8. arśaścikitsitādhyayaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

અસ્માદનન્તરમર્શશ્ચિકિત્સિતમારભ્યતે| સમ્બન્ધશ્ચાસ્ય નિદાન એવોક્તઃ|

Adhikarana arshashcikitsitAdhyAyaH arshasAM dAhavishiH arshasAM dAhAnantaraM karavyam arshasAM ekaikasya saptAhAdupacAraH (2-9) · Śloka 9

અથતોઽર્શસાં ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨|| ) કાલે સાધારણે વ્યાભ્રે નાતિદુર્બલમર્શસમ્| વિશુદ્ધકોષ્ઠં લઘ્વલ્પમનુલોમનમાશિતમ્||૧|| શુચિ કૃતસ્વસ્ત્યયનં મુક્તવિણ્મૂત્રમવ્યથમ્| શયને ફલકે વાઽન્યનરોત્સઙ્ગે વ્યપાશ્રિતમ્||૨|| પૂર્વેણ કાયેનોત્તાનં પ્રત્યાદિત્યગુદં સમમ્| સમુન્નતકટીદેશમથ યન્ત્રણવાસસા||૩|| સક્થ્નોઃ શિરોધરાયાં ચ પરિક્ષિપ્તમૃજુ સ્થિતમ્| આલમ્બિતં પરિચરૈઃ સર્પિષાઽભ્યક્તપાયવે||૪|| તતોઽસ્મૈ સર્પિષાઽયક્તં નિદઘ્યાદૃજુ યન્ત્રકમ્| શનૈરનુસુખં પાયૌ, તતો દૃષ્ટ્વા પ્રવાહણાત્||૫|| યન્ત્રે પ્રવિષ્ટં દુર્નામ પ્લોતગુણ્ઠિતયાઽનુ ચ| શલાકયોત્પીડ્ય ભિષક્ યથોક્તવિધિના દહેત્||૬|| ક્ષારેણૈવાર્દ્રમિતરત્ક્ષારેણ જ્વલનેન વા| મહદ્વા વલિનશ્છત્ત્વા વીતયન્ત્રમથાતુરમ્||૭|| સ્વભ્યક્તપાયુજઘનમવગાહે નિધાપયેત્| નિર્વાતમન્દિરસ્થસ્ય તતોઽસ્યાચારમદિશેત્||૮|| એકૈકમિતિ સપ્તાહાત્સપ્તાહાત્સમુપાચરેત્| |૯|

સ૦-સાધારણે-શરદ્વસન્તાદિકે કાલે, તથા વ્યભ્રે-વિગતાબ્દે| તથા નાતિદુર્બલમર્શસં-અપિ તુ કિઞ્ચિત્સપ્રાણમ્| અત્ર યોગ્યપરત્વાત્ કૃત્વેત્યધ્યાહૃત્ય સમ્બન્ધઃ કાર્યઃ| તથા વિશુદ્ધકોષ્ઠાદિકં કૃત્વા તતોઽસ્મૈ-અર્શસાય, યન્ત્રં નિદધ્યાદિતિ| સઙ્ગ્રહે ચોક્તમ્ (ચિ.અ.૧૦)-"અથ ખલુ બલવન્તમર્શોભિરુપદ્રુતં યથાર્હસ્નેહોપસ્નિગ્ધસ્વિન્નમનિલવેદનાવૃદ્ધિશમનાર્થં સ્નિગ્ધમુષ્ણમલ્પમન્નં દ્રવપ્રાયં ભુક્તવન્તં શુચિ કૃતસ્વસ્ત્યયનં મુક્તવિણ્મૂત્રમવ્યથં સમે શુચૌ વિવિક્તે દેશે સાધારણેવ્યભ્રે કાલે સમે ફલકે શય્યાયાં વા પ્રત્યાદિત્યગુદમન્યસ્યોત્સઙ્ગેનિષણ્ણપૂર્વકાયમુત્તાનમુન્નતકટીકં યન્ત્રણશાટકેન પરિક્ષેપ્તગ્રીવાસક્થિસન્ધિદેશમલજ્જાર્હૈરાપ્તપરિચારકૈઃ સુપરિગૃહીતં કૃત્વા તતોઽસ્મૈ ઘૃતાભ્યક્તં યન્ત્રકં નિદ્ધ્યાત્|" ઇતિ| અર્શસમિતિ અર્શાસિ વિદ્યન્તે યસ્યેત્યર્થઃ, અર્શઆદિત્વાદચ્| કિમ્ભૂતમ્ ? વિશુદ્ધો-વમનવિરેચનાદિના, કોષ્ઠો યસ્ય તમ્| તથા, અન્નમાશિતં કૃત્વા| કિમ્ભૂતમ્ ? લઘુ-સ્વભાવાત્, અલ્પં ચમાત્રયા| તથા, અનુલોમનં-વાતવર્ચસાં પ્રાયેણ પ્રવર્તકમ્| તથા, શુચિં-મૃજ્જલાભ્યાં કૃત્વા| તથા, કૃતં સ્વસ્ત્યયનં યસ્ય તમ્| તથા, મુક્તે-વિસૃષ્ટે, વિણ્મૂત્રે યેન તમ્| તથા, અત્ર્યથંવ્યથારહિતમન્યેન વ્યાધિનાઽપીડિતમ્| તથા, શયને વ્યપાશ્રિતં-શય્યામાશ્રિત્ય સ્થિતમ્| અથવા, ફલકે-આસનવિશેષે, વ્યપાશ્રિતમ્| અથવા, અન્યનરોત્સઙ્ગે વ્યપાશ્રિતમ્| ઉત્સઙ્ગવિશેષાત્સ્થાનકવિશેષઃ| નરોત્સઙ્ગે વ્યપાશ્રિતમિત્યેવં સિદ્ધેઽન્યગ્રહણં વૈદ્યસ્ય નિરાસાર્થમ્| અન્યોત્સઙ્ગે વ્યપાશ્રિતમિતિ કથં કૃત્વા ? પૂર્વેણ કાયેનોત્તાનં કૃત્વા-નાધરેણ| તથા, પ્રત્યાદિત્યગુદમ્| પ્રતિ-આભિમુખ્યેન, આદિત્યં પ્રત્યાદિત્યં ગુદં યસ્ય તમ્| યસ્યાં દિશ્યાદિત્યો ગતઃ તસ્યાં દિશ્યર્શસેન સમ્મુખં ગુદં કૃત્વા સ્થાતવ્યમિત્યર્થઃ, સમં ચ| તથા, સમ્યગુન્નતઃ કટિદેશોયસ્ય તમ્| અથ-સમુન્નતકટિદેશકરણાદનન્તરં, અર્શસં સક્થ્નોસ્તથા શિરોધરાયાં પરિક્ષિપ્તં-સમન્તાત્ક્ષિપ્તમાક્રાન્તં કૃત્વા| કેન ? યન્ત્રણવાસસા| યન્ત્રણાર્થં વાસઃ-કાર્પાસાદિમયં, યન્ત્રણવાસસ્તેન| ઋજુ-સ્પષ્ટં કૃત્વા, સ્થિતમ્| તથા, તમાતુરં પરિચારકૈરલમ્બિતં-નિશ્ચલં કૃત્બાઽવષ્ટભ્ય સમ્યક્ સ્થાપિતમ્| તતઃ-અનન્તરં, અસ્મૈ-દુર્નામવતે, સર્પિષાઽભ્યક્તપાયવે ઘૃતાભ્યાક્તં યન્ત્રકમૃજુ-અનુસુખં કૃત્વા, શનૈર્નિદધ્યાત્-પ્રણયેત્| તતઃ-અનન્તરં ગુદપ્રણિહિતયન્ત્રાન્તે, પ્રવાહણાત્-પ્રવાહણેનહેતુના, યન્ત્રે પ્રવિષ્ટં દુર્નામ દૃષ્ટ્વા| અથ(નુ) [ચ]-પશ્ચાચ્ચ, શલાકયા ચૈલખણ્ડપ્રાવૃતદેહયોત્પીડ્ય-પ્રકૃતત્વાદ્દુર્નામ ઊર્ધ્વં પીડયિત્વા| વૈદ્યો યથોક્તવિધિના-સૂત્રસ્થાનોદિતેન, ક્ષારેણાર્દ્રમર્શો દહેત્| એવેત્યવધારણે| ક્ષારેણૈવ નાગ્નિના| ઇતરત્શુષ્કં દુર્નામ, ક્ષારેણ જ્વલનેન વા દહેત્| યથોક્તવિધિનેત્યત્રાપિ યોજ્યમ્| મહદ્વેતિ| બહુદ્દુર્નામ તુ બલવતઃ પુંસઃ છિત્ત્વા વા શસ્ત્રેણ ક્ષારાગ્નિભ્યાં યથાયોગં દહેત્| અથ-અનન્તરં, આતુરં વીતયન્ત્રં વિધાય સ્વભ્યક્તપાયુજઘનમવગાહે નિધાપયેત્-તત્ર નિહિતં વિદધ્યાદિત્યર્થઃ| તતઃ-અનન્તરં, અસ્યાચારં-"ઉષ્ણોદકોપચારી સ્યાત્" (હૃ.સૂ.અ. ૧૬/૨૬) ઇત્યાદિકં, આદિશેત્| એકૈકં દુર્નામ ઇતિ-અનેન પૂર્વોક્તેન પ્રકારેણ, સપ્તાહાત્સમુપાચરેત્-ન તુલ્યકાલં સર્વાણિ|

Adhikarana bahvarshasaH upacArakramaH (9-10) · Śloka 10

| પ્રાગ્દક્ષિણં તતો વામમર્શઃ પૃષ્ટાગ્રજં તતઃ||૯|| બહ્વર્શસઃ|૧૦|

અથૈષાં કર્માદિક્રમં દર્શયિતુમાહ સ૦-બહ્વર્શસઃ પ્રાક્-પૂર્વં, દક્ષિણદેશસ્થમર્શ ઉપાચરેત્| અનન્તરં વામં, તતઃ પૃષ્ટાગ્રે જાતમુપાચરેત્|

Adhikarana sudagdhasya lakShaNam (10) · Śloka 10

સુદગ્ધસ્ય સ્યાદ્વાયોરનુલોમતા| રુચિરન્નેઽગ્નિપટુતા સ્વાસ્થ્યં વર્ણબલોદયઃ||૧૦||

સ૦-સુદગ્ધસ્યાર્શસો વાતસ્યાનુલોમનં સ્યાત્| તથા, અન્નેઽભિલાષઃ, અગ્નેઃ પાટવં તથા સ્વાસ્થ્યં બલવર્ણયોરુદ્ભૂતિશ્ચ|

Adhikarana bastishUle lepaH (11) · Śloka 11

બસ્તિશૂલે ત્વધો નાભેર્લેપયેછ્લક્ષ્ણકલ્કિતૈઃ| વર્ષાભૂકુષ્ઠસુરભિમિશિલોહામરાહ્વયૈઃ||૧૧||

સ૦-બસ્તિ શૂલે સતિ પુનર્નામેરધઃ વર્ષાભ્વાદિભિઃ સુપિષ્ટૈર્લેપયેત્|

Adhikarana shakRunmUtrapratIghAte kvAthaH shakRunmUtra kShIraM tailaM vA shakRunmUtra annaM snehASca (12-14) · Śloka 14

શકૃન્મૂત્રપ્રતીઘાતે પરિષેકાવગાહયોઃ| વરણાલમ્બુષૈરણ્ડગોકણ્ટકપુનર્નવૈઃ||૧૨|| સુષવીસુરભીભ્યાં ચ ક્વાથમુષ્ણં પ્રયોજયેત્| સસ્નેહમથવા ક્ષીરં તૈલં વા વાતનાશનમ્||૧૩|| યુઞ્જીતાન્નં શકૃદ્ભેદિ સ્નેહાન્ વાતઘ્નદીપનાન્| |૧૪|

સ૦-શકૃતો મૂત્રસ્ય ચ પ્રતીઘાતે-વિબન્ધે સતિ, વરણાદિભિઃ ક્વાથં પરિષેકાવગાહયોરુષ્ણં સસ્નેહં પ્રયોજયેત્| અથવા, ક્ષીરં વાતનાશનમ્| બલાતૈલદિકં તૈલં વા પરિષેકાવગાહયોઃ પ્રયોજયેત્| અન્નં ચ યવાદિકં શકૃદ્વિબન્ધઘ્નં તથા સ્નેહાન્ વાતઘ્નાન્ દીપનાંશ્ચ પ્રયોજયેત્|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM secanavidhiH dAhAyonyArshasAM stailam dAhAyonyArshasAM kShArakarmakaraM svedaH (14-17) · Śloka 17

| અથાપ્રયોજ્યદાહસ્ય નિર્ગતાન્ કફવાતજાન્||૧૪|| સસ્તમ્ભકણ્ડૂરુક્શોફાનભ્યજ્ય ગુદકીલકાન્| બિલ્વમૂલાગ્નિકક્ષારકુષ્ઠૈઃ સિદ્ધેન સેચયેત્||૧૫|| તૈલેનાહિબિડાલોષ્ત્રવરાહવસયાઽથવા| |કાસીસં સૈન્ધવં રાસ્ના શુણ્ઠી કુષ્ઠં ચ લાઙ્ગલી| શિલાભ્રકાશ્વમારં ચ જન્તુહૃદ્દન્તિચિત્રકૌ||૧|| હરિતાલં તથા સ્વર્ણક્ષીરી તૈશ્ચ પચેત્સમૈઃ| તૈલં સુધાર્કપયસી ગવાં મૂત્રે ચતુર્ગુણે||૨|| એતદભ્યઙ્ગતોઽર્શાંસિ ક્ષારવત્પાતયેદ્દ્રુતમ્| ક્ષારકર્મકરં હ્યેતન્ન ચ દૂષયતે વલિમ્||૩|| ] સ્વેદયેદનુ પિણ્ડેન દ્રવસ્વેદેન વા પુનઃ||૧૬|| સક્તૂનાં પિણ્ડિકાભિર્વા સ્નિગ્ધાનાં તૈલસર્પિષા| રાસ્નાયા હપુષાયા વા પિણ્ડૈર્વા કાર્ષ્ણ્યગન્ધિકૈઃ||૧૭||

સ૦-ન પ્રયોજ્યો-નિષિદ્ધો, દાહો યસ્યાસાવપ્રયોજ્યદાહો,-દાહાનર્હઃ, તસ્ય, નિર્ગતાન્-બહિર્ભૂતાન્, તથા કફવાતજાન્ ગુદકીલકાન્-અર્શાંસિ, અભ્યજ્ય બિલ્વાદિસિદ્ધેન તૈલેન સેચયેત્| કિમ્ભૂતાન્ ? સસ્તમ્ભકણ્ડૂરુક્શોફાન્, એવંભૂતાન્-નાન્યલક્ષણાન્| અથવા, બુઝઙ્ગાદિવસયા સેચયેત્| અનુસેકાભ્યઙ્ગાભ્યાં પશ્ચાત્, પિણ્ડેન-પિણ્ડસ્વેદેન, સ્વેદયેત્| પિણ્ડસ્વેદો મુનિનોક્તઃ| યથા (ચ. સૂ. અ. ૧૪/૨૫)- "તિલમાષકુલત્થાન્નઘૃતતૈલામિષૌદનૈઃ| પાયસૈઃ કૃશરૈર્માંસૈઃ પિણ્ડસ્વેદાન્ પ્રયોજયેત્||" ઇતિ યોજ્યમ્| અથવા, દ્રવસ્વેદેન-સ્વેદવિધ્યુક્તેન, સ્વેદયેત્| પુનઃ શબ્દોઽત્ર લૌકિક્યા ઉક્ત્યા પ્રયુક્તઃ| યથા-"ઇદં સારમિદં પુનરસારમ્" ઇતિ| પિણ્ડસ્વેદેનાથવા સક્તૂનાં તૈલસર્પિષા સ્નિગ્ધાનાં પિણ્ડિકાભિઃ સ્વેદયેત્| અથવા, રાસ્નાયા હપુષાયા વા પિણ્ડૈઃ કાર્શ્ણ્યગન્ધિકર્વા સ્વેદયેત્| તૈલસર્પિષા સ્નિગ્ધૈરિત્યત્રાનુવર્તનીયમ્| કૃષ્ણગન્ધાયા ઇમે કાર્ષ્ણ્યગન્ધિકાસ્તૈઃ| અધ્યાત્માદિત્વાઠ્ઠઞ્|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM dhUpanam (18-19) · Śloka 19

અર્કમૂલં શમીપત્રં નૃકેશાઃ સર્પકઞ્ચુકમ્| માર્જારચર્મ સર્પિશ્ચ ધૂપનં હિતમર્શસામ્||૧૮|| તથાઽશ્વગન્ધા સુરસા બૃહતી પિપ્પલી ઘૃતમ્| |૧૯|

સ૦-અર્કમૂલદિ ચર્મસર્પિરન્તં ધૂપનં હિતમ્| તથા, અશ્વગન્ધાદિકં પૃથગેવ ધૂપનં હિતમ્|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM gudajashAtanI vartiH (19-20) · Śloka 20

| ધાન્યામ્લપિષ્ટૈર્જીમૂતબીજૈસ્તજ્જાલકં મૃદુ||૧૯|| લેપિતં છાયયા શુષ્કં વર્તિર્ગુદજશાતની| |૨૦|

સ૦-કાઞ્જિકેન પિષ્ટૈર્જીમૂતસ્ય-ઇક્ષ્વાકોઃ, બીજૈસ્તથા તસ્ય જીમૂતફલસ્ય, જાલકં તજ્જાલકં-જાલકાકરં(રઃ)ફલવહિર્ભાગો, મૃદુ-અકર્કશં, લેપિતં છાયાશુષ્કમિત્યેષા વર્તિર્ગુદજશાતની|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM gudajashA anyA vartiH (20-21) · Śloka 21

| સજાલમૂલજીમૂતલેહે વા ક્ષારસંયુતે||૨૦|| ગુઞ્જાસૂરણકૂષ્માણ્ડબીજૈર્વર્તિસ્તથાગુણા| |૨૧|

સ૦-સજાલમૂલજીમૂતેન કૃતો યો લેહસ્તસ્મિલ્લેહે ક્ષારસંયુતે કૃતે સતિ ગુઞ્જાદિબીજૈઃ કૃત વર્તિસ્તથાગુણા-ગુદજશાતની|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM gudajashAtanA lepaH (21-26) · Śloka 26

સ્નુક્ક્ષીરાર્દ્રનિશાલેપસ્તથા, ગોમૂત્રકલ્કિતૈઃ||૨૧|| કૃકવાકુશકૃત્કૃષ્ણાનિશાગુઞ્જાફલૈસ્તથા| સ્નુક્ક્ષીરપિષ્ટૈઃ ષડ્ગ્રન્થાહલિનીવારણાસ્થિભિઃ||૨૨|| કુલીરશૃઙ્ગિવિજયાકુષ્ઠારુષ્કરતુત્થકૈઃ| શિગ્રુમૂલકજૈર્બીજૈઃ પત્રૈરશ્વઘ્નનિમ્બજૈઃ||૨૩|| પીલુમૂલેન બિલ્વેન હિઙ્ગુના ચ સમન્વિતૈઃ| કુષ્ઠં શિરીષબીજાનિ પિપ્પલ્યઃ સૈન્ધવં ગુડઃ||૨૪|| અર્કક્ષીરં સુધાક્ષીરં ત્રિફલા ચ પ્રલેપનમ્| આર્કં પયઃ સુધાકાણ્ડમ્ કટુકાલાબુપલ્લવાઃ||૨૫|| કરઞ્જો બસ્તમૂત્રં ચ લેપનં શ્રેષ્ઠમર્શસામ્| આનુવાસનિકૈર્લેપઃ પિપ્પલ્યાદ્યૈશ્ચ પૂજિતઃ||૨૬||

સ૦-સ્નુક્ષીરેણાર્દ્રા-આર્દ્રીકૃતા, નિશા-હરિદ્રા, તયા લેપઃ સ્નુક્ક્ષીરાર્દ્રનિશાલેપઃ| તથા-પૂર્વગુણઃ| ગોમૂત્રેણ કલ્કિતૈઃ-પિષ્ટૈઃ, કુક્કુટશકૃદાદિભિર્લેપઃ પૂર્વગુણઃ| સ૦-સુધાક્ષીરપિષ્ટૈઃ ષડ્ગ્રન્થાદિભિર્લેપો હિતઃ| પીલમ્લેન બિલ્વેન હિઙ્ગુના ચ યુક્તૈર્લેપો હિતઃ| સ૦-કુષ્ટદિત્રિફલાન્તં પ્રલેપનં પૂર્વગુણમ્| સ૦-અર્કક્ષીરાદિબસ્તમૂત્રાન્તં પ્રલેપનમર્શસાં ષ્રેષ્ઠં સ્યાત્| સ૦-આનુવાસનિકૈરિતિ અનુવાસને ભવાન્યનુવાસનિકાનિ, અધ્યાત્માદિત્વાત્ ઠઞ્| તૈર્દ્રવ્યૈઃ "પિપ્પલીં મદનં" (શ્લો ૮૯) ઇત્યાદિભિર્વક્ષ્યમાણૈર્લેપોઽર્શઃસુ પૂજિતઃ|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM gudajashAtanA tailAni (27) · Śloka 27

એભિરેવૌષધૈઃ કુર્યાત્તૈલાન્યભ્યઞ્જનાય ચ| |૨૭|

સ૦-એભિરેવ પૂર્વોક્તૈર્લેપનદ્રવ્યૈરભ્યઞ્જનાનિ તૈલાનિ ચ કુર્યાત્|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM dhUpanAdiBirduShTarUdhirasrAvaH (27-28) · Śloka 28

| ધૂપનાલેપનાભ્યઙ્ગૈઃ પ્રસ્રવન્તિ ગુદાઙ્કરાઃ||૨૭|| સઞ્ચિતં દુષ્ટરુધિરં, તતઃ સમ્પદ્યતે સુખી| |૨૮|

સ૦-ધૂપનાદિભિર્ગુદાઙ્કુરાઃ સઞ્ચિતં દુષ્ટં રુધિરં પ્રસ્રવન્તિ| તતઃ-તેન સ્રુતેન, સુખી રુજાવિરહાત્ સમ્પદ્યતે|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM jalaukAdiBiH (28-29) · Śloka 29

| અવર્તમાનમુચ્છૂનકઠિનેભ્યો હરેદસૃક્||૨૮|| અર્શોભ્યો જલજાશસ્ત્રસૂચીકૂર્ચૈઃ પુનઃ પુનઃ| |૨૯|

સ૦-અર્શોભ્ય ઉચ્છૂનકઠિનેભ્યો રુધિરમવર્તમાનં જલૌકશસ્ત્રાદિભિરસકૃદ્ધરેત્| શીતોષ્ણાદિરુપક્રમઃ કસ્માદત્ર ન ક્રિયતે ? ઇત્યાહ-

Adhikarana dAhAyonyArshasAM duShTaraktAvasecane kAraNam (29-30) · Śloka 30

| શીષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષૈર્હિ ન વ્યાધિરુપશામ્યતિ||૨૯|| રક્તે દુષ્ટે ભિષક્ તસ્માદ્રક્તમેવાવસેચયેત્| |૩૦|

સ૦-યસ્માત્ શીતાદિભિરુપક્રમૈરુપક્રાન્તોઽર્શોવ્યાધિર્ન શામ્યતિ રક્તે દુષ્ટે સતિ, તસ્માદ્ધેતો રક્તમેવાવસેચયેત્-ન તુ શીતાદિર્યોજ્યઃ|

Adhikarana arshonAshakaM takram (30-31) · Śloka 31

| યો જાતો ગોરસઃ ક્ષીરાદ્વહ્નિચૂર્ણાવચૂર્ણિતાત્||૩૦|| પિબંસ્તમેવ તેનૈવ ભુઞ્જાનો ગુદજાન્ જયેત્| |૩૧|

સ૦-યો ગોરસઃ ક્ષીરાજ્જાતઃ-ઉત્પન્નઃ| કિમ્ભુતાત્ ? વહ્નિચૂર્ણાવચૂર્ણિતાત્-ચિત્રકચૂર્ણાવકીર્ણાત્| તમેવ-ગોરસં, પિબન્નરસ્તેનૈવ ચ-ગોરસેન, ભુઞ્જાનો ગુદજાન્ જયેત્| 'બહુમૂલાવચૂર્ણિતાત્' ઇતિ ક્વ(કે)ચિત્ પઠન્તિ| બહુમૂલા-શતાવરી|

Adhikarana arshonAshakaM cUrNam (31-32) · Śloka 32

કોવિદારસ્ય મૂલાનાં મથિતેન રજઃ પિબન્||૩૧|| અશ્વન્ જીર્ણે ચ પથ્યાનિ મુચ્યતે હતનામભિઃ|૩૨|

સ૦-કોવિદારમૂલચૂર્ણં મથિતેન પિબન્ જીર્ણે ચ તસ્મિન્ પથ્યાન્યશ્ર્નન્ દુર્નામભિર્મુચ્યતે-નશ્યન્તિ તાન્યસ્યેત્યર્થઃ|

Adhikarana gugashvayathushUtai hiDgvAdi gugashvayathushUtai guDaharItakI gugashvayathushUtai pathyAdicUrNam gugashvayathushUtai kali~ggAdicUrNam gugashvayathushUtai tripaTvAdi cUrNam (32-34) · Śloka 34

| ગુદશ્વયથુશૂલાર્થો મન્દાગ્નિર્ગૌલ્મિકાન્ પિબેત્||૩૨|| હિઙ્ગ્વાદીનનુતક્રં વા ખાદેઙ્ગુડહરીતકીમ્| તક્રેણ વા પિબેત્પથ્યાવેલ્લાગ્નિકુટજત્વચઃ||૩૩|| કલિઙ્ગમગધાજ્યોતિઃસૂરણાન્ વાંઽશવર્ધિતાન્| કોષ્ણામ્બુના વા ત્રિપટુવ્યોષહિઙ્ગ્વમ્લવેતસમ્||૩૪||

સ૦-ગુદે શ્વયથુશૂલાર્થો મન્દાગ્નિર્નરો ગૌલ્મિકાન્-ગુલ્મચિકિત્સાભવાન્, હિઙ્ગ્વાદીન્ ચૂર્ણાન્ (હૃ. ચિ. અ. ૧૪૧૩૯) પિબેત્| ઇહ દ્રવાનિર્દેશાદનન્તરં ચ મથિતશબ્દશ્રવણાત્ અર્શોવિકારે ચ હિઙ્ગ્વાદીન્ ચૂર્ણાન્ તક્રેણ વા પિબેદિતિ યોજ્યમ્| અનુતક્રં વા-તક્undefinedનુપાનાત્, ગુડહરીતકીં ભક્ષયેત્| અથવા, પથ્યાદીંસ્તક્રેણ પિબેત્| અથવા, કલિઙ્ગાદીન્ અંશવર્ધિતાન્ મૂલદ્રવ્યાપેક્ષયા ભાગેન યથોત્તરં વર્ધિતાન્, તક્રેણ પિબેત્| જ્યોતિઃ-ચિત્રકઃ| અથવા, ઉષ્ણજલેન ત્રિપટ્વાદિ પિબેત્|

Adhikarana gudashvayathushUlArte takratarpaNam gudashvayathushUlArte hapuShAdi cUrNam gudashvayathushUlArte pIluPalAni gudashvayathushUlArte nirannena takrapAnam (35-37) · Śloka 37

યુક્તં બિલ્વકપિત્થાભ્યાં મહૌષધબિડેન વા| અરુષ્કરૈર્યવાન્યા વા પ્રદદ્યાત્તક્રતર્પણમ્||૩૫|| દદ્યાદ્વા હપુષાહિઙ્ગુચિત્રકં તક્રસંયુતમ્| માસં તક્રાનુપાનાનિ ખાદેત્પીલુફલાનિ વા||૩૬|| પિબેદહરહસ્તક્રં નિરન્નો વા પ્રકામતઃ| |૩૭|

સ૦-તક્રેણ તર્પણં-યવસક્તૂન્, દદ્યાત્| કિમ્ભૂતમ્ ? બિલ્વકપિત્થાભ્યાં યુક્તમથવા મહૌષધબિડેન યુક્તં ભલ્લાતકૈર્વા યુક્તમથવા યવાન્યા વા યુક્તં પ્રદદ્યાત્| તક્રતર્પણમેવ બિલ્વાદિભિર્યથોક્તૈઃ સહ ભુઞ્જીત| નાન્યત્કિઞ્ચિદિતિ સૂચયિતું પ્રશબ્દોઽત્ર ન્યસ્તઃ| અથવા, હપુષાદિકં તક્રાન્વિતં દદ્યાત્| માસં પીલુફલાનિ તક્રાનુપાનાનિ વા ખાદેત્| અથવા, ઇચ્છયાઽહરહરનન્નાશી તક્રં પિબેત્|

Adhikarana atyarthaM mandAgnau takropacAra eva (37) · Śloka 37

| અત્યર્થં મન્દકાયાગ્નેસ્તક્રમેવાવચારયેત્||૩૭||

સ૦-અત્યર્થં મન્દકાયાગ્નેર્નરસ્ય સાયં પ્રાતર્વા તક્રમેવાવચારયેદ્વૈદ્યો-નત્વન્નમ્, અત એવૈવકારોઽત્ર નિર્દિષ્ટઃ|

Adhikarana takropacArakAlaH ashaktau avalehikA peyA ca ataH paraM shAlyannam (38-40) · Śloka 40

સપ્તાહં વા દશાહં વા માસાર્ધં માસમેવ વા| બલકાલવિકારજ્ઞો ભિષક્ તક્રં પ્રયોજયેત્||૩૮|| સાયં વા લાજસક્તૂનાં દદ્યાત્તક્રાવલેહિકામ્| જીર્ણે તક્રે પ્રદદ્યાદ્વા તક્રપેયાં સસૈન્ધવમ્||૩૯|| તક્રાનુપાનં સસ્નેહં તક્રૌદનમતઃ પરમ્| યૂશૈ રસૈર્વા તક્રાડ્યૈઃ શાલીન્ ભુઞ્જીત માત્રયા||૪૦||

સ૦-સપ્તાહં દશાહં માસાર્ધં માસં વા યાવત્ બલાદિવિદ્વૈદ્યો મથિતં યોજયેત્| અથવા, કેવલેન તક્રેણાશિતુમશક્તસ્તદા સાયં-દિનાન્તે, લાજસક્તૂનાં સમ્બન્ધિનીં તક્રાવલેહિકાં દદ્યાત્| અથવા, તક્રે જીર્ણે તક્રસિદ્ધાં પેયાં સૈન્ધવાન્વિતાં દદ્યાત્| સૈન્ધવશબ્દસ્યાન્તે શ્રુતત્વાદુભયોરપ્યવલેહિકાપેયયોઃ સૈન્ધવેનયોગો વેદ્યઃ| અતઃ પરં-અવલેહિકાપેયાતોઽનન્તરં, તક્રેણ સહૌદનમીષત્સ્નેહં તક્રાનુપનં દદ્યાત્| અથવા, યૂષૈ રસૈર્વા તક્રભૂયિષ્ઠૈઃ શાલીન્ માત્રયા ભુઞ્જીત| કાર્યે ભક્તાદૌ કારણત્વેનોપચારાત્ શાલીન્-ભક્તત્વેન પરિણતાન્, દદ્યાદિતિ વેદ્યમ્| સર્વથાઽત્ર તક્રપ્રયોગઃ પ્રાયેણ પૂજિત ઇત્યત એવાહ-

Adhikarana takraprakArAH (41) · Śloka 41

રૂક્ષમર્ધોદ્ધૃતસ્નેહં યતશ્ચાનુદ્ધૃતં ઘૃતમ્| તક્રં દોષાગ્નિબલવિત્રિવિસ્ત્રિવિધં તત્પ્રયોજયેત્||૪૧||

સ૦-યથાયોગં કદાચિદ્રૂક્ષં-નિઃશેષમુદ્ધૃતસ્નેહં, અથવાઽર્ધોદ્ધૃતસ્નેહં, કદાચિદનુદ્ધૃતં યસ્માદ્ધૃતમ્, કારણે નવનીતે કાર્યોપચારાદેવમુક્તમ્, તત્-એતત્રિવિધિં, તક્રં દોષાદિવિત્ પ્રયોજયેત્| તક્રપ્રયોગે કૃતે કો ગુણઃ ? ઇત્યાહ-

Adhikarana takraprayoge guNAH (42) · Śloka 42

ન વિરોહન્તિ ગુદજાઃ પુનસ્તક્રસમાહતાઃ| નિષિક્તં તદ્ધિ દહતિ ભૂમાવપિ તૃણોલુપમ્||૪૨||

સ૦-તક્રેણ સમાહતાઃ-ઉન્મૂલિતાઃ, ગુદજાઃ પુનર્ન પ્રરોહન્તિ, સમૂલા નશ્યન્તીત્યર્થઃ| કથમેતદવગમ્યતે ? ઇત્યાશઙ્ક્યાહ-હિ-યસ્માત્, તત્-તક્રં, ભૂમાવપિ નિષિક્તં તૃણોલુપં વિશેષેણ દહત્યપુનરુત્પાદનાત્| ભૂમાવપીત્યપિશબ્દો ન કેવલં શરીરે, બાહ્યાયામપિ ભુવીતિ સન્દર્શનાર્થઃ| સૃણોલુપં કઠિનં યદ્દહતિ તદવશ્યમર્શાસિ મૃદૂનિ માંસપ્રાયાણિ દહત્યેવ|

Adhikarana tatropapattiH (43-45) · Śloka 45

સ્રોતઃસુ તક્રશુદ્ધેષુ રસો ધાતૂનુપૈતિ યઃ| તેન પુષ્ટિર્બલં વર્ણઃ પરં તુષ્ટિશ્ચ જાયતે||૪૩|| વાતશ્લેષ્મવિકારાણાં શતં ચ વિનિવર્તતે| |૪૫|

સ૦-વાતશ્લેષ્માવૃતેષુ સ્રોતઃસુ તક્રેણ શુદ્ધેષુ સત્સુ યો રસઃ-આહારરસો, ધાતૂન્ ઉપૈતિ-સમ્પ્રાપ્નોતિ, તેન-રસેન પ્રાપ્તેન, પુષ્ટ્યાદયો જાયન્તે| તથા, વાતશ્લેષ્મવિકારાણાં શતં વિનિવર્તતે-શામ્યતિ|

Adhikarana mathitavisheShapAne~arshaHkShayaH (44-45) · Śloka 45

| મથિતં ભાજને ક્ષુદ્રબૃહતીફલલેપિતે||૪૪|| નિશાં પર્યુષિતં પેયમિચ્છદ્ભિર્ગુદજક્ષયમ્| |૪૫|

સ૦-કણ્ટકારિકાફલલેપિતે ભાજને મથિતં નિશાં સ્થિત ગુદજક્ષયમિચ્છુભિઃ પેયમ્|

Adhikarana takrAriShTam (45-48) · Śloka 48

| ધાન્યોપકુઞ્ચિકાજાજીહપુષાપિપ્પલીદ્વયૈઃ||૪૫|| કારવીગ્રન્થિકશઠીયવાન્યગ્નિયવાનકૈઃ| ચૂર્ણિતૈર્ઘૃતપાત્રસ્થં નાત્યમ્લં તક્રમાસુતમ્||૪૬|| તક્રારિષ્ટં પિબેજ્જાતં વ્યક્તામ્લકટુ કામિતઃ| દીપનં રોચનં વર્ણ્યંકફવાતાનુલોમનમ્||૪૭|| ગુદશ્વયથુકણ્ડ્વર્તિનાશનં બલવર્ધનમ્| |૪૮|

સ૦-ધાન્યોપકુઞ્ચિકાદિભિશ્ચૂર્ણિતૈર્ઘૃતપાત્રસ્થં નાત્યમ્લં તક્રમાસુતં કૃત્વાઽનન્તરં વ્યક્તાવમ્લકટૂ યસ્ય તદ્ વ્યક્તામ્લકટુ, જાતં સત્તક્રારિષ્ટં કામતઃ પિબેત્| તચ્ચ પીતં દીપનાદિગુણં સ્યાત્| અત્ર ચ તક્રે પલશતમાત્રે ધાન્યકાદીનિ પાલિકાનિ દેયાનીતિ વૃદ્ધવૈદ્યવ્યવહારઃ|

Adhikarana kumBavisheShe jAtaM takramarshauharam (48-49) · Śloka 49

| ત્વચં ચિત્રકમૂલસ્ય પિષ્ટ્વા કુમ્ભં પ્રલેપયેત્||૪૮|| તક્રં વા દધિ વા તત્ર જાતમર્શોહરં પિબેત્| |૪૯|

સ૦-ચિત્રકમૂલસ્ય ત્વચં જલેન પિષ્ટ્વા કુમ્ભં પ્રલેપયેત્| તક્રં તત્ર જાતમથવા દધિ જાતમર્શોહરં પિબેત્|

Adhikarana BArgyAdiShvapyeSha vidhiH (49) · Śloka 49

| ભાર્ઙ્ગ્યાસ્ફોતામૃતાપઞ્ચકોલેષ્વપ્યેષ સંવિધિઃ||૪૯||

સ૦-ભાર્ઙ્ગ્યાદિષ્વપ્યેષ સંવિધિઃ-એતત્ત્વગાદિભાજનલેપનાદિકં કાર્યમિત્યર્થઃ

Adhikarana gajakaNAdiBiH saMskRutAH PalAmlAdayo dIpanAH (50-51) · Śloka 51

પિષ્ટૈર્ગજકણાપાઠાકારવીપઞ્ચકોલકૈઃ| તુમ્બર્વજાજીધનિકાબિલ્વમધ્યૈશ્ચ કલ્પયેત્||૫૦|| ફલામ્લાન્ યમકસ્નેહાન્ પેયાયૂષરસાદિકાન્| એભિરેવૌષધૈઃ સાધ્યં વારિ સર્પિશ્ચ દીપનમ્||૫૧||

સ૦-હસ્તિપિપ્પલ્યાદિભિઃ પિષ્ટૈઃ-કલ્કિતૈઃ, તથા ફલઃ-બીજપૂરાદિભિઃ, અમ્લાન્ યમકસ્નેહાંસ્તથા પેયાદિકાન્ કુર્યાત્| એભિરેવ-હસ્તિપિપ્પલ્યાદિભિઃ, વારિ સાધ્યં-શ્રપણીયમ્, સર્પિશ્ચ સાધ્યમ્, તચ્ચ દ્વયં વહ્નેર્દીપનં સ્યાત્|

Adhikarana bhinnashakRutAmayaM kramaH (52) · Śloka 52

ક્રમોઽયં ભિન્નશકૃતાં| |૫૨|

સ૦-અયં-પૂર્વોક્તઃ, ક્રમો ભિન્નશકૃતામ્|

Adhikarana kaThinapurIShANAM kramo vakShayamANaH (52) · Śloka 52

વક્ષ્યતે ગાઢવર્ચસામ્| |૫૨|

સ૦-કઠિનપુરીષાણાં તુ વક્ષ્યતે-ભણિષ્યતે| તમેવાહ-

Adhikarana kaThina salavaNAvArUNIpAnamkaThina salavaNallavaBakShaNam (52-53) · Śloka 53

| સ્નેહાડ્યૈઃ સક્તુભિર્યુક્તાં લવણાં વારુણીં પિબેત્||૫૨|| લવણા એવ વા તક્રસીધુધાન્યામ્લવારુણીઃ| |૫૩|

સ૦-સ્નેહાડ્યૈઃ-બહુસ્નેહસમ્પૃક્તૈઃ, સક્તુભિર્યુક્તાં લવણાં વારુણીં પિબેત્| તક્રાદીન્ વા લવણાન્ પૃથક્ પૃથક્ યથાયોગં પિબેત્| એવશબ્દોઽત્ર કેવલાનેવૈતાન્ સક્તુરહિતાન્ પિબેદિતિ દ્યોતયતિ|

Adhikarana kaThinakara~jjapallavaBakShaNam (53-54) · Śloka 54

| પ્રાગ્ભક્તાન્ યમકે ભૃષ્ટાન્ સક્તુભિશ્ચાવચૂર્ણિતાન્||૫૩|| કરઞ્જપલ્લવાન્ ખાદેદ્વાતવર્ચોનુલોમનાન્| |૫૪|

સ૦-તથા, કરઞ્જપલ્લવાન્ ભક્ષયેત્| કિમ્ભૂતાન્ ? પ્રાગ્ભક્તાન્,- ભક્તાત્ પ્રાક્, મયૂરવ્યંસકાદિત્વાત્સમાસઃ, કરઞ્જપલ્લવાન્ ભુક્ત્વ્યમિત્યર્થઃ| કિમ્ભૂતાન્? યમકેસ્નેહદ્વયે, ભૃષ્ટાન્-પક્વાન્, તથા સક્તુભિઃ સુષ્ટુ ચૂર્ણિતાન્ તાંશ્ચ ભુક્ત્વા વાતવર્ચોનુલોમનાન્|

Adhikarana kaThinapurIShANAM saguDanAgarAdiyogaH (54-55) · Śloka 55

| સગુડં નાગરં પાઠાં ગુડક્ષારઘૃતાનિ વા||૫૪|| ગોમૂત્રાધ્યુષિતામદ્યાત્સગુડાં વા હરીતકીમ્| |૫૫|

સ૦-તથા, ગુડેન સહ શુણ્ઠીં પાઠાં વાઽશ્નીયાત્| અથવા, ગુડયવક્ષારસર્પીષ્યદ્યાત્| ગુડેન વા સહ હરીતકીમદ્યાત્| કિમ્ભૂતામ્ ? ગોમૂત્રેઽધ્યુષિતામ્|

Adhikarana kaThinapurIShANAM pathyAshatadvayayogAH (55-57) · Śloka 57

| પથ્યાશતદ્વયાન્મૂત્રદ્રોણેનામૂત્રસઙ્ક્ષ્યાત્||૫૫|| પક્વાત્ ખાદેત્સમધુની દ્વે દ્વે હન્તિ કફોદ્ભવાન્| દુર્નામકુષ્ઠશ્વયથુગુલ્મમેહોદરકૃમીન્||૫૬|| ગ્રન્થ્યર્બુદાપચીસ્થૌલ્યપાણ્ડુરોગાડ્યમારુતાન્| |૫૭|

સં-પથ્યાનાં શતદ્વયં પથ્યાશતદ્વયમ્, તસ્માદ્ગોમૂત્રદ્રોણેન મૂત્રસઙ્ક્ષ્યં યાવત્-મૂત્રક્ષયાવધિ, પક્વાત્ દ્વે દ્વે-પથ્યાખ્યે ફલે, ખાદેત્| કિમ્ભૂતે ? સમધુની-માક્ષિકયુક્તે| પથ્યાશતદ્વયં ચોપયુક્તં કફોદ્Vઅવાનામયાન્ દુર્નામાદીન્ હન્તિ|

Adhikarana kaThinapurIShANAM ajashRu~ggImUlakalkayogaH (57-58) · Śloka 58

| અજશૃઙ્ગીજટાકલ્કમજામૂત્રેણ યઃ પિબેત્||૫૭|| ગુડવાર્તાકભુક્ તસ્ય નશ્યન્ત્યાશુ ગુદાઙ્કુરાઃ| |૫૮|

સ૦-અજશૃઙ્ગીમૂલકલ્કં યઃ પુરુષોઽજમૂત્રેણ પિબેત્| કિમ્ભૂતઃ ? ગુડવાર્તાકભુક્-એતદાહારઃ, તસ્ય-પુરુષસ્ય, દ્રાક્ દુર્નામાનિ નશ્યન્તિ|

Adhikarana kaThinapurIShANAM pathyAtakrayogaH kaThinapurIShANAM pathyApippalIyogaH kaThinapurIShANAM pathyAtrivRuddantIyogaH (58-60) · Śloka 60

| શ્રેષ્ઠારસેન ત્રિવૃતાં પથ્યાં તક્રેણ વા સહ||૫૮|| પથ્યાં વા પિપ્પલીયુક્તાં ઘૃતભૃષ્ટાં ગુડાન્વિતામ્| અથવા સત્રિવૃદ્દન્તીં ભક્ષયેદનુલોમનીમ્||૫૯|| હતે ગુદાશ્રયે દોષે ગુદજા યાન્તિ સઙ્ક્ષ્યમ્| |૬૦|

સ૦-શ્રેષ્ઠારસેન-ત્રિફલાક્વાથેન, ત્રિવૃતામદ્યાત્| અભયાં વા તક્રેણ સહાદ્યાત્| પથ્યાં વા પિપ્પલીયુક્તાં ઘૃતભૃષ્ટાં ગુડયુક્તાં ભુઞ્જીત| અથવા પથ્યાં ત્રિવૃદ્દન્તીભ્યાં સહાનુલોમકૃતાં ભક્ષયેત્| ગુદાશ્રયે દોષે હતે સતિ ગુદજાઃ સઙ્ક્ષયં યાન્તિ, આશ્રયાભાવ આશ્રિતાનુપપત્તેઃ| તસ્મદનુલોમનમર્શઃસુ હિતમિત્યર્થઃ|

Adhikarana kaThinapurIShANAM dADimasvarasAditakrayogaH pAThAtakrayogaH kaThinapurIShANAM citrakashuNThIsIdhuyogaHkaThinapurIShANAM hapuShAdi surAyogaH (60-62) · Śloka 62

| દાડિમસ્વરસાજાજીયવાનીગુડનાગરૈઃ||૬૦|| પાઠયા વા યુતં તક્રં વાતવર્ચોનુલોમનમ્| સિધું વા ગૌડમથવા સચિત્રકમહૌષધમ્||૬૧|| પિબેત્સુરાં વા હપુષાપાઠાસૌવર્ચલાન્વિતામ્| |૬૨|

સ૦-દાડિમાદિભિર્યુક્તં તક્રં પાઠયા વાતવર્ચોનુલોમનં સ્યાટ્| અથવા, સીધું ચિત્રકશુણ્ઠીયુતં પિબેત્| ગૌડં વા ચિત્રકશુણ્ઠીયુતં પિબેત્| અથવા, સુરાં હપુષાદિયુક્તાં પિબેત્|

Adhikarana kaThinapurIShANAM vardhamAnapippalItilakShIrayogaH (62-63) · Śloka 63

| દશાદિદશકૈર્વૃદ્ધાઃ પિપ્પલીર્દ્વિપિચું તિલાન્||૬૨|| પીત્વા ક્ષીરેણ લભતે બલં દેહહુતાશયોઃ| |૬૩|

સ૦-દશાદિદશકૈર્વૃદ્ધાઃ પિપ્પલીસ્તથા તિલાન્ દ્વિપિચું પીત્વા દેહસ્ય વહ્નેશ્ચ બલં પ્રાપ્નોતિ| દશપિપ્પલ્ય આદિ-પ્રથમં દિનં, યેષાં દશકાનાં ત એવમ્| દશદયશ્ચ તે દશકાશ્ચ દશાદિદશકાઃ, તૈર્વૃદ્ધાઃ| પ્રથમે દિને દશપિપ્પલીસ્તિલકર્ષદ્વયં ચ ક્ષીરેણ પેયાઃ, અનન્તરં પ્રતિદિનં દશદશ પિપ્પલીઃ પિપ્પલીવર્ધમાન્યાયેન વૃદ્ધતિ(દ્ધાસ્તિ)લકર્ષદ્વયેન સહ ક્ષીરેણ પીત્વા દેહસ્યાગ્નેશ્ચ બલં લભતે| અત્ર કાલસ્યાનિર્દિષ્ટત્વાદ્દેહાગ્નયોર્બલમિચ્છતા યથેષ્ટકાલઃ પ્રયોગઃ કાર્યઃ| ક્ષીરસ્ય ચાત્ર પ્રમાણાનુક્તેઃ સામાન્યપરિભાષયા "પેષ્યસ્ય કર્ષમાલોડ્યં તદ્દ્રવસ્ય પલત્રયે|" (હૃ.ક.અ.૬/૧૩) ઇતિ પરિમાણં કલ્પ્યમ્|

Adhikarana kaThinapurIShANAM duHsparshakAdipAThAyogaH (63-64) · Śloka 64

| દુઃસ્પર્શકેન બિલ્વેન યવાન્યા નાગરેણ વા||૬૩|| એકૈકેનાપિ સંયુક્તા પાઠા હન્ત્યર્શસાં રુજમ્| |૬૪|

સ૦-ધન્વયવાસકેન બિલ્વેન યવાન્યા શુણ્ઠ્યા વૈકૈકેનાપ્યેવં પાઠા યુક્તા દુર્નામ્રાં રુજં હન્તિ| એકૈકેનાપીત્યપિશબ્દાત્ દ્વાભ્યાં ત્રિભિશ્ચતુર્ભિશ્ચ| એકૈકેનેત્યેકશબ્દસ્ય "એકં બહુવ્રીહિવત્" ઇતિ દ્વિત્વબહુવ્રીહિવદ્ભાવાત્સુપો લુક્|

Adhikarana kaThinapurIShANAM aBayAriShTaH (64-68) · Śloka 68

| સલિલસ્ય વહે પક્ત્વા પ્રસ્થાર્ધમભયાત્વચામ્||૬૪|| પ્રસ્થં ધાત્ર્યા દશપલં કપિત્થાનાં તતોઽર્ધતઃ| વિશાલાં રોધ્રમરિચકૃષ્ણાવેલ્લૈલવાલુકમ્||૬૫|| દ્વિપલાંશં પૃથ્કપાદશેષે પૂતે ગુડાત્તુલે| દત્ત્વા પ્રસ્થં ચ ધાતક્યાઃ સ્થાપયેદ્ધૃતભાજને||૬૬|| પક્ષાત્સ શીલિતોઽરિષ્ટઃ કરોત્યગ્નિં, નિહન્તિ ચ| ગુદજગ્રહણીપાણ્ડુકુષ્ઠોદરગરજ્વરાન્||૬૭|| શ્વયથુપ્લીહહૃદ્રોગગુલ્મયક્ષ્મવમિકૃમીન્| |૬૮|

સ૦-સલિલસ્ય વહે-દ્રોણચતુષ્ટયે, પક્ત્વા હરીતકીત્વચાં પ્રસ્થાર્ધં-અષ્ટપલાનિ, આમલકદલાનાં પ્રસ્થં, કપિત્થસ્ય પલાનિદશ, તતઃ-કપિત્થાત્, અર્ધેન વિશાલં પઞ્ચપલાં, રોધ્રાધિકં દ્વિપલાંશં પૃથક્પૃથગેતત્સર્વં પક્ત્વા તસ્મિન્ પાદશેષે-દ્રોણશેષે, પૂતે ગાલિતે ચાસ્મિન્ ગુડાત્તુલે દ્વે દત્ત્વા ધાતક્યાઃ પ્રસ્થં ચ તતો ઘૃતરૂઢે ભાજને સ્થાપયેત્| પક્ષાદૂર્ધ્વં શીલિતઃ સઃ-અભયારિષ્ટસંજ્ઞઃ, અગ્નિં કરોતિ-દીપયતિ, ગુદજાદીંશ્ચ હન્તિ|

Adhikarana kaThinapurIShANAM dhanvAriShTaH (68-69) · Śloka 69

| જલદ્રોણે પચેદ્દન્તીદશમૂલવરાગ્નિકાન્||૬૮|| પાલિકાન્ પાદશેષે તુ ક્ષિપેઙ્ગુડતુલાં પરમ્| પૂર્વવત્સર્વમસ્ય સ્યાદનુલોમિતરસ્ત્વયમ્||૬૯||

સ૦-જલસ્ય દ્રોણે દન્ત્યાદીન્ પ્રત્યેકં પાલિકાન્ પચેત્| પાદશેષે ચાસ્મિન્ ગુડાત્તુલાં ક્ષિપેત્| પરં-અન્યત્, સર્વમસ્ય-દન્ત્યરિષ્ટસ્ય, પૂર્વવત્-અભયારિષ્ટતુલ્યં ધાતકીપરિમાણઘૃતભાજનસ્થાપનપક્ષોત્તરકાલપાનાદિ, સ્યાત્| આનુલોમીત્યાદિ| આનુલોમીવાતવિબન્ધનુત્ અભયારિષ્ટઃ| આયં પુનસ્તતોઽપ્યાનુલોમિતરઃ|

Adhikarana kaThinapurIShANAM durAlaBAriShTaH (70-71) · Śloka 71

પચેહુરાલભાપ્રસ્થં દ્રોણેઽપાં પ્રાસૃતૈઃ સહ| દન્તીપાઠાગ્નિવિજયાવાસામલકનાગરૈઃ||૭૦|| તસ્મિન્ સિતાશતં દદ્યાત્પાદસ્થેઽન્યચ્ચ પૂર્વવત્| લિમ્પેત્કુમ્ભં તુ ફલિનીકૃષ્ણાચવ્યાજ્યમાક્ષિકૈઃ||૭૧||

સં-અપાં દ્રોણે ધન્વયાસપ્રસ્થં દન્ત્યાદિભિઃ દ્વિપલિકૈઃ સહ પચેત્| તસ્મિન્-પાદસ્થે ક્વાથે, સિતાયાઃ શતં ક્ષિપેત્| અન્યત્-ધાતકીપરિમાણાદિકં, પૂર્વવત્-અભયારિષ્ટવત્, કાર્યમ્| લિમ્પેદિત્યાદિ| તુર્વિશેષે| વિશેષસ્તુ ફલિન્યાદિભિઃ કુમ્ભં લિમ્પેત્, યત્રાયં નિક્ષિપ્યતે દુરાલભારિષ્ટ ઇતિ|

Adhikarana kaThinapurIShANAM PalAmlAdighRutam (72-73) · Śloka 73

પ્રાગ્ભક્તમાનુલોમ્યાય ફલામ્લં વા પિબેદ્ધૃતમ્| ચવ્યચિત્રકસિદ્ધં વા યવક્ષારગુડાન્વિતમ્||૭૨|| પિપ્પલીમૂલસિદ્ધં વા સગુડક્ષારનાગરમ્| |૭૩|

સ૦-પ્રાગ્ભક્તં-ભક્તાત્ પૂર્વં, ઘૃતં ફલૈઃ-માતુલુઙ્ગાદિભિરનુલોમનપ્રાયૈઃ, અમ્લં તૈઃ પક્વં પિબેત્| ચવ્યચિત્રકાભ્યાં સિદ્ધં પક્વં યવક્ષારગુડાભ્યાં યુક્તં ઘૃતં પિબેત્| અથવા, પિપ્પલીમૂલસિદ્ધં ગુડયવક્ષારનાગરસહિતં પિબેત્|

Adhikarana kaThinapurIShANAM pippalyAdighRutam (73-74) · Śloka 74

| પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલધાનકાદાડિમૈર્ઘૃતમ્||૭૩|| દઘ્ના ચ સાધિતં વાતશકૃન્મૂત્રવિબન્ધનુત્| |૭૪|

સ૦-પિપ્પલ્યાદિભિર્દધિસહિતૈઃ સાધિતં ઘૃતં વાતશકૃન્મૂત્રવિબન્ધજિત્|

Adhikarana kaThinapurIShANAM palAshakShArAdighRutam (74-75) · Śloka 75

| પલાશક્ષારતોયેન ત્રિગુણેન પચેદ્ધૃતમ્||૭૪|| વત્સકાદિપ્રતીવાપમર્શોઘ્નં દીપનં પરમ્| |૭૫|

સ૦-પલાશક્ષારસ્ય જલેન ત્રિગુણેન વત્સકાદિપ્રતીવાપં ઘૃતં પચેત્| તચ્ચાર્શોઘ્નં પરં દીપનં ચ|

Adhikarana pa~jcakolAdighRutam (75-77) · Śloka 77

| પઞ્ચકોલાભયાક્ષારયવાનીબિડસૈન્ધવૈઃ||૭૫|| સપાઠાધાન્યમરિચૈઃ સવિલ્વૈર્દધિમદ્ધૃતમ્| સાધયેત્ તજ્જયત્યાશુ ગુદવઙ્ક્ષ્ણવેદનામ્||૭૬|| પ્રવાહિકાં ગુદભ્રંશં મૂત્રકૃચ્છ્રં પરિસ્રવમ્| |૭૭|

સ૦-પઞ્ચકોલાદિભિર્દધિસહિતં ઘૃતં પચેત્| તચ્ચ ગુદાદિ વેદનાદીન્ જયતિ|

Adhikarana kaThinapurIShANAM cA~ggerIghRutam (77-79) · Śloka 79

| પાઠાજમોદધનિકાશ્વદંષ્ત્રાપઞ્ચકોલકૈઃ||૭૭|| સવિલ્વૈર્દનિ ચાઙ્ગેરીસ્વરસે ચ ચતુર્ગુણે| હન્ત્યાજ્યં સિદ્ધમાનાહં મૂત્રકૃચ્છ્રં પ્રવાહિકામ્||૭૮|| ગુદભ્રંશાર્તિગુદજગ્રહણીગદમારુતાન્| |૭૯|

સ૦-પાઠાદિભિશ્ચાઙ્ગેરીસ્વરસે દઘ્નિ ચ ચતુર્ગુણે ઘૃતં પક્વં ચાઙ્ગેરીઘૃતમ્| એતદાનાહાદીન્ હન્તિ|

Adhikarana kaThinapurIShANAM shikhitittiryAdimAM sarasAH (79-80) · Śloka 80

| શિખિતિત્તિરિલાવાનાં રસાનમ્લાન્ સુસંસ્કૃતાન્||૭૯|| દક્ષાણાં વર્તકાનાં વા દદ્યાદ્વિઙ્વાતસઙ્ગ્રહે| |૮૦|

સં-મયુરતિત્તિર્યાદીનાં સુસમ્સ્કૃતાનમ્લાન્ માંસરસાન્ વિડ્વાતસઙ્ગ્રહનિવૃત્ત્યર્થં દદ્યાત્|

Adhikarana kaThinapurIShANAM vAstukAdi shAkam kaThinapurIShANAM raktashAlyannam kaThinapurIShANAM vya~jjanaM mAMsarasASca (80-85) · Śloka 85

| વસ્તુકાગ્નિત્રિવૃદ્દન્તીપાઠામ્લીકાદિપલ્લવાન્||૮૦|| અન્યચ્ચ કફવાતઘ્નં શાકં ચ લઘુમેદિ ચ| સહિઙ્ગં યમકે ભૃષ્ટં સિદ્ધં દધિસરૈઃ સહ||૮૧|| દહ્નિકાપઞ્ચકોલાભ્યાં પિષ્ટાભ્યાં દાડિમામ્બુના| આ્દ્રિકાયાઃ કિસલયૈઃ શકલૈરાદ્રકસ્ય ચ||૮૨|| યુક્તમઙ્ગારધૂપેન હૃદ્યેન સુરભીકૃતમ્| સજીરકં સમરિચં બિડસૌવર્ચલોત્કટમ્||૮૩|| વાતોત્તરસ્ય રૂક્ષસ્ય મન્દાગ્નેર્વદ્ધવર્ચસઃ| કલ્પયેદ્રક્તશાલ્યન્નવ્યઞ્જનં શાકવદ્રસાન્||૮૪|| ગોગોધાછગરોષ્ટ્રાણાં વિશેષાત્ક્રવ્યભોજિનામ્| |૮૫|

સ૦-વાસ્તુકાદીનાંશાકં તથાઽપરમપિ શાકં યત્કફવાતઘ્નં કોશાતકાદિકં, લઘુ મેદિ ચ| તચ્ચ સહિઙ્ગુ ચ તથા યમકે ભૃષ્ટં-સન્તલિતમ્| તથા, દધિસરેણ ઢનિકાપઞ્ચકોલાભ્યાં પિષ્ટાભ્યાં દાડિમામ્બુના ચ સિદ્ધમ્| તથા, આર્દ્રિકાયાઃ-ધનિકાયાઃ, કિસલયૈઃ-પલ્લવૈઃ, યુક્તમ્| તથા, આર્દ્રકસ્ય શકલૈર્યુક્તમ્| તથા, હૃદ્યેન-મનઃપ્રિયેણ, અઙ્ગારધૂપેન-અઙ્ગારૈર્યો ધૂપો હિઙ્ગ્વાદિના પ્રસિદ્ધસ્તેન, સુરભીકૃતમ્| તથા, સજીરકં સમરિચં બિડસૌવર્ચલલવણાભ્યામુત્કટં-અધિકં, વાતોત્તરસ્ય પવન્ફાધિકસ્ય પુરુષસ્ય, તથા રૂક્ષસ્ય તથા મન્દાગ્રેસ્તથા વદ્ધવર્ચસઃ કલ્પયેત્| રક્તશાલિભક્તસ્ય વ્યઞ્જનં-તેમનાખ્યં, શાકવત્કલ્પયેત્-શાકસંસ્કારેણ કુર્યાદિત્યર્થઃ| વ્યઞ્જનાનિતિ પાઠે પુંસ્ત્વં ચિન્ત્યમ્| તથા, રસાન્| કેષાં રસાન્ ? ગોગોધાદીનામ્, વિશેષેણ ક્રવ્યભોજિનાં-માંસભક્ષિણામ્| તદેવમાહારં નિરુપ્ય પાનં નિરુપયન્નાહ-

Adhikarana madirAdikaM pAnam (85-87) · Śloka 87

| મદિરાં શા્કરં ગૌડં સીધું તક્રં તુષોદકમ્||૮૫|| અરિષ્ટં મસ્તુ પાનીયં, પાનીયં વાઽલ્પકં શૃતમ્| ધાન્યેન ધાન્યશુણ્ઠીભ્યાં કણ્ટકારિકયાઽથવા||૮૬|| અન્તે ભક્તસ્ય મધ્યે વા વાતવર્ચોનુલોમનમ્| |૮૭|

સ૦-મદિરાદિ પાનીયં-પાતવ્યમ્| અથવા, પાનીયં-જલં, અતિશયેનાલ્પં-અલ્પકં, શૃતં યથાયોગં કદાચિદ્ધાન્યેન કદાચિદ્ધાન્યશુણ્ઠીભ્યાં કદાચિત્કણ્ટકારિકયા શૃતં કદચિત્ભક્તમ્યાન્તે કદાચિન્મધ્યે, યોગ્યતાવશાદ્યેષાં મારુતાવિષ્ટદિરુપત્વં તેષાં ભક્તસ્ય મધ્યે અન્યેશાન્મન્તે, મદિરાદિપાનં વાતવર્ચોનુલોમનમ્,-તયોરપ્રવર્તનોપારુઢયાર્યથામા્ગપ્રવર્તનમિત્યર્થઃ| વાતસ્યાનુલોમનં ચ યત્તત્કફપિત્તયોરપ્યનુલોમનમ્| પવનો હિ ક્રિયાવાનક્રિયાવતાં દેહગતાનાં ભાવાનામનુલોમનઃ સમ્ભાવ્યતે| તથા ચ પ્રાગભ્યધાયિ (હૃ.સૂ.અ. ૧૯/૮૬)-"વિટ્શ્લેષ્મપિત્તાદિમલોચ્ચ્યાનાં વિક્ષેપસંહારકરઃ સ યસ્માત્|" ઇત્યાદિ| અર્શઃસુ ચાનુલોમનં કાર્યમિતિ દશંયિતુમાહ-

Adhikarana viDvAtAdyanulomanasya Palam (87-88) · Śloka 88

| વિડ્વાતકફપિત્તાનામાનુલોમ્યે હિ નિર્મલે||૮૭|| ગુદે શામ્યન્તિ ગુદજાઃ પાવકશ્ચાભિવર્ધતે| |૮૮|

સ૦-યસ્માદ્વિડ્વાતાદીનામાનુલોમ્યે સતિ ગુદં નિર્મલં ભવતિ| ગુદે ચ નિર્મલે ગુદજાઃ શામ્યન્તિ| પાવકઃ-કાયાગ્નિશ્ચ, અભિવર્ધતે યતસ્તસ્માદર્શસાં વિડ્વાતકફપિત્તાનુલોમનં ભેષાજાન્નપાનાદિ યત્તદ્દેયમિતિ ભાવઃ|

Adhikarana udAvartAdiShu anuvAsanam (88-89) · Śloka 89

| ઉદાબર્તપરીતા યે યે ચાત્યર્થં વિરૂક્ષિતાઃ||૮૮|| વિલોમવાતાઃ શૂલાર્તાસ્તેષ્વિષ્ટમનુવાસનમ્| |૮૯|

સ૦-યે પુરુષા ઉદાવર્તયુક્તા યે ચાતિશયેન વિરુક્ષિતાસ્તથા વિગુણપવનાઃ શૂલપીડિતાશ્ચ તેષ્વનુવાસનમિષ્ટમ્, તન્ત્રકૃતામિતિ શેષઃ| તદેવાનુવાસનમાહ-

Adhikarana anuvAsanayogaH (89-93) · Śloka 93

| પિપ્પલીં મદનં બિલ્વં શતાહ્વાં મધુકં વચામ્||૮૯|| કુષ્ઠં શઠીં પુષ્કરાખ્યં ચિત્રકં દેવદારુ ચ| પિષ્ટ્વાતૈલં વિપક્તવ્યં દ્વિગુણક્ષીરસંયુતમ્||૯૦|| અર્શસાં મૂઢવાતાનાં તચ્છ્રેષ્ઠમનુવાસનમ્| ગુદનિઃસરણં શૂલં મૂત્રકૃચ્છ્રં પ્રવાહિકામ્||૯૧|| કટ્યૂરુપૃષ્ઠદૌર્વલ્યમાનાહં વઙ્ક્ષણાશ્રયમ્| પિચ્છાસ્રાવં ગુદે શોફં વાતવર્ચોવિનિગ્રહમ્||૯૨|| ઉત્થાનં બહુશો યચ્ચ જયેત્તચ્ચાનુવાસનાત્| |૯૩|

સ૦-પિપ્પલ્યાદીનિ પિષ્ટ્વા જલેન તૈલં દ્વિગુણક્ષીરેણ સંયુક્તં પક્તવ્યમ્| જલસ્યાત્રાનુક્તસ્યાપિ ચતુર્ગુણોઽશઃ પ્રકલ્પ્યઃ| એવં હિ દ્રવ્યાણિ સમ્યક્ મુક્તરસાનિ સ્યુઃ| તન્ત્રાન્તરે ચોક્તમ્ "સ્નેહે સક્ષીરમાંસાદ્યૈઃ પાકો યત્રેતિરઃ કચિત્| જલં ચતુર્ગુણં તત્ર બીજાદાનાર્થમાવપેત્|| ન મુઞ્ચતિ રસં દ્રવ્યં ક્ષીરાદિભિરુપસ્કૃતમ્| સમ્યક્પાકોપ્ ન જાયેત તસ્માત્તોય વિનિક્ષિપેત્||" ઇતિ| તચ્ચ-તૈલં, વિગુણપવનાનામર્શસાં શ્રેષ્ઠં-હિતમ્| અનુવા સનાચ્ચ તત્-તૈલં, ગુદનિઃસારણાદીન્ જયેત્|

Adhikarana athavA nirUhaH (93-94) · Śloka 94

| નિરુહં વા પ્રયુઞ્જીત સક્ષીરં પાઞ્ચમૂલિકમ્||૯૩|| સમૂત્રસ્નેહલવણં કલ્કૈર્યુક્રં ફલાદિભિઃ| |૯૪|

સ૦-અથવા નિરુહં પાઞ્ચમૂલિકં સમાનક્ષીરં મૂત્રસ્નેહલવણાન્વિતં ફલાદિભિઃ-પૂર્વોક્તૈઃ, કલ્કૈર્યુક્તં પ્રયુઞ્જીત| સ ચ પૂર્વોક્તગુણઃ| સમાનં ક્ષીરં યસ્મિન્ તત્સક્ષીરમ્| "સમાનસ્ય છન્દસિ" ઇતિ યોગવિભાગાત્ સભાવઃ| સહ મૂત્રસ્નેહલવણૈર્વર્તતે સમૂત્રસ્નેહલવણસ્તમ્| "વોપસર્જનસ્ય" ઇતિ સભાવઃ| સહશબ્દશ્ચેષચ્છબ્દાર્થઃ| અર્શસાં શુષ્કાર્દ્રત્વેન દ્વૈવિધ્યમ્| તત્ર શુષ્કાર્શસાં ચિકિત્સિતમુક્ત્વા, અધુના આર્દ્રાણાં રક્તાર્શસામાહ-

Adhikarana raktArshasAM vAtakaPAnubandhe cikitsA (94-95) · Śloka 95

| અથ રક્તાર્શસાં વીક્ષ્ય મારુતસ્ય કફસ્ય વા||૯૪|| અનુબન્ધં તતઃ સ્નિગ્ધં રૂક્ષં વા યોજયેદ્ધિમમ્| |૯૫|

સ૦-રક્તાર્શસામધિકારે પિત્તસ્ય સર્વદાઽવ્યભિચારિત્વાટ્ કદાચિન્મારુતાનુબન્ધં કદાચિત્કફાનુબન્ધં સ્વલિઙ્ગતો વીક્ષ્ય ઉપલભ્ય, સ્નિગ્ધં રૂક્ષં વા પાનાન્નૌષધં યોજયેત્| એતચ્ચોભયમપિ શીતં-ન તૂષ્ણમ્, પિત્તસ્યાત્ર નિત્યં સન્નિહિતત્વાત્| વાતાનુબન્ધં વીક્ષ્ય સ્નિગ્ધં, કફાનુબન્ધં વીક્ષ્ય રૂક્ષં, ચિકિત્સિતં યોજ્યમ્| વાતાનુબન્ધકફાનુબન્ધયોર્લક્ષણમાહ-

Adhikarana vAtakaPAnubandhalakShaNam (95-97) · Śloka 97

| શકૃચ્છયાવં ખરં રૂક્ષમધો નિર્યાતિ નાનિલઃ||૯૫|| કટ્યૂરુગુદશૂલં ચ હેતુર્યદિ ચ રૂક્ષણમ્| તત્રાનુબન્ધો વાતસ્ય શ્લેષ્મણો યદિ વિટ્ શ્લથા||૯૬|| શ્વેતા પીતા ગુરુઃસ્નિગ્ધા, સપિચ્છઃ સ્તિમિતો ગુદઃ| હેતુઃ સ્નિગ્ધગુરુર્વિદ્યાદ્યથાસ્વં ચાસ્રલક્ષણાત્||૯૭||

સ૦-શકૃચ્છ્યાવાદિશૂલપર્યન્તં લક્ષણં યદા સ્યાત્ તત્રાનુબન્ધો વાતસ્યેત્યવબોધ્યમ્| હેતુર્યદિ રૂક્ષણં-રૂક્ષણં ચેદ્ધેતુરાસેવિતઃ શકૃચ્છ્યાવાદિલક્ષણં ચોત્પન્નં તદા વાતાનુબન્ધત્વં જ્ઞેયમ્| તથૈવ વિટ્શ્લથાદિલક્ષણં સ્નિગ્ધગુરુણા ચ સેવિતેન હેતુના સહિતં શ્લેષ્મણોઽનુબન્ધસ્યાનુમાપકમ્| અસ્રસ્ય લક્ષણાચ્ચ-સિરાવ્યધવિધ્યુક્તાત્ "વાતાછ્છ્યાવારુણં" (હૃ.સૂ.અ.૩૭/૪૦) ઇત્યાદિકાચ્ચ લક્ષણાત્, વાતસ્યાનુબન્ધં વિદ્યાત્| "કફાત્ સ્નિગ્ધં" (હૃ.સૂ.અ. ૩૭/૪૧) ઇત્યાદિકાલ્લક્ષણાત્ કફસ્યાનુબન્ધં વિદ્યાત્|

Adhikarana duShTe rakte shodhanAdi (98) · Śloka 98

દુષ્ટેઽસ્રે શોધનં કાર્યં લઙ્ઘનં ચ યથાબલમ્| |૯૮|

સ૦-દુષ્ટે-વાતાદિદૂષિતે, અસ્રે યથાબલં-બલાનતિક્રમેણ, કદાચિલ્લઙ્ઘનં શોધનં ચ કાર્યમ્| બહુદોષસ્ય શોધનં, ઇતરસ્ય લઙ્ઘનં-ઉપવાસલક્ષણં, કાર્યમ્|

Adhikarana raktasruterUpekShaNakAlaH (98) · Śloka 98

| યાવચ્ચ દોષૈઃ કાલુપ્યં સ્રુતેસ્તાવદુપેક્ષણમ્||૯૮||

સ૦-યાવચ્ચ દોષેણાસ્રસ્ય કાલુષ્યં-અનૈર્મલ્યં સામદોષદુષ્ટત્વાત્, તાવત્સ્રુતેઃ પ્રકૃતત્વાદસ્રસ્યોપેક્ષણં કાર્યમ્,-તથાભૂતાયા રક્તસ્રુતેઃ સઙ્ઘ્રહણાય યત્નો ન કાર્ય ઇત્યર્થઃ|

Adhikarana anantaraM tiktadravyopacAraH (99) · Śloka 99

દોષાણાં પાચનર્થં ચ વહ્નિસન્ધુક્ષણાય ચ| સઙ્ગ્રહાય ચ રક્તસ્ય પરં તિક્તૈરુપાચરેત્||૯૯||

સ૦-કાલુષ્યરહિતાયા રક્તસ્રુતેઃ પરં-અનન્તરં, દોષાણાં સામાનાં પક્ત્યર્થ તથા વહ્નેઃ સન્ધુક્ષણાય તથા રક્તસ્ય સઙ્ઘ્રહણાર્થં તિક્તૈઃ-તિક્તરસાઘ્રાતૈદ્રવ્યૈઃ, તમર્શસમુપાચરેત્, ઇતિ સામાન્યોપક્રમો રક્તાર્શોવિકારશાન્ત્યર્થમુપદિષ્ટઃ|

Adhikarana vAtolbaNe rakte snehaH (100) · Śloka 100

યત્તુ પ્રક્ષીણદોષસ્ય રક્તં વાતોલ્બણસ્ય વા| સ્નેહૈસ્તત્સાધયેદ્યુક્તૈઃ પાનાભ્યઞ્જનબસ્તિષુ||૧૦૦||

સ૦-યત્પુનઃ પ્રક્ષીણદોષસ્ય નિરામયસ્ય રક્તં સ્રવેત્, વાતાધિકસ્ય વા પુરુષસ્ય યદ્રક્તં સ્રવેત્, તત્સ્નેહૈઃ પાનાદિયુક્તૈઃ-દત્તૈઃ, ચિકિત્સેત્|

Adhikarana pittolbaNe rakte kaShAyAH (101) · Śloka 101

યત્તુ પિત્તોલ્બણં રક્તં ઘર્મકાલે પ્રવર્તતે| સ્તમ્ભનીયં તદેકાન્તાન્ન ચેદ્વાતકફાનુગમ્||૧૦૧||

સ૦-યત્પુનઃ પિત્તોલ્બણં રક્તં ગ્રીષ્મતૌ પ્રવર્તતે તદેકાન્તેન-અવશ્યં, સ્તમ્ભનીયં-નોપેક્ષણીયમ્, શીઘ્રકારિત્વાત્| કિં સર્વમેવ ઘર્મતૌ રક્તં સ્તમ્ભનીયમ્ ? નેત્યાહ-ન ચેદ્વાતકફાનુગમ્,-વાતકફાનુબદ્ધં તુ લઙ્ઘનાદિભિરેવ ચિકિત્સેત|

Adhikarana kaPolbaNe cUrNakalkau (102-103) · Śloka 103

સકફેઽસ્રે પિબેત્પાક્યં શુણ્ઠીકુટજવલ્કમ્| કિરાતતિક્તકં શુણ્ઠીં ધન્વયાસં કુચન્દનમ્||૧૦૨|| દાર્વીત્વઙ્ક્ષિમ્બસેવ્યાનિ ત્વચં વા દાડિમોદ્ભવામ્| |૧૦૩|

સ૦-કફાનુગતે રક્તે શુણ્ઠીકુટજબલ્કલં ક્વથિતં પિબેત્| કિરાતતિક્તકાદિના(કં) વા ક્વથિતં પિબેત્| અથવા, દાડિમજાં ત્વચં પિબેત્|

Adhikarana kaPolbaNe kuTajAvalehaH (103-104) · Śloka 104

| કુટજત્વક્ફલં તાર્ક્ષ્યં માક્ષિકં ઘુણવલ્લભામ્||૧૦૩|| પિબેત્તણ્ડુલતોયેન કલ્કિતં વા મયૂરકમ્| |૧૦૪|

સ૦-કુટજત્વચમિન્દ્રયવાન્ રસાઞ્જનાદીંશ્ચ તણ્ડુલજલેન પિબેત્| ઘુણપિર્યાં(વલ્લભાં)-અતિવિષામ્| અથવા, તેનૈવ તણ્ડુલજલેન પિષ્ટમપામાર્ગં પિબેત્|

Adhikarana kaPolbaNe dvitIyaH kuTajAvalehaH (104-108) · Śloka 108

| તુલાં દિવ્યામ્ભસિ પચેદાર્દ્રાયાઃ કુટજત્વચઃ||૧૦૪|| નીરસાયાં ત્વચિ ક્વાથે દદ્યાત્સૂક્ષ્મરજીકૃતાન્| સમઙ્ગાફલિનીમોચરસાન્ મુષ્ટ્યંશકાન્સમાન્||૧૦૫|| તૈશ્ચ શક્રયવાન્ પૂતે તતો દર્વીપ્રલેપનમ્| પક્ત્વાઽવલેહં લીઢ્વા ચ તં યથાગ્નિવલં પિબેત્||૧૦૬|| પેયાં મણ્ડં પયસ્છાગં ગબ્યં વા છાગદુગ્ધભુક્| લેહોઽયં શમયત્યાશુ રક્તાતીસારપાયુજાન્||૧૦૭|| બલવદ્રક્તપિત્તં ચ સ્રવદૂર્ધ્વમધોઽપિ વા| |૧૦૮|

સ૦-કુટજત્વચ આર્દ્રાયાસ્તુલાં દિવ્યે-આન્તરિક્ષે જલે, પચેત્| દિવિ ભવં દિવ્યમ્, દિગાદિત્વાદ્યત્| એતચ્ચ દ્રવ્યં સામાન્યપરિભાષાપરિમાણકલ્પનયૈવ ક્વાથસામાન્યપરિમાણેન ચ ક્વથિતમેકત્વં પ્રાપ્તમિતિ તદપવાદાર્થમાહ-નીરસાયામિત્યાદિ| તાવત્પચેદ્યાવદેષા કુટજસ્ય ત્વક્ નીરસા સ્યાત્| નીરસત્વં ચ પ્રાયેણાષ્ટાંશશેષે ક્વાથે ભવતિ| તસ્યાં ચ નીરસાયાં સત્યાં યત્પરિમાણઃ ક્વાથોઽવશિષ્યતે તસ્મિન્ ક્વાથે શ્લક્ષ્ણચૂર્ણીકૃતાન્ સમઙ્ઘાદીન્ સુષ્ઠ્યંશકાન્-પલપરિમાણાન્, દદ્યાત્| તૈશ્ચ સમઙ્ગાદિભિઃ સર્વૈઃ સમાનિન્દ્રયવાન્ દદ્યાત્| તતઃ-અનન્તરં, પૂતં,દર્વીપ્રલેપનં પક્ત્વા લીઢ્વા ચ તં-અવલેહં, અનન્તરં યથાગ્નિબલંબલાનુસારેણ, પેયાદિકં પિબેત્| કિમ્ભૂતઃ સન્ ? છાગદુગ્ધભોજનઃ| અયં લેહો રક્તાતીસારં રકાર્શાસિ ચ શમયતિ| રક્તપિત્તં ચ પ્રવૃદ્ધમૂર્ધ્વમધો વા સ્રવત્ જયેત્|

Adhikarana kaPolbaNe rodhrAdiyogaH (108-113) · Śloka 113

| કુટજત્વક્ તુલાં દ્રોણે પચેદષ્ટાંશશોષિતમ્||૧૦૮|| કલ્કીકૃત્ય ક્ષિપેત્તત્ર તા્ક્ષ્યશૈલં કટુત્રયમ્| રોધ્રદ્વયં મોચરસં બલાં દાડિમજાં ત્વચમ્||૧૦૯|| બિલ્વકર્કટિકાં મુસ્તં સમઙ્ગાં ધાતકીફલમ્| પલોન્મિતં દશપલં કુટજસ્યૈવ ચ ત્વચઃ||૧૧૦|| ત્રિંશત્પલાનિ ગુડતો ઘૃતાત્પૂતે ચ વિંશતિઃ| તત્પક્વં લેહતાં યાતં ધાન્યે પક્ષસ્થિતં લિહન્||૧૧૧|| સર્વાર્શોગ્રહણીદોષશ્વાસકાસાન્નિયચ્છતિ| |૧૧૩|

સ૦-વત્સકત્વક્ તુલાં જલદ્રોણે પચેદષ્ટાંશશેષિતં યાવચ્ચ| તત્ર-આષ્ટાંશશેષિતે ક્વાથે પૂતે સતિ, કલ્કયિત્વા તા્ક્ષ્યશૈલાદીન્ પલપ્રમાણાન્ ક્ષિપેત્| એવં ત્રિકટૂનિ| બિલ્વકર્કટિકા લઘૂનિ બિલ્વફાલાની| કુટજત્વચશ્ચ દશપલાનિ| ગુડપલાનિ ત્રીમ્શત્| ઘૃતસ્ય પલાનિ વિંશતિઃ| એતત્સર્વં લેહતાં યાતં પક્વં સત્ ધાન્યરાશિમધ્યે માસાર્ધં સ્થિતં તં લિહન્ સર્વાનર્શઃપ્રમૃતીન્ જયેત્|

Adhikarana kaPolbaNe Ajadugdhena shAlyannam (112-113) · Śloka 113

| રોધ્રં તિલાન્મોચરસં સમઙ્ગાં ચન્દનોત્પલમ્||૧૧૨|| પાયયિત્વાઽઽજદુગ્ધેન શાલીંસ્તેનૈવ ભોજયેત્| |૧૧૩|

સ૦-રોધ્રાદિનજાદુગ્ધેન પાયયિત્વાઽઽતુરં શાલીસ્તેનાજક્ષીરેણ ભોજયેત્| એતચ્ચોપયુક્તં પૂર્વગુણમ્|

Adhikarana kaPolbaNe yaShTacAhvAdicUrNam (113-115) · Śloka 115

| યષ્ટ્યાહ્વપદ્મકાનન્તાપયસ્યાક્ષીરમોરટમ્||૧૧૩|| સસિતામધુ પાતવ્યં શીતતોયેન તેન વા| |૧૧૫|

સ૦-યષ્ટ્યાહ્નાદિ સશર્કરામાક્ષિકં શીતજલેન તેનાજપયસા વા પાતવ્યમ્| ક્ષીરમોરટા-મધુરસ્રવા|

Adhikarana kaPolbaNe rodhrAdi cUrNam (114-115) · Śloka 115

| રોધ્રકટ્વઙ્ગકુટજસમઙ્ગાશાલ્મલીત્વચમ્||૧૧૪|| હિમકેસરયષ્ટ્યાહ્વસેવ્યં વા તણ્ડુલામ્બુના| |૧૧૫|

સ૦-લોધ્રાદિકં તણ્ડુલામ્બુના રક્તાર્શઃસુ પાતવ્યમ્| અથવા, ચન્દનનાગકેસરમધુકોશીરં તણ્ડુલામ્બસા પાત્વયં પૂર્વોક્તનુગુણમ્|

Adhikarana kapholbaNe atipravRutte shUle shoNite ca yavAnyAdicUrNam,kapholbaNe dugvikAdidhRutam kapholbaNe ghAtakyAdidhRutam kapholbaNe yavakShArAdidhRutam (115-117) · Śloka 117

| યવાનીન્દ્રયવાઃ પાઠા બિલ્વં શુણ્ઠી રસાઞ્જનમ્||૧૧૫|| ચૂર્ણશ્ચલે હિતઃ શૂલે પ્રવૃત્તે ચાતિ શોણિતે| દુગ્ધિકાકણ્ટકારીભ્યાં સિદ્ધં સર્પિઃ પ્રશસ્યતે||૧૧૬|| અથવા ધાતકીરોધ્રકુટજત્વક્ફલોત્પલૈઃ| સકેસરૈર્યવક્ષારદાડિમસ્વરસેન વા||૧૧૭||

સ૦-યવાન્યાદીનાં ચૂર્ણો જલેન પીતો વાતે શૂલે પ્રવૃત્તે ચાતિશયેન રક્તે હિતઃ| દુગ્ધિકાકણ્ટકારીભ્યાં પક્વં સર્પિરસ્મિન્વિષયે પ્રશસ્યતે| અથવા, ધાતક્યાદિભિઃ સિદ્ધં ઘૃતં હિતમ્| યવક્ષારદાડિમસ્વરસેન વા સિદ્ધં ઘૃતં હિતમ્|

Adhikarana kaPolbaNe sharkarAdinavanItam (118) · Śloka 118

શર્કરામ્ભોજકિઞ્જિલ્કસહિતં સહ વા તિલૈઃ| અભ્યસ્તં રક્તગુદજાન્ નવનીતં નિયછ્છતિ||૧૧૮||

સ૦-શર્કરાપદ્મકેસરસહિતમભ્યસ્તં-બહૂન્યહાનિ ભુક્તં, નવનીતં રક્તાર્શાસિ શમયતિ| તિલૈર્વા સહાભ્વસ્તં નવનીતં રક્તાર્શાસિ શમયતિ|

Adhikarana kaPolbaNe shoNite shreShThmauShadham CAganavanItAdi (119-120) · Śloka 120

છાગાનિ નવનીતાજ્યક્ષીરમાંસાનિ, જાઙ્ગલઃ| અનમ્લો વા કદમ્લો વા સવાસ્તુકરસો રસઃ||૧૧૯|| રક્તશાલિઃ સરો દઘ્નઃ ષષ્ટિકસ્તરુણી સુરા| તરુણશ્ચ સુરામણ્ડઃ શોણિતસ્યૌષધં પરમ્||૧૨૦||

સ૦-છાગસમ્બન્ધીનિ નવનીતાદીન તથા જાઙ્ગલરસાદીનિ રક્તસ્ય પરમૌષધમ્| જાઙલો વા રસઃ સ-વાસ્તુકરસેન વર્તત ઇતિ સવાસ્તુકરસઃ, અનમ્લઃ-અમ્લરહિતઃ, કદમ્લઃ-ઈષદમ્લો વા, આમ્યસ્તો રક્તગુદજાન્નિયછ્છતિ| રક્તશાલિઃ-તજ્જો ભક્ત ઇત્યર્થઃ| દઘ્નઃ સરો-દપ્યુત્તરઃ| ષષ્ટિકો વ્રીહિઃ| તરુણી સઞ્જાતમધુરપ્રાયા સુરા, [તરુણો સુરા]મણ્ડશ્ચ| એતદ્રક્તજ્ઞાલ્યાદિ શોણિતસ્ય પરમૌષધમ્|

Adhikarana kapholbaNe palANDuH (121) · Śloka 121

પેયાયૂષરસાદ્યેષુ પલાણ્ડુઃ કેવલોઽપિ વા| સ જયત્યુલ્બણં રક્તં મારુતં ચ પ્રયોજિતઃ||૧૨૧||

સ૦-પેયાદિષુ પ્રયોજિતઃ પલાણ્ડુઃ, કેવલો વા રક્તમત્યુલ્બણં વાતં ચ જયતિ|

Adhikarana vAtajaye yatnaH (122) · Śloka 122

વાતોલ્બણાનિ પ્રાયેણ ભવન્ત્યસ્નેઽતિનિઃસૃતે| અર્શાસિ તસ્માદધિકં તજ્જયે યત્નમાચરેત્||૧૨૨||

સ૦-પ્રાયેણરક્તેઽતિસ્રુતે વાતાધિકાનિ દુર્નામાનિ મતો ભવન્તિ, તસ્માદ્ધેતોસ્તજ્જયે-પવનયે, યત્નં કુર્યાત્|

Adhikarana prabale raktapitte shItopacAraH (123) · Śloka 123

દૃષ્ટ્વાઽસ્રપિત્તં પ્રબલમબલૌ ચ કફાનિલૌ| શીતોપચારઃ કર્તવ્યઃ સર્વથા તત્પ્રશાન્તયે||૧૨૩||

સ૦-રક્તપિત્તં પ્રવૃદ્ધં દૃષ્ટ્વા કફનિલૌ ચાબલાવુપલભ્ય તત્પ્રશાન્તયર્થં શીતોપચારઃ કર્તવ્યઃ|

Adhikarana evamashame rasairghRutaishca tarpaNaM tailAdinAsecanaM ca (124-125) · Śloka 125

ન ચેદેવં શમસ્તસ્ય સ્નિગ્ધોષ્ણૈસ્તર્પયેત્તતઃ| રસૈઃ, કોષ્ણૈશ્ચ સર્પિર્ભિરવાપીડકયોજિતૈઃ||૧૨૪|| સેચયેત્તં કવોષ્ણૈશ્ચ કામં તૈલપયોઘૃતૈઃ| |૧૨૫|

સ૦-યદ્યેવં શમો ન સ્યાત્તદા રસૈસ્તર્પયેત્| "રસ ઇત્યવિશેષોક્તૌ યોજ્યો માંસભવો રસઃ|" કિમ્ભૂતૈઃ ? સ્નિગ્ધોષ્ણૈઃ| તથા, કોષ્ણૈર્ઘૃતૈશ્ચ પુનસ્તર્પયેત્| કિમ્ભૂતૈઃ ? અવપીડકેનરોગાનુત્પાદનીયોક્તેન (હૃ. સૂ. અ. ૪/૬), પ્રયોજિતૈઃ| તં ચ કવોષ્ણૈર્યથાયોગં તૈલપયોઘૃતૈઃ સેચયેત્|

Adhikarana siddhaH picCAbastiH (125-129) · Śloka 129

| યવાસકુશકાશાનાં મૂલં પુષ્પં ચ શાલ્મલેઃ||૧૨૫|| ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થશુઙ્ગાશ્ચ દ્વિપલોન્મિતાઃ| ત્રિપ્રસ્થે સલિલસ્યૈતત્ક્ષીરપ્રસ્થે ચ સાધયેત્||૧૨૬|| ક્ષીરશેષે કષાયે ચ તસ્મિન્ પૂતે વિમિશ્રયેત્| કલ્કીકૃતં મોચરસં સમઙ્ગા ચન્દનોત્પલમ્||૧૨૭|| પ્રિયઙ્ગું કૌટજં બીજં કમલસ્ય ચ કેસરમ્| પિચ્છાબસ્તિરયં સિદ્ધઃ સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરઃ||૧૨૮|| પ્રવાહિકાગુદભ્રં શરક્તસ્રાવજ્વરાપહઃ| |૧૨૯|

સ૦-યવાસાદીનાં મૂલં શાલ્મલેઃ પુષ્પં તથા ન્યગ્રોધાદીનાં ચ શુઙ્ગા એતદ્ દ્રવ્યકદમ્બકં પ્રત્યેકં દ્વિપલપ્રમાણં જલપ્રસ્થત્રયે ક્ષીરપ્રસ્થે ચ પાચયેત્| ક્ષીરશેષે ચ કષાયે તસ્મિન્ પૂતે સતિ કલ્કીકૃતં મોચરસાદિ મિશ્રયેત્| મોચરસાદયોઽત્ર સત્રિભાગમાત્રશાણકર્ષમાત્રા ગ્રાહ્યા. (?), બસ્તિકલ્પે કોશાતકાદૌ નિરુહે (હૃ. ક. અ. ૪/૧૭) વિંશતિપલપ્રમાણે કાર્ષિકાણામેવ દ્રવ્યાણામભ્યનુજ્ઞાનાત્| અયં પિચ્છાબસ્તિઃ સિદ્ધો ઘૃતમાક્ષિકશર્કરાન્વિતઃ પ્રવાહિકાદિહરઃ| અલ્પયા માત્રયા નિરુહો બસ્તિરેવ પિચ્છાબસ્તિરુચ્યતે|

Adhikarana anuvAsane snehaH (129-130) · Śloka 130

| યષ્ટ્યાહ્વપુણ્ડરીકેણ તથા મોચરસાદિભિઃ||૧૨૯|| ક્ષીરદ્વિગુણિતઃ પક્વો દેયઃ સ્નેહોઽનુવાસનમ્| |૧૩૦|

સ૦-મધુયષ્ટિકયા પ્રપૌણ્ડરીકેણ તથા મોચરસાદિભિઃ-પૂર્વોક્તૈઃ (શ્લો.૧૨૭) કલ્કીકૃતૈઃ, ક્ષીરદ્વિગુણિતઃ પક્વઃ સન્ સ્નેહોઽનુવાસનં દેયઃ|

Adhikarana cA~ggerIghRutam (130-133) · Śloka 133

| મધુકોત્પલરોધ્નામ્બુ સમઙ્ગા બિલ્વચન્દનમ્||૧૩૦|| ચવિકાઽતિવિષા મુસ્તં પાઠા ક્ષારો યવાગ્રજઃ| દાર્વીત્વઙ્ક્ષાગરં માંસી ચિત્રકો દેવદારુ ચ||૧૩૧|| ચાઙ્ગેરીસ્વરસે સર્પિઃ સાધિતં તૈસ્ત્રિદોષજિત્| અર્શોતિસારગ્રહણીપાણ્ડુરોગજ્વરારુચૌ||૧૩૨|| મૂત્રકૃચ્છ્રે ગુદભ્રંશે બસ્ત્યાનાહે પ્રવાહણે| પિચ્છાસ્રાવેઽર્શસાં શૂલે દેયં તત્પરમૌષધમ્||૧૩૩||

સ૦-મધુકાદિદ્રવ્યૈઃ સ્નેહચતુર્થભાગપ્રમાણૈશ્ચાઙ્ગેરીસ્વરસે ઘૃતાચ્ચતુર્ગુણે ઘૃતં સાધિતં ત્રિદોષજિત્| અર્શઃપ્રભૃતિષ્વેતદ્ ઘૃતં દેયમ્| યતઃ પરમૌષધમ્|

Adhikarana madhurAmlAdInAM vyatAsena prayojanam (134) · Śloka 134

વ્યાત્યાસાન્મધુરામ્લાનિ શીતોષ્ણાનિ ચ યોજયેત્| નિત્યમગ્નિબલાપેક્ષી જયત્યર્શઃકૃતાન્ ગદાન્||૧૩૪||

સ૦-વ્યત્યાસેન-વિપર્યયેણ, મધુરાણ્યમ્લાનિ ચ શીતાન્યુષ્ણાનિ ચ નિત્યમગ્નિબલાપેક્ષી યોજયેત્| એવં ચાર્શઃકૃતામતિશયિનીં રુજં જયતિ|

Adhikarana udAvarte svedaH udAvarte vartiH (135-137) · Śloka 137

ઉદાવર્તાર્તમભ્યજ્ય તૈલૈઃ શીતજ્વરાપહૈઃ| સુસ્નિગ્ધૈઃ સ્વેદયેત્પિણ્ડૈર્વર્તિમસ્મૈ ગુદે તતઃ||૧૩૫|| અભ્યક્તાં તત્કરાઙ્ગુષ્ઠસન્નિભામનુલોમનીમ્| દદ્યાચ્છ્યામાત્રિવૃદ્દન્તીપિપ્પલીનીફલૈઃ||૧૩૬|| વિચૂર્ણિતૈર્દ્વિલવણૈર્ગુડગોમૂત્રસંયુતૈઃ| તદ્વન્માગધિકારાઠગૃહધૂમૈઃ સસર્ષપૈઃ||૧૩૭||

સ૦-ઉદાવર્તેનાર્તં નરં તૈલૈઃ શીતજ્વરાપહૈઃ-તગરાગુરુકુઙ્કુમાદિદ્રવ્યસાધિતૈઃ, અભ્યજ્ય સુસ્નિગ્ધૈઃ પિણ્ડૈઃ સ્વેદયેત્| તતઃ-સ્વેદાદનન્તરમ્, અસ્મૈ-ઉદાવર્તવતે, ગુદેઽભ્યક્તેઽભ્યક્તાં વર્તિ દદ્યાત્| તત્કરાઙ્ગુષ્ઠસન્નિભાં-આતુરહસ્તાઙ્ગુષ્ઠસદૃશીમ્| તથા, અનુલિમકરીં દદ્યાત્-ક્ષિપેત્| કૈઃ કૃતાં વર્તિમ્ ? ઇત્યાહ શ્યામેત્યાદિ| શ્યામાદિભિઃ સૈન્ધવાક્ષલવણયુક્તૈઃ સૂક્ષ્મરજીકૃતૈર્ગુડગોમૂત્રસંયુક્તૈઃ કૃતાં વર્તિ ક્ષિપેત્| તથૈવ માગધિકામદનફલગૃહધૂમસર્ષપૈર્ગુડગોમૂત્રાન્બિતૈર્વર્તિ ક્ષિપેત્|

Adhikarana udAvarte cUrNam (138) · Śloka 138

એતેષામેવ વા ચૂર્ણં ગુદે નાડ્યા વિનિર્ધમેત્| |૧૩૮|

સ૦-અથવા, એતેષામેવ-પૂર્વોક્તાનાં, ચૂર્ણં નાદ્યા ગુદે વિનિર્ધમેત્|

Adhikarana udAvarte snehabastiH (138-140) · Śloka 140

| તદ્વિઘાતે સુતીક્ષ્ણં તુ બસ્તિં સ્નિગ્ધં પ્રપીડયેત્||૧૩૮|| ઋજૂ કુર્યા-દશિરાવિણ્મૂત્રમરુતોઽસ્ય સઃ| ભૂયાઽનુબન્ધે વાતઘ્નેર્વિરેચ્યઃ સ્નેહરેચનૈઃ||૧૩૯|| અનુવાસ્યશ્ચ રૌક્ષ્યાદ્ધિ સઙ્ગો મારુતવર્ચસોઃ| |૧૪૦|

સ૦-તદ્વિવાતે-કાર્યં કર્તુમશક્તે તસ્મિંશ્રૂર્ણે, બસ્તિ સ્નિગ્ધં સ્નેહબસ્તિં, સુતીક્ષ્ણં દદ્યાત્| સઃ-બસ્તિઃ, અસ્ય-આતુરસ્ય, ગુદશિરાવિણ્મૂત્રવાતાનનુલોમયેત્| પુનરનુબન્ધે સતિ સ્નેહરેચનૈર્વિરેચનીયશ્ચાનુવાસનીયશ્ચ| હિ-યસ્માત્, રૌક્ષ્યાદ્ધેતોર્મરુતસ્ય પુરીષસ્ય ચ સઙ્ગો ભવતિ|

Adhikarana udAvarte kalyANakakShAraH (140-143) · Śloka 143

| ત્રિપટુચિકટુશ્રેષ્ઠાદન્ત્યરુષ્કરચિત્રકમ્||૧૪૦|| જર્જરં સ્નેહમૂત્રાક્તમન્તર્ધૂમં વિપાચયેત્| શરાવસન્ધૌ મૃલ્લિપ્તે ક્ષારઃ કલ્યાણકાહ્વયઃ||૧૪૧|| સ પીતઃ સર્પિષા યુક્તો ભક્તે વા સ્નિગ્ધભોજિના| ઉદાવર્તવિબન્ધાર્શોગુલ્મપાણ્ડૂદરકૃમીન્||૧૪૨|| મૂત્રસઙ્ગાશ્મરીશોફહૃદ્રોગગ્રહણીગદાન્| મેહપ્લીહરુજાનાહશ્વાસકાસાંશ્ચ નાશયેત્||૧૪૩||

સ૦-ત્રિપટ્વાદિ જર્જરીકૃતં-સૂક્ષ્મીકૃતં, સ્નેહમૂત્રાભ્યામક્ત મન્તર્ધૂમં કૃત્વા વિપાચયેચ્છરાવસમ્પુટે| અત એવાહ-શરાવસન્ધૌ મૃલ્લિપ્ત ઇતિ| અયં ચ કલ્યાણકો નામ ક્ષારઃ સર્પિષા પીતઃ સ્નેહભોજિના વા ભક્તે યુક્તઃ સન્નુદાવર્તાદીન્ નાશયેત્|

Adhikarana udAvarte gADhavarcArshasAM proktaM cikitsitamapi (144) · Śloka 144

સર્વં ચ કુર્યાદ્યત્પ્રોક્તમર્શસાં ગાઢવર્ચસામ્| |૧૪૪|

સ૦-યચ્ચ ગાઢવર્ચસામર્શસાં પ્રોક્તં તચ્ચ સર્વં કુર્યાત્|

Adhikarana pUtikara~jjashuktam (144) · Śloka 144

દ્રોણેઽપાં પૂતિવલ્કદ્વિતુલમથ પચે- ત્પાદશેષે ચ તસ્મિન્ દેયાઽશીતિરુગુડસ્ય પ્રતનુકરજસો વ્યોષતોઽષ્ટૌ પલાનિ| એતન્માસેન જાતં જનયતિ પરમા- મૂષ્મણઃ પક્તિશક્તિં શુક્તં કૃત્વાઽઽનુલોમ્યં પ્રજયતિ ગુદજ- પ્લીહગુલ્મોદરાણિ||૧૪૪||

સ૦-દ્વયોસ્તુલયોઃ સમાહરો દ્વિતુલમ્| પૂતિકરઞ્જસ્ય ત્વચસ્તુલાદ્વયં-પલશતદ્વયં, જલદ્રોણે પચેત્| તસ્મિંશ્ચ પાદશેષે સતિ ગુડસ્યાશીતિઃ પલાનિ ક્ષેપ્તવ્યાનિ| ત્રિકટુકસ્ય સૂક્ષ્મચૂર્ણસ્યાષ્ટૌ પલાનિ દેયાનિ| એતત્સર્વં માસેન શુક્તં જાતં પ્રબલમગ્નિ કુરુતે| આનુલોમ્યં કૃત્વા ગુદજાદિણ્ જયતિ| સ્રગ્ધરાવૃત્તમ્|

Adhikarana pUtikara~jjacukram (145-148) · Śloka 148

પચેત્તુલાં પૂતિકરઞ્જવલ્કાદ્ દ્વે મૂલતશ્ચિત્રકકણ્ટકાર્યોઃ| દ્રોણત્રયઽપાં ચરણાવશેષે પૂતે શતં તત્ર ગુડસ્ય દદ્યાત્||૧૪૫|| પલિકં ચ સૂચિર્ણિતં ત્રિજાત ત્રિકટુગ્રન્થિકદાડિમાશ્મભેદમ્| પુરપુષ્કરમૂલધાન્યચવ્યં હપુષામા્દ્રકમમ્લવેતસં ચ||૧૪૬|| શીતીભુતં ક્ષૌદ્રવિંશત્યુપેત- માર્દ્રદ્રાક્ષાબીજપૂરાદ્રકૈશ્ચ| યુક્તં કામં ગણ્ડિકાભિસ્તથેક્ષોઃ સર્પિઃપાત્રે માસમાત્રેણ જાતમ્||૧૪૭|| ચુક્રં ક્રકચમિવેદં દુર્દામ્નાં વહ્નિદીપનં પરમમ્| પાણ્ડુગરોદરગુલ્મપ્લીહાનાહાશ્મકૃચ્છ્રઘ્નમ્||૧૪૮||

સ૦-પૂતિકરઞ્જત્વચસ્તુલામેકાં દ્વે ચ તુલે ચિત્રકકણ્ટકારીમૂલયોર્જલદ્રોણત્રયે પચેત્| પાદશેષે ચ તસ્મિન્ પૂતે ગુડસ્ય પલશતં દદ્યાત્| ઉપજાતિવૃત્તમ્| ત્રિજાતકાદિ સૂક્ષ્મરજીકૃતં પ્રત્યેકં પલપ્રમાણં નિઃક્ષિપેત્| એતત્સર્વં ચૂર્ણિતં શ્લક્ષ્ણપિષ્ટં દદ્યાત્| ઔપચ્છન્દસિકં વૃત્તમ્| એતચ્ચ શીતીભુતં સત્ ક્ષૌદ્રવિંશત્યોપેતમાર્દ્રદ્રાક્ષાદિભિશ્ચોપેતમિક્ષુગણ્ડિકાભિશ્શ્ચ યથેચ્છં યુક્તં સર્પિઃપાત્રે માસમાત્રેણ જાતં ચુક્રમિતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધઃ| શુક્તમિદમર્શસાં ક્રકચમિવ-કરપત્રતુલ્યં, કર્તનશક્તિસામાર્થ્યાત્| તથા પરં વહ્નિદીપનં પાણ્ઢ્વાદિઘ્નં ચ| શાલિનીવૃત્તમ્, આર્યા ચ|

Adhikarana pIluPalashuktam (150) · Śloka 150

દ્રોણં પીલુરસસ્ય વસ્ત્રગલિતં ન્યસ્તં હવિર્ભાજને યુઞ્જીત દ્વિપલૈર્મદામધુફલાખર્જૂરધાત્રીફલૈઃ| પાઠામાદ્રિદુરાલભામ્લવિદુલવ્યોષત્વગેલોલ્લકૈઃ સ્પૃક્કાકોલલવઙ્ગવેલ્લચપલામૂલાગ્નિકૈઃ પાલિકૈઃ| ગુડપલશતરોજિતં નિવાતે નિહિતમિદં પ્રપિબંશ્ચ પક્ષમાત્રાત્| નિશમયતિ ગુદાઙ્કુરાન્ સુગુલ્મા- નનલબલં પ્રબલં કરોતિ ચાશુ||૧૫૦||

સ૦-પીલુફલાનાં રસસ્ય દ્રોણં વસ્ત્રપૂતં સર્પિર્ભાણ્ડે ન્યસ્તં મદાદિભિર્દ્વિપલપ્રમાણૈઃ પાઠાદિભિશ્ચ પાલિકૈર્યુઞ્જીત| મદાધાતકી| મધુફલા-દ્રાક્ષા| માદ્રી-રેણુકા| વિદુલો-વેતસઃ| શાર્દૂલવિક્રીડિતમ્| તથા ગુડપલશતેન યોજિતં નિવાતે ધૃતં પક્ષમાત્રાદનન્તરં પ્રપિબન્નર ઇદમર્શાસિ ગુલ્મં ચ શમયતિ| દ્રાગગ્નિબલં ચ પ્રકૃષ્ટં વિધત્તે| પુષ્પિતાગ્રા|

Adhikarana dashamUlAdiguDaH (151-152) · Śloka 152

કૈકશો દશપલે દશમૂલકુમ્ભ પાઠાદ્વયાર્કૌણવલ્લભકટ્ફલઘ્નામ્| દગ્ધે સ્રુતેઽનુ કલશેન જલેન પક્વે પાદાસ્થતે ગુડતુલાં, પલપઞ્ચકં ચ||૧૫૧|| વહ્નર્મુષ્ટી દ્વે યવક્ષારતશ્ચ| દર્વીમાલિમ્પન્ હન્તિ લીઢો ગુડોઽયં ગુલ્મપ્લીહાર્શઃકુષ્ઠમેહાગ્નિસાદાન્||૧૫૨||

સ૦-દશમૂલાદીનાં પ્રત્યેકં દશપલે દગ્ધે જલદ્રોણેન સ્રુતે જલે પક્વે પાદશેષે ચાસ્મિન્ ગુડતુલાં વ્યોષાદીનાં ચ પ્રત્યેકં પલપઞ્ચકં દદ્યાત્| ચિત્રકસ્ય પલદ્વયં યવક્ષારસ્ય ચ પલદ્વયં દદ્યાત્| દર્વીમાલિમ્પન્ દર્વીલેપી સન્નયં ગુડો લીઢો-ભક્ષિતો, ગુલ્માદીન્ પરાકરોતિ| વસન્તતિલકં વૈશ્વદેવીયં વૃત્તં ચ|

Adhikarana citrakAvalehaH (153-154) · Śloka 154

તોયદ્રોણે ચિત્રકમૂલતુલાર્ધં સાધ્યં યાવત્પાદદલસ્થમથેદમ્| અષ્ટૌ દત્વા જીર્ણગુડસ્ય પલાનિ ક્વાથ્યં ભુયઃ સાન્દ્રતયા સમમેતત્||૧૫૩|| ત્રિકટુકમિસિપથ્યાકુષ્ટમુસ્તાવરાઙ્ગ કૃમિરિપુદહનૈલાચૂર્ણકીર્ણોઽવલેહઃ| જયતિ ગુદજકુષ્ઠપ્લીહગુલ્મોદરાણિ પ્રબલયતિ હુતાશં શશ્વદભ્યસ્યમાનઃ||૧૫૪||

સ૦-તોયસ્ય દ્રોણે ચિત્રકમૂલસ્ય તુલાર્ધં સાધ્યં યાવદષ્ટાંશશેષમિદં સ્યાત્| તતઃ પુરાણગુદપલાન્યષ્તૌ દત્ત્વા પુનરપિ ક્વાથ્યં યાવત્સાન્દ્રત્વં ગતમ્| "મ્તૌ જ્યો ભદ્રા વેદવસૂ ચ વિરામઃ|" ત્રિકટુકાદિચૂર્ણયુક્તોઽયં લેહો નિત્યમભ્યસ્યમાનો દારુણ(દુર્નામ) કુષ્ઠાદીનિ જયતિ| અગ્નિં ચ પ્રકૃષ્ટં કુરુતે| માલિનીવૃત્તમ્|

Adhikarana guDAdiguTikA (155) · Śloka 155

ગુડવ્યોષવરાવેલ્લતિલારુષ્કરચિત્રકૈઃ| અર્શાંસિ હન્તિ ગુલિકા ત્વગ્વિકારં ચ શીલિતા||૧૫૫||

સ૦-ગુડાદિભિર્ગુલિકા કૃતાઽભ્યસ્તા દુર્નામાનિ હન્તિ ત્વગ્વિકારં ચ|

Adhikarana sUraNapuTapAkaH (156) · Śloka 156

મૃલ્લિપ્તં સૌરણં કન્દં પક્ત્વાઽગ્નૌ પુટપાકવત્| અદ્યાટ્સતૈલલવણં દ્રુનામવિનિવૃત્તયે||૧૫૬||

સ૦-સૌરણં કન્દં મૃદા લિપ્તમગ્નૌ પુટપાકવત્ પક્વં તૈલલવણાન્વિતમશ્નીયાદ્ દુર્નામોપશમાય|

Adhikarana anyA sUraNaguTikA (157-158) · Śloka 158

મરિચપિપ્પલિનાગરચિત્રકાન્ ક્રમવિવર્ધિતભાગસમાહૃતાન્| શિખિચતુર્ગુણસૂતણયોજિતાન્ કુરુ ગુડેન ગુડાન્ ગુદજચ્છિદઃ||૧૫૭|| ચૂર્ણિકૃતાઃ ષોડશ સૂરણસ્ય ભાગાસ્તતોઽર્ધેન ચ ચિત્રકસ્ય| મહૌષધાદ્દ્વૌ મરિચસ્ય ચૈકો ગુડેન દુર્નામજયાય પિણ્ડી||૧૫૮||

સ૦-મરિચાદીન્ ક્રમવર્ધિતભાગાન્ ચિત્રકચતુર્ગુણસૂરણયોજિતાન્ ગુડાન્ ગુડેન કુરુ ગુદાઙ્કુરચ્છિદઃ| દ્રુતવિલમ્બિતમ્| સ૦-સૂક્ષ્મરજીકૃતાઃ સૂરણભાગાઃ ષોડશ, ચિત્રકભાગા અષ્ટૌ, નાગરસ્ય દ્વૌ, મરિચસ્ય ચૈકો, ગુડેનૈષાં પિણ્ડી *કૃતા દુર્નામજયાય સ્યાત્| ઉપજાતિવૃત્તમ્|

Adhikarana vaDavAmukhaScUrNaH (159) · Śloka 159

પથ્યાનાગરકૃષ્ણાકરઞ્જવેલ્લાગ્નિભિઃ સિતાતુલ્યૈઃ| વડવામુખ ઇવ જરયતિ બહુગુર્વપિ ભોજનં ચૂર્ણઃ||૧૫૯||

સ૦-પથ્યાદિભિઃ સિતાતુલ્યૈશ્ચૂર્ણૌ બહુ ગુરુ ચ ભોજનં વડવામુખ ઇવ જરયતિ| "આર્યાયાઃ પૂર્વાર્ધે યથોક્તમાત્રાદતોમયા લક્ષ્મ| ગીતિં [ તત્ર ] વિધિવિદો વદન્તિ સંવીક્ષ્ય તદિતરત્રાપિ||"

Adhikarana kali~ggAdivaTikA (160) · Śloka 160

કલિઙ્ગલાઙ્ગલીકૃષ્ણાવહ્ન્યપામાર્ગતણ્ડુલૈઃ| ભૂનિમ્બસૈન્ધવગુડૈર્ગુડા ગુદજનાશનાઃ||૧૬૦||

સ૦-કલિઙ્ગકાદિભિર્ગુડાઃ-વટિકાઃ, અર્શોઘ્નાઃ|

Adhikarana saindhavAdicUrNam (161) · Śloka 161

લવણોત્તમવહ્નિકલિઙ્ગયવાં- શ્ચિરિબિલ્વમહાપિચુમન્દયુતાન્| પિબિ સપ્તદિનં મથિતાલુડિતાન્ યદિ મર્દિતુમિચ્છાસ પાયુરુહામ્||૧૬૧||

સ૦-સૈન્ધવાદીનિ તક્રાલોડિતાનિ પિબ યદ્યર્શાસિ જિઘાંસસિ| "અથ તોટકમબ્ધિસકારચિતમ્|"

Adhikarana shuShkArshaH su shreShThamauShadham ArdrArshaHsu shreShmauShadham sarvArshaHsu shreShmauShadham (162) · Śloka 162

શુષ્કેષુ ભલ્લાતકમગ્ન્યમુક્તં ભૈષજ્યમાર્દ્રેષુ તુ વત્સકત્વક્| સર્વેષુ સર્વર્તુષુ કાલશેય- મર્શઃસુ બલ્યં ચ મલાપહં ચ||૧૬૨||

સ૦-શુષ્કેષ્વર્શઃસુ ભલ્લાતકં ભૈષજ્યં અગ્ન્યં-પ્રધાનમુદિતમ્| આ્દ્રેષુ પુનરર્શઃસુ કુટજત્વગ્ભૈષજ્યમગ્ન્યં કથિતમ્| સર્વેષ્વર્શઃસુ-શુષ્કષ્વાર્દ્રેષુ ચ, સર્વર્તુષુ-સર્વકાલં, કાલશેયં-મથૈતં, અગ્ન્યં બલ્યં-બલાવહં, મલાપહં-દોષાપહં ચ| ઇન્દ્રવજ્રાવૃત્તમ્|

Adhikarana arshaHsu sevyAsevyam (163) · Śloka 163

ભિત્ત્વા વિબન્ધાનનુલોમનાય યન્મારુતસ્યાગ્નિબલાય યચ્ચ| તદન્નપાનૌશધમર્શસેન સેવ્યં, વિવર્જ્યં વિપરીતમસ્માત્||૧૬૩||

સ૦-વિબન્ધાન્-સ્ત્યાનકફદિરુપાન્, ભિત્ત્વા યત્-અન્નપાનૌષધમાસેવિતં, મારુતસ્યાનુલોમનાય-સ્વવર્ત્મપ્રવર્તનાય, તથા યચ્ચાગ્નિબલાય-અગ્નિવર્ધનાય સમ્પદ્યતે, તદેવાન્નપાનૌષધં દુર્નામવતા સેવ્યમ્| અસ્માત્-યથોક્તાત્, વિપરીતં-યદન્નપાનૌષધં મારુતસ્ય વિબન્ધકરમગ્નિસાદનં ચ તત્, તેન વિવર્જ્ય-ન સે-વ્યમ્| ઉપજાતિવૃત્તમ્|

Adhikarana arshAdau visheSheNAgnirakShaNam (8) · Śloka 8

અર્શોતિસારગ્રહણીવિકારાઃ પ્રાયેણ ચાન્યોન્યનિદાનભૂતાઃ| સન્નેઽનલે સન્તિ, ન સન્તિ દીપ્તે, રક્ષેદતસ્તેષુ વિશેષતોઽગ્નિમ્||૧૬૪|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિત- સ્થાનેઽર્શશ્ચિકિત્સિતં નામા ષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮||

સ૦-અર્શોતિસારગ્રહણ્યોન્યનિદાનભૂતાઃ-પરસ્પરં હેતુભૂતાઃ, પ્રાયેણ-બાહુલ્યેન, અનલે ચ સન્ન એતે રોગા ભવન્તિ| દીપ્તે ત્વગ્નૌ ન સન્તિ, યતસ્તતઃ-અસ્માત્કારણાત્, તેષુ વિશેષેષાગ્નિ રક્ષેદિતિ| ઇન્દ્રવજ્રાવૃત્તમ્| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્ર શ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટી- કાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાનેઽર્શ- શ્ચિકિત્સિતં નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૮||