8. arśaścikitsitādhyayaḥ

Adhikarana arshashcikitsitAdhyAyaH arshasAM dAhavishiH arshasAM dAhAnantaraM karavyam arshasAM ekaikasya saptAhAdupacAraH (2-9) · Śloka 9

అథతోఽర్శసాం చికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2|| ) కాలే సాధారణే వ్యాభ్రే నాతిదుర్బలమర్శసం| విశుద్ధకోష్ఠం లఘ్వల్పమనులోమనమాశితం||1|| శుచి కృతస్వస్త్యయనం ముక్తవిణ్మూత్రమవ్యథం| శయనే ఫలకే వాఽన్యనరోత్సంగే వ్యపాశ్రితం||2|| పూర్వేణ కాయేనోత్తానం ప్రత్యాదిత్యగుదం సమం| సమున్నతకటీదేశమథ యంత్రణవాససా||3|| సక్థ్నోః శిరోధరాయాం చ పరిక్షిప్తమృజు స్థితం| ఆలంబితం పరిచరైః సర్పిషాఽభ్యక్తపాయవే||4|| తతోఽస్మై సర్పిషాఽయక్తం నిదఘ్యాదృజు యంత్రకం| శనైరనుసుఖం పాయౌ, తతో దృష్ట్వా ప్రవాహణాత్||5|| యంత్రే ప్రవిష్టం దుర్నామ ప్లోతగుంఠితయాఽను చ| శలాకయోత్పీడ్య భిషక్ యథోక్తవిధినా దహేత్||6|| క్షారేణైవార్ద్రమితరత్క్షారేణ జ్వలనేన వా| మహద్వా వలినశ్ఛత్త్వా వీతయంత్రమథాతురం||7|| స్వభ్యక్తపాయుజఘనమవగాహే నిధాపయేత్| నిర్వాతమందిరస్థస్య తతోఽస్యాచారమదిశేత్||8|| ఏకైకమితి సప్తాహాత్సప్తాహాత్సముపాచరేత్| |9|

Adhikarana bahvarshasaH upacArakramaH (9-10) · Śloka 10

| ప్రాగ్దక్షిణం తతో వామమర్శః పృష్టాగ్రజం తతః||9|| బహ్వర్శసః|10|

Adhikarana sudagdhasya lakShaNam (10) · Śloka 10

సుదగ్ధస్య స్యాద్వాయోరనులోమతా| రుచిరన్నేఽగ్నిపటుతా స్వాస్థ్యం వర్ణబలోదయః||10||

Adhikarana bastishUle lepaH (11) · Śloka 11

బస్తిశూలే త్వధో నాభేర్లేపయేఛ్లక్ష్ణకల్కితైః| వర్షాభూకుష్ఠసురభిమిశిలోహామరాహ్వయైః||11||

Adhikarana shakRunmUtrapratIghAte kvAthaH shakRunmUtra kShIraM tailaM vA shakRunmUtra annaM snehASca (12-14) · Śloka 14

శకృన్మూత్రప్రతీఘాతే పరిషేకావగాహయోః| వరణాలంబుషైరండగోకంటకపునర్నవైః||12|| సుషవీసురభీభ్యాం చ క్వాథముష్ణం ప్రయోజయేత్| సస్నేహమథవా క్షీరం తైలం వా వాతనాశనం||13|| యుంజీతాన్నం శకృద్భేది స్నేహాన్ వాతఘ్నదీపనాన్| |14|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM secanavidhiH dAhAyonyArshasAM stailam dAhAyonyArshasAM kShArakarmakaraM svedaH (14-17) · Śloka 17

| అథాప్రయోజ్యదాహస్య నిర్గతాన్ కఫవాతజాన్||14|| సస్తంభకండూరుక్శోఫానభ్యజ్య గుదకీలకాన్| బిల్వమూలాగ్నికక్షారకుష్ఠైః సిద్ధేన సేచయేత్||15|| తైలేనాహిబిడాలోష్త్రవరాహవసయాఽథవా| |కాసీసం సైంధవం రాస్నా శుంఠీ కుష్ఠం చ లాంగలీ| శిలాభ్రకాశ్వమారం చ జంతుహృద్దంతిచిత్రకౌ||1|| హరితాలం తథా స్వర్ణక్షీరీ తైశ్చ పచేత్సమైః| తైలం సుధార్కపయసీ గవాం మూత్రే చతుర్గుణే||2|| ఏతదభ్యంగతోఽర్శాంసి క్షారవత్పాతయేద్ద్రుతం| క్షారకర్మకరం హ్యేతన్న చ దూషయతే వలిం||3|| ] స్వేదయేదను పిండేన ద్రవస్వేదేన వా పునః||16|| సక్తూనాం పిండికాభిర్వా స్నిగ్ధానాం తైలసర్పిషా| రాస్నాయా హపుషాయా వా పిండైర్వా కార్ష్ణ్యగంధికైః||17||

Adhikarana dAhAyonyArshasAM dhUpanam (18-19) · Śloka 19

అర్కమూలం శమీపత్రం నృకేశాః సర్పకంచుకం| మార్జారచర్మ సర్పిశ్చ ధూపనం హితమర్శసాం||18|| తథాఽశ్వగంధా సురసా బృహతీ పిప్పలీ ఘృతం| |19|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM gudajashAtanI vartiH (19-20) · Śloka 20

| ధాన్యామ్లపిష్టైర్జీమూతబీజైస్తజ్జాలకం మృదు||19|| లేపితం ఛాయయా శుష్కం వర్తిర్గుదజశాతనీ| |20|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM gudajashA anyA vartiH (20-21) · Śloka 21

| సజాలమూలజీమూతలేహే వా క్షారసంయుతే||20|| గుంజాసూరణకూష్మాండబీజైర్వర్తిస్తథాగుణా| |21|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM gudajashAtanA lepaH (21-26) · Śloka 26

స్నుక్క్షీరార్ద్రనిశాలేపస్తథా, గోమూత్రకల్కితైః||21|| కృకవాకుశకృత్కృష్ణానిశాగుంజాఫలైస్తథా| స్నుక్క్షీరపిష్టైః షడ్గ్రంథాహలినీవారణాస్థిభిః||22|| కులీరశృంగివిజయాకుష్ఠారుష్కరతుత్థకైః| శిగ్రుమూలకజైర్బీజైః పత్రైరశ్వఘ్ననింబజైః||23|| పీలుమూలేన బిల్వేన హింగునా చ సమన్వితైః| కుష్ఠం శిరీషబీజాని పిప్పల్యః సైంధవం గుడః||24|| అర్కక్షీరం సుధాక్షీరం త్రిఫలా చ ప్రలేపనం| ఆర్కం పయః సుధాకాండం కటుకాలాబుపల్లవాః||25|| కరంజో బస్తమూత్రం చ లేపనం శ్రేష్ఠమర్శసాం| ఆనువాసనికైర్లేపః పిప్పల్యాద్యైశ్చ పూజితః||26||

Adhikarana dAhAyonyArshasAM gudajashAtanA tailAni (27) · Śloka 27

ఏభిరేవౌషధైః కుర్యాత్తైలాన్యభ్యంజనాయ చ| |27|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM dhUpanAdiBirduShTarUdhirasrAvaH (27-28) · Śloka 28

| ధూపనాలేపనాభ్యంగైః ప్రస్రవంతి గుదాంకరాః||27|| సంచితం దుష్టరుధిరం, తతః సంపద్యతే సుఖీ| |28|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM jalaukAdiBiH (28-29) · Śloka 29

| అవర్తమానముచ్ఛూనకఠినేభ్యో హరేదసృక్||28|| అర్శోభ్యో జలజాశస్త్రసూచీకూర్చైః పునః పునః| |29|

Adhikarana dAhAyonyArshasAM duShTaraktAvasecane kAraNam (29-30) · Śloka 30

| శీష్ణస్నిగ్ధరూక్షైర్హి న వ్యాధిరుపశామ్యతి||29|| రక్తే దుష్టే భిషక్ తస్మాద్రక్తమేవావసేచయేత్| |30|

Adhikarana arshonAshakaM takram (30-31) · Śloka 31

| యో జాతో గోరసః క్షీరాద్వహ్నిచూర్ణావచూర్ణితాత్||30|| పిబంస్తమేవ తేనైవ భుంజానో గుదజాన్ జయేత్| |31|

Adhikarana arshonAshakaM cUrNam (31-32) · Śloka 32

కోవిదారస్య మూలానాం మథితేన రజః పిబన్||31|| అశ్వన్ జీర్ణే చ పథ్యాని ముచ్యతే హతనామభిః|32|

Adhikarana gugashvayathushUtai hiDgvAdi gugashvayathushUtai guDaharItakI gugashvayathushUtai pathyAdicUrNam gugashvayathushUtai kali~ggAdicUrNam gugashvayathushUtai tripaTvAdi cUrNam (32-34) · Śloka 34

| గుదశ్వయథుశూలార్థో మందాగ్నిర్గౌల్మికాన్ పిబేత్||32|| హింగ్వాదీననుతక్రం వా ఖాదేంగుడహరీతకీం| తక్రేణ వా పిబేత్పథ్యావేల్లాగ్నికుటజత్వచః||33|| కలింగమగధాజ్యోతిఃసూరణాన్ వాంఽశవర్ధితాన్| కోష్ణాంబునా వా త్రిపటువ్యోషహింగ్వమ్లవేతసం||34||

Adhikarana gudashvayathushUlArte takratarpaNam gudashvayathushUlArte hapuShAdi cUrNam gudashvayathushUlArte pIluPalAni gudashvayathushUlArte nirannena takrapAnam (35-37) · Śloka 37

యుక్తం బిల్వకపిత్థాభ్యాం మహౌషధబిడేన వా| అరుష్కరైర్యవాన్యా వా ప్రదద్యాత్తక్రతర్పణం||35|| దద్యాద్వా హపుషాహింగుచిత్రకం తక్రసంయుతం| మాసం తక్రానుపానాని ఖాదేత్పీలుఫలాని వా||36|| పిబేదహరహస్తక్రం నిరన్నో వా ప్రకామతః| |37|

Adhikarana atyarthaM mandAgnau takropacAra eva (37) · Śloka 37

| అత్యర్థం మందకాయాగ్నేస్తక్రమేవావచారయేత్||37||

Adhikarana takropacArakAlaH ashaktau avalehikA peyA ca ataH paraM shAlyannam (38-40) · Śloka 40

సప్తాహం వా దశాహం వా మాసార్ధం మాసమేవ వా| బలకాలవికారజ్ఞో భిషక్ తక్రం ప్రయోజయేత్||38|| సాయం వా లాజసక్తూనాం దద్యాత్తక్రావలేహికాం| జీర్ణే తక్రే ప్రదద్యాద్వా తక్రపేయాం ససైంధవం||39|| తక్రానుపానం సస్నేహం తక్రౌదనమతః పరం| యూశై రసైర్వా తక్రాడ్యైః శాలీన్ భుంజీత మాత్రయా||40||

Adhikarana takraprakArAH (41) · Śloka 41

రూక్షమర్ధోద్ధృతస్నేహం యతశ్చానుద్ధృతం ఘృతం| తక్రం దోషాగ్నిబలవిత్రివిస్త్రివిధం తత్ప్రయోజయేత్||41||

Adhikarana takraprayoge guNAH (42) · Śloka 42

న విరోహంతి గుదజాః పునస్తక్రసమాహతాః| నిషిక్తం తద్ధి దహతి భూమావపి తృణోలుపం||42||

Adhikarana tatropapattiH (43-45) · Śloka 45

స్రోతఃసు తక్రశుద్ధేషు రసో ధాతూనుపైతి యః| తేన పుష్టిర్బలం వర్ణః పరం తుష్టిశ్చ జాయతే||43|| వాతశ్లేష్మవికారాణాం శతం చ వినివర్తతే| |45|

Adhikarana mathitavisheShapAne~arshaHkShayaH (44-45) · Śloka 45

| మథితం భాజనే క్షుద్రబృహతీఫలలేపితే||44|| నిశాం పర్యుషితం పేయమిచ్ఛద్భిర్గుదజక్షయం| |45|

Adhikarana takrAriShTam (45-48) · Śloka 48

| ధాన్యోపకుంచికాజాజీహపుషాపిప్పలీద్వయైః||45|| కారవీగ్రంథికశఠీయవాన్యగ్నియవానకైః| చూర్ణితైర్ఘృతపాత్రస్థం నాత్యమ్లం తక్రమాసుతం||46|| తక్రారిష్టం పిబేజ్జాతం వ్యక్తామ్లకటు కామితః| దీపనం రోచనం వర్ణ్యంకఫవాతానులోమనం||47|| గుదశ్వయథుకండ్వర్తినాశనం బలవర్ధనం| |48|

Adhikarana kumBavisheShe jAtaM takramarshauharam (48-49) · Śloka 49

| త్వచం చిత్రకమూలస్య పిష్ట్వా కుంభం ప్రలేపయేత్||48|| తక్రం వా దధి వా తత్ర జాతమర్శోహరం పిబేత్| |49|

Adhikarana BArgyAdiShvapyeSha vidhiH (49) · Śloka 49

| భారంగ్యాస్ఫోతామృతాపంచకోలేష్వప్యేష సంవిధిః||49||

Adhikarana gajakaNAdiBiH saMskRutAH PalAmlAdayo dIpanAH (50-51) · Śloka 51

పిష్టైర్గజకణాపాఠాకారవీపంచకోలకైః| తుంబర్వజాజీధనికాబిల్వమధ్యైశ్చ కల్పయేత్||50|| ఫలామ్లాన్ యమకస్నేహాన్ పేయాయూషరసాదికాన్| ఏభిరేవౌషధైః సాధ్యం వారి సర్పిశ్చ దీపనం||51||

Adhikarana bhinnashakRutAmayaM kramaH (52) · Śloka 52

క్రమోఽయం భిన్నశకృతాం| |52|

Adhikarana kaThinapurIShANAM kramo vakShayamANaH (52) · Śloka 52

వక్ష్యతే గాఢవర్చసాం| |52|

Adhikarana kaThina salavaNAvArUNIpAnamkaThina salavaNallavaBakShaNam (52-53) · Śloka 53

| స్నేహాడ్యైః సక్తుభిర్యుక్తాం లవణాం వారుణీం పిబేత్||52|| లవణా ఏవ వా తక్రసీధుధాన్యామ్లవారుణీః| |53|

Adhikarana kaThinakara~jjapallavaBakShaNam (53-54) · Śloka 54

| ప్రాగ్భక్తాన్ యమకే భృష్టాన్ సక్తుభిశ్చావచూర్ణితాన్||53|| కరంజపల్లవాన్ ఖాదేద్వాతవర్చోనులోమనాన్| |54|

Adhikarana kaThinapurIShANAM saguDanAgarAdiyogaH (54-55) · Śloka 55

| సగుడం నాగరం పాఠాం గుడక్షారఘృతాని వా||54|| గోమూత్రాధ్యుషితామద్యాత్సగుడాం వా హరీతకీం| |55|

Adhikarana kaThinapurIShANAM pathyAshatadvayayogAH (55-57) · Śloka 57

| పథ్యాశతద్వయాన్మూత్రద్రోణేనామూత్రసంక్ష్యాత్||55|| పక్వాత్ ఖాదేత్సమధునీ ద్వే ద్వే హంతి కఫోద్భవాన్| దుర్నామకుష్ఠశ్వయథుగుల్మమేహోదరకృమీన్||56|| గ్రంథ్యర్బుదాపచీస్థౌల్యపాండురోగాడ్యమారుతాన్| |57|

Adhikarana kaThinapurIShANAM ajashRu~ggImUlakalkayogaH (57-58) · Śloka 58

| అజశృంగీజటాకల్కమజామూత్రేణ యః పిబేత్||57|| గుడవార్తాకభుక్ తస్య నశ్యంత్యాశు గుదాంకురాః| |58|

Adhikarana kaThinapurIShANAM pathyAtakrayogaH kaThinapurIShANAM pathyApippalIyogaH kaThinapurIShANAM pathyAtrivRuddantIyogaH (58-60) · Śloka 60

| శ్రేష్ఠారసేన త్రివృతాం పథ్యాం తక్రేణ వా సహ||58|| పథ్యాం వా పిప్పలీయుక్తాం ఘృతభృష్టాం గుడాన్వితాం| అథవా సత్రివృద్దంతీం భక్షయేదనులోమనీం||59|| హతే గుదాశ్రయే దోషే గుదజా యాంతి సంక్ష్యం| |60|

Adhikarana kaThinapurIShANAM dADimasvarasAditakrayogaH pAThAtakrayogaH kaThinapurIShANAM citrakashuNThIsIdhuyogaHkaThinapurIShANAM hapuShAdi surAyogaH (60-62) · Śloka 62

| దాడిమస్వరసాజాజీయవానీగుడనాగరైః||60|| పాఠయా వా యుతం తక్రం వాతవర్చోనులోమనం| సిధుం వా గౌడమథవా సచిత్రకమహౌషధం||61|| పిబేత్సురాం వా హపుషాపాఠాసౌవర్చలాన్వితాం| |62|

Adhikarana kaThinapurIShANAM vardhamAnapippalItilakShIrayogaH (62-63) · Śloka 63

| దశాదిదశకైర్వృద్ధాః పిప్పలీర్ద్విపిచుం తిలాన్||62|| పీత్వా క్షీరేణ లభతే బలం దేహహుతాశయోః| |63|

Adhikarana kaThinapurIShANAM duHsparshakAdipAThAyogaH (63-64) · Śloka 64

| దుఃస్పర్శకేన బిల్వేన యవాన్యా నాగరేణ వా||63|| ఏకైకేనాపి సంయుక్తా పాఠా హంత్యర్శసాం రుజం| |64|

Adhikarana kaThinapurIShANAM aBayAriShTaH (64-68) · Śloka 68

| సలిలస్య వహే పక్త్వా ప్రస్థార్ధమభయాత్వచాం||64|| ప్రస్థం ధాత్ర్యా దశపలం కపిత్థానాం తతోఽర్ధతః| విశాలాం రోధ్రమరిచకృష్ణావేల్లైలవాలుకం||65|| ద్విపలాంశం పృథ్కపాదశేషే పూతే గుడాత్తులే| దత్త్వా ప్రస్థం చ ధాతక్యాః స్థాపయేద్ధృతభాజనే||66|| పక్షాత్స శీలితోఽరిష్టః కరోత్యగ్నిం, నిహంతి చ| గుదజగ్రహణీపాండుకుష్ఠోదరగరజ్వరాన్||67|| శ్వయథుప్లీహహృద్రోగగుల్మయక్ష్మవమికృమీన్| |68|

Adhikarana kaThinapurIShANAM dhanvAriShTaH (68-69) · Śloka 69

| జలద్రోణే పచేద్దంతీదశమూలవరాగ్నికాన్||68|| పాలికాన్ పాదశేషే తు క్షిపేంగుడతులాం పరం| పూర్వవత్సర్వమస్య స్యాదనులోమితరస్త్వయం||69||

Adhikarana kaThinapurIShANAM durAlaBAriShTaH (70-71) · Śloka 71

పచేహురాలభాప్రస్థం ద్రోణేఽపాం ప్రాసృతైః సహ| దంతీపాఠాగ్నివిజయావాసామలకనాగరైః||70|| తస్మిన్ సితాశతం దద్యాత్పాదస్థేఽన్యచ్చ పూర్వవత్| లింపేత్కుంభం తు ఫలినీకృష్ణాచవ్యాజ్యమాక్షికైః||71||

Adhikarana kaThinapurIShANAM PalAmlAdighRutam (72-73) · Śloka 73

ప్రాగ్భక్తమానులోమ్యాయ ఫలామ్లం వా పిబేద్ధృతం| చవ్యచిత్రకసిద్ధం వా యవక్షారగుడాన్వితం||72|| పిప్పలీమూలసిద్ధం వా సగుడక్షారనాగరం| |73|

Adhikarana kaThinapurIShANAM pippalyAdighRutam (73-74) · Śloka 74

| పిప్పలీపిప్పలీమూలధానకాదాడిమైర్ఘృతం||73|| దఘ్నా చ సాధితం వాతశకృన్మూత్రవిబంధనుత్| |74|

Adhikarana kaThinapurIShANAM palAshakShArAdighRutam (74-75) · Śloka 75

| పలాశక్షారతోయేన త్రిగుణేన పచేద్ధృతం||74|| వత్సకాదిప్రతీవాపమర్శోఘ్నం దీపనం పరం| |75|

Adhikarana pa~jcakolAdighRutam (75-77) · Śloka 77

| పంచకోలాభయాక్షారయవానీబిడసైంధవైః||75|| సపాఠాధాన్యమరిచైః సవిల్వైర్దధిమద్ధృతం| సాధయేత్ తజ్జయత్యాశు గుదవంక్ష్ణవేదనాం||76|| ప్రవాహికాం గుదభ్రంశం మూత్రకృచ్ఛ్రం పరిస్రవం| |77|

Adhikarana kaThinapurIShANAM cA~ggerIghRutam (77-79) · Śloka 79

| పాఠాజమోదధనికాశ్వదంష్త్రాపంచకోలకైః||77|| సవిల్వైర్దని చాంగేరీస్వరసే చ చతుర్గుణే| హంత్యాజ్యం సిద్ధమానాహం మూత్రకృచ్ఛ్రం ప్రవాహికాం||78|| గుదభ్రంశార్తిగుదజగ్రహణీగదమారుతాన్| |79|

Adhikarana kaThinapurIShANAM shikhitittiryAdimAM sarasAH (79-80) · Śloka 80

| శిఖితిత్తిరిలావానాం రసానమ్లాన్ సుసంస్కృతాన్||79|| దక్షాణాం వర్తకానాం వా దద్యాద్విఙ్వాతసంగ్రహే| |80|

Adhikarana kaThinapurIShANAM vAstukAdi shAkam kaThinapurIShANAM raktashAlyannam kaThinapurIShANAM vya~jjanaM mAMsarasASca (80-85) · Śloka 85

| వస్తుకాగ్నిత్రివృద్దంతీపాఠామ్లీకాదిపల్లవాన్||80|| అన్యచ్చ కఫవాతఘ్నం శాకం చ లఘుమేది చ| సహింగం యమకే భృష్టం సిద్ధం దధిసరైః సహ||81|| దహ్నికాపంచకోలాభ్యాం పిష్టాభ్యాం దాడిమాంబునా| ఆRద్రికాయాః కిసలయైః శకలైరాద్రకస్య చ||82|| యుక్తమంగారధూపేన హృద్యేన సురభీకృతం| సజీరకం సమరిచం బిడసౌవర్చలోత్కటం||83|| వాతోత్తరస్య రూక్షస్య మందాగ్నేర్వద్ధవర్చసః| కల్పయేద్రక్తశాల్యన్నవ్యంజనం శాకవద్రసాన్||84|| గోగోధాఛగరోష్ట్రాణాం విశేషాత్క్రవ్యభోజినాం| |85|

Adhikarana madirAdikaM pAnam (85-87) · Śloka 87

| మదిరాం శాRకరం గౌడం సీధుం తక్రం తుషోదకం||85|| అరిష్టం మస్తు పానీయం, పానీయం వాఽల్పకం శృతం| ధాన్యేన ధాన్యశుంఠీభ్యాం కంటకారికయాఽథవా||86|| అంతే భక్తస్య మధ్యే వా వాతవర్చోనులోమనం| |87|

Adhikarana viDvAtAdyanulomanasya Palam (87-88) · Śloka 88

| విడ్వాతకఫపిత్తానామానులోమ్యే హి నిర్మలే||87|| గుదే శామ్యంతి గుదజాః పావకశ్చాభివర్ధతే| |88|

Adhikarana udAvartAdiShu anuvAsanam (88-89) · Śloka 89

| ఉదాబర్తపరీతా యే యే చాత్యర్థం విరూక్షితాః||88|| విలోమవాతాః శూలార్తాస్తేష్విష్టమనువాసనం| |89|

Adhikarana anuvAsanayogaH (89-93) · Śloka 93

| పిప్పలీం మదనం బిల్వం శతాహ్వాం మధుకం వచాం||89|| కుష్ఠం శఠీం పుష్కరాఖ్యం చిత్రకం దేవదారు చ| పిష్ట్వాతైలం విపక్తవ్యం ద్విగుణక్షీరసంయుతం||90|| అర్శసాం మూఢవాతానాం తచ్ఛ్రేష్ఠమనువాసనం| గుదనిఃసరణం శూలం మూత్రకృచ్ఛ్రం ప్రవాహికాం||91|| కట్యూరుపృష్ఠదౌర్వల్యమానాహం వంక్షణాశ్రయం| పిచ్ఛాస్రావం గుదే శోఫం వాతవర్చోవినిగ్రహం||92|| ఉత్థానం బహుశో యచ్చ జయేత్తచ్చానువాసనాత్| |93|

Adhikarana athavA nirUhaH (93-94) · Śloka 94

| నిరుహం వా ప్రయుంజీత సక్షీరం పాంచమూలికం||93|| సమూత్రస్నేహలవణం కల్కైర్యుక్రం ఫలాదిభిః| |94|

Adhikarana raktArshasAM vAtakaPAnubandhe cikitsA (94-95) · Śloka 95

| అథ రక్తార్శసాం వీక్ష్య మారుతస్య కఫస్య వా||94|| అనుబంధం తతః స్నిగ్ధం రూక్షం వా యోజయేద్ధిమం| |95|

Adhikarana vAtakaPAnubandhalakShaNam (95-97) · Śloka 97

| శకృచ్ఛయావం ఖరం రూక్షమధో నిర్యాతి నానిలః||95|| కట్యూరుగుదశూలం చ హేతుర్యది చ రూక్షణం| తత్రానుబంధో వాతస్య శ్లేష్మణో యది విట్ శ్లథా||96|| శ్వేతా పీతా గురుఃస్నిగ్ధా, సపిచ్ఛః స్తిమితో గుదః| హేతుః స్నిగ్ధగురుర్విద్యాద్యథాస్వం చాస్రలక్షణాత్||97||

Adhikarana duShTe rakte shodhanAdi (98) · Śloka 98

దుష్టేఽస్రే శోధనం కార్యం లంఘనం చ యథాబలం| |98|

Adhikarana raktasruterUpekShaNakAlaH (98) · Śloka 98

| యావచ్చ దోషైః కాలుప్యం స్రుతేస్తావదుపేక్షణం||98||

Adhikarana anantaraM tiktadravyopacAraH (99) · Śloka 99

దోషాణాం పాచనర్థం చ వహ్నిసంధుక్షణాయ చ| సంగ్రహాయ చ రక్తస్య పరం తిక్తైరుపాచరేత్||99||

Adhikarana vAtolbaNe rakte snehaH (100) · Śloka 100

యత్తు ప్రక్షీణదోషస్య రక్తం వాతోల్బణస్య వా| స్నేహైస్తత్సాధయేద్యుక్తైః పానాభ్యంజనబస్తిషు||100||

Adhikarana pittolbaNe rakte kaShAyAH (101) · Śloka 101

యత్తు పిత్తోల్బణం రక్తం ఘర్మకాలే ప్రవర్తతే| స్తంభనీయం తదేకాంతాన్న చేద్వాతకఫానుగం||101||

Adhikarana kaPolbaNe cUrNakalkau (102-103) · Śloka 103

సకఫేఽస్రే పిబేత్పాక్యం శుంఠీకుటజవల్కం| కిరాతతిక్తకం శుంఠీం ధన్వయాసం కుచందనం||102|| దార్వీత్వంక్షింబసేవ్యాని త్వచం వా దాడిమోద్భవాం| |103|

Adhikarana kaPolbaNe kuTajAvalehaH (103-104) · Śloka 104

| కుటజత్వక్ఫలం తార్క్ష్యం మాక్షికం ఘుణవల్లభాం||103|| పిబేత్తండులతోయేన కల్కితం వా మయూరకం| |104|

Adhikarana kaPolbaNe dvitIyaH kuTajAvalehaH (104-108) · Śloka 108

| తులాం దివ్యాంభసి పచేదార్ద్రాయాః కుటజత్వచః||104|| నీరసాయాం త్వచి క్వాథే దద్యాత్సూక్ష్మరజీకృతాన్| సమంగాఫలినీమోచరసాన్ ముష్ట్యంశకాన్సమాన్||105|| తైశ్చ శక్రయవాన్ పూతే తతో దర్వీప్రలేపనం| పక్త్వాఽవలేహం లీఢ్వా చ తం యథాగ్నివలం పిబేత్||106|| పేయాం మండం పయస్ఛాగం గబ్యం వా ఛాగదుగ్ధభుక్| లేహోఽయం శమయత్యాశు రక్తాతీసారపాయుజాన్||107|| బలవద్రక్తపిత్తం చ స్రవదూర్ధ్వమధోఽపి వా| |108|

Adhikarana kaPolbaNe rodhrAdiyogaH (108-113) · Śloka 113

| కుటజత్వక్ తులాం ద్రోణే పచేదష్టాంశశోషితం||108|| కల్కీకృత్య క్షిపేత్తత్ర తాRక్ష్యశైలం కటుత్రయం| రోధ్రద్వయం మోచరసం బలాం దాడిమజాం త్వచం||109|| బిల్వకర్కటికాం ముస్తం సమంగాం ధాతకీఫలం| పలోన్మితం దశపలం కుటజస్యైవ చ త్వచః||110|| త్రింశత్పలాని గుడతో ఘృతాత్పూతే చ వింశతిః| తత్పక్వం లేహతాం యాతం ధాన్యే పక్షస్థితం లిహన్||111|| సర్వార్శోగ్రహణీదోషశ్వాసకాసాన్నియచ్ఛతి| |113|

Adhikarana kaPolbaNe Ajadugdhena shAlyannam (112-113) · Śloka 113

| రోధ్రం తిలాన్మోచరసం సమంగాం చందనోత్పలం||112|| పాయయిత్వాఽఽజదుగ్ధేన శాలీంస్తేనైవ భోజయేత్| |113|

Adhikarana kaPolbaNe yaShTacAhvAdicUrNam (113-115) · Śloka 115

| యష్ట్యాహ్వపద్మకానంతాపయస్యాక్షీరమోరటం||113|| ససితామధు పాతవ్యం శీతతోయేన తేన వా| |115|

Adhikarana kaPolbaNe rodhrAdi cUrNam (114-115) · Śloka 115

| రోధ్రకట్వంగకుటజసమంగాశాల్మలీత్వచం||114|| హిమకేసరయష్ట్యాహ్వసేవ్యం వా తండులాంబునా| |115|

Adhikarana kapholbaNe atipravRutte shUle shoNite ca yavAnyAdicUrNam,kapholbaNe dugvikAdidhRutam kapholbaNe ghAtakyAdidhRutam kapholbaNe yavakShArAdidhRutam (115-117) · Śloka 117

| యవానీంద్రయవాః పాఠా బిల్వం శుంఠీ రసాంజనం||115|| చూర్ణశ్చలే హితః శూలే ప్రవృత్తే చాతి శోణితే| దుగ్ధికాకంటకారీభ్యాం సిద్ధం సర్పిః ప్రశస్యతే||116|| అథవా ధాతకీరోధ్రకుటజత్వక్ఫలోత్పలైః| సకేసరైర్యవక్షారదాడిమస్వరసేన వా||117||

Adhikarana kaPolbaNe sharkarAdinavanItam (118) · Śloka 118

శర్కరాంభోజకింజిల్కసహితం సహ వా తిలైః| అభ్యస్తం రక్తగుదజాన్ నవనీతం నియఛ్ఛతి||118||

Adhikarana kaPolbaNe shoNite shreShThmauShadham CAganavanItAdi (119-120) · Śloka 120

ఛాగాని నవనీతాజ్యక్షీరమాంసాని, జాంగలః| అనమ్లో వా కదమ్లో వా సవాస్తుకరసో రసః||119|| రక్తశాలిః సరో దఘ్నః షష్టికస్తరుణీ సురా| తరుణశ్చ సురామండః శోణితస్యౌషధం పరం||120||

Adhikarana kapholbaNe palANDuH (121) · Śloka 121

పేయాయూషరసాద్యేషు పలాండుః కేవలోఽపి వా| స జయత్యుల్బణం రక్తం మారుతం చ ప్రయోజితః||121||

Adhikarana vAtajaye yatnaH (122) · Śloka 122

వాతోల్బణాని ప్రాయేణ భవంత్యస్నేఽతినిఃసృతే| అర్శాసి తస్మాదధికం తజ్జయే యత్నమాచరేత్||122||

Adhikarana prabale raktapitte shItopacAraH (123) · Śloka 123

దృష్ట్వాఽస్రపిత్తం ప్రబలమబలౌ చ కఫానిలౌ| శీతోపచారః కర్తవ్యః సర్వథా తత్ప్రశాంతయే||123||

Adhikarana evamashame rasairghRutaishca tarpaNaM tailAdinAsecanaM ca (124-125) · Śloka 125

న చేదేవం శమస్తస్య స్నిగ్ధోష్ణైస్తర్పయేత్తతః| రసైః, కోష్ణైశ్చ సర్పిర్భిరవాపీడకయోజితైః||124|| సేచయేత్తం కవోష్ణైశ్చ కామం తైలపయోఘృతైః| |125|

Adhikarana siddhaH picCAbastiH (125-129) · Śloka 129

| యవాసకుశకాశానాం మూలం పుష్పం చ శాల్మలేః||125|| న్యగ్రోధోదుంబరాశ్వత్థశుంగాశ్చ ద్విపలోన్మితాః| త్రిప్రస్థే సలిలస్యైతత్క్షీరప్రస్థే చ సాధయేత్||126|| క్షీరశేషే కషాయే చ తస్మిన్ పూతే విమిశ్రయేత్| కల్కీకృతం మోచరసం సమంగా చందనోత్పలం||127|| ప్రియంగుం కౌటజం బీజం కమలస్య చ కేసరం| పిచ్ఛాబస్తిరయం సిద్ధః సఘృతక్షౌద్రశర్కరః||128|| ప్రవాహికాగుదభ్రం శరక్తస్రావజ్వరాపహః| |129|

Adhikarana anuvAsane snehaH (129-130) · Śloka 130

| యష్ట్యాహ్వపుండరీకేణ తథా మోచరసాదిభిః||129|| క్షీరద్విగుణితః పక్వో దేయః స్నేహోఽనువాసనం| |130|

Adhikarana cA~ggerIghRutam (130-133) · Śloka 133

| మధుకోత్పలరోధ్నాంబు సమంగా బిల్వచందనం||130|| చవికాఽతివిషా ముస్తం పాఠా క్షారో యవాగ్రజః| దార్వీత్వంక్షాగరం మాంసీ చిత్రకో దేవదారు చ||131|| చాంగేరీస్వరసే సర్పిః సాధితం తైస్త్రిదోషజిత్| అర్శోతిసారగ్రహణీపాండురోగజ్వరారుచౌ||132|| మూత్రకృచ్ఛ్రే గుదభ్రంశే బస్త్యానాహే ప్రవాహణే| పిచ్ఛాస్రావేఽర్శసాం శూలే దేయం తత్పరమౌషధం||133||

Adhikarana madhurAmlAdInAM vyatAsena prayojanam (134) · Śloka 134

వ్యాత్యాసాన్మధురామ్లాని శీతోష్ణాని చ యోజయేత్| నిత్యమగ్నిబలాపేక్షీ జయత్యర్శఃకృతాన్ గదాన్||134||

Adhikarana udAvarte svedaH udAvarte vartiH (135-137) · Śloka 137

ఉదావర్తార్తమభ్యజ్య తైలైః శీతజ్వరాపహైః| సుస్నిగ్ధైః స్వేదయేత్పిండైర్వర్తిమస్మై గుదే తతః||135|| అభ్యక్తాం తత్కరాంగుష్ఠసన్నిభామనులోమనీం| దద్యాచ్ఛ్యామాత్రివృద్దంతీపిప్పలీనీఫలైః||136|| విచూర్ణితైర్ద్విలవణైర్గుడగోమూత్రసంయుతైః| తద్వన్మాగధికారాఠగృహధూమైః ససర్షపైః||137||

Adhikarana udAvarte cUrNam (138) · Śloka 138

ఏతేషామేవ వా చూర్ణం గుదే నాడ్యా వినిర్ధమేత్| |138|

Adhikarana udAvarte snehabastiH (138-140) · Śloka 140

| తద్విఘాతే సుతీక్ష్ణం తు బస్తిం స్నిగ్ధం ప్రపీడయేత్||138|| ఋజూ కుర్యా-దశిరావిణ్మూత్రమరుతోఽస్య సః| భూయాఽనుబంధే వాతఘ్నేర్విరేచ్యః స్నేహరేచనైః||139|| అనువాస్యశ్చ రౌక్ష్యాద్ధి సంగో మారుతవర్చసోః| |140|

Adhikarana udAvarte kalyANakakShAraH (140-143) · Śloka 143

| త్రిపటుచికటుశ్రేష్ఠాదంత్యరుష్కరచిత్రకం||140|| జర్జరం స్నేహమూత్రాక్తమంతర్ధూమం విపాచయేత్| శరావసంధౌ మృల్లిప్తే క్షారః కల్యాణకాహ్వయః||141|| స పీతః సర్పిషా యుక్తో భక్తే వా స్నిగ్ధభోజినా| ఉదావర్తవిబంధార్శోగుల్మపాండూదరకృమీన్||142|| మూత్రసంగాశ్మరీశోఫహృద్రోగగ్రహణీగదాన్| మేహప్లీహరుజానాహశ్వాసకాసాంశ్చ నాశయేత్||143||

Adhikarana udAvarte gADhavarcArshasAM proktaM cikitsitamapi (144) · Śloka 144

సర్వం చ కుర్యాద్యత్ప్రోక్తమర్శసాం గాఢవర్చసాం| |144|

Adhikarana pUtikara~jjashuktam (144) · Śloka 144

ద్రోణేఽపాం పూతివల్కద్వితులమథ పచే- త్పాదశేషే చ తస్మిన్ దేయాఽశీతిరుగుడస్య ప్రతనుకరజసో వ్యోషతోఽష్టౌ పలాని| ఏతన్మాసేన జాతం జనయతి పరమా- మూష్మణః పక్తిశక్తిం శుక్తం కృత్వాఽఽనులోమ్యం ప్రజయతి గుదజ- ప్లీహగుల్మోదరాణి||144||

Adhikarana pUtikara~jjacukram (145-148) · Śloka 148

పచేత్తులాం పూతికరంజవల్కాద్ ద్వే మూలతశ్చిత్రకకంటకార్యోః| ద్రోణత్రయఽపాం చరణావశేషే పూతే శతం తత్ర గుడస్య దద్యాత్||145|| పలికం చ సూచిర్ణితం త్రిజాత త్రికటుగ్రంథికదాడిమాశ్మభేదం| పురపుష్కరమూలధాన్యచవ్యం హపుషామాRద్రకమమ్లవేతసం చ||146|| శీతీభుతం క్షౌద్రవింశత్యుపేత- మార్ద్రద్రాక్షాబీజపూరాద్రకైశ్చ| యుక్తం కామం గండికాభిస్తథేక్షోః సర్పిఃపాత్రే మాసమాత్రేణ జాతం||147|| చుక్రం క్రకచమివేదం దుర్దామ్నాం వహ్నిదీపనం పరమం| పాండుగరోదరగుల్మప్లీహానాహాశ్మకృచ్ఛ్రఘ్నం||148||

Adhikarana pIluPalashuktam (150) · Śloka 150

ద్రోణం పీలురసస్య వస్త్రగలితం న్యస్తం హవిర్భాజనే యుంజీత ద్విపలైర్మదామధుఫలాఖర్జూరధాత్రీఫలైః| పాఠామాద్రిదురాలభామ్లవిదులవ్యోషత్వగేలోల్లకైః స్పృక్కాకోలలవంగవేల్లచపలామూలాగ్నికైః పాలికైః| గుడపలశతరోజితం నివాతే నిహితమిదం ప్రపిబంశ్చ పక్షమాత్రాత్| నిశమయతి గుదాంకురాన్ సుగుల్మా- ననలబలం ప్రబలం కరోతి చాశు||150||

Adhikarana dashamUlAdiguDaH (151-152) · Śloka 152

కైకశో దశపలే దశమూలకుంభ పాఠాద్వయార్కౌణవల్లభకట్ఫలఘ్నాం| దగ్ధే స్రుతేఽను కలశేన జలేన పక్వే పాదాస్థతే గుడతులాం, పలపంచకం చ||151|| వహ్నర్ముష్టీ ద్వే యవక్షారతశ్చ| దర్వీమాలింపన్ హంతి లీఢో గుడోఽయం గుల్మప్లీహార్శఃకుష్ఠమేహాగ్నిసాదాన్||152||

Adhikarana citrakAvalehaH (153-154) · Śloka 154

తోయద్రోణే చిత్రకమూలతులార్ధం సాధ్యం యావత్పాదదలస్థమథేదం| అష్టౌ దత్వా జీర్ణగుడస్య పలాని క్వాథ్యం భుయః సాంద్రతయా సమమేతత్||153|| త్రికటుకమిసిపథ్యాకుష్టముస్తావరాంగ కృమిరిపుదహనైలాచూర్ణకీర్ణోఽవలేహః| జయతి గుదజకుష్ఠప్లీహగుల్మోదరాణి ప్రబలయతి హుతాశం శశ్వదభ్యస్యమానః||154||

Adhikarana guDAdiguTikA (155) · Śloka 155

గుడవ్యోషవరావేల్లతిలారుష్కరచిత్రకైః| అర్శాంసి హంతి గులికా త్వగ్వికారం చ శీలితా||155||

Adhikarana sUraNapuTapAkaH (156) · Śloka 156

మృల్లిప్తం సౌరణం కందం పక్త్వాఽగ్నౌ పుటపాకవత్| అద్యాట్సతైలలవణం ద్రునామవినివృత్తయే||156||

Adhikarana anyA sUraNaguTikA (157-158) · Śloka 158

మరిచపిప్పలినాగరచిత్రకాన్ క్రమవివర్ధితభాగసమాహృతాన్| శిఖిచతుర్గుణసూతణయోజితాన్ కురు గుడేన గుడాన్ గుదజచ్ఛిదః||157|| చూర్ణికృతాః షోడశ సూరణస్య భాగాస్తతోఽర్ధేన చ చిత్రకస్య| మహౌషధాద్ద్వౌ మరిచస్య చైకో గుడేన దుర్నామజయాయ పిండీ||158||

Adhikarana vaDavAmukhaScUrNaH (159) · Śloka 159

పథ్యానాగరకృష్ణాకరంజవేల్లాగ్నిభిః సితాతుల్యైః| వడవాముఖ ఇవ జరయతి బహుగుర్వపి భోజనం చూర్ణః||159||

Adhikarana kali~ggAdivaTikA (160) · Śloka 160

కలింగలాంగలీకృష్ణావహ్న్యపామార్గతండులైః| భూనింబసైంధవగుడైర్గుడా గుదజనాశనాః||160||

Adhikarana saindhavAdicUrNam (161) · Śloka 161

లవణోత్తమవహ్నికలింగయవాం- శ్చిరిబిల్వమహాపిచుమందయుతాన్| పిబి సప్తదినం మథితాలుడితాన్ యది మర్దితుమిచ్ఛాస పాయురుహాం||161||

Adhikarana shuShkArshaH su shreShThamauShadham ArdrArshaHsu shreShmauShadham sarvArshaHsu shreShmauShadham (162) · Śloka 162

శుష్కేషు భల్లాతకమగ్న్యముక్తం భైషజ్యమార్ద్రేషు తు వత్సకత్వక్| సర్వేషు సర్వర్తుషు కాలశేయ- మర్శఃసు బల్యం చ మలాపహం చ||162||

Adhikarana arshaHsu sevyAsevyam (163) · Śloka 163

భిత్త్వా విబంధాననులోమనాయ యన్మారుతస్యాగ్నిబలాయ యచ్చ| తదన్నపానౌశధమర్శసేన సేవ్యం, వివర్జ్యం విపరీతమస్మాత్||163||

Adhikarana arshAdau visheSheNAgnirakShaNam (8) · Śloka 8

అర్శోతిసారగ్రహణీవికారాః ప్రాయేణ చాన్యోన్యనిదానభూతాః| సన్నేఽనలే సంతి, న సంతి దీప్తే, రక్షేదతస్తేషు విశేషతోఽగ్నిం||164|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితా యామష్టాంగహృదయసంహితాయాం చతుర్థే చికిత్సిత- స్థానేఽర్శశ్చికిత్సితం నామా ష్టమోఽధ్యాయః||8||