8. arśaścikitsitādhyayaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

అస్మాదనంతరమర్శశ్చికిత్సితమారభ్యతే| సంబంధశ్చాస్య నిదాన ఏవోక్తః|

Adhikarana arshashcikitsitAdhyAyaH arshasAM dAhavishiH arshasAM dAhAnantaraM karavyam arshasAM ekaikasya saptAhAdupacAraH (2-9) · Śloka 9

అథతోఽర్శసాం చికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2|| ) కాలే సాధారణే వ్యాభ్రే నాతిదుర్బలమర్శసం| విశుద్ధకోష్ఠం లఘ్వల్పమనులోమనమాశితం||1|| శుచి కృతస్వస్త్యయనం ముక్తవిణ్మూత్రమవ్యథం| శయనే ఫలకే వాఽన్యనరోత్సంగే వ్యపాశ్రితం||2|| పూర్వేణ కాయేనోత్తానం ప్రత్యాదిత్యగుదం సమం| సమున్నతకటీదేశమథ యంత్రణవాససా||3|| సక్థ్నోః శిరోధరాయాం చ పరిక్షిప్తమృజు స్థితం| ఆలంబితం పరిచరైః సర్పిషాఽభ్యక్తపాయవే||4|| తతోఽస్మై సర్పిషాఽయక్తం నిదఘ్యాదృజు యంత్రకం| శనైరనుసుఖం పాయౌ, తతో దృష్ట్వా ప్రవాహణాత్||5|| యంత్రే ప్రవిష్టం దుర్నామ ప్లోతగుంఠితయాఽను చ| శలాకయోత్పీడ్య భిషక్ యథోక్తవిధినా దహేత్||6|| క్షారేణైవార్ద్రమితరత్క్షారేణ జ్వలనేన వా| మహద్వా వలినశ్ఛత్త్వా వీతయంత్రమథాతురం||7|| స్వభ్యక్తపాయుజఘనమవగాహే నిధాపయేత్| నిర్వాతమందిరస్థస్య తతోఽస్యాచారమదిశేత్||8|| ఏకైకమితి సప్తాహాత్సప్తాహాత్సముపాచరేత్| |9|

స0-సాధారణే-శరద్వసంతాదికే కాలే, తథా వ్యభ్రే-విగతాబ్దే| తథా నాతిదుర్బలమర్శసం-అపి తు కించిత్సప్రాణం| అత్ర యోగ్యపరత్వాత్ కృత్వేత్యధ్యాహృత్య సంబంధః కార్యః| తథా విశుద్ధకోష్ఠాదికం కృత్వా తతోఽస్మై-అర్శసాయ, యంత్రం నిదధ్యాదితి| సంగ్రహే చోక్తం (చి.అ.10)-"అథ ఖలు బలవంతమర్శోభిరుపద్రుతం యథార్హస్నేహోపస్నిగ్ధస్విన్నమనిలవేదనావృద్ధిశమనార్థం స్నిగ్ధముష్ణమల్పమన్నం ద్రవప్రాయం భుక్తవంతం శుచి కృతస్వస్త్యయనం ముక్తవిణ్మూత్రమవ్యథం సమే శుచౌ వివిక్తే దేశే సాధారణేవ్యభ్రే కాలే సమే ఫలకే శయ్యాయాం వా ప్రత్యాదిత్యగుదమన్యస్యోత్సంగేనిషణ్ణపూర్వకాయముత్తానమున్నతకటీకం యంత్రణశాటకేన పరిక్షేప్తగ్రీవాసక్థిసంధిదేశమలజ్జార్హైరాప్తపరిచారకైః సుపరిగృహీతం కృత్వా తతోఽస్మై ఘృతాభ్యక్తం యంత్రకం నిద్ధ్యాత్|" ఇతి| అర్శసమితి అర్శాసి విద్యంతే యస్యేత్యర్థః, అర్శఆదిత్వాదచ్| కింభూతం ? విశుద్ధో-వమనవిరేచనాదినా, కోష్ఠో యస్య తం| తథా, అన్నమాశితం కృత్వా| కింభూతం ? లఘు-స్వభావాత్, అల్పం చమాత్రయా| తథా, అనులోమనం-వాతవర్చసాం ప్రాయేణ ప్రవర్తకం| తథా, శుచిం-మృజ్జలాభ్యాం కృత్వా| తథా, కృతం స్వస్త్యయనం యస్య తం| తథా, ముక్తే-విసృష్టే, విణ్మూత్రే యేన తం| తథా, అత్ర్యథంవ్యథారహితమన్యేన వ్యాధినాఽపీడితం| తథా, శయనే వ్యపాశ్రితం-శయ్యామాశ్రిత్య స్థితం| అథవా, ఫలకే-ఆసనవిశేషే, వ్యపాశ్రితం| అథవా, అన్యనరోత్సంగే వ్యపాశ్రితం| ఉత్సంగవిశేషాత్స్థానకవిశేషః| నరోత్సంగే వ్యపాశ్రితమిత్యేవం సిద్ధేఽన్యగ్రహణం వైద్యస్య నిరాసార్థం| అన్యోత్సంగే వ్యపాశ్రితమితి కథం కృత్వా ? పూర్వేణ కాయేనోత్తానం కృత్వా-నాధరేణ| తథా, ప్రత్యాదిత్యగుదం| ప్రతి-ఆభిముఖ్యేన, ఆదిత్యం ప్రత్యాదిత్యం గుదం యస్య తం| యస్యాం దిశ్యాదిత్యో గతః తస్యాం దిశ్యర్శసేన సమ్ముఖం గుదం కృత్వా స్థాతవ్యమిత్యర్థః, సమం చ| తథా, సమ్యగున్నతః కటిదేశోయస్య తం| అథ-సమున్నతకటిదేశకరణాదనంతరం, అర్శసం సక్థ్నోస్తథా శిరోధరాయాం పరిక్షిప్తం-సమంతాత్క్షిప్తమాక్రాంతం కృత్వా| కేన ? యంత్రణవాససా| యంత్రణార్థం వాసః-కార్పాసాదిమయం, యంత్రణవాసస్తేన| ఋజు-స్పష్టం కృత్వా, స్థితం| తథా, తమాతురం పరిచారకైరలంబితం-నిశ్చలం కృత్బాఽవష్టభ్య సమ్యక్ స్థాపితం| తతః-అనంతరం, అస్మై-దుర్నామవతే, సర్పిషాఽభ్యక్తపాయవే ఘృతాభ్యాక్తం యంత్రకమృజు-అనుసుఖం కృత్వా, శనైర్నిదధ్యాత్-ప్రణయేత్| తతః-అనంతరం గుదప్రణిహితయంత్రాంతే, ప్రవాహణాత్-ప్రవాహణేనహేతునా, యంత్రే ప్రవిష్టం దుర్నామ దృష్ట్వా| అథ(ను) [చ]-పశ్చాచ్చ, శలాకయా చైలఖండప్రావృతదేహయోత్పీడ్య-ప్రకృతత్వాద్దుర్నామ ఊర్ధ్వం పీడయిత్వా| వైద్యో యథోక్తవిధినా-సూత్రస్థానోదితేన, క్షారేణార్ద్రమర్శో దహేత్| ఏవేత్యవధారణే| క్షారేణైవ నాగ్నినా| ఇతరత్శుష్కం దుర్నామ, క్షారేణ జ్వలనేన వా దహేత్| యథోక్తవిధినేత్యత్రాపి యోజ్యం| మహద్వేతి| బహుద్దుర్నామ తు బలవతః పుంసః ఛిత్త్వా వా శస్త్రేణ క్షారాగ్నిభ్యాం యథాయోగం దహేత్| అథ-అనంతరం, ఆతురం వీతయంత్రం విధాయ స్వభ్యక్తపాయుజఘనమవగాహే నిధాపయేత్-తత్ర నిహితం విదధ్యాదిత్యర్థః| తతః-అనంతరం, అస్యాచారం-"ఉష్ణోదకోపచారీ స్యాత్" (హృ.సూ.అ. 16/26) ఇత్యాదికం, ఆదిశేత్| ఏకైకం దుర్నామ ఇతి-అనేన పూర్వోక్తేన ప్రకారేణ, సప్తాహాత్సముపాచరేత్-న తుల్యకాలం సర్వాణి|

Adhikarana bahvarshasaH upacArakramaH (9-10) · Śloka 10

| ప్రాగ్దక్షిణం తతో వామమర్శః పృష్టాగ్రజం తతః||9|| బహ్వర్శసః|10|

అథైషాం కర్మాదిక్రమం దర్శయితుమాహ స0-బహ్వర్శసః ప్రాక్-పూర్వం, దక్షిణదేశస్థమర్శ ఉపాచరేత్| అనంతరం వామం, తతః పృష్టాగ్రే జాతముపాచరేత్|

Adhikarana sudagdhasya lakShaNam (10) · Śloka 10

సుదగ్ధస్య స్యాద్వాయోరనులోమతా| రుచిరన్నేఽగ్నిపటుతా స్వాస్థ్యం వర్ణబలోదయః||10||

స0-సుదగ్ధస్యార్శసో వాతస్యానులోమనం స్యాత్| తథా, అన్నేఽభిలాషః, అగ్నేః పాటవం తథా స్వాస్థ్యం బలవర్ణయోరుద్భూతిశ్చ|

Adhikarana bastishUle lepaH (11) · Śloka 11

బస్తిశూలే త్వధో నాభేర్లేపయేఛ్లక్ష్ణకల్కితైః| వర్షాభూకుష్ఠసురభిమిశిలోహామరాహ్వయైః||11||

స0-బస్తి శూలే సతి పునర్నామేరధః వర్షాభ్వాదిభిః సుపిష్టైర్లేపయేత్|

Adhikarana shakRunmUtrapratIghAte kvAthaH shakRunmUtra kShIraM tailaM vA shakRunmUtra annaM snehASca (12-14) · Śloka 14

శకృన్మూత్రప్రతీఘాతే పరిషేకావగాహయోః| వరణాలంబుషైరండగోకంటకపునర్నవైః||12|| సుషవీసురభీభ్యాం చ క్వాథముష్ణం ప్రయోజయేత్| సస్నేహమథవా క్షీరం తైలం వా వాతనాశనం||13|| యుంజీతాన్నం శకృద్భేది స్నేహాన్ వాతఘ్నదీపనాన్| |14|

స0-శకృతో మూత్రస్య చ ప్రతీఘాతే-విబంధే సతి, వరణాదిభిః క్వాథం పరిషేకావగాహయోరుష్ణం సస్నేహం ప్రయోజయేత్| అథవా, క్షీరం వాతనాశనం| బలాతైలదికం తైలం వా పరిషేకావగాహయోః ప్రయోజయేత్| అన్నం చ యవాదికం శకృద్విబంధఘ్నం తథా స్నేహాన్ వాతఘ్నాన్ దీపనాంశ్చ ప్రయోజయేత్|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM secanavidhiH dAhAyonyArshasAM stailam dAhAyonyArshasAM kShArakarmakaraM svedaH (14-17) · Śloka 17

| అథాప్రయోజ్యదాహస్య నిర్గతాన్ కఫవాతజాన్||14|| సస్తంభకండూరుక్శోఫానభ్యజ్య గుదకీలకాన్| బిల్వమూలాగ్నికక్షారకుష్ఠైః సిద్ధేన సేచయేత్||15|| తైలేనాహిబిడాలోష్త్రవరాహవసయాఽథవా| |కాసీసం సైంధవం రాస్నా శుంఠీ కుష్ఠం చ లాంగలీ| శిలాభ్రకాశ్వమారం చ జంతుహృద్దంతిచిత్రకౌ||1|| హరితాలం తథా స్వర్ణక్షీరీ తైశ్చ పచేత్సమైః| తైలం సుధార్కపయసీ గవాం మూత్రే చతుర్గుణే||2|| ఏతదభ్యంగతోఽర్శాంసి క్షారవత్పాతయేద్ద్రుతం| క్షారకర్మకరం హ్యేతన్న చ దూషయతే వలిం||3|| ] స్వేదయేదను పిండేన ద్రవస్వేదేన వా పునః||16|| సక్తూనాం పిండికాభిర్వా స్నిగ్ధానాం తైలసర్పిషా| రాస్నాయా హపుషాయా వా పిండైర్వా కార్ష్ణ్యగంధికైః||17||

స0-న ప్రయోజ్యో-నిషిద్ధో, దాహో యస్యాసావప్రయోజ్యదాహో,-దాహానర్హః, తస్య, నిర్గతాన్-బహిర్భూతాన్, తథా కఫవాతజాన్ గుదకీలకాన్-అర్శాంసి, అభ్యజ్య బిల్వాదిసిద్ధేన తైలేన సేచయేత్| కింభూతాన్ ? సస్తంభకండూరుక్శోఫాన్, ఏవంభూతాన్-నాన్యలక్షణాన్| అథవా, బుఝంగాదివసయా సేచయేత్| అనుసేకాభ్యంగాభ్యాం పశ్చాత్, పిండేన-పిండస్వేదేన, స్వేదయేత్| పిండస్వేదో మునినోక్తః| యథా (చ. సూ. అ. 14/25)- "తిలమాషకులత్థాన్నఘృతతైలామిషౌదనైః| పాయసైః కృశరైర్మాంసైః పిండస్వేదాన్ ప్రయోజయేత్||" ఇతి యోజ్యం| అథవా, ద్రవస్వేదేన-స్వేదవిధ్యుక్తేన, స్వేదయేత్| పునః శబ్దోఽత్ర లౌకిక్యా ఉక్త్యా ప్రయుక్తః| యథా-"ఇదం సారమిదం పునరసారం" ఇతి| పిండస్వేదేనాథవా సక్తూనాం తైలసర్పిషా స్నిగ్ధానాం పిండికాభిః స్వేదయేత్| అథవా, రాస్నాయా హపుషాయా వా పిండైః కార్శ్ణ్యగంధికర్వా స్వేదయేత్| తైలసర్పిషా స్నిగ్ధైరిత్యత్రానువర్తనీయం| కృష్ణగంధాయా ఇమే కార్ష్ణ్యగంధికాస్తైః| అధ్యాత్మాదిత్వాఠ్ఠఞ్|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM dhUpanam (18-19) · Śloka 19

అర్కమూలం శమీపత్రం నృకేశాః సర్పకంచుకం| మార్జారచర్మ సర్పిశ్చ ధూపనం హితమర్శసాం||18|| తథాఽశ్వగంధా సురసా బృహతీ పిప్పలీ ఘృతం| |19|

స0-అర్కమూలది చర్మసర్పిరంతం ధూపనం హితం| తథా, అశ్వగంధాదికం పృథగేవ ధూపనం హితం|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM gudajashAtanI vartiH (19-20) · Śloka 20

| ధాన్యామ్లపిష్టైర్జీమూతబీజైస్తజ్జాలకం మృదు||19|| లేపితం ఛాయయా శుష్కం వర్తిర్గుదజశాతనీ| |20|

స0-కాంజికేన పిష్టైర్జీమూతస్య-ఇక్ష్వాకోః, బీజైస్తథా తస్య జీమూతఫలస్య, జాలకం తజ్జాలకం-జాలకాకరం(రః)ఫలవహిర్భాగో, మృదు-అకర్కశం, లేపితం ఛాయాశుష్కమిత్యేషా వర్తిర్గుదజశాతనీ|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM gudajashA anyA vartiH (20-21) · Śloka 21

| సజాలమూలజీమూతలేహే వా క్షారసంయుతే||20|| గుంజాసూరణకూష్మాండబీజైర్వర్తిస్తథాగుణా| |21|

స0-సజాలమూలజీమూతేన కృతో యో లేహస్తస్మిల్లేహే క్షారసంయుతే కృతే సతి గుంజాదిబీజైః కృత వర్తిస్తథాగుణా-గుదజశాతనీ|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM gudajashAtanA lepaH (21-26) · Śloka 26

స్నుక్క్షీరార్ద్రనిశాలేపస్తథా, గోమూత్రకల్కితైః||21|| కృకవాకుశకృత్కృష్ణానిశాగుంజాఫలైస్తథా| స్నుక్క్షీరపిష్టైః షడ్గ్రంథాహలినీవారణాస్థిభిః||22|| కులీరశృంగివిజయాకుష్ఠారుష్కరతుత్థకైః| శిగ్రుమూలకజైర్బీజైః పత్రైరశ్వఘ్ననింబజైః||23|| పీలుమూలేన బిల్వేన హింగునా చ సమన్వితైః| కుష్ఠం శిరీషబీజాని పిప్పల్యః సైంధవం గుడః||24|| అర్కక్షీరం సుధాక్షీరం త్రిఫలా చ ప్రలేపనం| ఆర్కం పయః సుధాకాండం కటుకాలాబుపల్లవాః||25|| కరంజో బస్తమూత్రం చ లేపనం శ్రేష్ఠమర్శసాం| ఆనువాసనికైర్లేపః పిప్పల్యాద్యైశ్చ పూజితః||26||

స0-స్నుక్షీరేణార్ద్రా-ఆర్ద్రీకృతా, నిశా-హరిద్రా, తయా లేపః స్నుక్క్షీరార్ద్రనిశాలేపః| తథా-పూర్వగుణః| గోమూత్రేణ కల్కితైః-పిష్టైః, కుక్కుటశకృదాదిభిర్లేపః పూర్వగుణః| స0-సుధాక్షీరపిష్టైః షడ్గ్రంథాదిభిర్లేపో హితః| పీలమ్లేన బిల్వేన హింగునా చ యుక్తైర్లేపో హితః| స0-కుష్టదిత్రిఫలాంతం ప్రలేపనం పూర్వగుణం| స0-అర్కక్షీరాదిబస్తమూత్రాంతం ప్రలేపనమర్శసాం ష్రేష్ఠం స్యాత్| స0-ఆనువాసనికైరితి అనువాసనే భవాన్యనువాసనికాని, అధ్యాత్మాదిత్వాత్ ఠఞ్| తైర్ద్రవ్యైః "పిప్పలీం మదనం" (శ్లో 89) ఇత్యాదిభిర్వక్ష్యమాణైర్లేపోఽర్శఃసు పూజితః|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM gudajashAtanA tailAni (27) · Śloka 27

ఏభిరేవౌషధైః కుర్యాత్తైలాన్యభ్యంజనాయ చ| |27|

స0-ఏభిరేవ పూర్వోక్తైర్లేపనద్రవ్యైరభ్యంజనాని తైలాని చ కుర్యాత్|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM dhUpanAdiBirduShTarUdhirasrAvaH (27-28) · Śloka 28

| ధూపనాలేపనాభ్యంగైః ప్రస్రవంతి గుదాంకరాః||27|| సంచితం దుష్టరుధిరం, తతః సంపద్యతే సుఖీ| |28|

స0-ధూపనాదిభిర్గుదాంకురాః సంచితం దుష్టం రుధిరం ప్రస్రవంతి| తతః-తేన స్రుతేన, సుఖీ రుజావిరహాత్ సంపద్యతే|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM jalaukAdiBiH (28-29) · Śloka 29

| అవర్తమానముచ్ఛూనకఠినేభ్యో హరేదసృక్||28|| అర్శోభ్యో జలజాశస్త్రసూచీకూర్చైః పునః పునః| |29|

స0-అర్శోభ్య ఉచ్ఛూనకఠినేభ్యో రుధిరమవర్తమానం జలౌకశస్త్రాదిభిరసకృద్ధరేత్| శీతోష్ణాదిరుపక్రమః కస్మాదత్ర న క్రియతే ? ఇత్యాహ-

Adhikarana dAhAyonyArshasAM duShTaraktAvasecane kAraNam (29-30) · Śloka 30

| శీష్ణస్నిగ్ధరూక్షైర్హి న వ్యాధిరుపశామ్యతి||29|| రక్తే దుష్టే భిషక్ తస్మాద్రక్తమేవావసేచయేత్| |30|

స0-యస్మాత్ శీతాదిభిరుపక్రమైరుపక్రాంతోఽర్శోవ్యాధిర్న శామ్యతి రక్తే దుష్టే సతి, తస్మాద్ధేతో రక్తమేవావసేచయేత్-న తు శీతాదిర్యోజ్యః|

Adhikarana arshonAshakaM takram (30-31) · Śloka 31

| యో జాతో గోరసః క్షీరాద్వహ్నిచూర్ణావచూర్ణితాత్||30|| పిబంస్తమేవ తేనైవ భుంజానో గుదజాన్ జయేత్| |31|

స0-యో గోరసః క్షీరాజ్జాతః-ఉత్పన్నః| కింభుతాత్ ? వహ్నిచూర్ణావచూర్ణితాత్-చిత్రకచూర్ణావకీర్ణాత్| తమేవ-గోరసం, పిబన్నరస్తేనైవ చ-గోరసేన, భుంజానో గుదజాన్ జయేత్| 'బహుమూలావచూర్ణితాట్ ఇతి క్వ(కే)చిత్ పఠంతి| బహుమూలా-శతావరీ|

Adhikarana arshonAshakaM cUrNam (31-32) · Śloka 32

కోవిదారస్య మూలానాం మథితేన రజః పిబన్||31|| అశ్వన్ జీర్ణే చ పథ్యాని ముచ్యతే హతనామభిః|32|

స0-కోవిదారమూలచూర్ణం మథితేన పిబన్ జీర్ణే చ తస్మిన్ పథ్యాన్యశ్ర్నన్ దుర్నామభిర్ముచ్యతే-నశ్యంతి తాన్యస్యేత్యర్థః|

Adhikarana gugashvayathushUtai hiDgvAdi gugashvayathushUtai guDaharItakI gugashvayathushUtai pathyAdicUrNam gugashvayathushUtai kali~ggAdicUrNam gugashvayathushUtai tripaTvAdi cUrNam (32-34) · Śloka 34

| గుదశ్వయథుశూలార్థో మందాగ్నిర్గౌల్మికాన్ పిబేత్||32|| హింగ్వాదీననుతక్రం వా ఖాదేంగుడహరీతకీం| తక్రేణ వా పిబేత్పథ్యావేల్లాగ్నికుటజత్వచః||33|| కలింగమగధాజ్యోతిఃసూరణాన్ వాంఽశవర్ధితాన్| కోష్ణాంబునా వా త్రిపటువ్యోషహింగ్వమ్లవేతసం||34||

స0-గుదే శ్వయథుశూలార్థో మందాగ్నిర్నరో గౌల్మికాన్-గుల్మచికిత్సాభవాన్, హింగ్వాదీన్ చూర్ణాన్ (హృ. చి. అ. 14139) పిబేత్| ఇహ ద్రవానిర్దేశాదనంతరం చ మథితశబ్దశ్రవణాత్ అర్శోవికారే చ హింగ్వాదీన్ చూర్ణాన్ తక్రేణ వా పిబేదితి యోజ్యం| అనుతక్రం వా-తక్Rఅనుపానాత్, గుడహరీతకీం భక్షయేత్| అథవా, పథ్యాదీంస్తక్రేణ పిబేత్| అథవా, కలింగాదీన్ అంశవర్ధితాన్ మూలద్రవ్యాపేక్షయా భాగేన యథోత్తరం వర్ధితాన్, తక్రేణ పిబేత్| జ్యోతిః-చిత్రకః| అథవా, ఉష్ణజలేన త్రిపట్వాది పిబేత్|

Adhikarana gudashvayathushUlArte takratarpaNam gudashvayathushUlArte hapuShAdi cUrNam gudashvayathushUlArte pIluPalAni gudashvayathushUlArte nirannena takrapAnam (35-37) · Śloka 37

యుక్తం బిల్వకపిత్థాభ్యాం మహౌషధబిడేన వా| అరుష్కరైర్యవాన్యా వా ప్రదద్యాత్తక్రతర్పణం||35|| దద్యాద్వా హపుషాహింగుచిత్రకం తక్రసంయుతం| మాసం తక్రానుపానాని ఖాదేత్పీలుఫలాని వా||36|| పిబేదహరహస్తక్రం నిరన్నో వా ప్రకామతః| |37|

స0-తక్రేణ తర్పణం-యవసక్తూన్, దద్యాత్| కింభూతం ? బిల్వకపిత్థాభ్యాం యుక్తమథవా మహౌషధబిడేన యుక్తం భల్లాతకైర్వా యుక్తమథవా యవాన్యా వా యుక్తం ప్రదద్యాత్| తక్రతర్పణమేవ బిల్వాదిభిర్యథోక్తైః సహ భుంజీత| నాన్యత్కించిదితి సూచయితుం ప్రశబ్దోఽత్ర న్యస్తః| అథవా, హపుషాదికం తక్రాన్వితం దద్యాత్| మాసం పీలుఫలాని తక్రానుపానాని వా ఖాదేత్| అథవా, ఇచ్ఛయాఽహరహరనన్నాశీ తక్రం పిబేత్|

Adhikarana atyarthaM mandAgnau takropacAra eva (37) · Śloka 37

| అత్యర్థం మందకాయాగ్నేస్తక్రమేవావచారయేత్||37||

స0-అత్యర్థం మందకాయాగ్నేర్నరస్య సాయం ప్రాతర్వా తక్రమేవావచారయేద్వైద్యో-నత్వన్నం, అత ఏవైవకారోఽత్ర నిర్దిష్టః|

Adhikarana takropacArakAlaH ashaktau avalehikA peyA ca ataH paraM shAlyannam (38-40) · Śloka 40

సప్తాహం వా దశాహం వా మాసార్ధం మాసమేవ వా| బలకాలవికారజ్ఞో భిషక్ తక్రం ప్రయోజయేత్||38|| సాయం వా లాజసక్తూనాం దద్యాత్తక్రావలేహికాం| జీర్ణే తక్రే ప్రదద్యాద్వా తక్రపేయాం ససైంధవం||39|| తక్రానుపానం సస్నేహం తక్రౌదనమతః పరం| యూశై రసైర్వా తక్రాడ్యైః శాలీన్ భుంజీత మాత్రయా||40||

స0-సప్తాహం దశాహం మాసార్ధం మాసం వా యావత్ బలాదివిద్వైద్యో మథితం యోజయేత్| అథవా, కేవలేన తక్రేణాశితుమశక్తస్తదా సాయం-దినాంతే, లాజసక్తూనాం సంబంధినీం తక్రావలేహికాం దద్యాత్| అథవా, తక్రే జీర్ణే తక్రసిద్ధాం పేయాం సైంధవాన్వితాం దద్యాత్| సైంధవశబ్దస్యాంతే శ్రుతత్వాదుభయోరప్యవలేహికాపేయయోః సైంధవేనయోగో వేద్యః| అతః పరం-అవలేహికాపేయాతోఽనంతరం, తక్రేణ సహౌదనమీషత్స్నేహం తక్రానుపనం దద్యాత్| అథవా, యూషై రసైర్వా తక్రభూయిష్ఠైః శాలీన్ మాత్రయా భుంజీత| కార్యే భక్తాదౌ కారణత్వేనోపచారాత్ శాలీన్-భక్తత్వేన పరిణతాన్, దద్యాదితి వేద్యం| సర్వథాఽత్ర తక్రప్రయోగః ప్రాయేణ పూజిత ఇత్యత ఏవాహ-

Adhikarana takraprakArAH (41) · Śloka 41

రూక్షమర్ధోద్ధృతస్నేహం యతశ్చానుద్ధృతం ఘృతం| తక్రం దోషాగ్నిబలవిత్రివిస్త్రివిధం తత్ప్రయోజయేత్||41||

స0-యథాయోగం కదాచిద్రూక్షం-నిఃశేషముద్ధృతస్నేహం, అథవాఽర్ధోద్ధృతస్నేహం, కదాచిదనుద్ధృతం యస్మాద్ధృతం, కారణే నవనీతే కార్యోపచారాదేవముక్తం, తత్-ఏతత్రివిధిం, తక్రం దోషాదివిత్ ప్రయోజయేత్| తక్రప్రయోగే కృతే కో గుణః ? ఇత్యాహ-

Adhikarana takraprayoge guNAH (42) · Śloka 42

న విరోహంతి గుదజాః పునస్తక్రసమాహతాః| నిషిక్తం తద్ధి దహతి భూమావపి తృణోలుపం||42||

స0-తక్రేణ సమాహతాః-ఉన్మూలితాః, గుదజాః పునర్న ప్రరోహంతి, సమూలా నశ్యంతీత్యర్థః| కథమేతదవగమ్యతే ? ఇత్యాశంక్యాహ-హి-యస్మాత్, తత్-తక్రం, భూమావపి నిషిక్తం తృణోలుపం విశేషేణ దహత్యపునరుత్పాదనాత్| భూమావపీత్యపిశబ్దో న కేవలం శరీరే, బాహ్యాయామపి భువీతి సందర్శనార్థః| సృణోలుపం కఠినం యద్దహతి తదవశ్యమర్శాసి మృదూని మాంసప్రాయాణి దహత్యేవ|

Adhikarana tatropapattiH (43-45) · Śloka 45

స్రోతఃసు తక్రశుద్ధేషు రసో ధాతూనుపైతి యః| తేన పుష్టిర్బలం వర్ణః పరం తుష్టిశ్చ జాయతే||43|| వాతశ్లేష్మవికారాణాం శతం చ వినివర్తతే| |45|

స0-వాతశ్లేష్మావృతేషు స్రోతఃసు తక్రేణ శుద్ధేషు సత్సు యో రసః-ఆహారరసో, ధాతూన్ ఉపైతి-సంప్రాప్నోతి, తేన-రసేన ప్రాప్తేన, పుష్ట్యాదయో జాయంతే| తథా, వాతశ్లేష్మవికారాణాం శతం వినివర్తతే-శామ్యతి|

Adhikarana mathitavisheShapAne~arshaHkShayaH (44-45) · Śloka 45

| మథితం భాజనే క్షుద్రబృహతీఫలలేపితే||44|| నిశాం పర్యుషితం పేయమిచ్ఛద్భిర్గుదజక్షయం| |45|

స0-కంటకారికాఫలలేపితే భాజనే మథితం నిశాం స్థిత గుదజక్షయమిచ్ఛుభిః పేయం|

Adhikarana takrAriShTam (45-48) · Śloka 48

| ధాన్యోపకుంచికాజాజీహపుషాపిప్పలీద్వయైః||45|| కారవీగ్రంథికశఠీయవాన్యగ్నియవానకైః| చూర్ణితైర్ఘృతపాత్రస్థం నాత్యమ్లం తక్రమాసుతం||46|| తక్రారిష్టం పిబేజ్జాతం వ్యక్తామ్లకటు కామితః| దీపనం రోచనం వర్ణ్యంకఫవాతానులోమనం||47|| గుదశ్వయథుకండ్వర్తినాశనం బలవర్ధనం| |48|

స0-ధాన్యోపకుంచికాదిభిశ్చూర్ణితైర్ఘృతపాత్రస్థం నాత్యమ్లం తక్రమాసుతం కృత్వాఽనంతరం వ్యక్తావమ్లకటూ యస్య తద్ వ్యక్తామ్లకటు, జాతం సత్తక్రారిష్టం కామతః పిబేత్| తచ్చ పీతం దీపనాదిగుణం స్యాత్| అత్ర చ తక్రే పలశతమాత్రే ధాన్యకాదీని పాలికాని దేయానీతి వృద్ధవైద్యవ్యవహారః|

Adhikarana kumBavisheShe jAtaM takramarshauharam (48-49) · Śloka 49

| త్వచం చిత్రకమూలస్య పిష్ట్వా కుంభం ప్రలేపయేత్||48|| తక్రం వా దధి వా తత్ర జాతమర్శోహరం పిబేత్| |49|

స0-చిత్రకమూలస్య త్వచం జలేన పిష్ట్వా కుంభం ప్రలేపయేత్| తక్రం తత్ర జాతమథవా దధి జాతమర్శోహరం పిబేత్|

Adhikarana BArgyAdiShvapyeSha vidhiH (49) · Śloka 49

| భారంగ్యాస్ఫోతామృతాపంచకోలేష్వప్యేష సంవిధిః||49||

స0-భారంగ్యాదిష్వప్యేష సంవిధిః-ఏతత్త్వగాదిభాజనలేపనాదికం కార్యమిత్యర్థః

Adhikarana gajakaNAdiBiH saMskRutAH PalAmlAdayo dIpanAH (50-51) · Śloka 51

పిష్టైర్గజకణాపాఠాకారవీపంచకోలకైః| తుంబర్వజాజీధనికాబిల్వమధ్యైశ్చ కల్పయేత్||50|| ఫలామ్లాన్ యమకస్నేహాన్ పేయాయూషరసాదికాన్| ఏభిరేవౌషధైః సాధ్యం వారి సర్పిశ్చ దీపనం||51||

స0-హస్తిపిప్పల్యాదిభిః పిష్టైః-కల్కితైః, తథా ఫలః-బీజపూరాదిభిః, అమ్లాన్ యమకస్నేహాంస్తథా పేయాదికాన్ కుర్యాత్| ఏభిరేవ-హస్తిపిప్పల్యాదిభిః, వారి సాధ్యం-శ్రపణీయం, సర్పిశ్చ సాధ్యం, తచ్చ ద్వయం వహ్నేర్దీపనం స్యాత్|

Adhikarana bhinnashakRutAmayaM kramaH (52) · Śloka 52

క్రమోఽయం భిన్నశకృతాం| |52|

స0-అయం-పూర్వోక్తః, క్రమో భిన్నశకృతాం|

Adhikarana kaThinapurIShANAM kramo vakShayamANaH (52) · Śloka 52

వక్ష్యతే గాఢవర్చసాం| |52|

స0-కఠినపురీషాణాం తు వక్ష్యతే-భణిష్యతే| తమేవాహ-

Adhikarana kaThina salavaNAvArUNIpAnamkaThina salavaNallavaBakShaNam (52-53) · Śloka 53

| స్నేహాడ్యైః సక్తుభిర్యుక్తాం లవణాం వారుణీం పిబేత్||52|| లవణా ఏవ వా తక్రసీధుధాన్యామ్లవారుణీః| |53|

స0-స్నేహాడ్యైః-బహుస్నేహసంపృక్తైః, సక్తుభిర్యుక్తాం లవణాం వారుణీం పిబేత్| తక్రాదీన్ వా లవణాన్ పృథక్ పృథక్ యథాయోగం పిబేత్| ఏవశబ్దోఽత్ర కేవలానేవైతాన్ సక్తురహితాన్ పిబేదితి ద్యోతయతి|

Adhikarana kaThinakara~jjapallavaBakShaNam (53-54) · Śloka 54

| ప్రాగ్భక్తాన్ యమకే భృష్టాన్ సక్తుభిశ్చావచూర్ణితాన్||53|| కరంజపల్లవాన్ ఖాదేద్వాతవర్చోనులోమనాన్| |54|

స0-తథా, కరంజపల్లవాన్ భక్షయేత్| కింభూతాన్ ? ప్రాగ్భక్తాన్,- భక్తాత్ ప్రాక్, మయూరవ్యంసకాదిత్వాత్సమాసః, కరంజపల్లవాన్ భుక్త్వ్యమిత్యర్థః| కింభూతాన్? యమకేస్నేహద్వయే, భృష్టాన్-పక్వాన్, తథా సక్తుభిః సుష్టు చూర్ణితాన్ తాంశ్చ భుక్త్వా వాతవర్చోనులోమనాన్|

Adhikarana kaThinapurIShANAM saguDanAgarAdiyogaH (54-55) · Śloka 55

| సగుడం నాగరం పాఠాం గుడక్షారఘృతాని వా||54|| గోమూత్రాధ్యుషితామద్యాత్సగుడాం వా హరీతకీం| |55|

స0-తథా, గుడేన సహ శుంఠీం పాఠాం వాఽశ్నీయాత్| అథవా, గుడయవక్షారసర్పీష్యద్యాత్| గుడేన వా సహ హరీతకీమద్యాత్| కింభూతాం ? గోమూత్రేఽధ్యుషితాం|

Adhikarana kaThinapurIShANAM pathyAshatadvayayogAH (55-57) · Śloka 57

| పథ్యాశతద్వయాన్మూత్రద్రోణేనామూత్రసంక్ష్యాత్||55|| పక్వాత్ ఖాదేత్సమధునీ ద్వే ద్వే హంతి కఫోద్భవాన్| దుర్నామకుష్ఠశ్వయథుగుల్మమేహోదరకృమీన్||56|| గ్రంథ్యర్బుదాపచీస్థౌల్యపాండురోగాడ్యమారుతాన్| |57|

సం-పథ్యానాం శతద్వయం పథ్యాశతద్వయం, తస్మాద్గోమూత్రద్రోణేన మూత్రసంక్ష్యం యావత్-మూత్రక్షయావధి, పక్వాత్ ద్వే ద్వే-పథ్యాఖ్యే ఫలే, ఖాదేత్| కింభూతే ? సమధునీ-మాక్షికయుక్తే| పథ్యాశతద్వయం చోపయుక్తం కఫోద్వవానామయాన్ దుర్నామాదీన్ హంతి|

Adhikarana kaThinapurIShANAM ajashRu~ggImUlakalkayogaH (57-58) · Śloka 58

| అజశృంగీజటాకల్కమజామూత్రేణ యః పిబేత్||57|| గుడవార్తాకభుక్ తస్య నశ్యంత్యాశు గుదాంకురాః| |58|

స0-అజశృంగీమూలకల్కం యః పురుషోఽజమూత్రేణ పిబేత్| కింభూతః ? గుడవార్తాకభుక్-ఏతదాహారః, తస్య-పురుషస్య, ద్రాక్ దుర్నామాని నశ్యంతి|

Adhikarana kaThinapurIShANAM pathyAtakrayogaH kaThinapurIShANAM pathyApippalIyogaH kaThinapurIShANAM pathyAtrivRuddantIyogaH (58-60) · Śloka 60

| శ్రేష్ఠారసేన త్రివృతాం పథ్యాం తక్రేణ వా సహ||58|| పథ్యాం వా పిప్పలీయుక్తాం ఘృతభృష్టాం గుడాన్వితాం| అథవా సత్రివృద్దంతీం భక్షయేదనులోమనీం||59|| హతే గుదాశ్రయే దోషే గుదజా యాంతి సంక్ష్యం| |60|

స0-శ్రేష్ఠారసేన-త్రిఫలాక్వాథేన, త్రివృతామద్యాత్| అభయాం వా తక్రేణ సహాద్యాత్| పథ్యాం వా పిప్పలీయుక్తాం ఘృతభృష్టాం గుడయుక్తాం భుంజీత| అథవా పథ్యాం త్రివృద్దంతీభ్యాం సహానులోమకృతాం భక్షయేత్| గుదాశ్రయే దోషే హతే సతి గుదజాః సంక్షయం Yఆంతి, ఆశ్రయాభావ ఆశ్రితానుపపత్తేః| తస్మదనులోమనమర్శఃసు హితమిత్యర్థః|

Adhikarana kaThinapurIShANAM dADimasvarasAditakrayogaH pAThAtakrayogaH kaThinapurIShANAM citrakashuNThIsIdhuyogaHkaThinapurIShANAM hapuShAdi surAyogaH (60-62) · Śloka 62

| దాడిమస్వరసాజాజీయవానీగుడనాగరైః||60|| పాఠయా వా యుతం తక్రం వాతవర్చోనులోమనం| సిధుం వా గౌడమథవా సచిత్రకమహౌషధం||61|| పిబేత్సురాం వా హపుషాపాఠాసౌవర్చలాన్వితాం| |62|

స0-దాడిమాదిభిర్యుక్తం తక్రం పాఠయా వాతవర్చోనులోమనం స్యాట్| అథవా, సీధుం చిత్రకశుంఠీయుతం పిబేత్| గౌడం వా చిత్రకశుంఠీయుతం పిబేత్| అథవా, సురాం హపుషాదియుక్తాం పిబేత్|

Adhikarana kaThinapurIShANAM vardhamAnapippalItilakShIrayogaH (62-63) · Śloka 63

| దశాదిదశకైర్వృద్ధాః పిప్పలీర్ద్విపిచుం తిలాన్||62|| పీత్వా క్షీరేణ లభతే బలం దేహహుతాశయోః| |63|

స0-దశాదిదశకైర్వృద్ధాః పిప్పలీస్తథా తిలాన్ ద్విపిచుం పీత్వా దేహస్య వహ్నేశ్చ బలం ప్రాప్నోతి| దశపిప్పల్య ఆది-ప్రథమం దినం, యేషాం దశకానాం త ఏవం| దశదయశ్చ తే దశకాశ్చ దశాదిదశకాః, తైర్వృద్ధాః| ప్రథమే దినే దశపిప్పలీస్తిలకర్షద్వయం చ క్షీరేణ పేయాః, అనంతరం ప్రతిదినం దశదశ పిప్పలీః పిప్పలీవర్ధమాన్యాయేన వృద్ధతి(ద్ధాస్తి)లకర్షద్వయేన సహ క్షీరేణ పీత్వా దేహస్యాగ్నేశ్చ బలం లభతే| అత్ర కాలస్యానిర్దిష్టత్వాద్దేహాగ్నయోర్బలమిచ్ఛతా యథేష్టకాలః ప్రయోగః కార్యః| క్షీరస్య చాత్ర ప్రమాణానుక్తేః సామాన్యపరిభాషయా "పేష్యస్య కర్షమాలోడ్యం తద్ద్రవస్య పలత్రయే|" (హృ.క.అ.6/13) ఇతి పరిమాణం కల్ప్యం|

Adhikarana kaThinapurIShANAM duHsparshakAdipAThAyogaH (63-64) · Śloka 64

| దుఃస్పర్శకేన బిల్వేన యవాన్యా నాగరేణ వా||63|| ఏకైకేనాపి సంయుక్తా పాఠా హంత్యర్శసాం రుజం| |64|

స0-ధన్వయవాసకేన బిల్వేన యవాన్యా శుంఠ్యా వైకైకేనాప్యేవం పాఠా యుక్తా దుర్నామ్రాం రుజం హంతి| ఏకైకేనాపీత్యపిశబ్దాత్ ద్వాభ్యాం త్రిభిశ్చతుర్భిశ్చ| ఏకైకేనేత్యేకశబ్దస్య "ఏకం బహువ్రీహివత్" ఇతి ద్విత్వబహువ్రీహివద్భావాత్సుపో లుక్|

Adhikarana kaThinapurIShANAM aBayAriShTaH (64-68) · Śloka 68

| సలిలస్య వహే పక్త్వా ప్రస్థార్ధమభయాత్వచాం||64|| ప్రస్థం ధాత్ర్యా దశపలం కపిత్థానాం తతోఽర్ధతః| విశాలాం రోధ్రమరిచకృష్ణావేల్లైలవాలుకం||65|| ద్విపలాంశం పృథ్కపాదశేషే పూతే గుడాత్తులే| దత్త్వా ప్రస్థం చ ధాతక్యాః స్థాపయేద్ధృతభాజనే||66|| పక్షాత్స శీలితోఽరిష్టః కరోత్యగ్నిం, నిహంతి చ| గుదజగ్రహణీపాండుకుష్ఠోదరగరజ్వరాన్||67|| శ్వయథుప్లీహహృద్రోగగుల్మయక్ష్మవమికృమీన్| |68|

స0-సలిలస్య వహే-ద్రోణచతుష్టయే, పక్త్వా హరీతకీత్వచాం ప్రస్థార్ధం-అష్టపలాని, ఆమలకదలానాం ప్రస్థం, కపిత్థస్య పలానిదశ, తతః-కపిత్థాత్, అర్ధేన విశాలం పంచపలాం, రోధ్రాధికం ద్విపలాంశం పృథక్పృథగేతత్సర్వం పక్త్వా తస్మిన్ పాదశేషే-ద్రోణశేషే, పూతే గాలితే చాస్మిన్ గుడాత్తులే ద్వే దత్త్వా ధాతక్యాః ప్రస్థం చ తతో ఘృతరూఢే భాజనే స్థాపయేత్| పక్షాదూర్ధ్వం శీలితః సః-అభయారిష్టసంజ్ఞః, అగ్నిం కరోతి-దీపయతి, గుదజాదీంశ్చ హంతి|

Adhikarana kaThinapurIShANAM dhanvAriShTaH (68-69) · Śloka 69

| జలద్రోణే పచేద్దంతీదశమూలవరాగ్నికాన్||68|| పాలికాన్ పాదశేషే తు క్షిపేంగుడతులాం పరం| పూర్వవత్సర్వమస్య స్యాదనులోమితరస్త్వయం||69||

స0-జలస్య ద్రోణే దంత్యాదీన్ ప్రత్యేకం పాలికాన్ పచేత్| పాదశేషే చాస్మిన్ గుడాత్తులాం క్షిపేత్| పరం-అన్యత్, సర్వమస్య-దంత్యరిష్టస్య, పూర్వవత్-అభయారిష్టతుల్యం ధాతకీపరిమాణఘృతభాజనస్థాపనపక్షోత్తరకాలపానాది, స్యాత్| ఆనులోమీత్యాది| ఆనులోమీవాతవిబంధనుత్ అభయారిష్టః| ఆయం పునస్తతోఽప్యానులోమితరః|

Adhikarana kaThinapurIShANAM durAlaBAriShTaH (70-71) · Śloka 71

పచేహురాలభాప్రస్థం ద్రోణేఽపాం ప్రాసృతైః సహ| దంతీపాఠాగ్నివిజయావాసామలకనాగరైః||70|| తస్మిన్ సితాశతం దద్యాత్పాదస్థేఽన్యచ్చ పూర్వవత్| లింపేత్కుంభం తు ఫలినీకృష్ణాచవ్యాజ్యమాక్షికైః||71||

సం-అపాం ద్రోణే ధన్వయాసప్రస్థం దంత్యాదిభిః ద్విపలికైః సహ పచేత్| తస్మిన్-పాదస్థే క్వాథే, సితాయాః శతం క్షిపేత్| అన్యత్-ధాతకీపరిమాణాదికం, పూర్వవత్-అభయారిష్టవత్, కార్యం| లింపేదిత్యాది| తుర్విశేషే| విశేషస్తు ఫలిన్యాదిభిః కుంభం లింపేత్, యత్రాయం నిక్షిప్యతే దురాలభారిష్ట ఇతి|

Adhikarana kaThinapurIShANAM PalAmlAdighRutam (72-73) · Śloka 73

ప్రాగ్భక్తమానులోమ్యాయ ఫలామ్లం వా పిబేద్ధృతం| చవ్యచిత్రకసిద్ధం వా యవక్షారగుడాన్వితం||72|| పిప్పలీమూలసిద్ధం వా సగుడక్షారనాగరం| |73|

స0-ప్రాగ్భక్తం-భక్తాత్ పూర్వం, ఘృతం ఫలైః-మాతులుంగాదిభిరనులోమనప్రాయైః, అమ్లం తైః పక్వం పిబేత్| చవ్యచిత్రకాభ్యాం సిద్ధం పక్వం యవక్షారగుడాభ్యాం యుక్తం ఘృతం పిబేత్| అథవా, పిప్పలీమూలసిద్ధం గుడయవక్షారనాగరసహితం పిబేత్|

Adhikarana kaThinapurIShANAM pippalyAdighRutam (73-74) · Śloka 74

| పిప్పలీపిప్పలీమూలధానకాదాడిమైర్ఘృతం||73|| దఘ్నా చ సాధితం వాతశకృన్మూత్రవిబంధనుత్| |74|

స0-పిప్పల్యాదిభిర్దధిసహితైః సాధితం ఘృతం వాతశకృన్మూత్రవిబంధజిత్|

Adhikarana kaThinapurIShANAM palAshakShArAdighRutam (74-75) · Śloka 75

| పలాశక్షారతోయేన త్రిగుణేన పచేద్ధృతం||74|| వత్సకాదిప్రతీవాపమర్శోఘ్నం దీపనం పరం| |75|

స0-పలాశక్షారస్య జలేన త్రిగుణేన వత్సకాదిప్రతీవాపం ఘృతం పచేత్| తచ్చార్శోఘ్నం పరం దీపనం చ|

Adhikarana pa~jcakolAdighRutam (75-77) · Śloka 77

| పంచకోలాభయాక్షారయవానీబిడసైంధవైః||75|| సపాఠాధాన్యమరిచైః సవిల్వైర్దధిమద్ధృతం| సాధయేత్ తజ్జయత్యాశు గుదవంక్ష్ణవేదనాం||76|| ప్రవాహికాం గుదభ్రంశం మూత్రకృచ్ఛ్రం పరిస్రవం| |77|

స0-పంచకోలాదిభిర్దధిసహితం ఘృతం పచేత్| తచ్చ గుదాది వేదనాదీన్ జయతి|

Adhikarana kaThinapurIShANAM cA~ggerIghRutam (77-79) · Śloka 79

| పాఠాజమోదధనికాశ్వదంష్త్రాపంచకోలకైః||77|| సవిల్వైర్దని చాంగేరీస్వరసే చ చతుర్గుణే| హంత్యాజ్యం సిద్ధమానాహం మూత్రకృచ్ఛ్రం ప్రవాహికాం||78|| గుదభ్రంశార్తిగుదజగ్రహణీగదమారుతాన్| |79|

స0-పాఠాదిభిశ్చాంగేరీస్వరసే దఘ్ని చ చతుర్గుణే ఘృతం పక్వం చాంగేరీఘృతం| ఏతదానాహాదీన్ హంతి|

Adhikarana kaThinapurIShANAM shikhitittiryAdimAM sarasAH (79-80) · Śloka 80

| శిఖితిత్తిరిలావానాం రసానమ్లాన్ సుసంస్కృతాన్||79|| దక్షాణాం వర్తకానాం వా దద్యాద్విఙ్వాతసంగ్రహే| |80|

సం-మYఉరతిత్తిర్యాదీనాం సుసంస్కృతానమ్లాన్ మాంసరసాన్ విడ్వాతసంగ్రహనివృత్త్యర్థం దద్యాత్|

Adhikarana kaThinapurIShANAM vAstukAdi shAkam kaThinapurIShANAM raktashAlyannam kaThinapurIShANAM vya~jjanaM mAMsarasASca (80-85) · Śloka 85

| వస్తుకాగ్నిత్రివృద్దంతీపాఠామ్లీకాదిపల్లవాన్||80|| అన్యచ్చ కఫవాతఘ్నం శాకం చ లఘుమేది చ| సహింగం యమకే భృష్టం సిద్ధం దధిసరైః సహ||81|| దహ్నికాపంచకోలాభ్యాం పిష్టాభ్యాం దాడిమాంబునా| ఆRద్రికాయాః కిసలయైః శకలైరాద్రకస్య చ||82|| యుక్తమంగారధూపేన హృద్యేన సురభీకృతం| సజీరకం సమరిచం బిడసౌవర్చలోత్కటం||83|| వాతోత్తరస్య రూక్షస్య మందాగ్నేర్వద్ధవర్చసః| కల్పయేద్రక్తశాల్యన్నవ్యంజనం శాకవద్రసాన్||84|| గోగోధాఛగరోష్ట్రాణాం విశేషాత్క్రవ్యభోజినాం| |85|

స0-వాస్తుకాదీనాంశాకం తథాఽపరమపి శాకం యత్కఫవాతఘ్నం కోశాతకాదికం, లఘు మేది చ| తచ్చ సహింగు చ తథా యమకే భృష్టం-సంతలితం| తథా, దధిసరేణ ఢనికాపంచకోలాభ్యాం పిష్టాభ్యాం దాడిమాంబునా చ సిద్ధం| తథా, ఆర్ద్రికాయాః-ధనికాయాః, కిసలయైః-పల్లవైః, యుక్తం| తథా, ఆర్ద్రకస్య శకలైర్యుక్తం| తథా, హృద్యేన-మనఃప్రియేణ, అంగారధూపేన-అంగారైర్యో ధూపో హింగ్వాదినా ప్రసిద్ధస్తేన, సురభీకృతం| తథా, సజీరకం సమరిచం బిడసౌవర్చలలవణాభ్యాముత్కటం-అధికం, వాతోత్తరస్య పవంఫాధికస్య పురుషస్య, తథా రూక్షస్య తథా మందాగ్రేస్తథా వద్ధవర్చసః కల్పయేత్| రక్తశాలిభక్తస్య వ్యంజనం-తేమనాఖ్యం, శాకవత్కల్పయేత్-శాకసంస్కారేణ కుర్యాదిత్యర్థః| వ్యంజనానితి పాఠే పుంస్త్వం చింత్యం| తథా, రసాన్| కేషాం రసాన్ ? గోగోధాదీనాం, విశేషేణ క్రవ్యభోజినాం-మాంసభక్షిణాం| తదేవమాహారం నిరుప్య పానం నిరుపయన్నాహ-

Adhikarana madirAdikaM pAnam (85-87) · Śloka 87

| మదిరాం శాRకరం గౌడం సీధుం తక్రం తుషోదకం||85|| అరిష్టం మస్తు పానీయం, పానీయం వాఽల్పకం శృతం| ధాన్యేన ధాన్యశుంఠీభ్యాం కంటకారికయాఽథవా||86|| అంతే భక్తస్య మధ్యే వా వాతవర్చోనులోమనం| |87|

స0-మదిరాది పానీయం-పాతవ్యం| అథవా, పానీయం-జలం, అతిశయేనాల్పం-అల్పకం, శృతం యథాయోగం కదాచిద్ధాన్యేన కదాచిద్ధాన్యశుంఠీభ్యాం కదాచిత్కంటకారికయా శృతం కదచిత్భక్తమ్యాంతే కదాచిన్మధ్యే, యోగ్యతావశాద్యేషాం మారుతావిష్టదిరుపత్వం తేషాం భక్తస్య మధ్యే అన్యేశాన్మంతే, మదిరాదిపానం వాతవర్చోనులోమనం,-తయోరప్రవర్తనోపారుఢయార్యథామాRగప్రవర్తనమిత్యర్థః| వాతస్యానులోమనం చ యత్తత్కఫపిత్తయోరప్యనులోమనం| పవనో హి క్రియావానక్రియావతాం దేహగతానాం భావానామనులోమనః సంభావ్యతే| తథా చ ప్రాగభ్యధాయి (హృ.సూ.అ. 19/86)-"విట్శ్లేష్మపిత్తాదిమలోచ్చ్యానాం విక్షేపసంహారకరః స యస్మాత్|" ఇత్యాది| అర్శఃసు చానులోమనం కార్యమితి దశంయితుమాహ-

Adhikarana viDvAtAdyanulomanasya Palam (87-88) · Śloka 88

| విడ్వాతకఫపిత్తానామానులోమ్యే హి నిర్మలే||87|| గుదే శామ్యంతి గుదజాః పావకశ్చాభివర్ధతే| |88|

స0-యస్మాద్విడ్వాతాదీనామానులోమ్యే సతి గుదం నిర్మలం భవతి| గుదే చ నిర్మలే గుదజాః శామ్యంతి| పావకః-కాయాగ్నిశ్చ, అభివర్ధతే యతస్తస్మాదర్శసాం విడ్వాతకఫపిత్తానులోమనం భేషాజాన్నపానాది యత్తద్దేయమితి భావః|

Adhikarana udAvartAdiShu anuvAsanam (88-89) · Śloka 89

| ఉదాబర్తపరీతా యే యే చాత్యర్థం విరూక్షితాః||88|| విలోమవాతాః శూలార్తాస్తేష్విష్టమనువాసనం| |89|

స0-యే పురుషా ఉదావర్తయుక్తా యే చాతిశయేన విరుక్షితాస్తథా విగుణపవనాః శూలపీడితాశ్చ తేష్వనువాసనమిష్టం, తంత్రకృతామితి శేషః| తదేవానువాసనమాహ-

Adhikarana anuvAsanayogaH (89-93) · Śloka 93

| పిప్పలీం మదనం బిల్వం శతాహ్వాం మధుకం వచాం||89|| కుష్ఠం శఠీం పుష్కరాఖ్యం చిత్రకం దేవదారు చ| పిష్ట్వాతైలం విపక్తవ్యం ద్విగుణక్షీరసంయుతం||90|| అర్శసాం మూఢవాతానాం తచ్ఛ్రేష్ఠమనువాసనం| గుదనిఃసరణం శూలం మూత్రకృచ్ఛ్రం ప్రవాహికాం||91|| కట్యూరుపృష్ఠదౌర్వల్యమానాహం వంక్షణాశ్రయం| పిచ్ఛాస్రావం గుదే శోఫం వాతవర్చోవినిగ్రహం||92|| ఉత్థానం బహుశో యచ్చ జయేత్తచ్చానువాసనాత్| |93|

స0-పిప్పల్యాదీని పిష్ట్వా జలేన తైలం ద్విగుణక్షీరేణ సంయుక్తం పక్తవ్యం| జలస్యాత్రానుక్తస్యాపి చతుర్గుణోఽశః ప్రకల్ప్యః| ఏవం హి ద్రవ్యాణి సమ్యక్ ముక్తరసాని స్యుః| తంత్రాంతరే చోక్తం "స్నేహే సక్షీరమాంసాద్యైః పాకో యత్రేతిరః కచిత్| జలం చతుర్గుణం తత్ర బీజాదానార్థమావపేత్|| న ముంచతి రసం ద్రవ్యం క్షీరాదిభిరుపస్కృతం| సమ్యక్పాకోప్ న జాయేత తస్మాత్తోయ వినిక్షిపేత్||" ఇతి| తచ్చ-తైలం, విగుణపవనానామర్శసాం శ్రేష్ఠం-హితం| అనువా సనాచ్చ తత్-తైలం, గుదనిఃసారణాదీన్ జయేత్|

Adhikarana athavA nirUhaH (93-94) · Śloka 94

| నిరుహం వా ప్రయుంజీత సక్షీరం పాంచమూలికం||93|| సమూత్రస్నేహలవణం కల్కైర్యుక్రం ఫలాదిభిః| |94|

స0-అథవా నిరుహం పాంచమూలికం సమానక్షీరం మూత్రస్నేహలవణాన్వితం ఫలాదిభిః-పూర్వోక్తైః, కల్కైర్యుక్తం ప్రయుంజీత| స చ పూర్వోక్తగుణః| సమానం క్షీరం యస్మిన్ తత్సక్షీరం| "సమానస్య ఛందసి" ఇతి యోగవిభాగాత్ సభావః| సహ మూత్రస్నేహలవణైర్వర్తతే సమూత్రస్నేహలవణస్తం| "వోపసర్జనస్య" ఇతి సభావః| సహశబ్దశ్చేషచ్ఛబ్దార్థః| అర్శసాం శుష్కార్ద్రత్వేన ద్వైవిధ్యం| తత్ర శుష్కార్శసాం చికిత్సితముక్త్వా, అధునా ఆర్ద్రాణాం రక్తార్శసామాహ-

Adhikarana raktArshasAM vAtakaPAnubandhe cikitsA (94-95) · Śloka 95

| అథ రక్తార్శసాం వీక్ష్య మారుతస్య కఫస్య వా||94|| అనుబంధం తతః స్నిగ్ధం రూక్షం వా యోజయేద్ధిమం| |95|

స0-రక్తార్శసామధికారే పిత్తస్య సర్వదాఽవ్యభిచారిత్వాట్ కదాచిన్మారుతానుబంధం కదాచిత్కఫానుబంధం స్వలింగతో వీక్ష్య ఉపలభ్య, స్నిగ్ధం రూక్షం వా పానాన్నౌషధం యోజయేత్| ఏతచ్చోభయమపి శీతం-న తూష్ణం, పిత్తస్యాత్ర నిత్యం సన్నిహితత్వాత్| వాతానుబంధం వీక్ష్య స్నిగ్ధం, కఫానుబంధం వీక్ష్య రూక్షం, చికిత్సితం యోజ్యం| వాతానుబంధకఫానుబంధయోర్లక్షణమాహ-

Adhikarana vAtakaPAnubandhalakShaNam (95-97) · Śloka 97

| శకృచ్ఛయావం ఖరం రూక్షమధో నిర్యాతి నానిలః||95|| కట్యూరుగుదశూలం చ హేతుర్యది చ రూక్షణం| తత్రానుబంధో వాతస్య శ్లేష్మణో యది విట్ శ్లథా||96|| శ్వేతా పీతా గురుఃస్నిగ్ధా, సపిచ్ఛః స్తిమితో గుదః| హేతుః స్నిగ్ధగురుర్విద్యాద్యథాస్వం చాస్రలక్షణాత్||97||

స0-శకృచ్ఛ్యావాదిశూలపర్యంతం లక్షణం యదా స్యాత్ తత్రానుబంధో వాతస్యేత్యవబోధ్యం| హేతుర్యది రూక్షణం-రూక్షణం చేద్ధేతురాసేవితః శకృచ్ఛ్యావాదిలక్షణం చోత్పన్నం తదా వాతానుబంధత్వం జ్ఞేయం| తథైవ విట్శ్లథాదిలక్షణం స్నిగ్ధగురుణా చ సేవితేన హేతునా సహితం శ్లేష్మణోఽనుబంధస్యానుమాపకం| అస్రస్య లక్షణాచ్చ-సిరావ్యధవిధ్యుక్తాత్ "వాతాఛ్ఛ్యావారుణం" (హృ.సూ.అ.37/40) ఇత్యాదికాచ్చ లక్షణాత్, వాతస్యానుబంధం విద్యాత్| "కఫాత్ స్నిగ్ధం" (హృ.సూ.అ. 37/41) ఇత్యాదికాల్లక్షణాత్ కఫస్యానుబంధం విద్యాత్|

Adhikarana duShTe rakte shodhanAdi (98) · Śloka 98

దుష్టేఽస్రే శోధనం కార్యం లంఘనం చ యథాబలం| |98|

స0-దుష్టే-వాతాదిదూషితే, అస్రే యథాబలం-బలానతిక్రమేణ, కదాచిల్లంఘనం శోధనం చ కార్యం| బహుదోషస్య శోధనం, ఇతరస్య లంఘనం-ఉపవాసలక్షణం, కార్యం|

Adhikarana raktasruterUpekShaNakAlaH (98) · Śloka 98

| యావచ్చ దోషైః కాలుప్యం స్రుతేస్తావదుపేక్షణం||98||

స0-యావచ్చ దోషేణాస్రస్య కాలుష్యం-అనైర్మల్యం సామదోషదుష్టత్వాత్, తావత్స్రుతేః ప్రకృతత్వాదస్రస్యోపేక్షణం కార్యం,-తథాభూతాయా రక్తస్రుతేః సంఘ్రహణాయ యత్నో న కార్య ఇత్యర్థః|

Adhikarana anantaraM tiktadravyopacAraH (99) · Śloka 99

దోషాణాం పాచనర్థం చ వహ్నిసంధుక్షణాయ చ| సంగ్రహాయ చ రక్తస్య పరం తిక్తైరుపాచరేత్||99||

స0-కాలుష్యరహితాయా రక్తస్రుతేః పరం-అనంతరం, దోషాణాం సామానాం పక్త్యర్థ తథా వహ్నేః సంధుక్షణాయ తథా రక్తస్య సంఘ్రహణార్థం తిక్తైః-తిక్తరసాఘ్రాతైద్రవ్యైః, తమర్శసముపాచరేత్, ఇతి సామాన్యోపక్రమో రక్తార్శోవికారశాంత్యర్థముపదిష్టః|

Adhikarana vAtolbaNe rakte snehaH (100) · Śloka 100

యత్తు ప్రక్షీణదోషస్య రక్తం వాతోల్బణస్య వా| స్నేహైస్తత్సాధయేద్యుక్తైః పానాభ్యంజనబస్తిషు||100||

స0-యత్పునః ప్రక్షీణదోషస్య నిరామయస్య రక్తం స్రవేత్, వాతాధికస్య వా పురుషస్య యద్రక్తం స్రవేత్, తత్స్నేహైః పానాదియుక్తైః-దత్తైః, చికిత్సేత్|

Adhikarana pittolbaNe rakte kaShAyAH (101) · Śloka 101

యత్తు పిత్తోల్బణం రక్తం ఘర్మకాలే ప్రవర్తతే| స్తంభనీయం తదేకాంతాన్న చేద్వాతకఫానుగం||101||

స0-యత్పునః పిత్తోల్బణం రక్తం గ్రీష్మతౌ ప్రవర్తతే తదేకాంతేన-అవశ్యం, స్తంభనీయం-నోపేక్షణీయం, శీఘ్రకారిత్వాత్| కిం సర్వమేవ ఘర్మతౌ రక్తం స్తంభనీయం ? నేత్యాహ-న చేద్వాతకఫానుగం,-వాతకఫానుబద్ధం తు లంఘనాదిభిరేవ చికిత్సేత|

Adhikarana kaPolbaNe cUrNakalkau (102-103) · Śloka 103

సకఫేఽస్రే పిబేత్పాక్యం శుంఠీకుటజవల్కం| కిరాతతిక్తకం శుంఠీం ధన్వయాసం కుచందనం||102|| దార్వీత్వంక్షింబసేవ్యాని త్వచం వా దాడిమోద్భవాం| |103|

స0-కఫానుగతే రక్తే శుంఠీకుటజబల్కలం క్వథితం పిబేత్| కిరాతతిక్తకాదినా(కం) వా క్వథితం పిబేత్| అథవా, దాడిమజాం త్వచం పిబేత్|

Adhikarana kaPolbaNe kuTajAvalehaH (103-104) · Śloka 104

| కుటజత్వక్ఫలం తార్క్ష్యం మాక్షికం ఘుణవల్లభాం||103|| పిబేత్తండులతోయేన కల్కితం వా మయూరకం| |104|

స0-కుటజత్వచమింద్రయవాన్ రసాంజనాదీంశ్చ తండులజలేన పిబేత్| ఘుణపిర్యాం(వల్లభాం)-అతివిషాం| అథవా, తేనైవ తండులజలేన పిష్టమపామార్గం పిబేత్|

Adhikarana kaPolbaNe dvitIyaH kuTajAvalehaH (104-108) · Śloka 108

| తులాం దివ్యాంభసి పచేదార్ద్రాయాః కుటజత్వచః||104|| నీరసాయాం త్వచి క్వాథే దద్యాత్సూక్ష్మరజీకృతాన్| సమంగాఫలినీమోచరసాన్ ముష్ట్యంశకాన్సమాన్||105|| తైశ్చ శక్రయవాన్ పూతే తతో దర్వీప్రలేపనం| పక్త్వాఽవలేహం లీఢ్వా చ తం యథాగ్నివలం పిబేత్||106|| పేయాం మండం పయస్ఛాగం గబ్యం వా ఛాగదుగ్ధభుక్| లేహోఽయం శమయత్యాశు రక్తాతీసారపాయుజాన్||107|| బలవద్రక్తపిత్తం చ స్రవదూర్ధ్వమధోఽపి వా| |108|

స0-కుటజత్వచ ఆర్ద్రాయాస్తులాం దివ్యే-ఆంతరిక్షే జలే, పచేత్| దివి భవం దివ్యం, దిగాదిత్వాద్యత్| ఏతచ్చ ద్రవ్యం సామాన్యపరిభాషాపరిమాణకల్పనయైవ క్వాథసామాన్యపరిమాణేన చ క్వథితమేకత్వం ప్రాప్తమితి తదపవాదార్థమాహ-నీరసాయామిత్యాది| తావత్పచేద్యావదేషా కుటజస్య త్వక్ నీరసా స్యాత్| నీరసత్వం చ ప్రాయేణాష్టాంశశేషే క్వాథే భవతి| తస్యాం చ నీరసాయాం సత్యాం యత్పరిమాణః క్వాథోఽవశిష్యతే తస్మిన్ క్వాథే శ్లక్ష్ణచూర్ణీకృతాన్ సమంఘాదీన్ సుష్ఠ్యంశకాన్-పలపరిమాణాన్, దద్యాత్| తైశ్చ సమంగాదిభిః సర్వైః సమానింద్రయవాన్ దద్యాత్| తతః-అనంతరం, పూతం,దర్వీప్రలేపనం పక్త్వా లీఢ్వా చ తం-అవలేహం, అనంతరం యథాగ్నిబలంబలానుసారేణ, పేయాదికం పిబేత్| కింభూతః సన్ ? ఛాగదుగ్ధభోజనః| అయం లేహో రక్తాతీసారం రకార్శాసి చ శమయతి| రక్తపిత్తం చ ప్రవృద్ధమూర్ధ్వమధో వా స్రవత్ జయేత్|

Adhikarana kaPolbaNe rodhrAdiyogaH (108-113) · Śloka 113

| కుటజత్వక్ తులాం ద్రోణే పచేదష్టాంశశోషితం||108|| కల్కీకృత్య క్షిపేత్తత్ర తాRక్ష్యశైలం కటుత్రయం| రోధ్రద్వయం మోచరసం బలాం దాడిమజాం త్వచం||109|| బిల్వకర్కటికాం ముస్తం సమంగాం ధాతకీఫలం| పలోన్మితం దశపలం కుటజస్యైవ చ త్వచః||110|| త్రింశత్పలాని గుడతో ఘృతాత్పూతే చ వింశతిః| తత్పక్వం లేహతాం యాతం ధాన్యే పక్షస్థితం లిహన్||111|| సర్వార్శోగ్రహణీదోషశ్వాసకాసాన్నియచ్ఛతి| |113|

స0-వత్సకత్వక్ తులాం జలద్రోణే పచేదష్టాంశశేషితం యావచ్చ| తత్ర-ఆష్టాంశశేషితే క్వాథే పూతే సతి, కల్కయిత్వా తాRక్ష్యశైలాదీన్ పలప్రమాణాన్ క్షిపేత్| ఏవం త్రికటూని| బిల్వకర్కటికా లఘూని బిల్వఫాలానీ| కుటజత్వచశ్చ దశపలాని| గుడపలాని త్రీంశత్| ఘృతస్య పలాని వింశతిః| ఏతత్సర్వం లేహతాం యాతం పక్వం సత్ ధాన్యరాశిమధ్యే మాసార్ధం స్థితం తం లిహన్ సర్వానర్శఃప్రమృతీన్ జయేత్|

Adhikarana kaPolbaNe Ajadugdhena shAlyannam (112-113) · Śloka 113

| రోధ్రం తిలాన్మోచరసం సమంగాం చందనోత్పలం||112|| పాయయిత్వాఽఽజదుగ్ధేన శాలీంస్తేనైవ భోజయేత్| |113|

స0-రోధ్రాదినజాదుగ్ధేన పాయయిత్వాఽఽతురం శాలీస్తేనాజక్షీరేణ భోజయేత్| ఏతచ్చోపయుక్తం పూర్వగుణం|

Adhikarana kaPolbaNe yaShTacAhvAdicUrNam (113-115) · Śloka 115

| యష్ట్యాహ్వపద్మకానంతాపయస్యాక్షీరమోరటం||113|| ససితామధు పాతవ్యం శీతతోయేన తేన వా| |115|

స0-యష్ట్యాహ్నాది సశర్కరామాక్షికం శీతజలేన తేనాజపయసా వా పాతవ్యం| క్షీరమోరటా-మధురస్రవా|

Adhikarana kaPolbaNe rodhrAdi cUrNam (114-115) · Śloka 115

| రోధ్రకట్వంగకుటజసమంగాశాల్మలీత్వచం||114|| హిమకేసరయష్ట్యాహ్వసేవ్యం వా తండులాంబునా| |115|

స0-లోధ్రాదికం తండులాంబునా రక్తార్శఃసు పాతవ్యం| అథవా, చందననాగకేసరమధుకోశీరం తండులాంబసా పాత్వయం పూర్వోక్తనుగుణం|

Adhikarana kapholbaNe atipravRutte shUle shoNite ca yavAnyAdicUrNam,kapholbaNe dugvikAdidhRutam kapholbaNe ghAtakyAdidhRutam kapholbaNe yavakShArAdidhRutam (115-117) · Śloka 117

| యవానీంద్రయవాః పాఠా బిల్వం శుంఠీ రసాంజనం||115|| చూర్ణశ్చలే హితః శూలే ప్రవృత్తే చాతి శోణితే| దుగ్ధికాకంటకారీభ్యాం సిద్ధం సర్పిః ప్రశస్యతే||116|| అథవా ధాతకీరోధ్రకుటజత్వక్ఫలోత్పలైః| సకేసరైర్యవక్షారదాడిమస్వరసేన వా||117||

స0-యవాన్యాదీనాం చూర్ణో జలేన పీతో వాతే శూలే ప్రవృత్తే చాతిశయేన రక్తే హితః| దుగ్ధికాకంటకారీభ్యాం పక్వం సర్పిరస్మిన్విషయే ప్రశస్యతే| అథవా, ధాతక్యాదిభిః సిద్ధం ఘృతం హితం| యవక్షారదాడిమస్వరసేన వా సిద్ధం ఘృతం హితం|

Adhikarana kaPolbaNe sharkarAdinavanItam (118) · Śloka 118

శర్కరాంభోజకింజిల్కసహితం సహ వా తిలైః| అభ్యస్తం రక్తగుదజాన్ నవనీతం నియఛ్ఛతి||118||

స0-శర్కరాపద్మకేసరసహితమభ్యస్తం-బహూన్యహాని భుక్తం, నవనీతం రక్తార్శాసి శమయతి| తిలైర్వా సహాభ్వస్తం నవనీతం రక్తార్శాసి శమయతి|

Adhikarana kaPolbaNe shoNite shreShThmauShadham CAganavanItAdi (119-120) · Śloka 120

ఛాగాని నవనీతాజ్యక్షీరమాంసాని, జాంగలః| అనమ్లో వా కదమ్లో వా సవాస్తుకరసో రసః||119|| రక్తశాలిః సరో దఘ్నః షష్టికస్తరుణీ సురా| తరుణశ్చ సురామండః శోణితస్యౌషధం పరం||120||

స0-ఛాగసంబంధీని నవనీతాదీన తథా జాంగలరసాదీని రక్తస్య పరమౌషధం| జాఙలో వా రసః స-వాస్తుకరసేన వర్తత ఇతి సవాస్తుకరసః, అనమ్లః-అమ్లరహితః, కదమ్లః-ఈషదమ్లో వా, ఆమ్యస్తో రక్తగుదజాన్నియఛ్ఛతి| రక్తశాలిః-తజ్జో భక్త ఇత్యర్థః| దఘ్నః సరో-దప్యుత్తరః| షష్టికో వ్రీహిః| తరుణీ సంజాతమధురప్రాయా సురా, [తరుణో సురా]మండశ్చ| ఏతద్రక్తజ్ఞాల్యాది శోణితస్య పరమౌషధం|

Adhikarana kapholbaNe palANDuH (121) · Śloka 121

పేయాయూషరసాద్యేషు పలాండుః కేవలోఽపి వా| స జయత్యుల్బణం రక్తం మారుతం చ ప్రయోజితః||121||

స0-పేయాదిషు ప్రయోజితః పలాండుః, కేవలో వా రక్తమత్యుల్బణం వాతం చ జయతి|

Adhikarana vAtajaye yatnaH (122) · Śloka 122

వాతోల్బణాని ప్రాయేణ భవంత్యస్నేఽతినిఃసృతే| అర్శాసి తస్మాదధికం తజ్జయే యత్నమాచరేత్||122||

స0-ప్రాయేణరక్తేఽతిస్రుతే వాతాధికాని దుర్నామాని మతో భవంతి, తస్మాద్ధేతోస్తజ్జయే-పవనయే, యత్నం కుర్యాత్|

Adhikarana prabale raktapitte shItopacAraH (123) · Śloka 123

దృష్ట్వాఽస్రపిత్తం ప్రబలమబలౌ చ కఫానిలౌ| శీతోపచారః కర్తవ్యః సర్వథా తత్ప్రశాంతయే||123||

స0-రక్తపిత్తం ప్రవృద్ధం దృష్ట్వా కఫనిలౌ చాబలావుపలభ్య తత్ప్రశాంతయర్థం శీతోపచారః కర్తవ్యః|

Adhikarana evamashame rasairghRutaishca tarpaNaM tailAdinAsecanaM ca (124-125) · Śloka 125

న చేదేవం శమస్తస్య స్నిగ్ధోష్ణైస్తర్పయేత్తతః| రసైః, కోష్ణైశ్చ సర్పిర్భిరవాపీడకయోజితైః||124|| సేచయేత్తం కవోష్ణైశ్చ కామం తైలపయోఘృతైః| |125|

స0-యద్యేవం శమో న స్యాత్తదా రసైస్తర్పయేత్| "రస ఇత్యవిశేషోక్తౌ యోజ్యో మాంసభవో రసః|" కింభూతైః ? స్నిగ్ధోష్ణైః| తథా, కోష్ణైర్ఘృతైశ్చ పునస్తర్పయేత్| కింభూతైః ? అవపీడకేనరోగానుత్పాదనీయోక్తేన (హృ. సూ. అ. 4/6), ప్రయోజితైః| తం చ కవోష్ణైర్యథాయోగం తైలపయోఘృతైః సేచయేత్|

Adhikarana siddhaH picCAbastiH (125-129) · Śloka 129

| యవాసకుశకాశానాం మూలం పుష్పం చ శాల్మలేః||125|| న్యగ్రోధోదుంబరాశ్వత్థశుంగాశ్చ ద్విపలోన్మితాః| త్రిప్రస్థే సలిలస్యైతత్క్షీరప్రస్థే చ సాధయేత్||126|| క్షీరశేషే కషాయే చ తస్మిన్ పూతే విమిశ్రయేత్| కల్కీకృతం మోచరసం సమంగా చందనోత్పలం||127|| ప్రియంగుం కౌటజం బీజం కమలస్య చ కేసరం| పిచ్ఛాబస్తిరయం సిద్ధః సఘృతక్షౌద్రశర్కరః||128|| ప్రవాహికాగుదభ్రం శరక్తస్రావజ్వరాపహః| |129|

స0-యవాసాదీనాం మూలం శాల్మలేః పుష్పం తథా న్యగ్రోధాదీనాం చ శుంగా ఏతద్ ద్రవ్యకదంబకం ప్రత్యేకం ద్విపలప్రమాణం జలప్రస్థత్రయే క్షీరప్రస్థే చ పాచయేత్| క్షీరశేషే చ కషాయే తస్మిన్ పూతే సతి కల్కీకృతం మోచరసాది మిశ్రయేత్| మోచరసాదయోఽత్ర సత్రిభాగమాత్రశాణకర్షమాత్రా గ్రాహ్యా. (?), బస్తికల్పే కోశాతకాదౌ నిరుహే (హృ. క. అ. 4/17) వింశతిపలప్రమాణే కార్షికాణామేవ ద్రవ్యాణామభ్యనుజ్ఞానాత్| అయం పిచ్ఛాబస్తిః సిద్ధో ఘృతమాక్షికశర్కరాన్వితః ప్రవాహికాదిహరః| అల్పయా మాత్రయా నిరుహో బస్తిరేవ పిచ్ఛాబస్తిరుచ్యతే|

Adhikarana anuvAsane snehaH (129-130) · Śloka 130

| యష్ట్యాహ్వపుండరీకేణ తథా మోచరసాదిభిః||129|| క్షీరద్విగుణితః పక్వో దేయః స్నేహోఽనువాసనం| |130|

స0-మధుయష్టికయా ప్రపౌండరీకేణ తథా మోచరసాదిభిః-పూర్వోక్తైః (శ్లో.127) కల్కీకృతైః, క్షీరద్విగుణితః పక్వః సన్ స్నేహోఽనువాసనం దేయః|

Adhikarana cA~ggerIghRutam (130-133) · Śloka 133

| మధుకోత్పలరోధ్నాంబు సమంగా బిల్వచందనం||130|| చవికాఽతివిషా ముస్తం పాఠా క్షారో యవాగ్రజః| దార్వీత్వంక్షాగరం మాంసీ చిత్రకో దేవదారు చ||131|| చాంగేరీస్వరసే సర్పిః సాధితం తైస్త్రిదోషజిత్| అర్శోతిసారగ్రహణీపాండురోగజ్వరారుచౌ||132|| మూత్రకృచ్ఛ్రే గుదభ్రంశే బస్త్యానాహే ప్రవాహణే| పిచ్ఛాస్రావేఽర్శసాం శూలే దేయం తత్పరమౌషధం||133||

స0-మధుకాదిద్రవ్యైః స్నేహచతుర్థభాగప్రమాణైశ్చాంగేరీస్వరసే ఘృతాచ్చతుర్గుణే ఘృతం సాధితం త్రిదోషజిత్| అర్శఃప్రభృతిష్వేతద్ ఘృతం దేయం| యతః పరమౌషధం|

Adhikarana madhurAmlAdInAM vyatAsena prayojanam (134) · Śloka 134

వ్యాత్యాసాన్మధురామ్లాని శీతోష్ణాని చ యోజయేత్| నిత్యమగ్నిబలాపేక్షీ జయత్యర్శఃకృతాన్ గదాన్||134||

స0-వ్యత్యాసేన-విపర్యయేణ, మధురాణ్యమ్లాని చ శీతాన్యుష్ణాని చ నిత్యమగ్నిబలాపేక్షీ యోజయేత్| ఏవం చార్శఃకృతామతిశయినీం రుజం జయతి|

Adhikarana udAvarte svedaH udAvarte vartiH (135-137) · Śloka 137

ఉదావర్తార్తమభ్యజ్య తైలైః శీతజ్వరాపహైః| సుస్నిగ్ధైః స్వేదయేత్పిండైర్వర్తిమస్మై గుదే తతః||135|| అభ్యక్తాం తత్కరాంగుష్ఠసన్నిభామనులోమనీం| దద్యాచ్ఛ్యామాత్రివృద్దంతీపిప్పలీనీఫలైః||136|| విచూర్ణితైర్ద్విలవణైర్గుడగోమూత్రసంయుతైః| తద్వన్మాగధికారాఠగృహధూమైః ససర్షపైః||137||

స0-ఉదావర్తేనార్తం నరం తైలైః శీతజ్వరాపహైః-తగరాగురుకుంకుమాదిద్రవ్యసాధితైః, అభ్యజ్య సుస్నిగ్ధైః పిండైః స్వేదయేత్| తతః-స్వేదాదనంతరం, అస్మై-ఉదావర్తవతే, గుదేఽభ్యక్తేఽభ్యక్తాం వర్తి దద్యాత్| తత్కరాంగుష్ఠసన్నిభాం-ఆతురహస్తాంగుష్ఠసదృశీం| తథా, అనులిమకరీం దద్యాత్-క్షిపేత్| కైః కృతాం వర్తిం ? ఇత్యాహ శ్యామేత్యాది| శ్యామాదిభిః సైంధవాక్షలవణయుక్తైః సూక్ష్మరజీకృతైర్గుడగోమూత్రసంయుక్తైః కృతాం వర్తి క్షిపేత్| తథైవ మాగధికామదనఫలగృహధూమసర్షపైర్గుడగోమూత్రాంబితైర్వర్తి క్షిపేత్|

Adhikarana udAvarte cUrNam (138) · Śloka 138

ఏతేషామేవ వా చూర్ణం గుదే నాడ్యా వినిర్ధమేత్| |138|

స0-అథవా, ఏతేషామేవ-పూర్వోక్తానాం, చూర్ణం నాద్యా గుదే వినిర్ధమేత్|

Adhikarana udAvarte snehabastiH (138-140) · Śloka 140

| తద్విఘాతే సుతీక్ష్ణం తు బస్తిం స్నిగ్ధం ప్రపీడయేత్||138|| ఋజూ కుర్యా-దశిరావిణ్మూత్రమరుతోఽస్య సః| భూయాఽనుబంధే వాతఘ్నేర్విరేచ్యః స్నేహరేచనైః||139|| అనువాస్యశ్చ రౌక్ష్యాద్ధి సంగో మారుతవర్చసోః| |140|

స0-తద్వివాతే-కార్యం కర్తుమశక్తే తస్మింశ్రూర్ణే, బస్తి స్నిగ్ధం స్నేహబస్తిం, సుతీక్ష్ణం దద్యాత్| సః-బస్తిః, అస్య-ఆతురస్య, గుదశిరావిణ్మూత్రవాతాననులోమయేత్| పునరనుబంధే సతి స్నేహరేచనైర్విరేచనీయశ్చానువాసనీయశ్చ| హి-యస్మాత్, రౌక్ష్యాద్ధేతోర్మరుతస్య పురీషస్య చ సంగో భవతి|

Adhikarana udAvarte kalyANakakShAraH (140-143) · Śloka 143

| త్రిపటుచికటుశ్రేష్ఠాదంత్యరుష్కరచిత్రకం||140|| జర్జరం స్నేహమూత్రాక్తమంతర్ధూమం విపాచయేత్| శరావసంధౌ మృల్లిప్తే క్షారః కల్యాణకాహ్వయః||141|| స పీతః సర్పిషా యుక్తో భక్తే వా స్నిగ్ధభోజినా| ఉదావర్తవిబంధార్శోగుల్మపాండూదరకృమీన్||142|| మూత్రసంగాశ్మరీశోఫహృద్రోగగ్రహణీగదాన్| మేహప్లీహరుజానాహశ్వాసకాసాంశ్చ నాశయేత్||143||

స0-త్రిపట్వాది జర్జరీకృతం-సూక్ష్మీకృతం, స్నేహమూత్రాభ్యామక్త మంతర్ధూమం కృత్వా విపాచయేచ్ఛరావసంపుటే| అత ఏవాహ-శరావసంధౌ మృల్లిప్త ఇతి| అయం చ కల్యాణకో నామ క్షారః సర్పిషా పీతః స్నేహభోజినా వా భక్తే యుక్తః సన్నుదావర్తాదీన్ నాశయేత్|

Adhikarana udAvarte gADhavarcArshasAM proktaM cikitsitamapi (144) · Śloka 144

సర్వం చ కుర్యాద్యత్ప్రోక్తమర్శసాం గాఢవర్చసాం| |144|

స0-యచ్చ గాఢవర్చసామర్శసాం ప్రోక్తం తచ్చ సర్వం కుర్యాత్|

Adhikarana pUtikara~jjashuktam (144) · Śloka 144

ద్రోణేఽపాం పూతివల్కద్వితులమథ పచే- త్పాదశేషే చ తస్మిన్ దేయాఽశీతిరుగుడస్య ప్రతనుకరజసో వ్యోషతోఽష్టౌ పలాని| ఏతన్మాసేన జాతం జనయతి పరమా- మూష్మణః పక్తిశక్తిం శుక్తం కృత్వాఽఽనులోమ్యం ప్రజయతి గుదజ- ప్లీహగుల్మోదరాణి||144||

స0-ద్వయోస్తులయోః సమాహరో ద్వితులం| పూతికరంజస్య త్వచస్తులాద్వయం-పలశతద్వయం, జలద్రోణే పచేత్| తస్మింశ్చ పాదశేషే సతి గుడస్యాశీతిః పలాని క్షేప్తవ్యాని| త్రికటుకస్య సూక్ష్మచూర్ణస్యాష్టౌ పలాని దేయాని| ఏతత్సర్వం మాసేన శుక్తం జాతం ప్రబలమగ్ని కురుతే| ఆనులోమ్యం కృత్వా గుదజాదిణ్ జయతి| స్రగ్ధరావృత్తం|

Adhikarana pUtikara~jjacukram (145-148) · Śloka 148

పచేత్తులాం పూతికరంజవల్కాద్ ద్వే మూలతశ్చిత్రకకంటకార్యోః| ద్రోణత్రయఽపాం చరణావశేషే పూతే శతం తత్ర గుడస్య దద్యాత్||145|| పలికం చ సూచిర్ణితం త్రిజాత త్రికటుగ్రంథికదాడిమాశ్మభేదం| పురపుష్కరమూలధాన్యచవ్యం హపుషామాRద్రకమమ్లవేతసం చ||146|| శీతీభుతం క్షౌద్రవింశత్యుపేత- మార్ద్రద్రాక్షాబీజపూరాద్రకైశ్చ| యుక్తం కామం గండికాభిస్తథేక్షోః సర్పిఃపాత్రే మాసమాత్రేణ జాతం||147|| చుక్రం క్రకచమివేదం దుర్దామ్నాం వహ్నిదీపనం పరమం| పాండుగరోదరగుల్మప్లీహానాహాశ్మకృచ్ఛ్రఘ్నం||148||

స0-పూతికరంజత్వచస్తులామేకాం ద్వే చ తులే చిత్రకకంటకారీమూలయోర్జలద్రోణత్రయే పచేత్| పాదశేషే చ తస్మిన్ పూతే గుడస్య పలశతం దద్యాత్| ఉపజాతివృత్తం| త్రిజాతకాది సూక్ష్మరజీకృతం ప్రత్యేకం పలప్రమాణం నిఃక్షిపేత్| ఏతత్సర్వం చూర్ణితం శ్లక్ష్ణపిష్టం దద్యాత్| ఔపచ్ఛందసికం వృత్తం| ఏతచ్చ శీతీభుతం సత్ క్షౌద్రవింశత్యోపేతమార్ద్రద్రాక్షాదిభిశ్చోపేతమిక్షుగండికాభిశ్శ్చ యథేచ్ఛం యుక్తం సర్పిఃపాత్రే మాసమాత్రేణ జాతం చుక్రమితి వక్ష్యమాణేన సంబంధః| శుక్తమిదమర్శసాం క్రకచమివ-కరపత్రతుల్యం, కర్తనశక్తిసామార్థ్యాత్| తథా పరం వహ్నిదీపనం పాంఢ్వాదిఘ్నం చ| శాలినీవృత్తం, ఆర్యా చ|

Adhikarana pIluPalashuktam (150) · Śloka 150

ద్రోణం పీలురసస్య వస్త్రగలితం న్యస్తం హవిర్భాజనే యుంజీత ద్విపలైర్మదామధుఫలాఖర్జూరధాత్రీఫలైః| పాఠామాద్రిదురాలభామ్లవిదులవ్యోషత్వగేలోల్లకైః స్పృక్కాకోలలవంగవేల్లచపలామూలాగ్నికైః పాలికైః| గుడపలశతరోజితం నివాతే నిహితమిదం ప్రపిబంశ్చ పక్షమాత్రాత్| నిశమయతి గుదాంకురాన్ సుగుల్మా- ననలబలం ప్రబలం కరోతి చాశు||150||

స0-పీలుఫలానాం రసస్య ద్రోణం వస్త్రపూతం సర్పిర్భాండే న్యస్తం మదాదిభిర్ద్విపలప్రమాణైః పాఠాదిభిశ్చ పాలికైర్యుంజీత| మదాధాతకీ| మధుఫలా-ద్రాక్షా| మాద్రీ-రేణుకా| విదులో-వేతసః| శార్దూలవిక్రీడితం| తథా గుడపలశతేన యోజితం నివాతే ధృతం పక్షమాత్రాదనంతరం ప్రపిబన్నర ఇదమర్శాసి గుల్మం చ శమయతి| ద్రాగగ్నిబలం చ ప్రకృష్టం విధత్తే| పుష్పితాగ్రా|

Adhikarana dashamUlAdiguDaH (151-152) · Śloka 152

కైకశో దశపలే దశమూలకుంభ పాఠాద్వయార్కౌణవల్లభకట్ఫలఘ్నాం| దగ్ధే స్రుతేఽను కలశేన జలేన పక్వే పాదాస్థతే గుడతులాం, పలపంచకం చ||151|| వహ్నర్ముష్టీ ద్వే యవక్షారతశ్చ| దర్వీమాలింపన్ హంతి లీఢో గుడోఽయం గుల్మప్లీహార్శఃకుష్ఠమేహాగ్నిసాదాన్||152||

స0-దశమూలాదీనాం ప్రత్యేకం దశపలే దగ్ధే జలద్రోణేన స్రుతే జలే పక్వే పాదశేషే చాస్మిన్ గుడతులాం వ్యోషాదీనాం చ ప్రత్యేకం పలపంచకం దద్యాత్| చిత్రకస్య పలద్వయం యవక్షారస్య చ పలద్వయం దద్యాత్| దర్వీమాలింపన్ దర్వీలేపీ సన్నయం గుడో లీఢో-భక్షితో, గుల్మాదీన్ పరాకరోతి| వసంతతిలకం వైశ్వదేవీయం వృత్తం చ|

Adhikarana citrakAvalehaH (153-154) · Śloka 154

తోయద్రోణే చిత్రకమూలతులార్ధం సాధ్యం యావత్పాదదలస్థమథేదం| అష్టౌ దత్వా జీర్ణగుడస్య పలాని క్వాథ్యం భుయః సాంద్రతయా సమమేతత్||153|| త్రికటుకమిసిపథ్యాకుష్టముస్తావరాంగ కృమిరిపుదహనైలాచూర్ణకీర్ణోఽవలేహః| జయతి గుదజకుష్ఠప్లీహగుల్మోదరాణి ప్రబలయతి హుతాశం శశ్వదభ్యస్యమానః||154||

స0-తోయస్య ద్రోణే చిత్రకమూలస్య తులార్ధం సాధ్యం యావదష్టాంశశేషమిదం స్యాత్| తతః పురాణగుదపలాన్యష్తౌ దత్త్వా పునరపి క్వాథ్యం యావత్సాంద్రత్వం గతం| "ంతౌ జ్యో భద్రా వేదవసూ చ విరామః|" త్రికటుకాదిచూర్ణయుక్తోఽయం లేహో నిత్యమభ్యస్యమానో దారుణ(దుర్నామ) కుష్ఠాదీని జయతి| అగ్నిం చ ప్రకృష్టం కురుతే| మాలినీవృత్తం|

Adhikarana guDAdiguTikA (155) · Śloka 155

గుడవ్యోషవరావేల్లతిలారుష్కరచిత్రకైః| అర్శాంసి హంతి గులికా త్వగ్వికారం చ శీలితా||155||

స0-గుడాదిభిర్గులికా కృతాఽభ్యస్తా దుర్నామాని హంతి త్వగ్వికారం చ|

Adhikarana sUraNapuTapAkaH (156) · Śloka 156

మృల్లిప్తం సౌరణం కందం పక్త్వాఽగ్నౌ పుటపాకవత్| అద్యాట్సతైలలవణం ద్రునామవినివృత్తయే||156||

స0-సౌరణం కందం మృదా లిప్తమగ్నౌ పుటపాకవత్ పక్వం తైలలవణాన్వితమశ్నీయాద్ దుర్నామోపశమాయ|

Adhikarana anyA sUraNaguTikA (157-158) · Śloka 158

మరిచపిప్పలినాగరచిత్రకాన్ క్రమవివర్ధితభాగసమాహృతాన్| శిఖిచతుర్గుణసూతణయోజితాన్ కురు గుడేన గుడాన్ గుదజచ్ఛిదః||157|| చూర్ణికృతాః షోడశ సూరణస్య భాగాస్తతోఽర్ధేన చ చిత్రకస్య| మహౌషధాద్ద్వౌ మరిచస్య చైకో గుడేన దుర్నామజయాయ పిండీ||158||

స0-మరిచాదీన్ క్రమవర్ధితభాగాన్ చిత్రకచతుర్గుణసూరణయోజితాన్ గుడాన్ గుడేన కురు గుదాంకురచ్ఛిదః| ద్రుతవిలంబితం| స0-సూక్ష్మరజీకృతాః సూరణభాగాః షోడశ, చిత్రకభాగా అష్టౌ, నాగరస్య ద్వౌ, మరిచస్య చైకో, గుడేనైషాం పిండీ *కృతా దుర్నామజయాయ స్యాత్| ఉపజాతివృత్తం|

Adhikarana vaDavAmukhaScUrNaH (159) · Śloka 159

పథ్యానాగరకృష్ణాకరంజవేల్లాగ్నిభిః సితాతుల్యైః| వడవాముఖ ఇవ జరయతి బహుగుర్వపి భోజనం చూర్ణః||159||

స0-పథ్యాదిభిః సితాతుల్యైశ్చూర్ణౌ బహు గురు చ భోజనం వడవాముఖ ఇవ జరయతి| "ఆర్యాయాః పూర్వార్ధే యథోక్తమాత్రాదతోమయా లక్ష్మ| గీతిం [ తత్ర ] విధివిదో వదంతి సంవీక్ష్య తదితరత్రాపి||"

Adhikarana kali~ggAdivaTikA (160) · Śloka 160

కలింగలాంగలీకృష్ణావహ్న్యపామార్గతండులైః| భూనింబసైంధవగుడైర్గుడా గుదజనాశనాః||160||

స0-కలింగకాదిభిర్గుడాః-వటికాః, అర్శోఘ్నాః|

Adhikarana saindhavAdicUrNam (161) · Śloka 161

లవణోత్తమవహ్నికలింగయవాం- శ్చిరిబిల్వమహాపిచుమందయుతాన్| పిబి సప్తదినం మథితాలుడితాన్ యది మర్దితుమిచ్ఛాస పాయురుహాం||161||

స0-సైంధవాదీని తక్రాలోడితాని పిబ యద్యర్శాసి జిఘాంససి| "అథ తోటకమబ్ధిసకారచితం|"

Adhikarana shuShkArshaH su shreShThamauShadham ArdrArshaHsu shreShmauShadham sarvArshaHsu shreShmauShadham (162) · Śloka 162

శుష్కేషు భల్లాతకమగ్న్యముక్తం భైషజ్యమార్ద్రేషు తు వత్సకత్వక్| సర్వేషు సర్వర్తుషు కాలశేయ- మర్శఃసు బల్యం చ మలాపహం చ||162||

స0-శుష్కేష్వర్శఃసు భల్లాతకం భైషజ్యం అగ్న్యం-ప్రధానముదితం| ఆRద్రేషు పునరర్శఃసు కుటజత్వగ్భైషజ్యమగ్న్యం కథితం| సర్వేష్వర్శఃసు-శుష్కష్వార్ద్రేషు చ, సర్వర్తుషు-సర్వకాలం, కాలశేయం-మథైతం, అగ్న్యం బల్యం-బలావహం, మలాపహం-దోషాపహం చ| ఇంద్రవజ్రావృత్తం|

Adhikarana arshaHsu sevyAsevyam (163) · Śloka 163

భిత్త్వా విబంధాననులోమనాయ యన్మారుతస్యాగ్నిబలాయ యచ్చ| తదన్నపానౌశధమర్శసేన సేవ్యం, వివర్జ్యం విపరీతమస్మాత్||163||

స0-విబంధాన్-స్త్యానకఫదిరుపాన్, భిత్త్వా యత్-అన్నపానౌషధమాసేవితం, మారుతస్యానులోమనాయ-స్వవర్త్మప్రవర్తనాయ, తథా యచ్చాగ్నిబలాయ-అగ్నివర్ధనాయ సంపద్యతే, తదేవాన్నపానౌషధం దుర్నామవతా సేవ్యం| అస్మాత్-యథోక్తాత్, విపరీతం-యదన్నపానౌషధం మారుతస్య విబంధకరమగ్నిసాదనం చ తత్, తేన వివర్జ్య-న సే-వ్యం| ఉపజాతివృత్తం|

Adhikarana arshAdau visheSheNAgnirakShaNam (8) · Śloka 8

అర్శోతిసారగ్రహణీవికారాః ప్రాయేణ చాన్యోన్యనిదానభూతాః| సన్నేఽనలే సంతి, న సంతి దీప్తే, రక్షేదతస్తేషు విశేషతోఽగ్నిం||164|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితా యామష్టాంగహృదయసంహితాయాం చతుర్థే చికిత్సిత- స్థానేఽర్శశ్చికిత్సితం నామా ష్టమోఽధ్యాయః||8||

స0-అర్శోతిసారగ్రహణ్యోన్యనిదానభూతాః-పరస్పరం హేతుభూతాః, ప్రాయేణ-బాహుల్యేన, అనలే చ సన్న ఏతే రోగా భవంతి| దీప్తే త్వగ్నౌ న సంతి, యతస్తతః-అస్మాత్కారణాత్, తేషు విశేషేషాగ్ని రక్షేదితి| ఇంద్రవజ్రావృత్తం| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్ర శ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీ- కాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానేఽర్శ- శ్చికిత్సితం నామాష్టమోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 8||