8. arśaścikitsitādhyayaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

asmādanantaramarśaścikitsitamārabhyatē| sambandhaścāsya nidāna ēvōktaḥ|

Adhikarana arshashcikitsitAdhyAyaH arshasAM dAhavishiH arshasAM dAhAnantaraM karavyam arshasAM ekaikasya saptAhAdupacAraH (2-9) · Śloka 9

athatō'rśasāṁ cikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē||2|| ) kālē sādhāraṇē vyābhrē nātidurbalamarśasam| viśuddhakōṣṭhaṁ laghvalpamanulōmanamāśitam||1|| śuci kr̥tasvastyayanaṁ muktaviṇmūtramavyatham| śayanē phalakē vā'nyanarōtsaṅgē vyapāśritam||2|| pūrvēṇa kāyēnōttānaṁ pratyādityagudaṁ samam| samunnatakaṭīdēśamatha yantraṇavāsasā||3|| sakthnōḥ śirōdharāyāṁ ca parikṣiptamr̥ju sthitam| ālambitaṁ paricaraiḥ sarpiṣā'bhyaktapāyavē||4|| tatō'smai sarpiṣā'yaktaṁ nidaghyādr̥ju yantrakam| śanairanusukhaṁ pāyau, tatō dr̥ṣṭvā pravāhaṇāt||5|| yantrē praviṣṭaṁ durnāma plōtaguṇṭhitayā'nu ca| śalākayōtpīḍya bhiṣak yathōktavidhinā dahēt||6|| kṣārēṇaivārdramitaratkṣārēṇa jvalanēna vā| mahadvā valinaśchattvā vītayantramathāturam||7|| svabhyaktapāyujaghanamavagāhē nidhāpayēt| nirvātamandirasthasya tatō'syācāramadiśēt||8|| ēkaikamiti saptāhātsaptāhātsamupācarēt| |9|

sa0-sādhāraṇē-śaradvasantādikē kālē, tathā vyabhrē-vigatābdē| tathā nātidurbalamarśasaṁ-api tu kiñcitsaprāṇam| atra yōgyaparatvāt kr̥tvētyadhyāhr̥tya sambandhaḥ kāryaḥ| tathā viśuddhakōṣṭhādikaṁ kr̥tvā tatō'smai-arśasāya, yantraṁ nidadhyāditi| saṅgrahē cōktam (ci.a.10)-"atha khalu balavantamarśōbhirupadrutaṁ yathārhasnēhōpasnigdhasvinnamanilavēdanāvr̥ddhiśamanārthaṁ snigdhamuṣṇamalpamannaṁ dravaprāyaṁ bhuktavantaṁ śuci kr̥tasvastyayanaṁ muktaviṇmūtramavyathaṁ samē śucau viviktē dēśē sādhāraṇēvyabhrē kālē samē phalakē śayyāyāṁ vā pratyādityagudamanyasyōtsaṅgēniṣaṇṇapūrvakāyamuttānamunnatakaṭīkaṁ yantraṇaśāṭakēna parikṣēptagrīvāsakthisandhidēśamalajjārhairāptaparicārakaiḥ suparigr̥hītaṁ kr̥tvā tatō'smai ghr̥tābhyaktaṁ yantrakaṁ niddhyāt|" iti| arśasamiti arśāsi vidyantē yasyētyarthaḥ, arśaāditvādac| kimbhūtam ? viśuddhō-vamanavirēcanādinā, kōṣṭhō yasya tam| tathā, annamāśitaṁ kr̥tvā| kimbhūtam ? laghu-svabhāvāt, alpaṁ camātrayā| tathā, anulōmanaṁ-vātavarcasāṁ prāyēṇa pravartakam| tathā, śuciṁ-mr̥jjalābhyāṁ kr̥tvā| tathā, kr̥taṁ svastyayanaṁ yasya tam| tathā, muktē-visr̥ṣṭē, viṇmūtrē yēna tam| tathā, atryathaṁvyathārahitamanyēna vyādhinā'pīḍitam| tathā, śayanē vyapāśritaṁ-śayyāmāśritya sthitam| athavā, phalakē-āsanaviśēṣē, vyapāśritam| athavā, anyanarōtsaṅgē vyapāśritam| utsaṅgaviśēṣātsthānakaviśēṣaḥ| narōtsaṅgē vyapāśritamityēvaṁ siddhē'nyagrahaṇaṁ vaidyasya nirāsārtham| anyōtsaṅgē vyapāśritamiti kathaṁ kr̥tvā ? pūrvēṇa kāyēnōttānaṁ kr̥tvā-nādharēṇa| tathā, pratyādityagudam| prati-ābhimukhyēna, ādityaṁ pratyādityaṁ gudaṁ yasya tam| yasyāṁ diśyādityō gataḥ tasyāṁ diśyarśasēna sammukhaṁ gudaṁ kr̥tvā sthātavyamityarthaḥ, samaṁ ca| tathā, samyagunnataḥ kaṭidēśōyasya tam| atha-samunnatakaṭidēśakaraṇādanantaraṁ, arśasaṁ sakthnōstathā śirōdharāyāṁ parikṣiptaṁ-samantātkṣiptamākrāntaṁ kr̥tvā| kēna ? yantraṇavāsasā| yantraṇārthaṁ vāsaḥ-kārpāsādimayaṁ, yantraṇavāsastēna| r̥ju-spaṣṭaṁ kr̥tvā, sthitam| tathā, tamāturaṁ paricārakairalambitaṁ-niścalaṁ kr̥tbā'vaṣṭabhya samyak sthāpitam| tataḥ-anantaraṁ, asmai-durnāmavatē, sarpiṣā'bhyaktapāyavē ghr̥tābhyāktaṁ yantrakamr̥ju-anusukhaṁ kr̥tvā, śanairnidadhyāt-praṇayēt| tataḥ-anantaraṁ gudapraṇihitayantrāntē, pravāhaṇāt-pravāhaṇēnahētunā, yantrē praviṣṭaṁ durnāma dr̥ṣṭvā| atha(nu) [ca]-paścācca, śalākayā cailakhaṇḍaprāvr̥tadēhayōtpīḍya-prakr̥tatvāddurnāma ūrdhvaṁ pīḍayitvā| vaidyō yathōktavidhinā-sūtrasthānōditēna, kṣārēṇārdramarśō dahēt| ēvētyavadhāraṇē| kṣārēṇaiva nāgninā| itaratśuṣkaṁ durnāma, kṣārēṇa jvalanēna vā dahēt| yathōktavidhinētyatrāpi yōjyam| mahadvēti| bahuddurnāma tu balavataḥ puṁsaḥ chittvā vā śastrēṇa kṣārāgnibhyāṁ yathāyōgaṁ dahēt| atha-anantaraṁ, āturaṁ vītayantraṁ vidhāya svabhyaktapāyujaghanamavagāhē nidhāpayēt-tatra nihitaṁ vidadhyādityarthaḥ| tataḥ-anantaraṁ, asyācāraṁ-"uṣṇōdakōpacārī syāt" (hr̥.sū.a. 16/26) ityādikaṁ, ādiśēt| ēkaikaṁ durnāma iti-anēna pūrvōktēna prakārēṇa, saptāhātsamupācarēt-na tulyakālaṁ sarvāṇi|

Adhikarana bahvarshasaH upacArakramaH (9-10) · Śloka 10

| prāgdakṣiṇaṁ tatō vāmamarśaḥ pr̥ṣṭāgrajaṁ tataḥ||9|| bahvarśasaḥ|10|

athaiṣāṁ karmādikramaṁ darśayitumāha sa0-bahvarśasaḥ prāk-pūrvaṁ, dakṣiṇadēśasthamarśa upācarēt| anantaraṁ vāmaṁ, tataḥ pr̥ṣṭāgrē jātamupācarēt|

Adhikarana sudagdhasya lakShaNam (10) · Śloka 10

sudagdhasya syādvāyōranulōmatā| rucirannē'gnipaṭutā svāsthyaṁ varṇabalōdayaḥ||10||

sa0-sudagdhasyārśasō vātasyānulōmanaṁ syāt| tathā, annē'bhilāṣaḥ, agnēḥ pāṭavaṁ tathā svāsthyaṁ balavarṇayōrudbhūtiśca|

Adhikarana bastishUle lepaH (11) · Śloka 11

bastiśūlē tvadhō nābhērlēpayēchlakṣṇakalkitaiḥ| varṣābhūkuṣṭhasurabhimiśilōhāmarāhvayaiḥ||11||

sa0-basti śūlē sati punarnāmēradhaḥ varṣābhvādibhiḥ supiṣṭairlēpayēt|

Adhikarana shakRunmUtrapratIghAte kvAthaH shakRunmUtra kShIraM tailaM vA shakRunmUtra annaM snehASca (12-14) · Śloka 14

śakr̥nmūtrapratīghātē pariṣēkāvagāhayōḥ| varaṇālambuṣairaṇḍagōkaṇṭakapunarnavaiḥ||12|| suṣavīsurabhībhyāṁ ca kvāthamuṣṇaṁ prayōjayēt| sasnēhamathavā kṣīraṁ tailaṁ vā vātanāśanam||13|| yuñjītānnaṁ śakr̥dbhēdi snēhān vātaghnadīpanān| |14|

sa0-śakr̥tō mūtrasya ca pratīghātē-vibandhē sati, varaṇādibhiḥ kvāthaṁ pariṣēkāvagāhayōruṣṇaṁ sasnēhaṁ prayōjayēt| athavā, kṣīraṁ vātanāśanam| balātailadikaṁ tailaṁ vā pariṣēkāvagāhayōḥ prayōjayēt| annaṁ ca yavādikaṁ śakr̥dvibandhaghnaṁ tathā snēhān vātaghnān dīpanāṁśca prayōjayēt|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM secanavidhiH dAhAyonyArshasAM stailam dAhAyonyArshasAM kShArakarmakaraM svedaH (14-17) · Śloka 17

| athāprayōjyadāhasya nirgatān kaphavātajān||14|| sastambhakaṇḍūrukśōphānabhyajya gudakīlakān| bilvamūlāgnikakṣārakuṣṭhaiḥ siddhēna sēcayēt||15|| tailēnāhibiḍālōṣtravarāhavasayā'thavā| |kāsīsaṁ saindhavaṁ rāsnā śuṇṭhī kuṣṭhaṁ ca lāṅgalī| śilābhrakāśvamāraṁ ca jantuhr̥ddanticitrakau||1|| haritālaṁ tathā svarṇakṣīrī taiśca pacētsamaiḥ| tailaṁ sudhārkapayasī gavāṁ mūtrē caturguṇē||2|| ētadabhyaṅgatō'rśāṁsi kṣāravatpātayēddrutam| kṣārakarmakaraṁ hyētanna ca dūṣayatē valim||3|| ] svēdayēdanu piṇḍēna dravasvēdēna vā punaḥ||16|| saktūnāṁ piṇḍikābhirvā snigdhānāṁ tailasarpiṣā| rāsnāyā hapuṣāyā vā piṇḍairvā kārṣṇyagandhikaiḥ||17||

sa0-na prayōjyō-niṣiddhō, dāhō yasyāsāvaprayōjyadāhō,-dāhānarhaḥ, tasya, nirgatān-bahirbhūtān, tathā kaphavātajān gudakīlakān-arśāṁsi, abhyajya bilvādisiddhēna tailēna sēcayēt| kimbhūtān ? sastambhakaṇḍūrukśōphān, ēvaṁbhūtān-nānyalakṣaṇān| athavā, bujhaṅgādivasayā sēcayēt| anusēkābhyaṅgābhyāṁ paścāt, piṇḍēna-piṇḍasvēdēna, svēdayēt| piṇḍasvēdō muninōktaḥ| yathā (ca. sū. a. 14/25)- "tilamāṣakulatthānnaghr̥tatailāmiṣaudanaiḥ| pāyasaiḥ kr̥śarairmāṁsaiḥ piṇḍasvēdān prayōjayēt||" iti yōjyam| athavā, dravasvēdēna-svēdavidhyuktēna, svēdayēt| punaḥ śabdō'tra laukikyā uktyā prayuktaḥ| yathā-"idaṁ sāramidaṁ punarasāram" iti| piṇḍasvēdēnāthavā saktūnāṁ tailasarpiṣā snigdhānāṁ piṇḍikābhiḥ svēdayēt| athavā, rāsnāyā hapuṣāyā vā piṇḍaiḥ kārśṇyagandhikarvā svēdayēt| tailasarpiṣā snigdhairityatrānuvartanīyam| kr̥ṣṇagandhāyā imē kārṣṇyagandhikāstaiḥ| adhyātmāditvāṭhṭhañ|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM dhUpanam (18-19) · Śloka 19

arkamūlaṁ śamīpatraṁ nr̥kēśāḥ sarpakañcukam| mārjāracarma sarpiśca dhūpanaṁ hitamarśasām||18|| tathā'śvagandhā surasā br̥hatī pippalī ghr̥tam| |19|

sa0-arkamūladi carmasarpirantaṁ dhūpanaṁ hitam| tathā, aśvagandhādikaṁ pr̥thagēva dhūpanaṁ hitam|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM gudajashAtanI vartiH (19-20) · Śloka 20

| dhānyāmlapiṣṭairjīmūtabījaistajjālakaṁ mr̥du||19|| lēpitaṁ chāyayā śuṣkaṁ vartirgudajaśātanī| |20|

sa0-kāñjikēna piṣṭairjīmūtasya-ikṣvākōḥ, bījaistathā tasya jīmūtaphalasya, jālakaṁ tajjālakaṁ-jālakākaraṁ(raḥ)phalavahirbhāgō, mr̥du-akarkaśaṁ, lēpitaṁ chāyāśuṣkamityēṣā vartirgudajaśātanī|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM gudajashA anyA vartiH (20-21) · Śloka 21

| sajālamūlajīmūtalēhē vā kṣārasaṁyutē||20|| guñjāsūraṇakūṣmāṇḍabījairvartistathāguṇā| |21|

sa0-sajālamūlajīmūtēna kr̥tō yō lēhastasmillēhē kṣārasaṁyutē kr̥tē sati guñjādibījaiḥ kr̥ta vartistathāguṇā-gudajaśātanī|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM gudajashAtanA lepaH (21-26) · Śloka 26

snukkṣīrārdraniśālēpastathā, gōmūtrakalkitaiḥ||21|| kr̥kavākuśakr̥tkr̥ṣṇāniśāguñjāphalaistathā| snukkṣīrapiṣṭaiḥ ṣaḍgranthāhalinīvāraṇāsthibhiḥ||22|| kulīraśr̥ṅgivijayākuṣṭhāruṣkaratutthakaiḥ| śigrumūlakajairbījaiḥ patrairaśvaghnanimbajaiḥ||23|| pīlumūlēna bilvēna hiṅgunā ca samanvitaiḥ| kuṣṭhaṁ śirīṣabījāni pippalyaḥ saindhavaṁ guḍaḥ||24|| arkakṣīraṁ sudhākṣīraṁ triphalā ca pralēpanam| ārkaṁ payaḥ sudhākāṇḍam kaṭukālābupallavāḥ||25|| karañjō bastamūtraṁ ca lēpanaṁ śrēṣṭhamarśasām| ānuvāsanikairlēpaḥ pippalyādyaiśca pūjitaḥ||26||

sa0-snukṣīrēṇārdrā-ārdrīkr̥tā, niśā-haridrā, tayā lēpaḥ snukkṣīrārdraniśālēpaḥ| tathā-pūrvaguṇaḥ| gōmūtrēṇa kalkitaiḥ-piṣṭaiḥ, kukkuṭaśakr̥dādibhirlēpaḥ pūrvaguṇaḥ| sa0-sudhākṣīrapiṣṭaiḥ ṣaḍgranthādibhirlēpō hitaḥ| pīlamlēna bilvēna hiṅgunā ca yuktairlēpō hitaḥ| sa0-kuṣṭaditriphalāntaṁ pralēpanaṁ pūrvaguṇam| sa0-arkakṣīrādibastamūtrāntaṁ pralēpanamarśasāṁ ṣrēṣṭhaṁ syāt| sa0-ānuvāsanikairiti anuvāsanē bhavānyanuvāsanikāni, adhyātmāditvāt ṭhañ| tairdravyaiḥ "pippalīṁ madanaṁ" (ślō 89) ityādibhirvakṣyamāṇairlēpō'rśaḥsu pūjitaḥ|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM gudajashAtanA tailAni (27) · Śloka 27

ēbhirēvauṣadhaiḥ kuryāttailānyabhyañjanāya ca| |27|

sa0-ēbhirēva pūrvōktairlēpanadravyairabhyañjanāni tailāni ca kuryāt|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM dhUpanAdiBirduShTarUdhirasrAvaH (27-28) · Śloka 28

| dhūpanālēpanābhyaṅgaiḥ prasravanti gudāṅkarāḥ||27|| sañcitaṁ duṣṭarudhiraṁ, tataḥ sampadyatē sukhī| |28|

sa0-dhūpanādibhirgudāṅkurāḥ sañcitaṁ duṣṭaṁ rudhiraṁ prasravanti| tataḥ-tēna srutēna, sukhī rujāvirahāt sampadyatē|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM jalaukAdiBiH (28-29) · Śloka 29

| avartamānamucchūnakaṭhinēbhyō harēdasr̥k||28|| arśōbhyō jalajāśastrasūcīkūrcaiḥ punaḥ punaḥ| |29|

sa0-arśōbhya ucchūnakaṭhinēbhyō rudhiramavartamānaṁ jalaukaśastrādibhirasakr̥ddharēt| śītōṣṇādirupakramaḥ kasmādatra na kriyatē ? ityāha-

Adhikarana dAhAyonyArshasAM duShTaraktAvasecane kAraNam (29-30) · Śloka 30

| śīṣṇasnigdharūkṣairhi na vyādhirupaśāmyati||29|| raktē duṣṭē bhiṣak tasmādraktamēvāvasēcayēt| |30|

sa0-yasmāt śītādibhirupakramairupakrāntō'rśōvyādhirna śāmyati raktē duṣṭē sati, tasmāddhētō raktamēvāvasēcayēt-na tu śītādiryōjyaḥ|

Adhikarana arshonAshakaM takram (30-31) · Śloka 31

| yō jātō gōrasaḥ kṣīrādvahnicūrṇāvacūrṇitāt||30|| pibaṁstamēva tēnaiva bhuñjānō gudajān jayēt| |31|

sa0-yō gōrasaḥ kṣīrājjātaḥ-utpannaḥ| kimbhutāt ? vahnicūrṇāvacūrṇitāt-citrakacūrṇāvakīrṇāt| tamēva-gōrasaṁ, pibannarastēnaiva ca-gōrasēna, bhuñjānō gudajān jayēt| 'bahumūlāvacūrṇitāt' iti kva(kē)cit paṭhanti| bahumūlā-śatāvarī|

Adhikarana arshonAshakaM cUrNam (31-32) · Śloka 32

kōvidārasya mūlānāṁ mathitēna rajaḥ piban||31|| aśvan jīrṇē ca pathyāni mucyatē hatanāmabhiḥ|32|

sa0-kōvidāramūlacūrṇaṁ mathitēna piban jīrṇē ca tasmin pathyānyaśrnan durnāmabhirmucyatē-naśyanti tānyasyētyarthaḥ|

Adhikarana gugashvayathushUtai hiDgvAdi gugashvayathushUtai guDaharItakI gugashvayathushUtai pathyAdicUrNam gugashvayathushUtai kali~ggAdicUrNam gugashvayathushUtai tripaTvAdi cUrNam (32-34) · Śloka 34

| gudaśvayathuśūlārthō mandāgnirgaulmikān pibēt||32|| hiṅgvādīnanutakraṁ vā khādēṅguḍaharītakīm| takrēṇa vā pibētpathyāvēllāgnikuṭajatvacaḥ||33|| kaliṅgamagadhājyōtiḥsūraṇān vāṁ'śavardhitān| kōṣṇāmbunā vā tripaṭuvyōṣahiṅgvamlavētasam||34||

sa0-gudē śvayathuśūlārthō mandāgnirnarō gaulmikān-gulmacikitsābhavān, hiṅgvādīn cūrṇān (hr̥. ci. a. 14139) pibēt| iha dravānirdēśādanantaraṁ ca mathitaśabdaśravaṇāt arśōvikārē ca hiṅgvādīn cūrṇān takrēṇa vā pibēditi yōjyam| anutakraṁ vā-takRanupānāt, guḍaharītakīṁ bhakṣayēt| athavā, pathyādīṁstakrēṇa pibēt| athavā, kaliṅgādīn aṁśavardhitān mūladravyāpēkṣayā bhāgēna yathōttaraṁ vardhitān, takrēṇa pibēt| jyōtiḥ-citrakaḥ| athavā, uṣṇajalēna tripaṭvādi pibēt|

Adhikarana gudashvayathushUlArte takratarpaNam gudashvayathushUlArte hapuShAdi cUrNam gudashvayathushUlArte pIluPalAni gudashvayathushUlArte nirannena takrapAnam (35-37) · Śloka 37

yuktaṁ bilvakapitthābhyāṁ mahauṣadhabiḍēna vā| aruṣkarairyavānyā vā pradadyāttakratarpaṇam||35|| dadyādvā hapuṣāhiṅgucitrakaṁ takrasaṁyutam| māsaṁ takrānupānāni khādētpīluphalāni vā||36|| pibēdaharahastakraṁ nirannō vā prakāmataḥ| |37|

sa0-takrēṇa tarpaṇaṁ-yavasaktūn, dadyāt| kimbhūtam ? bilvakapitthābhyāṁ yuktamathavā mahauṣadhabiḍēna yuktaṁ bhallātakairvā yuktamathavā yavānyā vā yuktaṁ pradadyāt| takratarpaṇamēva bilvādibhiryathōktaiḥ saha bhuñjīta| nānyatkiñciditi sūcayituṁ praśabdō'tra nyastaḥ| athavā, hapuṣādikaṁ takrānvitaṁ dadyāt| māsaṁ pīluphalāni takrānupānāni vā khādēt| athavā, icchayā'haraharanannāśī takraṁ pibēt|

Adhikarana atyarthaM mandAgnau takropacAra eva (37) · Śloka 37

| atyarthaṁ mandakāyāgnēstakramēvāvacārayēt||37||

sa0-atyarthaṁ mandakāyāgnērnarasya sāyaṁ prātarvā takramēvāvacārayēdvaidyō-natvannam, ata ēvaivakārō'tra nirdiṣṭaḥ|

Adhikarana takropacArakAlaH ashaktau avalehikA peyA ca ataH paraM shAlyannam (38-40) · Śloka 40

saptāhaṁ vā daśāhaṁ vā māsārdhaṁ māsamēva vā| balakālavikārajñō bhiṣak takraṁ prayōjayēt||38|| sāyaṁ vā lājasaktūnāṁ dadyāttakrāvalēhikām| jīrṇē takrē pradadyādvā takrapēyāṁ sasaindhavam||39|| takrānupānaṁ sasnēhaṁ takraudanamataḥ param| yūśai rasairvā takrāḍyaiḥ śālīn bhuñjīta mātrayā||40||

sa0-saptāhaṁ daśāhaṁ māsārdhaṁ māsaṁ vā yāvat balādividvaidyō mathitaṁ yōjayēt| athavā, kēvalēna takrēṇāśitumaśaktastadā sāyaṁ-dināntē, lājasaktūnāṁ sambandhinīṁ takrāvalēhikāṁ dadyāt| athavā, takrē jīrṇē takrasiddhāṁ pēyāṁ saindhavānvitāṁ dadyāt| saindhavaśabdasyāntē śrutatvādubhayōrapyavalēhikāpēyayōḥ saindhavēnayōgō vēdyaḥ| ataḥ paraṁ-avalēhikāpēyātō'nantaraṁ, takrēṇa sahaudanamīṣatsnēhaṁ takrānupanaṁ dadyāt| athavā, yūṣai rasairvā takrabhūyiṣṭhaiḥ śālīn mātrayā bhuñjīta| kāryē bhaktādau kāraṇatvēnōpacārāt śālīn-bhaktatvēna pariṇatān, dadyāditi vēdyam| sarvathā'tra takraprayōgaḥ prāyēṇa pūjita ityata ēvāha-

Adhikarana takraprakArAH (41) · Śloka 41

rūkṣamardhōddhr̥tasnēhaṁ yataścānuddhr̥taṁ ghr̥tam| takraṁ dōṣāgnibalavitrivistrividhaṁ tatprayōjayēt||41||

sa0-yathāyōgaṁ kadācidrūkṣaṁ-niḥśēṣamuddhr̥tasnēhaṁ, athavā'rdhōddhr̥tasnēhaṁ, kadācidanuddhr̥taṁ yasmāddhr̥tam, kāraṇē navanītē kāryōpacārādēvamuktam, tat-ētatrividhiṁ, takraṁ dōṣādivit prayōjayēt| takraprayōgē kr̥tē kō guṇaḥ ? ityāha-

Adhikarana takraprayoge guNAH (42) · Śloka 42

na virōhanti gudajāḥ punastakrasamāhatāḥ| niṣiktaṁ taddhi dahati bhūmāvapi tr̥ṇōlupam||42||

sa0-takrēṇa samāhatāḥ-unmūlitāḥ, gudajāḥ punarna prarōhanti, samūlā naśyantītyarthaḥ| kathamētadavagamyatē ? ityāśaṅkyāha-hi-yasmāt, tat-takraṁ, bhūmāvapi niṣiktaṁ tr̥ṇōlupaṁ viśēṣēṇa dahatyapunarutpādanāt| bhūmāvapītyapiśabdō na kēvalaṁ śarīrē, bāhyāyāmapi bhuvīti sandarśanārthaḥ| sr̥ṇōlupaṁ kaṭhinaṁ yaddahati tadavaśyamarśāsi mr̥dūni māṁsaprāyāṇi dahatyēva|

Adhikarana tatropapattiH (43-45) · Śloka 45

srōtaḥsu takraśuddhēṣu rasō dhātūnupaiti yaḥ| tēna puṣṭirbalaṁ varṇaḥ paraṁ tuṣṭiśca jāyatē||43|| vātaślēṣmavikārāṇāṁ śataṁ ca vinivartatē| |45|

sa0-vātaślēṣmāvr̥tēṣu srōtaḥsu takrēṇa śuddhēṣu satsu yō rasaḥ-āhārarasō, dhātūn upaiti-samprāpnōti, tēna-rasēna prāptēna, puṣṭyādayō jāyantē| tathā, vātaślēṣmavikārāṇāṁ śataṁ vinivartatē-śāmyati|

Adhikarana mathitavisheShapAne~arshaHkShayaH (44-45) · Śloka 45

| mathitaṁ bhājanē kṣudrabr̥hatīphalalēpitē||44|| niśāṁ paryuṣitaṁ pēyamicchadbhirgudajakṣayam| |45|

sa0-kaṇṭakārikāphalalēpitē bhājanē mathitaṁ niśāṁ sthita gudajakṣayamicchubhiḥ pēyam|

Adhikarana takrAriShTam (45-48) · Śloka 48

| dhānyōpakuñcikājājīhapuṣāpippalīdvayaiḥ||45|| kāravīgranthikaśaṭhīyavānyagniyavānakaiḥ| cūrṇitairghr̥tapātrasthaṁ nātyamlaṁ takramāsutam||46|| takrāriṣṭaṁ pibējjātaṁ vyaktāmlakaṭu kāmitaḥ| dīpanaṁ rōcanaṁ varṇyaṁkaphavātānulōmanam||47|| gudaśvayathukaṇḍvartināśanaṁ balavardhanam| |48|

sa0-dhānyōpakuñcikādibhiścūrṇitairghr̥tapātrasthaṁ nātyamlaṁ takramāsutaṁ kr̥tvā'nantaraṁ vyaktāvamlakaṭū yasya tad vyaktāmlakaṭu, jātaṁ sattakrāriṣṭaṁ kāmataḥ pibēt| tacca pītaṁ dīpanādiguṇaṁ syāt| atra ca takrē palaśatamātrē dhānyakādīni pālikāni dēyānīti vr̥ddhavaidyavyavahāraḥ|

Adhikarana kumBavisheShe jAtaM takramarshauharam (48-49) · Śloka 49

| tvacaṁ citrakamūlasya piṣṭvā kumbhaṁ pralēpayēt||48|| takraṁ vā dadhi vā tatra jātamarśōharaṁ pibēt| |49|

sa0-citrakamūlasya tvacaṁ jalēna piṣṭvā kumbhaṁ pralēpayēt| takraṁ tatra jātamathavā dadhi jātamarśōharaṁ pibēt|

Adhikarana BArgyAdiShvapyeSha vidhiH (49) · Śloka 49

| bhārṅgyāsphōtāmr̥tāpañcakōlēṣvapyēṣa saṁvidhiḥ||49||

sa0-bhārṅgyādiṣvapyēṣa saṁvidhiḥ-ētattvagādibhājanalēpanādikaṁ kāryamityarthaḥ

Adhikarana gajakaNAdiBiH saMskRutAH PalAmlAdayo dIpanAH (50-51) · Śloka 51

piṣṭairgajakaṇāpāṭhākāravīpañcakōlakaiḥ| tumbarvajājīdhanikābilvamadhyaiśca kalpayēt||50|| phalāmlān yamakasnēhān pēyāyūṣarasādikān| ēbhirēvauṣadhaiḥ sādhyaṁ vāri sarpiśca dīpanam||51||

sa0-hastipippalyādibhiḥ piṣṭaiḥ-kalkitaiḥ, tathā phalaḥ-bījapūrādibhiḥ, amlān yamakasnēhāṁstathā pēyādikān kuryāt| ēbhirēva-hastipippalyādibhiḥ, vāri sādhyaṁ-śrapaṇīyam, sarpiśca sādhyam, tacca dvayaṁ vahnērdīpanaṁ syāt|

Adhikarana bhinnashakRutAmayaM kramaH (52) · Śloka 52

kramō'yaṁ bhinnaśakr̥tāṁ| |52|

sa0-ayaṁ-pūrvōktaḥ, kramō bhinnaśakr̥tām|

Adhikarana kaThinapurIShANAM kramo vakShayamANaH (52) · Śloka 52

vakṣyatē gāḍhavarcasām| |52|

sa0-kaṭhinapurīṣāṇāṁ tu vakṣyatē-bhaṇiṣyatē| tamēvāha-

Adhikarana kaThina salavaNAvArUNIpAnamkaThina salavaNallavaBakShaNam (52-53) · Śloka 53

| snēhāḍyaiḥ saktubhiryuktāṁ lavaṇāṁ vāruṇīṁ pibēt||52|| lavaṇā ēva vā takrasīdhudhānyāmlavāruṇīḥ| |53|

sa0-snēhāḍyaiḥ-bahusnēhasampr̥ktaiḥ, saktubhiryuktāṁ lavaṇāṁ vāruṇīṁ pibēt| takrādīn vā lavaṇān pr̥thak pr̥thak yathāyōgaṁ pibēt| ēvaśabdō'tra kēvalānēvaitān sakturahitān pibēditi dyōtayati|

Adhikarana kaThinakara~jjapallavaBakShaNam (53-54) · Śloka 54

| prāgbhaktān yamakē bhr̥ṣṭān saktubhiścāvacūrṇitān||53|| karañjapallavān khādēdvātavarcōnulōmanān| |54|

sa0-tathā, karañjapallavān bhakṣayēt| kimbhūtān ? prāgbhaktān,- bhaktāt prāk, mayūravyaṁsakāditvātsamāsaḥ, karañjapallavān bhuktvyamityarthaḥ| kimbhūtān? yamakēsnēhadvayē, bhr̥ṣṭān-pakvān, tathā saktubhiḥ suṣṭu cūrṇitān tāṁśca bhuktvā vātavarcōnulōmanān|

Adhikarana kaThinapurIShANAM saguDanAgarAdiyogaH (54-55) · Śloka 55

| saguḍaṁ nāgaraṁ pāṭhāṁ guḍakṣāraghr̥tāni vā||54|| gōmūtrādhyuṣitāmadyātsaguḍāṁ vā harītakīm| |55|

sa0-tathā, guḍēna saha śuṇṭhīṁ pāṭhāṁ vā'śnīyāt| athavā, guḍayavakṣārasarpīṣyadyāt| guḍēna vā saha harītakīmadyāt| kimbhūtām ? gōmūtrē'dhyuṣitām|

Adhikarana kaThinapurIShANAM pathyAshatadvayayogAH (55-57) · Śloka 57

| pathyāśatadvayānmūtradrōṇēnāmūtrasaṅkṣyāt||55|| pakvāt khādētsamadhunī dvē dvē hanti kaphōdbhavān| durnāmakuṣṭhaśvayathugulmamēhōdarakr̥mīn||56|| granthyarbudāpacīsthaulyapāṇḍurōgāḍyamārutān| |57|

saṁ-pathyānāṁ śatadvayaṁ pathyāśatadvayam, tasmādgōmūtradrōṇēna mūtrasaṅkṣyaṁ yāvat-mūtrakṣayāvadhi, pakvāt dvē dvē-pathyākhyē phalē, khādēt| kimbhūtē ? samadhunī-mākṣikayuktē| pathyāśatadvayaṁ cōpayuktaṁ kaphōdVavānāmayān durnāmādīn hanti|

Adhikarana kaThinapurIShANAM ajashRu~ggImUlakalkayogaH (57-58) · Śloka 58

| ajaśr̥ṅgījaṭākalkamajāmūtrēṇa yaḥ pibēt||57|| guḍavārtākabhuk tasya naśyantyāśu gudāṅkurāḥ| |58|

sa0-ajaśr̥ṅgīmūlakalkaṁ yaḥ puruṣō'jamūtrēṇa pibēt| kimbhūtaḥ ? guḍavārtākabhuk-ētadāhāraḥ, tasya-puruṣasya, drāk durnāmāni naśyanti|

Adhikarana kaThinapurIShANAM pathyAtakrayogaH kaThinapurIShANAM pathyApippalIyogaH kaThinapurIShANAM pathyAtrivRuddantIyogaH (58-60) · Śloka 60

| śrēṣṭhārasēna trivr̥tāṁ pathyāṁ takrēṇa vā saha||58|| pathyāṁ vā pippalīyuktāṁ ghr̥tabhr̥ṣṭāṁ guḍānvitām| athavā satrivr̥ddantīṁ bhakṣayēdanulōmanīm||59|| hatē gudāśrayē dōṣē gudajā yānti saṅkṣyam| |60|

sa0-śrēṣṭhārasēna-triphalākvāthēna, trivr̥tāmadyāt| abhayāṁ vā takrēṇa sahādyāt| pathyāṁ vā pippalīyuktāṁ ghr̥tabhr̥ṣṭāṁ guḍayuktāṁ bhuñjīta| athavā pathyāṁ trivr̥ddantībhyāṁ sahānulōmakr̥tāṁ bhakṣayēt| gudāśrayē dōṣē hatē sati gudajāḥ saṅkṣayaṁ Yānti, āśrayābhāva āśritānupapattēḥ| tasmadanulōmanamarśaḥsu hitamityarthaḥ|

Adhikarana kaThinapurIShANAM dADimasvarasAditakrayogaH pAThAtakrayogaH kaThinapurIShANAM citrakashuNThIsIdhuyogaHkaThinapurIShANAM hapuShAdi surAyogaH (60-62) · Śloka 62

| dāḍimasvarasājājīyavānīguḍanāgaraiḥ||60|| pāṭhayā vā yutaṁ takraṁ vātavarcōnulōmanam| sidhuṁ vā gauḍamathavā sacitrakamahauṣadham||61|| pibētsurāṁ vā hapuṣāpāṭhāsauvarcalānvitām| |62|

sa0-dāḍimādibhiryuktaṁ takraṁ pāṭhayā vātavarcōnulōmanaṁ syāṭ| athavā, sīdhuṁ citrakaśuṇṭhīyutaṁ pibēt| gauḍaṁ vā citrakaśuṇṭhīyutaṁ pibēt| athavā, surāṁ hapuṣādiyuktāṁ pibēt|

Adhikarana kaThinapurIShANAM vardhamAnapippalItilakShIrayogaH (62-63) · Śloka 63

| daśādidaśakairvr̥ddhāḥ pippalīrdvipicuṁ tilān||62|| pītvā kṣīrēṇa labhatē balaṁ dēhahutāśayōḥ| |63|

sa0-daśādidaśakairvr̥ddhāḥ pippalīstathā tilān dvipicuṁ pītvā dēhasya vahnēśca balaṁ prāpnōti| daśapippalya ādi-prathamaṁ dinaṁ, yēṣāṁ daśakānāṁ ta ēvam| daśadayaśca tē daśakāśca daśādidaśakāḥ, tairvr̥ddhāḥ| prathamē dinē daśapippalīstilakarṣadvayaṁ ca kṣīrēṇa pēyāḥ, anantaraṁ pratidinaṁ daśadaśa pippalīḥ pippalīvardhamānyāyēna vr̥ddhati(ddhāsti)lakarṣadvayēna saha kṣīrēṇa pītvā dēhasyāgnēśca balaṁ labhatē| atra kālasyānirdiṣṭatvāddēhāgnayōrbalamicchatā yathēṣṭakālaḥ prayōgaḥ kāryaḥ| kṣīrasya cātra pramāṇānuktēḥ sāmānyaparibhāṣayā "pēṣyasya karṣamālōḍyaṁ taddravasya palatrayē|" (hr̥.ka.a.6/13) iti parimāṇaṁ kalpyam|

Adhikarana kaThinapurIShANAM duHsparshakAdipAThAyogaH (63-64) · Śloka 64

| duḥsparśakēna bilvēna yavānyā nāgarēṇa vā||63|| ēkaikēnāpi saṁyuktā pāṭhā hantyarśasāṁ rujam| |64|

sa0-dhanvayavāsakēna bilvēna yavānyā śuṇṭhyā vaikaikēnāpyēvaṁ pāṭhā yuktā durnāmrāṁ rujaṁ hanti| ēkaikēnāpītyapiśabdāt dvābhyāṁ tribhiścaturbhiśca| ēkaikēnētyēkaśabdasya "ēkaṁ bahuvrīhivat" iti dvitvabahuvrīhivadbhāvātsupō luk|

Adhikarana kaThinapurIShANAM aBayAriShTaH (64-68) · Śloka 68

| salilasya vahē paktvā prasthārdhamabhayātvacām||64|| prasthaṁ dhātryā daśapalaṁ kapitthānāṁ tatō'rdhataḥ| viśālāṁ rōdhramaricakr̥ṣṇāvēllailavālukam||65|| dvipalāṁśaṁ pr̥thkapādaśēṣē pūtē guḍāttulē| dattvā prasthaṁ ca dhātakyāḥ sthāpayēddhr̥tabhājanē||66|| pakṣātsa śīlitō'riṣṭaḥ karōtyagniṁ, nihanti ca| gudajagrahaṇīpāṇḍukuṣṭhōdaragarajvarān||67|| śvayathuplīhahr̥drōgagulmayakṣmavamikr̥mīn| |68|

sa0-salilasya vahē-drōṇacatuṣṭayē, paktvā harītakītvacāṁ prasthārdhaṁ-aṣṭapalāni, āmalakadalānāṁ prasthaṁ, kapitthasya palānidaśa, tataḥ-kapitthāt, ardhēna viśālaṁ pañcapalāṁ, rōdhrādhikaṁ dvipalāṁśaṁ pr̥thakpr̥thagētatsarvaṁ paktvā tasmin pādaśēṣē-drōṇaśēṣē, pūtē gālitē cāsmin guḍāttulē dvē dattvā dhātakyāḥ prasthaṁ ca tatō ghr̥tarūḍhē bhājanē sthāpayēt| pakṣādūrdhvaṁ śīlitaḥ saḥ-abhayāriṣṭasaṁjñaḥ, agniṁ karōti-dīpayati, gudajādīṁśca hanti|

Adhikarana kaThinapurIShANAM dhanvAriShTaH (68-69) · Śloka 69

| jaladrōṇē pacēddantīdaśamūlavarāgnikān||68|| pālikān pādaśēṣē tu kṣipēṅguḍatulāṁ param| pūrvavatsarvamasya syādanulōmitarastvayam||69||

sa0-jalasya drōṇē dantyādīn pratyēkaṁ pālikān pacēt| pādaśēṣē cāsmin guḍāttulāṁ kṣipēt| paraṁ-anyat, sarvamasya-dantyariṣṭasya, pūrvavat-abhayāriṣṭatulyaṁ dhātakīparimāṇaghr̥tabhājanasthāpanapakṣōttarakālapānādi, syāt| ānulōmītyādi| ānulōmīvātavibandhanut abhayāriṣṭaḥ| āyaṁ punastatō'pyānulōmitaraḥ|

Adhikarana kaThinapurIShANAM durAlaBAriShTaH (70-71) · Śloka 71

pacēhurālabhāprasthaṁ drōṇē'pāṁ prāsr̥taiḥ saha| dantīpāṭhāgnivijayāvāsāmalakanāgaraiḥ||70|| tasmin sitāśataṁ dadyātpādasthē'nyacca pūrvavat| limpētkumbhaṁ tu phalinīkr̥ṣṇācavyājyamākṣikaiḥ||71||

saṁ-apāṁ drōṇē dhanvayāsaprasthaṁ dantyādibhiḥ dvipalikaiḥ saha pacēt| tasmin-pādasthē kvāthē, sitāyāḥ śataṁ kṣipēt| anyat-dhātakīparimāṇādikaṁ, pūrvavat-abhayāriṣṭavat, kāryam| limpēdityādi| turviśēṣē| viśēṣastu phalinyādibhiḥ kumbhaṁ limpēt, yatrāyaṁ nikṣipyatē durālabhāriṣṭa iti|

Adhikarana kaThinapurIShANAM PalAmlAdighRutam (72-73) · Śloka 73

prāgbhaktamānulōmyāya phalāmlaṁ vā pibēddhr̥tam| cavyacitrakasiddhaṁ vā yavakṣāraguḍānvitam||72|| pippalīmūlasiddhaṁ vā saguḍakṣāranāgaram| |73|

sa0-prāgbhaktaṁ-bhaktāt pūrvaṁ, ghr̥taṁ phalaiḥ-mātuluṅgādibhiranulōmanaprāyaiḥ, amlaṁ taiḥ pakvaṁ pibēt| cavyacitrakābhyāṁ siddhaṁ pakvaṁ yavakṣāraguḍābhyāṁ yuktaṁ ghr̥taṁ pibēt| athavā, pippalīmūlasiddhaṁ guḍayavakṣāranāgarasahitaṁ pibēt|

Adhikarana kaThinapurIShANAM pippalyAdighRutam (73-74) · Śloka 74

| pippalīpippalīmūladhānakādāḍimairghr̥tam||73|| daghnā ca sādhitaṁ vātaśakr̥nmūtravibandhanut| |74|

sa0-pippalyādibhirdadhisahitaiḥ sādhitaṁ ghr̥taṁ vātaśakr̥nmūtravibandhajit|

Adhikarana kaThinapurIShANAM palAshakShArAdighRutam (74-75) · Śloka 75

| palāśakṣāratōyēna triguṇēna pacēddhr̥tam||74|| vatsakādipratīvāpamarśōghnaṁ dīpanaṁ param| |75|

sa0-palāśakṣārasya jalēna triguṇēna vatsakādipratīvāpaṁ ghr̥taṁ pacēt| taccārśōghnaṁ paraṁ dīpanaṁ ca|

Adhikarana pa~jcakolAdighRutam (75-77) · Śloka 77

| pañcakōlābhayākṣārayavānībiḍasaindhavaiḥ||75|| sapāṭhādhānyamaricaiḥ savilvairdadhimaddhr̥tam| sādhayēt tajjayatyāśu gudavaṅkṣṇavēdanām||76|| pravāhikāṁ gudabhraṁśaṁ mūtrakr̥cchraṁ parisravam| |77|

sa0-pañcakōlādibhirdadhisahitaṁ ghr̥taṁ pacēt| tacca gudādi vēdanādīn jayati|

Adhikarana kaThinapurIShANAM cA~ggerIghRutam (77-79) · Śloka 79

| pāṭhājamōdadhanikāśvadaṁṣtrāpañcakōlakaiḥ||77|| savilvairdani cāṅgērīsvarasē ca caturguṇē| hantyājyaṁ siddhamānāhaṁ mūtrakr̥cchraṁ pravāhikām||78|| gudabhraṁśārtigudajagrahaṇīgadamārutān| |79|

sa0-pāṭhādibhiścāṅgērīsvarasē daghni ca caturguṇē ghr̥taṁ pakvaṁ cāṅgērīghr̥tam| ētadānāhādīn hanti|

Adhikarana kaThinapurIShANAM shikhitittiryAdimAM sarasAH (79-80) · Śloka 80

| śikhitittirilāvānāṁ rasānamlān susaṁskr̥tān||79|| dakṣāṇāṁ vartakānāṁ vā dadyādviṅvātasaṅgrahē| |80|

saṁ-maYuratittiryādīnāṁ susamskr̥tānamlān māṁsarasān viḍvātasaṅgrahanivr̥ttyarthaṁ dadyāt|

Adhikarana kaThinapurIShANAM vAstukAdi shAkam kaThinapurIShANAM raktashAlyannam kaThinapurIShANAM vya~jjanaM mAMsarasASca (80-85) · Śloka 85

| vastukāgnitrivr̥ddantīpāṭhāmlīkādipallavān||80|| anyacca kaphavātaghnaṁ śākaṁ ca laghumēdi ca| sahiṅgaṁ yamakē bhr̥ṣṭaṁ siddhaṁ dadhisaraiḥ saha||81|| dahnikāpañcakōlābhyāṁ piṣṭābhyāṁ dāḍimāmbunā| āRdrikāyāḥ kisalayaiḥ śakalairādrakasya ca||82|| yuktamaṅgāradhūpēna hr̥dyēna surabhīkr̥tam| sajīrakaṁ samaricaṁ biḍasauvarcalōtkaṭam||83|| vātōttarasya rūkṣasya mandāgnērvaddhavarcasaḥ| kalpayēdraktaśālyannavyañjanaṁ śākavadrasān||84|| gōgōdhāchagarōṣṭrāṇāṁ viśēṣātkravyabhōjinām| |85|

sa0-vāstukādīnāṁśākaṁ tathā'paramapi śākaṁ yatkaphavātaghnaṁ kōśātakādikaṁ, laghu mēdi ca| tacca sahiṅgu ca tathā yamakē bhr̥ṣṭaṁ-santalitam| tathā, dadhisarēṇa ḍhanikāpañcakōlābhyāṁ piṣṭābhyāṁ dāḍimāmbunā ca siddham| tathā, ārdrikāyāḥ-dhanikāyāḥ, kisalayaiḥ-pallavaiḥ, yuktam| tathā, ārdrakasya śakalairyuktam| tathā, hr̥dyēna-manaḥpriyēṇa, aṅgāradhūpēna-aṅgārairyō dhūpō hiṅgvādinā prasiddhastēna, surabhīkr̥tam| tathā, sajīrakaṁ samaricaṁ biḍasauvarcalalavaṇābhyāmutkaṭaṁ-adhikaṁ, vātōttarasya pavanfādhikasya puruṣasya, tathā rūkṣasya tathā mandāgrēstathā vaddhavarcasaḥ kalpayēt| raktaśālibhaktasya vyañjanaṁ-tēmanākhyaṁ, śākavatkalpayēt-śākasaṁskārēṇa kuryādityarthaḥ| vyañjanāniti pāṭhē puṁstvaṁ cintyam| tathā, rasān| kēṣāṁ rasān ? gōgōdhādīnām, viśēṣēṇa kravyabhōjināṁ-māṁsabhakṣiṇām| tadēvamāhāraṁ nirupya pānaṁ nirupayannāha-

Adhikarana madirAdikaM pAnam (85-87) · Śloka 87

| madirāṁ śāRkaraṁ gauḍaṁ sīdhuṁ takraṁ tuṣōdakam||85|| ariṣṭaṁ mastu pānīyaṁ, pānīyaṁ vā'lpakaṁ śr̥tam| dhānyēna dhānyaśuṇṭhībhyāṁ kaṇṭakārikayā'thavā||86|| antē bhaktasya madhyē vā vātavarcōnulōmanam| |87|

sa0-madirādi pānīyaṁ-pātavyam| athavā, pānīyaṁ-jalaṁ, atiśayēnālpaṁ-alpakaṁ, śr̥taṁ yathāyōgaṁ kadāciddhānyēna kadāciddhānyaśuṇṭhībhyāṁ kadācitkaṇṭakārikayā śr̥taṁ kadacitbhaktamyāntē kadācinmadhyē, yōgyatāvaśādyēṣāṁ mārutāviṣṭadirupatvaṁ tēṣāṁ bhaktasya madhyē anyēśānmantē, madirādipānaṁ vātavarcōnulōmanam,-tayōrapravartanōpāruḍhayāryathāmāRgapravartanamityarthaḥ| vātasyānulōmanaṁ ca yattatkaphapittayōrapyanulōmanam| pavanō hi kriyāvānakriyāvatāṁ dēhagatānāṁ bhāvānāmanulōmanaḥ sambhāvyatē| tathā ca prāgabhyadhāyi (hr̥.sū.a. 19/86)-"viṭślēṣmapittādimalōccyānāṁ vikṣēpasaṁhārakaraḥ sa yasmāt|" ityādi| arśaḥsu cānulōmanaṁ kāryamiti daśaṁyitumāha-

Adhikarana viDvAtAdyanulomanasya Palam (87-88) · Śloka 88

| viḍvātakaphapittānāmānulōmyē hi nirmalē||87|| gudē śāmyanti gudajāḥ pāvakaścābhivardhatē| |88|

sa0-yasmādviḍvātādīnāmānulōmyē sati gudaṁ nirmalaṁ bhavati| gudē ca nirmalē gudajāḥ śāmyanti| pāvakaḥ-kāyāgniśca, abhivardhatē yatastasmādarśasāṁ viḍvātakaphapittānulōmanaṁ bhēṣājānnapānādi yattaddēyamiti bhāvaḥ|

Adhikarana udAvartAdiShu anuvAsanam (88-89) · Śloka 89

| udābartaparītā yē yē cātyarthaṁ virūkṣitāḥ||88|| vilōmavātāḥ śūlārtāstēṣviṣṭamanuvāsanam| |89|

sa0-yē puruṣā udāvartayuktā yē cātiśayēna virukṣitāstathā viguṇapavanāḥ śūlapīḍitāśca tēṣvanuvāsanamiṣṭam, tantrakr̥tāmiti śēṣaḥ| tadēvānuvāsanamāha-

Adhikarana anuvAsanayogaH (89-93) · Śloka 93

| pippalīṁ madanaṁ bilvaṁ śatāhvāṁ madhukaṁ vacām||89|| kuṣṭhaṁ śaṭhīṁ puṣkarākhyaṁ citrakaṁ dēvadāru ca| piṣṭvātailaṁ vipaktavyaṁ dviguṇakṣīrasaṁyutam||90|| arśasāṁ mūḍhavātānāṁ tacchrēṣṭhamanuvāsanam| gudaniḥsaraṇaṁ śūlaṁ mūtrakr̥cchraṁ pravāhikām||91|| kaṭyūrupr̥ṣṭhadaurvalyamānāhaṁ vaṅkṣaṇāśrayam| picchāsrāvaṁ gudē śōphaṁ vātavarcōvinigraham||92|| utthānaṁ bahuśō yacca jayēttaccānuvāsanāt| |93|

sa0-pippalyādīni piṣṭvā jalēna tailaṁ dviguṇakṣīrēṇa saṁyuktaṁ paktavyam| jalasyātrānuktasyāpi caturguṇō'śaḥ prakalpyaḥ| ēvaṁ hi dravyāṇi samyak muktarasāni syuḥ| tantrāntarē cōktam "snēhē sakṣīramāṁsādyaiḥ pākō yatrētiraḥ kacit| jalaṁ caturguṇaṁ tatra bījādānārthamāvapēt|| na muñcati rasaṁ dravyaṁ kṣīrādibhirupaskr̥tam| samyakpākōp na jāyēta tasmāttōya vinikṣipēt||" iti| tacca-tailaṁ, viguṇapavanānāmarśasāṁ śrēṣṭhaṁ-hitam| anuvā sanācca tat-tailaṁ, gudaniḥsāraṇādīn jayēt|

Adhikarana athavA nirUhaH (93-94) · Śloka 94

| niruhaṁ vā prayuñjīta sakṣīraṁ pāñcamūlikam||93|| samūtrasnēhalavaṇaṁ kalkairyukraṁ phalādibhiḥ| |94|

sa0-athavā niruhaṁ pāñcamūlikaṁ samānakṣīraṁ mūtrasnēhalavaṇānvitaṁ phalādibhiḥ-pūrvōktaiḥ, kalkairyuktaṁ prayuñjīta| sa ca pūrvōktaguṇaḥ| samānaṁ kṣīraṁ yasmin tatsakṣīram| "samānasya chandasi" iti yōgavibhāgāt sabhāvaḥ| saha mūtrasnēhalavaṇairvartatē samūtrasnēhalavaṇastam| "vōpasarjanasya" iti sabhāvaḥ| sahaśabdaścēṣacchabdārthaḥ| arśasāṁ śuṣkārdratvēna dvaividhyam| tatra śuṣkārśasāṁ cikitsitamuktvā, adhunā ārdrāṇāṁ raktārśasāmāha-

Adhikarana raktArshasAM vAtakaPAnubandhe cikitsA (94-95) · Śloka 95

| atha raktārśasāṁ vīkṣya mārutasya kaphasya vā||94|| anubandhaṁ tataḥ snigdhaṁ rūkṣaṁ vā yōjayēddhimam| |95|

sa0-raktārśasāmadhikārē pittasya sarvadā'vyabhicāritvāṭ kadācinmārutānubandhaṁ kadācitkaphānubandhaṁ svaliṅgatō vīkṣya upalabhya, snigdhaṁ rūkṣaṁ vā pānānnauṣadhaṁ yōjayēt| ētaccōbhayamapi śītaṁ-na tūṣṇam, pittasyātra nityaṁ sannihitatvāt| vātānubandhaṁ vīkṣya snigdhaṁ, kaphānubandhaṁ vīkṣya rūkṣaṁ, cikitsitaṁ yōjyam| vātānubandhakaphānubandhayōrlakṣaṇamāha-

Adhikarana vAtakaPAnubandhalakShaNam (95-97) · Śloka 97

| śakr̥cchayāvaṁ kharaṁ rūkṣamadhō niryāti nānilaḥ||95|| kaṭyūrugudaśūlaṁ ca hēturyadi ca rūkṣaṇam| tatrānubandhō vātasya ślēṣmaṇō yadi viṭ ślathā||96|| śvētā pītā guruḥsnigdhā, sapicchaḥ stimitō gudaḥ| hētuḥ snigdhagururvidyādyathāsvaṁ cāsralakṣaṇāt||97||

sa0-śakr̥cchyāvādiśūlaparyantaṁ lakṣaṇaṁ yadā syāt tatrānubandhō vātasyētyavabōdhyam| hēturyadi rūkṣaṇaṁ-rūkṣaṇaṁ cēddhēturāsēvitaḥ śakr̥cchyāvādilakṣaṇaṁ cōtpannaṁ tadā vātānubandhatvaṁ jñēyam| tathaiva viṭślathādilakṣaṇaṁ snigdhaguruṇā ca sēvitēna hētunā sahitaṁ ślēṣmaṇō'nubandhasyānumāpakam| asrasya lakṣaṇācca-sirāvyadhavidhyuktāt "vātāchchyāvāruṇaṁ" (hr̥.sū.a.37/40) ityādikācca lakṣaṇāt, vātasyānubandhaṁ vidyāt| "kaphāt snigdhaṁ" (hr̥.sū.a. 37/41) ityādikāllakṣaṇāt kaphasyānubandhaṁ vidyāt|

Adhikarana duShTe rakte shodhanAdi (98) · Śloka 98

duṣṭē'srē śōdhanaṁ kāryaṁ laṅghanaṁ ca yathābalam| |98|

sa0-duṣṭē-vātādidūṣitē, asrē yathābalaṁ-balānatikramēṇa, kadācillaṅghanaṁ śōdhanaṁ ca kāryam| bahudōṣasya śōdhanaṁ, itarasya laṅghanaṁ-upavāsalakṣaṇaṁ, kāryam|

Adhikarana raktasruterUpekShaNakAlaH (98) · Śloka 98

| yāvacca dōṣaiḥ kālupyaṁ srutēstāvadupēkṣaṇam||98||

sa0-yāvacca dōṣēṇāsrasya kāluṣyaṁ-anairmalyaṁ sāmadōṣaduṣṭatvāt, tāvatsrutēḥ prakr̥tatvādasrasyōpēkṣaṇaṁ kāryam,-tathābhūtāyā raktasrutēḥ saṅghrahaṇāya yatnō na kārya ityarthaḥ|

Adhikarana anantaraM tiktadravyopacAraH (99) · Śloka 99

dōṣāṇāṁ pācanarthaṁ ca vahnisandhukṣaṇāya ca| saṅgrahāya ca raktasya paraṁ tiktairupācarēt||99||

sa0-kāluṣyarahitāyā raktasrutēḥ paraṁ-anantaraṁ, dōṣāṇāṁ sāmānāṁ paktyartha tathā vahnēḥ sandhukṣaṇāya tathā raktasya saṅghrahaṇārthaṁ tiktaiḥ-tiktarasāghrātaidravyaiḥ, tamarśasamupācarēt, iti sāmānyōpakramō raktārśōvikāraśāntyarthamupadiṣṭaḥ|

Adhikarana vAtolbaNe rakte snehaH (100) · Śloka 100

yattu prakṣīṇadōṣasya raktaṁ vātōlbaṇasya vā| snēhaistatsādhayēdyuktaiḥ pānābhyañjanabastiṣu||100||

sa0-yatpunaḥ prakṣīṇadōṣasya nirāmayasya raktaṁ sravēt, vātādhikasya vā puruṣasya yadraktaṁ sravēt, tatsnēhaiḥ pānādiyuktaiḥ-dattaiḥ, cikitsēt|

Adhikarana pittolbaNe rakte kaShAyAH (101) · Śloka 101

yattu pittōlbaṇaṁ raktaṁ gharmakālē pravartatē| stambhanīyaṁ tadēkāntānna cēdvātakaphānugam||101||

sa0-yatpunaḥ pittōlbaṇaṁ raktaṁ grīṣmatau pravartatē tadēkāntēna-avaśyaṁ, stambhanīyaṁ-nōpēkṣaṇīyam, śīghrakāritvāt| kiṁ sarvamēva gharmatau raktaṁ stambhanīyam ? nētyāha-na cēdvātakaphānugam,-vātakaphānubaddhaṁ tu laṅghanādibhirēva cikitsēta|

Adhikarana kaPolbaNe cUrNakalkau (102-103) · Śloka 103

sakaphē'srē pibētpākyaṁ śuṇṭhīkuṭajavalkam| kirātatiktakaṁ śuṇṭhīṁ dhanvayāsaṁ kucandanam||102|| dārvītvaṅkṣimbasēvyāni tvacaṁ vā dāḍimōdbhavām| |103|

sa0-kaphānugatē raktē śuṇṭhīkuṭajabalkalaṁ kvathitaṁ pibēt| kirātatiktakādinā(kaṁ) vā kvathitaṁ pibēt| athavā, dāḍimajāṁ tvacaṁ pibēt|

Adhikarana kaPolbaNe kuTajAvalehaH (103-104) · Śloka 104

| kuṭajatvakphalaṁ tārkṣyaṁ mākṣikaṁ ghuṇavallabhām||103|| pibēttaṇḍulatōyēna kalkitaṁ vā mayūrakam| |104|

sa0-kuṭajatvacamindrayavān rasāñjanādīṁśca taṇḍulajalēna pibēt| ghuṇapiryāṁ(vallabhāṁ)-ativiṣām| athavā, tēnaiva taṇḍulajalēna piṣṭamapāmārgaṁ pibēt|

Adhikarana kaPolbaNe dvitIyaH kuTajAvalehaH (104-108) · Śloka 108

| tulāṁ divyāmbhasi pacēdārdrāyāḥ kuṭajatvacaḥ||104|| nīrasāyāṁ tvaci kvāthē dadyātsūkṣmarajīkr̥tān| samaṅgāphalinīmōcarasān muṣṭyaṁśakānsamān||105|| taiśca śakrayavān pūtē tatō darvīpralēpanam| paktvā'valēhaṁ līḍhvā ca taṁ yathāgnivalaṁ pibēt||106|| pēyāṁ maṇḍaṁ payaschāgaṁ gabyaṁ vā chāgadugdhabhuk| lēhō'yaṁ śamayatyāśu raktātīsārapāyujān||107|| balavadraktapittaṁ ca sravadūrdhvamadhō'pi vā| |108|

sa0-kuṭajatvaca ārdrāyāstulāṁ divyē-āntarikṣē jalē, pacēt| divi bhavaṁ divyam, digāditvādyat| ētacca dravyaṁ sāmānyaparibhāṣāparimāṇakalpanayaiva kvāthasāmānyaparimāṇēna ca kvathitamēkatvaṁ prāptamiti tadapavādārthamāha-nīrasāyāmityādi| tāvatpacēdyāvadēṣā kuṭajasya tvak nīrasā syāt| nīrasatvaṁ ca prāyēṇāṣṭāṁśaśēṣē kvāthē bhavati| tasyāṁ ca nīrasāyāṁ satyāṁ yatparimāṇaḥ kvāthō'vaśiṣyatē tasmin kvāthē ślakṣṇacūrṇīkr̥tān samaṅghādīn suṣṭhyaṁśakān-palaparimāṇān, dadyāt| taiśca samaṅgādibhiḥ sarvaiḥ samānindrayavān dadyāt| tataḥ-anantaraṁ, pūtaṁ,darvīpralēpanaṁ paktvā līḍhvā ca taṁ-avalēhaṁ, anantaraṁ yathāgnibalaṁbalānusārēṇa, pēyādikaṁ pibēt| kimbhūtaḥ san ? chāgadugdhabhōjanaḥ| ayaṁ lēhō raktātīsāraṁ rakārśāsi ca śamayati| raktapittaṁ ca pravr̥ddhamūrdhvamadhō vā sravat jayēt|

Adhikarana kaPolbaNe rodhrAdiyogaH (108-113) · Śloka 113

| kuṭajatvak tulāṁ drōṇē pacēdaṣṭāṁśaśōṣitam||108|| kalkīkr̥tya kṣipēttatra tāRkṣyaśailaṁ kaṭutrayam| rōdhradvayaṁ mōcarasaṁ balāṁ dāḍimajāṁ tvacam||109|| bilvakarkaṭikāṁ mustaṁ samaṅgāṁ dhātakīphalam| palōnmitaṁ daśapalaṁ kuṭajasyaiva ca tvacaḥ||110|| triṁśatpalāni guḍatō ghr̥tātpūtē ca viṁśatiḥ| tatpakvaṁ lēhatāṁ yātaṁ dhānyē pakṣasthitaṁ lihan||111|| sarvārśōgrahaṇīdōṣaśvāsakāsānniyacchati| |113|

sa0-vatsakatvak tulāṁ jaladrōṇē pacēdaṣṭāṁśaśēṣitaṁ yāvacca| tatra-āṣṭāṁśaśēṣitē kvāthē pūtē sati, kalkayitvā tāRkṣyaśailādīn palapramāṇān kṣipēt| ēvaṁ trikaṭūni| bilvakarkaṭikā laghūni bilvaphālānī| kuṭajatvacaśca daśapalāni| guḍapalāni trīmśat| ghr̥tasya palāni viṁśatiḥ| ētatsarvaṁ lēhatāṁ yātaṁ pakvaṁ sat dhānyarāśimadhyē māsārdhaṁ sthitaṁ taṁ lihan sarvānarśaḥpramr̥tīn jayēt|

Adhikarana kaPolbaNe Ajadugdhena shAlyannam (112-113) · Śloka 113

| rōdhraṁ tilānmōcarasaṁ samaṅgāṁ candanōtpalam||112|| pāyayitvā''jadugdhēna śālīṁstēnaiva bhōjayēt| |113|

sa0-rōdhrādinajādugdhēna pāyayitvā''turaṁ śālīstēnājakṣīrēṇa bhōjayēt| ētaccōpayuktaṁ pūrvaguṇam|

Adhikarana kaPolbaNe yaShTacAhvAdicUrNam (113-115) · Śloka 115

| yaṣṭyāhvapadmakānantāpayasyākṣīramōraṭam||113|| sasitāmadhu pātavyaṁ śītatōyēna tēna vā| |115|

sa0-yaṣṭyāhnādi saśarkarāmākṣikaṁ śītajalēna tēnājapayasā vā pātavyam| kṣīramōraṭā-madhurasravā|

Adhikarana kaPolbaNe rodhrAdi cUrNam (114-115) · Śloka 115

| rōdhrakaṭvaṅgakuṭajasamaṅgāśālmalītvacam||114|| himakēsarayaṣṭyāhvasēvyaṁ vā taṇḍulāmbunā| |115|

sa0-lōdhrādikaṁ taṇḍulāmbunā raktārśaḥsu pātavyam| athavā, candananāgakēsaramadhukōśīraṁ taṇḍulāmbasā pātvayaṁ pūrvōktanuguṇam|

Adhikarana kapholbaNe atipravRutte shUle shoNite ca yavAnyAdicUrNam,kapholbaNe dugvikAdidhRutam kapholbaNe ghAtakyAdidhRutam kapholbaNe yavakShArAdidhRutam (115-117) · Śloka 117

| yavānīndrayavāḥ pāṭhā bilvaṁ śuṇṭhī rasāñjanam||115|| cūrṇaścalē hitaḥ śūlē pravr̥ttē cāti śōṇitē| dugdhikākaṇṭakārībhyāṁ siddhaṁ sarpiḥ praśasyatē||116|| athavā dhātakīrōdhrakuṭajatvakphalōtpalaiḥ| sakēsarairyavakṣāradāḍimasvarasēna vā||117||

sa0-yavānyādīnāṁ cūrṇō jalēna pītō vātē śūlē pravr̥ttē cātiśayēna raktē hitaḥ| dugdhikākaṇṭakārībhyāṁ pakvaṁ sarpirasminviṣayē praśasyatē| athavā, dhātakyādibhiḥ siddhaṁ ghr̥taṁ hitam| yavakṣāradāḍimasvarasēna vā siddhaṁ ghr̥taṁ hitam|

Adhikarana kaPolbaNe sharkarAdinavanItam (118) · Śloka 118

śarkarāmbhōjakiñjilkasahitaṁ saha vā tilaiḥ| abhyastaṁ raktagudajān navanītaṁ niyachchati||118||

sa0-śarkarāpadmakēsarasahitamabhyastaṁ-bahūnyahāni bhuktaṁ, navanītaṁ raktārśāsi śamayati| tilairvā sahābhvastaṁ navanītaṁ raktārśāsi śamayati|

Adhikarana kaPolbaNe shoNite shreShThmauShadham CAganavanItAdi (119-120) · Śloka 120

chāgāni navanītājyakṣīramāṁsāni, jāṅgalaḥ| anamlō vā kadamlō vā savāstukarasō rasaḥ||119|| raktaśāliḥ sarō daghnaḥ ṣaṣṭikastaruṇī surā| taruṇaśca surāmaṇḍaḥ śōṇitasyauṣadhaṁ param||120||

sa0-chāgasambandhīni navanītādīna tathā jāṅgalarasādīni raktasya paramauṣadham| jāṅalō vā rasaḥ sa-vāstukarasēna vartata iti savāstukarasaḥ, anamlaḥ-amlarahitaḥ, kadamlaḥ-īṣadamlō vā, āmyastō raktagudajānniyachchati| raktaśāliḥ-tajjō bhakta ityarthaḥ| daghnaḥ sarō-dapyuttaraḥ| ṣaṣṭikō vrīhiḥ| taruṇī sañjātamadhuraprāyā surā, [taruṇō surā]maṇḍaśca| ētadraktajñālyādi śōṇitasya paramauṣadham|

Adhikarana kapholbaNe palANDuH (121) · Śloka 121

pēyāyūṣarasādyēṣu palāṇḍuḥ kēvalō'pi vā| sa jayatyulbaṇaṁ raktaṁ mārutaṁ ca prayōjitaḥ||121||

sa0-pēyādiṣu prayōjitaḥ palāṇḍuḥ, kēvalō vā raktamatyulbaṇaṁ vātaṁ ca jayati|

Adhikarana vAtajaye yatnaH (122) · Śloka 122

vātōlbaṇāni prāyēṇa bhavantyasnē'tiniḥsr̥tē| arśāsi tasmādadhikaṁ tajjayē yatnamācarēt||122||

sa0-prāyēṇaraktē'tisrutē vātādhikāni durnāmāni matō bhavanti, tasmāddhētōstajjayē-pavanayē, yatnaṁ kuryāt|

Adhikarana prabale raktapitte shItopacAraH (123) · Śloka 123

dr̥ṣṭvā'srapittaṁ prabalamabalau ca kaphānilau| śītōpacāraḥ kartavyaḥ sarvathā tatpraśāntayē||123||

sa0-raktapittaṁ pravr̥ddhaṁ dr̥ṣṭvā kaphanilau cābalāvupalabhya tatpraśāntayarthaṁ śītōpacāraḥ kartavyaḥ|

Adhikarana evamashame rasairghRutaishca tarpaNaM tailAdinAsecanaM ca (124-125) · Śloka 125

na cēdēvaṁ śamastasya snigdhōṣṇaistarpayēttataḥ| rasaiḥ, kōṣṇaiśca sarpirbhiravāpīḍakayōjitaiḥ||124|| sēcayēttaṁ kavōṣṇaiśca kāmaṁ tailapayōghr̥taiḥ| |125|

sa0-yadyēvaṁ śamō na syāttadā rasaistarpayēt| "rasa ityaviśēṣōktau yōjyō māṁsabhavō rasaḥ|" kimbhūtaiḥ ? snigdhōṣṇaiḥ| tathā, kōṣṇairghr̥taiśca punastarpayēt| kimbhūtaiḥ ? avapīḍakēnarōgānutpādanīyōktēna (hr̥. sū. a. 4/6), prayōjitaiḥ| taṁ ca kavōṣṇairyathāyōgaṁ tailapayōghr̥taiḥ sēcayēt|

Adhikarana siddhaH picCAbastiH (125-129) · Śloka 129

| yavāsakuśakāśānāṁ mūlaṁ puṣpaṁ ca śālmalēḥ||125|| nyagrōdhōdumbarāśvatthaśuṅgāśca dvipalōnmitāḥ| triprasthē salilasyaitatkṣīraprasthē ca sādhayēt||126|| kṣīraśēṣē kaṣāyē ca tasmin pūtē vimiśrayēt| kalkīkr̥taṁ mōcarasaṁ samaṅgā candanōtpalam||127|| priyaṅguṁ kauṭajaṁ bījaṁ kamalasya ca kēsaram| picchābastirayaṁ siddhaḥ saghr̥takṣaudraśarkaraḥ||128|| pravāhikāgudabhraṁ śaraktasrāvajvarāpahaḥ| |129|

sa0-yavāsādīnāṁ mūlaṁ śālmalēḥ puṣpaṁ tathā nyagrōdhādīnāṁ ca śuṅgā ētad dravyakadambakaṁ pratyēkaṁ dvipalapramāṇaṁ jalaprasthatrayē kṣīraprasthē ca pācayēt| kṣīraśēṣē ca kaṣāyē tasmin pūtē sati kalkīkr̥taṁ mōcarasādi miśrayēt| mōcarasādayō'tra satribhāgamātraśāṇakarṣamātrā grāhyā. (?), bastikalpē kōśātakādau niruhē (hr̥. ka. a. 4/17) viṁśatipalapramāṇē kārṣikāṇāmēva dravyāṇāmabhyanujñānāt| ayaṁ picchābastiḥ siddhō ghr̥tamākṣikaśarkarānvitaḥ pravāhikādiharaḥ| alpayā mātrayā niruhō bastirēva picchābastirucyatē|

Adhikarana anuvAsane snehaH (129-130) · Śloka 130

| yaṣṭyāhvapuṇḍarīkēṇa tathā mōcarasādibhiḥ||129|| kṣīradviguṇitaḥ pakvō dēyaḥ snēhō'nuvāsanam| |130|

sa0-madhuyaṣṭikayā prapauṇḍarīkēṇa tathā mōcarasādibhiḥ-pūrvōktaiḥ (ślō.127) kalkīkr̥taiḥ, kṣīradviguṇitaḥ pakvaḥ san snēhō'nuvāsanaṁ dēyaḥ|

Adhikarana cA~ggerIghRutam (130-133) · Śloka 133

| madhukōtpalarōdhnāmbu samaṅgā bilvacandanam||130|| cavikā'tiviṣā mustaṁ pāṭhā kṣārō yavāgrajaḥ| dārvītvaṅkṣāgaraṁ māṁsī citrakō dēvadāru ca||131|| cāṅgērīsvarasē sarpiḥ sādhitaṁ taistridōṣajit| arśōtisāragrahaṇīpāṇḍurōgajvarārucau||132|| mūtrakr̥cchrē gudabhraṁśē bastyānāhē pravāhaṇē| picchāsrāvē'rśasāṁ śūlē dēyaṁ tatparamauṣadham||133||

sa0-madhukādidravyaiḥ snēhacaturthabhāgapramāṇaiścāṅgērīsvarasē ghr̥tāccaturguṇē ghr̥taṁ sādhitaṁ tridōṣajit| arśaḥprabhr̥tiṣvētad ghr̥taṁ dēyam| yataḥ paramauṣadham|

Adhikarana madhurAmlAdInAM vyatAsena prayojanam (134) · Śloka 134

vyātyāsānmadhurāmlāni śītōṣṇāni ca yōjayēt| nityamagnibalāpēkṣī jayatyarśaḥkr̥tān gadān||134||

sa0-vyatyāsēna-viparyayēṇa, madhurāṇyamlāni ca śītānyuṣṇāni ca nityamagnibalāpēkṣī yōjayēt| ēvaṁ cārśaḥkr̥tāmatiśayinīṁ rujaṁ jayati|

Adhikarana udAvarte svedaH udAvarte vartiH (135-137) · Śloka 137

udāvartārtamabhyajya tailaiḥ śītajvarāpahaiḥ| susnigdhaiḥ svēdayētpiṇḍairvartimasmai gudē tataḥ||135|| abhyaktāṁ tatkarāṅguṣṭhasannibhāmanulōmanīm| dadyācchyāmātrivr̥ddantīpippalīnīphalaiḥ||136|| vicūrṇitairdvilavaṇairguḍagōmūtrasaṁyutaiḥ| tadvanmāgadhikārāṭhagr̥hadhūmaiḥ sasarṣapaiḥ||137||

sa0-udāvartēnārtaṁ naraṁ tailaiḥ śītajvarāpahaiḥ-tagarāgurukuṅkumādidravyasādhitaiḥ, abhyajya susnigdhaiḥ piṇḍaiḥ svēdayēt| tataḥ-svēdādanantaram, asmai-udāvartavatē, gudē'bhyaktē'bhyaktāṁ varti dadyāt| tatkarāṅguṣṭhasannibhāṁ-āturahastāṅguṣṭhasadr̥śīm| tathā, anulimakarīṁ dadyāt-kṣipēt| kaiḥ kr̥tāṁ vartim ? ityāha śyāmētyādi| śyāmādibhiḥ saindhavākṣalavaṇayuktaiḥ sūkṣmarajīkr̥tairguḍagōmūtrasaṁyuktaiḥ kr̥tāṁ varti kṣipēt| tathaiva māgadhikāmadanaphalagr̥hadhūmasarṣapairguḍagōmūtrānbitairvarti kṣipēt|

Adhikarana udAvarte cUrNam (138) · Śloka 138

ētēṣāmēva vā cūrṇaṁ gudē nāḍyā vinirdhamēt| |138|

sa0-athavā, ētēṣāmēva-pūrvōktānāṁ, cūrṇaṁ nādyā gudē vinirdhamēt|

Adhikarana udAvarte snehabastiH (138-140) · Śloka 140

| tadvighātē sutīkṣṇaṁ tu bastiṁ snigdhaṁ prapīḍayēt||138|| r̥jū kuryā-daśirāviṇmūtramarutō'sya saḥ| bhūyā'nubandhē vātaghnērvirēcyaḥ snēharēcanaiḥ||139|| anuvāsyaśca raukṣyāddhi saṅgō mārutavarcasōḥ| |140|

sa0-tadvivātē-kāryaṁ kartumaśaktē tasmiṁśrūrṇē, basti snigdhaṁ snēhabastiṁ, sutīkṣṇaṁ dadyāt| saḥ-bastiḥ, asya-āturasya, gudaśirāviṇmūtravātānanulōmayēt| punaranubandhē sati snēharēcanairvirēcanīyaścānuvāsanīyaśca| hi-yasmāt, raukṣyāddhētōrmarutasya purīṣasya ca saṅgō bhavati|

Adhikarana udAvarte kalyANakakShAraH (140-143) · Śloka 143

| tripaṭucikaṭuśrēṣṭhādantyaruṣkaracitrakam||140|| jarjaraṁ snēhamūtrāktamantardhūmaṁ vipācayēt| śarāvasandhau mr̥lliptē kṣāraḥ kalyāṇakāhvayaḥ||141|| sa pītaḥ sarpiṣā yuktō bhaktē vā snigdhabhōjinā| udāvartavibandhārśōgulmapāṇḍūdarakr̥mīn||142|| mūtrasaṅgāśmarīśōphahr̥drōgagrahaṇīgadān| mēhaplīharujānāhaśvāsakāsāṁśca nāśayēt||143||

sa0-tripaṭvādi jarjarīkr̥taṁ-sūkṣmīkr̥taṁ, snēhamūtrābhyāmakta mantardhūmaṁ kr̥tvā vipācayēccharāvasampuṭē| ata ēvāha-śarāvasandhau mr̥llipta iti| ayaṁ ca kalyāṇakō nāma kṣāraḥ sarpiṣā pītaḥ snēhabhōjinā vā bhaktē yuktaḥ sannudāvartādīn nāśayēt|

Adhikarana udAvarte gADhavarcArshasAM proktaM cikitsitamapi (144) · Śloka 144

sarvaṁ ca kuryādyatprōktamarśasāṁ gāḍhavarcasām| |144|

sa0-yacca gāḍhavarcasāmarśasāṁ prōktaṁ tacca sarvaṁ kuryāt|

Adhikarana pUtikara~jjashuktam (144) · Śloka 144

drōṇē'pāṁ pūtivalkadvitulamatha pacē- tpādaśēṣē ca tasmin dēyā'śītiruguḍasya pratanukarajasō vyōṣatō'ṣṭau palāni| ētanmāsēna jātaṁ janayati paramā- mūṣmaṇaḥ paktiśaktiṁ śuktaṁ kr̥tvā''nulōmyaṁ prajayati gudaja- plīhagulmōdarāṇi||144||

sa0-dvayōstulayōḥ samāharō dvitulam| pūtikarañjasya tvacastulādvayaṁ-palaśatadvayaṁ, jaladrōṇē pacēt| tasmiṁśca pādaśēṣē sati guḍasyāśītiḥ palāni kṣēptavyāni| trikaṭukasya sūkṣmacūrṇasyāṣṭau palāni dēyāni| ētatsarvaṁ māsēna śuktaṁ jātaṁ prabalamagni kurutē| ānulōmyaṁ kr̥tvā gudajādiṇ jayati| sragdharāvr̥ttam|

Adhikarana pUtikara~jjacukram (145-148) · Śloka 148

pacēttulāṁ pūtikarañjavalkād dvē mūlataścitrakakaṇṭakāryōḥ| drōṇatraya'pāṁ caraṇāvaśēṣē pūtē śataṁ tatra guḍasya dadyāt||145|| palikaṁ ca sūcirṇitaṁ trijāta trikaṭugranthikadāḍimāśmabhēdam| purapuṣkaramūladhānyacavyaṁ hapuṣāmāRdrakamamlavētasaṁ ca||146|| śītībhutaṁ kṣaudraviṁśatyupēta- mārdradrākṣābījapūrādrakaiśca| yuktaṁ kāmaṁ gaṇḍikābhistathēkṣōḥ sarpiḥpātrē māsamātrēṇa jātam||147|| cukraṁ krakacamivēdaṁ durdāmnāṁ vahnidīpanaṁ paramam| pāṇḍugarōdaragulmaplīhānāhāśmakr̥cchraghnam||148||

sa0-pūtikarañjatvacastulāmēkāṁ dvē ca tulē citrakakaṇṭakārīmūlayōrjaladrōṇatrayē pacēt| pādaśēṣē ca tasmin pūtē guḍasya palaśataṁ dadyāt| upajātivr̥ttam| trijātakādi sūkṣmarajīkr̥taṁ pratyēkaṁ palapramāṇaṁ niḥkṣipēt| ētatsarvaṁ cūrṇitaṁ ślakṣṇapiṣṭaṁ dadyāt| aupacchandasikaṁ vr̥ttam| ētacca śītībhutaṁ sat kṣaudraviṁśatyōpētamārdradrākṣādibhiścōpētamikṣugaṇḍikābhiśśca yathēcchaṁ yuktaṁ sarpiḥpātrē māsamātrēṇa jātaṁ cukramiti vakṣyamāṇēna sambandhaḥ| śuktamidamarśasāṁ krakacamiva-karapatratulyaṁ, kartanaśaktisāmārthyāt| tathā paraṁ vahnidīpanaṁ pāṇḍhvādighnaṁ ca| śālinīvr̥ttam, āryā ca|

Adhikarana pIluPalashuktam (150) · Śloka 150

drōṇaṁ pīlurasasya vastragalitaṁ nyastaṁ havirbhājanē yuñjīta dvipalairmadāmadhuphalākharjūradhātrīphalaiḥ| pāṭhāmādridurālabhāmlavidulavyōṣatvagēlōllakaiḥ spr̥kkākōlalavaṅgavēllacapalāmūlāgnikaiḥ pālikaiḥ| guḍapalaśatarōjitaṁ nivātē nihitamidaṁ prapibaṁśca pakṣamātrāt| niśamayati gudāṅkurān sugulmā- nanalabalaṁ prabalaṁ karōti cāśu||150||

sa0-pīluphalānāṁ rasasya drōṇaṁ vastrapūtaṁ sarpirbhāṇḍē nyastaṁ madādibhirdvipalapramāṇaiḥ pāṭhādibhiśca pālikairyuñjīta| madādhātakī| madhuphalā-drākṣā| mādrī-rēṇukā| vidulō-vētasaḥ| śārdūlavikrīḍitam| tathā guḍapalaśatēna yōjitaṁ nivātē dhr̥taṁ pakṣamātrādanantaraṁ prapibannara idamarśāsi gulmaṁ ca śamayati| drāgagnibalaṁ ca prakr̥ṣṭaṁ vidhattē| puṣpitāgrā|

Adhikarana dashamUlAdiguDaH (151-152) · Śloka 152

kaikaśō daśapalē daśamūlakumbha pāṭhādvayārkauṇavallabhakaṭphalaghnām| dagdhē srutē'nu kalaśēna jalēna pakvē pādāsthatē guḍatulāṁ, palapañcakaṁ ca||151|| vahnarmuṣṭī dvē yavakṣārataśca| darvīmālimpan hanti līḍhō guḍō'yaṁ gulmaplīhārśaḥkuṣṭhamēhāgnisādān||152||

sa0-daśamūlādīnāṁ pratyēkaṁ daśapalē dagdhē jaladrōṇēna srutē jalē pakvē pādaśēṣē cāsmin guḍatulāṁ vyōṣādīnāṁ ca pratyēkaṁ palapañcakaṁ dadyāt| citrakasya paladvayaṁ yavakṣārasya ca paladvayaṁ dadyāt| darvīmālimpan darvīlēpī sannayaṁ guḍō līḍhō-bhakṣitō, gulmādīn parākarōti| vasantatilakaṁ vaiśvadēvīyaṁ vr̥ttaṁ ca|

Adhikarana citrakAvalehaH (153-154) · Śloka 154

tōyadrōṇē citrakamūlatulārdhaṁ sādhyaṁ yāvatpādadalasthamathēdam| aṣṭau datvā jīrṇaguḍasya palāni kvāthyaṁ bhuyaḥ sāndratayā samamētat||153|| trikaṭukamisipathyākuṣṭamustāvarāṅga kr̥miripudahanailācūrṇakīrṇō'valēhaḥ| jayati gudajakuṣṭhaplīhagulmōdarāṇi prabalayati hutāśaṁ śaśvadabhyasyamānaḥ||154||

sa0-tōyasya drōṇē citrakamūlasya tulārdhaṁ sādhyaṁ yāvadaṣṭāṁśaśēṣamidaṁ syāt| tataḥ purāṇagudapalānyaṣtau dattvā punarapi kvāthyaṁ yāvatsāndratvaṁ gatam| "mtau jyō bhadrā vēdavasū ca virāmaḥ|" trikaṭukādicūrṇayuktō'yaṁ lēhō nityamabhyasyamānō dāruṇa(durnāma) kuṣṭhādīni jayati| agniṁ ca prakr̥ṣṭaṁ kurutē| mālinīvr̥ttam|

Adhikarana guDAdiguTikA (155) · Śloka 155

guḍavyōṣavarāvēllatilāruṣkaracitrakaiḥ| arśāṁsi hanti gulikā tvagvikāraṁ ca śīlitā||155||

sa0-guḍādibhirgulikā kr̥tā'bhyastā durnāmāni hanti tvagvikāraṁ ca|

Adhikarana sUraNapuTapAkaH (156) · Śloka 156

mr̥lliptaṁ sauraṇaṁ kandaṁ paktvā'gnau puṭapākavat| adyāṭsatailalavaṇaṁ drunāmavinivr̥ttayē||156||

sa0-sauraṇaṁ kandaṁ mr̥dā liptamagnau puṭapākavat pakvaṁ tailalavaṇānvitamaśnīyād durnāmōpaśamāya|

Adhikarana anyA sUraNaguTikA (157-158) · Śloka 158

maricapippalināgaracitrakān kramavivardhitabhāgasamāhr̥tān| śikhicaturguṇasūtaṇayōjitān kuru guḍēna guḍān gudajacchidaḥ||157|| cūrṇikr̥tāḥ ṣōḍaśa sūraṇasya bhāgāstatō'rdhēna ca citrakasya| mahauṣadhāddvau maricasya caikō guḍēna durnāmajayāya piṇḍī||158||

sa0-maricādīn kramavardhitabhāgān citrakacaturguṇasūraṇayōjitān guḍān guḍēna kuru gudāṅkuracchidaḥ| drutavilambitam| sa0-sūkṣmarajīkr̥tāḥ sūraṇabhāgāḥ ṣōḍaśa, citrakabhāgā aṣṭau, nāgarasya dvau, maricasya caikō, guḍēnaiṣāṁ piṇḍī *kr̥tā durnāmajayāya syāt| upajātivr̥ttam|

Adhikarana vaDavAmukhaScUrNaH (159) · Śloka 159

pathyānāgarakr̥ṣṇākarañjavēllāgnibhiḥ sitātulyaiḥ| vaḍavāmukha iva jarayati bahugurvapi bhōjanaṁ cūrṇaḥ||159||

sa0-pathyādibhiḥ sitātulyaiścūrṇau bahu guru ca bhōjanaṁ vaḍavāmukha iva jarayati| "āryāyāḥ pūrvārdhē yathōktamātrādatōmayā lakṣma| gītiṁ [ tatra ] vidhividō vadanti saṁvīkṣya taditaratrāpi||"

Adhikarana kali~ggAdivaTikA (160) · Śloka 160

kaliṅgalāṅgalīkr̥ṣṇāvahnyapāmārgataṇḍulaiḥ| bhūnimbasaindhavaguḍairguḍā gudajanāśanāḥ||160||

sa0-kaliṅgakādibhirguḍāḥ-vaṭikāḥ, arśōghnāḥ|

Adhikarana saindhavAdicUrNam (161) · Śloka 161

lavaṇōttamavahnikaliṅgayavāṁ- ściribilvamahāpicumandayutān| pibi saptadinaṁ mathitāluḍitān yadi marditumicchāsa pāyuruhām||161||

sa0-saindhavādīni takrālōḍitāni piba yadyarśāsi jighāṁsasi| "atha tōṭakamabdhisakāracitam|"

Adhikarana shuShkArshaH su shreShThamauShadham ArdrArshaHsu shreShmauShadham sarvArshaHsu shreShmauShadham (162) · Śloka 162

śuṣkēṣu bhallātakamagnyamuktaṁ bhaiṣajyamārdrēṣu tu vatsakatvak| sarvēṣu sarvartuṣu kālaśēya- marśaḥsu balyaṁ ca malāpahaṁ ca||162||

sa0-śuṣkēṣvarśaḥsu bhallātakaṁ bhaiṣajyaṁ agnyaṁ-pradhānamuditam| āRdrēṣu punararśaḥsu kuṭajatvagbhaiṣajyamagnyaṁ kathitam| sarvēṣvarśaḥsu-śuṣkaṣvārdrēṣu ca, sarvartuṣu-sarvakālaṁ, kālaśēyaṁ-mathaitaṁ, agnyaṁ balyaṁ-balāvahaṁ, malāpahaṁ-dōṣāpahaṁ ca| indravajrāvr̥ttam|

Adhikarana arshaHsu sevyAsevyam (163) · Śloka 163

bhittvā vibandhānanulōmanāya yanmārutasyāgnibalāya yacca| tadannapānauśadhamarśasēna sēvyaṁ, vivarjyaṁ viparītamasmāt||163||

sa0-vibandhān-styānakaphadirupān, bhittvā yat-annapānauṣadhamāsēvitaṁ, mārutasyānulōmanāya-svavartmapravartanāya, tathā yaccāgnibalāya-agnivardhanāya sampadyatē, tadēvānnapānauṣadhaṁ durnāmavatā sēvyam| asmāt-yathōktāt, viparītaṁ-yadannapānauṣadhaṁ mārutasya vibandhakaramagnisādanaṁ ca tat, tēna vivarjya-na sē-vyam| upajātivr̥ttam|

Adhikarana arshAdau visheSheNAgnirakShaNam (8) · Śloka 8

arśōtisāragrahaṇīvikārāḥ prāyēṇa cānyōnyanidānabhūtāḥ| sannē'nalē santi, na santi dīptē, rakṣēdatastēṣu viśēṣatō'gnim||164|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ caturthē cikitsita- sthānē'rśaścikitsitaṁ nāmā ṣṭamō'dhyāyaḥ||8||

sa0-arśōtisāragrahaṇyōnyanidānabhūtāḥ-parasparaṁ hētubhūtāḥ, prāyēṇa-bāhulyēna, analē ca sanna ētē rōgā bhavanti| dīptē tvagnau na santi, yatastataḥ-asmātkāraṇāt, tēṣu viśēṣēṣāgni rakṣēditi| indravajrāvr̥ttam| iti śrīmr̥gāṅkadattaputra śrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭī- kāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ caturthē cikitsitasthānē'rśa- ścikitsitaṁ nāmāṣṭamō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 8||