yānyūrdhvamadhaśca yānti | kvāthēna tēnāśu niruhayēcca mūtrārdhayuktēna samākṣikēṇa ||26|| tribhaṇḍiyuktaṁ lavaṇaprakuñcaṁ dattvā viriktakramamācarēcca |27|

View original

मूत्रेषु संसाध्य यथाविधानं द्रव्याणि यान्यूर्ध्वमधश्च यान्ति | क्वाथेन तेनाशु निरुहयेच्च मूत्रार्धयुक्तेन समाक्षिकेण ||२६|| त्रिभण्डियुक्तं लवणप्रकुञ्चं दत्त्वा विरिक्तक्रममाचरेच्च |२७|

🔊 Audio coming soon

ānāhē nirūhamāha- mūtrēṣu saṁsādhyētyādi| yāni dravyāṇi ūrdhvamadhaśca yānti tāni mūtrēṣu yathāvidhānaṁ saṁsādhya tēna kvāthēnārdhamūtrānvitēna samākṣikēṇa tribhaṇḍiyuktalavaṇaṁ prakuñcaṁ dattvā niruhayēditi piṇḍārthaḥ| mūtrēṣviti anantarōktēṣu mahiṣyādijēṣu| saṁsādhya paktvā| yathāvidhānaṁ kvāthapākavidhinā| dravyāṇi yānyūrdhvamadhaśca yānti saṁśōdhanasaṁśamanīyōktāni kōśātakyādīni| āśu śīghram| mūtrārdhayutēna ardhamūtrānvitēna kvāthēna| kārtikakuṇḍastu mātrārdhayuktēnēti paṭhati, vyākhyānayati ca- ardhamātrikēṇēti| mākṣikaṁ madhu| tribhaṇḍiyuktaṁ lavaṇaprakuñcamiti trivr̥tsahitamēva saindhavapalamityarthaḥ| viriktakramaṁ samyagviriktasya yaḥ kramastamācarēdityarthaḥ; kēcit ācarēdityantarbhāvitakāritārthaṁ manyantē; tēna, ācarēt vaidyēnācārayēdityarthaḥ| idamāsthāpanamānāhē pācanōttarakālaṁ dēyaṁ, na tvāmāvasthāyām||26||-

Adhikarana 25 (27) · Śloka 27

ēṣvēva tailēna ca sādhitēna prāptaṁ yadi syādanuvāsayēcca ||27||

View original

एष्वेव तैलेन च साधितेन प्राप्तं यदि स्यादनुवासयेच्च ||२७||

🔊 Audio coming soon

ānāhē'nuvāsanamāha- ēṣvēvētyādi| ēṣviti anantarābhihitanirūhōktēṣu kōśātakyādiṣu| prāptaṁ prāptakālaṁ prāptāvasthamityarthaḥ; ētēna paripakvāmaṁ sunirūḍhaṁ vātakōpē satyanuvāsayēdityarthaḥ||27||

Adhikarana puShpikA · Śloka 56

iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrāntargatē kāyacikitsātantrē visūcikāpratiṣēdhō nāma (aṣṭādaśō'dhyāyaḥ, āditaḥ ) ṣaṭpañcāśattamō'dhyāyaḥ ||56||

View original

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे विसूचिकाप्रतिषेधो नाम (अष्टादशोऽध्यायः, आदितः ) षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ||५६||

🔊 Audio coming soon

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrē visūcikāpratiṣēdhō nāma ṣaṭpañcāśattamō'dhyāyaḥ||56||

56. visūcikāpratiṣēdhādhyāyaḥ — Sushruta Samhita | Ayana Ayurveda | Dr Vijaya Dwarampudi