9. atīsāracikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

અસ્માદનન્તરમતિસારચિકિત્સિતં પ્રારભ્યતે, અર્શોતિસારયોઃ પરસ્પરં નિદાનભૂતત્વેન ચિકિત્સાસામાન્યાત્| અત એવાહ-

Adhikarana atIsAracikitsitAdhyAyaH AmAtIsAre pUrvaM la~gghanam (2-1) · Śloka 1

અથાતોઽતીસારચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) અતીસારો હિ ભૂયિષ્ઠં ભવત્યામાશયાન્વયઃ| હત્વાઽગ્નિં વાતજેઽપ્યસ્માત્પ્રાક્ તસ્મિંલ્લઙ્ઘનં હિતમ્||૧||

સ૦-હિ-યસ્માત્, બાહુલ્યેનાગ્નિં હત્વા-મન્દીકૃત્ય, આમાશયાન્વયો ભવત્યતીસારઃ| અસ્માત્કારણાદસ્મિન્-અતીસારાખ્યેવ્યાધૌ, વાતજેઽપિ પૂર્વં લઙ્ઘનં હિતમ્| આમાશયોઽન્વયોજન્મભૂરુત્પત્તિઃ યસ્ય સ આમાશયાન્વયઃ| અપિશબ્દાત્ક્વચિત્કફાદિજે સુતરાં લઙ્ઘનં હિતમિતિ દ્યોતયતિ| લઙ્ઘનશબ્દેન ચોપવાસ એવેહ ગૃહ્યતે, શોધનાદીનાં લઙ્ઘનાનામવસ્થાવશાદુચ્યમાનત્વાત્| ભૂયિષ્ટગ્રહણેન ક્વચિદ્ભયજાદાવતીસારે વ્યભિચારઃ, નાસાવામાશયાન્વયઃ| પ્રાગ્ગ્રહણેન નોત્તરકાલે લઙ્હ્ઘનં હિતમ્| તદા હિ રોગસ્વભાવાદ્ધાત્વપચયોઽવશ્યંભાવી| લઙ્ઘનમપિ ધાત્વપચયહેતુઃ, અતસ્તત્રાયુક્તમ્|

Adhikarana AmAtIsAre vamanam (2) · Śloka 2

શૂલાનાહપ્રસેકાર્તં વામયેદતિસારિણમ્| |૨|

સ૦-શૂલાદિભિરાર્તમતીસારિણં વામયેત્, ન તત્ર પ્રાગ્ લઙ્ઘનં હિતમ્| વમનં ચૈતત્સામાન્યં પિત્તજાદિષ્વપ્યેવંરૂપેષુ ચિકિત્સિતં બોધ્યમ્, ન કેવલં વાતજે|

Adhikarana AmAtIsAre upekShaNam (2-3) · Śloka 3

| દોષાઃ સન્નિચિતા યે ચ વિદગ્ધાહારમુર્ચ્છિતાઃ||૨|| અતીસારાય કલ્પન્તે તેષૂપેક્ષૈવ ભેષજમ્| ભૃશોત્ક્લેશપ્રવૃત્તેષુ સ્વયમેવ ચલાત્મસુ||૩||

સ૦-યે ચ દોષાઃ સન્નિચિતાઃ-અતિશયેન વૃદ્ધિં ગતાઃ, તથા વિદગ્ધેનપક્વાપક્વરૂપેણ, આહારેણ મૂર્ચ્છિતાઃ-એકતાં પ્રાપ્તાઃ, અતીસારાય કલ્પન્તેસમ્પદ્યન્તે| તેષુ તથોત્ક્લેશનં-ઉત્ક્લેશાખ્યવિકારકરણં પ્રત્યુન્મુખતાબીજસ્યાઙ્કુરોત્પત્તાવુચ્છૂનાવસ્થેવ, અતિશયેનોસ્ક્લેશો ભૃશોત્ક્લેશસ્તેન પ્રવૃત્તાઃ-અતીસારકરણં પ્રતિ સમુદ્યતાસ્તેષુ, તથા સ્વયમેવ-યત્નં વિના, ચલાત્મસુ-ચલસ્વભાવેષુ, તેષુ-તથાભૂતેષુ, ઉપેક્ષાપથ્યાશિત્વેન સમ્યક્ પ્રવર્તનમેવ ભેષજમ્, ન તુ પાચનાદિકમિત્યર્થઃ| સઙ્ગ્રહણૌષધં કુટજત્વગાદિકં વ્યાધિપ્રતિપક્ષભૂતં કસ્માદત્ર ન પ્રયુજ્યતે ? અપિ ચાગ્ન્યસઙ્ગ્રહે પઠિષ્યતિ (હૃ. ઉ. અ. ૪૦/૪૯)- "કુટજોઽતીસારે" ઇતિ| તસ્માદત્ર સઙ્ગ્રાહૌષધં દાતુમુચિતમિતિ યો મન્યતે તં પ્રત્યાહ-

Adhikarana AmAtIsAre pUrvaM na sa~ggrahaNam (4) · Śloka 4

ન તુ સઙ્ગ્રહણં યોજ્યં પૂર્વમામાતિસારિણિ| |૪|

સ૦-સઙ્ગ્રહણં ભેષજં પૂર્વમામાતિસારિણિ પુરુષે ન યોજ્યમ્| તુશબ્દોઽવધારણાર્થઃ| અત્ર પૂર્વગ્રહણં પશ્ચાદીષદામાતિસારિણિદીયમાનં યુજ્યત એવેતિ દ્યોતયતિ| સામે દોષેઽતીસારકારિણિ પ્રથમમપિ ભેદનમૌષધં દાતું(દત્તં) વિશિષ્ટાયામવસ્થાયાં સમાનકાર્યમપિ કદાચિદતીસારિણો ગુણાય સમ્પદ્યતે નાતીસારપ્રતિપક્ષભૂતમપિ ચ સઙ્ગ્રહણમૌષધમિતિ કૃત્વા|

Adhikarana vibaddhadoShe prANadA (4-5) · Śloka 5

| અપિ ચાધ્માનગુરુતાશૂલસ્તૈમિત્યકારિણિ||૪|| પ્રાણદા પ્રાણદા દોષે વિબદ્ધે સમ્પ્રવર્તિની| |૫|

સ૦-વિબદ્ધે-અલ્પાલ્પં કૃત્વા પ્રવર્તમાને, દોષેઽત એવ વિબન્ધત્વાદાધ્માનાદિકારિણિ તથાભૂતેઽસ્મિન્દોષેઽસઙ્ગ્રહણમપથ્યમપિ પ્રાણદા-હરીતકી, પ્રાણાન્ દદાતીતિ-પ્રાણદા, ભવતીતિ| એવં બહુદોષાણામતીસારિણાં પ્રાયેણૈષ ઉપક્રમો બોધ્યઃ|

Adhikarana madhyadoShe BUtIkAdi kvAthaH, bilvAdi kvAthaH, biDAdi kvAthaH, SuNThyAdi kvAthaH (5-7) · Śloka 7

મધ્યદોષાલ્પદોષયોસ્ત્વાહ | પિબેત્પ્રક્વથિતાસ્તોયે મધ્યદોષો વિશોષયન્||૫|| ભૂતીકપિપ્પલીશુણ્ઠીવચાધાન્યહરીતકીઃ| અથવા બિલ્વઘનકામુસ્તનાગરવાલકમ્||૬|| બિડપાઠાવચાપથ્યાકૃમિજિન્નાગરાણિ વા| શુણ્ઠીઘનવચામાદ્રીબિલ્વવત્સકહિઙ્ગુ વા||૭||

સ૦- મધ્યદોષોઽતીસારી ભૂતીકાદીઃ પિબેત્| કિમ્ભૂતાસ્તાઃ ? તોયે પ્રક્વથિતાઃ| નનુ, ક્વથિતા ઇત્યેતાવદેવાસ્તુ, કિં પ્રશબ્દેન ? બ્રૂમઃ| પ્રકર્ષેણ ક્વથિતાઃ પ્રમથ્યારૂપેણ શૃતાઃ પ્રક્વથિતા ઇત્યસ્યાર્થસ્ય પ્રતિપાદનાર્થં પ્રશબ્દોકારિ| પ્રમથ્યાયાશ્ચ તન્ત્રાન્તરે લક્ષણમુક્તમ્| તથા- "શૃતઃ કષાયો નિર્યૂહઃ ક્વાથો યૂષોઽકૃતશ્ચ સઃ| કૃતયૂષઃ પ્રમથ્યા ચ દ્રવ્યાત્કલ્કીકૃતાચ્છૃતઃ||" ઇતિ| તદેવં દ્રવ્યં કલ્કીકૃત્ય પિષ્ટ્વા યત્ક્રિયતે સ કૃતયૂષો ભણ્યતે| સ એવ ચ પ્રમથ્યાશબ્દવાચ્યઃ| તસ્માન્મધ્યદોષોઽતીસારી ભૂતીકાદીનિ પિષ્ટ્વા પ્રકર્ષેણ ક્વાથયિત્વા પ્રમથ્યારૂપેણ પિબેદિત્યવતિષ્ઠતે| મુનિનાઽપ્યુક્તમ્ (ચ. ચિ. અ. ૧૯/૨૨)- "પ્રમથ્યાં મધ્યદોષેભ્યો દદ્યાદ્દીપનપાચનીમ્|" ઇતિ| કિં કુર્વન્ પિબેત્ ? વિશોષયન્,- લઙ્ઘયન્, પ્રકૃતત્વાદાત્માનમેવ| અથવા, બિલ્વધનિકાદીનિ પિબેત્| અથવા, બિડાદીનિ શુણ્ઠ્યાદીનિ વા પિબેત્|

Adhikarana alpadoShe upavAsaH (8) · Śloka 8

શસ્યતે ત્વલપદોષાણામુપવાસોઽતિસારિણામ્| |૮|

સ૦-અલ્પદોષાણામતિસારિણામુપવાસઃ શસ્યતે| તુશબ્દોઽવધારણાર્થઃ| અત્રોપવાસ એવાલ્પદોષાણાં શસ્યતે ન બહુદોષમધ્યદોષોક્તોઽપર ઉપક્રમઃ, સ ન તથા તેષાં શસ્યત ઇતિ| સર્વમતીસારિણં દોષદેશાદ્યનુરોધેન કદાચિલઙ્ઘયેત્|

Adhikarana atIsAre pAnArthaM jalam (8-9) · Śloka 9

| વચાપ્રતિવિષાભ્યાં વા મુસ્તાપપર્ટકેન વા||૮|| હ્નીબેરનાગરાભ્યાં વા વિપક્વં પાયયેજ્જલમ્| |૯|

સ૦-તૃષિ સઞ્જાતાયાં દોષદેશાદ્યનુરોધેન કદાચિદ્વચાપ્રતિવિષાભ્યાં વિપક્વં જલં પાયયેત્ કદાચિન્મુસ્તાપર્પટકેન કદાચિદ્વાલકનાગરાભ્યામ્| પાયયેદિત્યત્ર કર્ત્રભિપ્રાયે ક્રિયાફલે પરસ્મૈપદમ્, અન્યથા "ન પાદમ્ય" ઇત્યાદિના પરસ્મૈપદનિષેધઃ સ્યાત્|

Adhikarana atIsAre annam (9-10) · Śloka 10

| યુક્તેઽન્નકાલે ક્ષુત્ક્ષામં લઘ્વન્નપ્રતિ ભોજયેત્||૯|| તથા સ શીઘ્રં પ્રાપ્નોતિ રુચિમગ્નિબલં બલમ્| |૧૦|

સ૦-યુક્તે-યોગ્યે, અન્નકાલે ક્ષુત્ક્ષામમતિસારિણં લઘ્વન્નપ્રતિભોજયેત્, નાપરવ્યાધ્યાર્તમિવ લઙ્ઘનોચિતં સમ્યગ્લઙ્ઘનાદનન્તરમેવ ભોજયેત્| અપિ તુ સમ્યગ્લઙ્ઘિતલક્ષણોત્પન્નમપ્યતીસારિણં કિઞ્ચિત્કાલપ્રતીક્ષણં કૃત્વા ભોજયેદિતિ ક્ષામશબ્દેન દ્યોતયતિ| અલ્પં લઘ્વન્નં લઘ્વન્નપ્રતિ, "સુપ્પ્રતિના માત્રાર્થે" ઇતિ સમાસોઽવ્યયીભાવઃ| એવં ક્રિયમાણે સઃ-અતિસારી, દ્રાગેવ રુચિં પ્રાપ્નોતિ, તથા વહ્નિબલં દેહબલમ્ [ચ]|

Adhikarana atIsAre takrAdikam (10-11) · Śloka 11

એવં ચ ભુઞ્જાનસ્ય પાનમુપદિશ્યતે | તક્રેણાવન્તિસોમેન યવાગ્વા તર્પણેન વા||૧૦|| સુરયા મધુના વાઽથ યથાસાત્મ્યમુપાચરેત્| |૧૧|

સ૦-કદાચિત્તક્રેણ કદાચિત્કાઞ્જિકેન કદાચિત્પેયયા કદાચિત્તર્પણેન કદાચિત્સુરયા| કદાચિન્માર્દ્વીકેણેતિ યથાસાત્મ્યમુપાચરેત્|

Adhikarana atIsAre Bojyam (11-13) · Śloka 13

| ભોજ્યાનિ કલ્પયેદૂર્ધ્વં ગ્રાહિદીપનપાચનૈઃ||૧૧|| બાલબિલ્વશઠીધાન્યહિઙ્ગુવૃક્ષામ્લદાડિમૈઃ| પલાશહપુષાજાજીયવાનીબિડસૈન્ધવૈઃ||૧૨|| લઘુના પઞ્ચમૂલેન પઞ્ચકોલેન પાઠયા| |૧૩|

સ૦-અસ્માત્ક્રમાદૂર્ધ્વં-અનન્તરં, ભોજ્યાનિ-ભોક્તવ્યાનિ,કલ્પયેદતીસારિણે| ગ્રાહિદીપનપાચનૈરેવ સઙ્ગ્રહણાનિ દીપનાનિ પાચનાનિ ચ યાનિ દ્રવ્યાણિ તાનિ સર્વાણ્યતીસારિણે પથ્યાનીતિ| એવં સઙ્ક્ષેપેણ સામાન્યેન ચિકિત્સિતમુક્તમ્| તદેવ દિઙ્માત્રં દર્શયતિ-બાલેત્યાદિ| બલબિલ્વાદિભિર્ભોજ્યાનિ કલ્પયેત્|

Adhikarana kaPapittAdhike peyA (13-14) · Śloka 14

| શાલિપર્ણીબલાબિલ્વૈઃ પૃશ્નિપર્ણ્યા ચ સાધિતા||૧૩|| દાડિમામ્લા હિતા પેયા કફપિત્તે સમુલ્બણે| |૧૪|

સ૦-શાલિપર્ણ્યાદિભિઃ સાધિતા દાડિમામ્લા પેયા કફપિત્તાધિકે હિતા|

Adhikarana vAtAdhike peyA (14) · Śloka 14

| અભયાપિપ્પલીમૂલબિલ્વૈર્વાતાનુલોમની||૧૪||

સ૦-અભયાદિભિઃ પેયા વાતાનુલોમની|

Adhikarana doShabahule virekaH (15-16) · Śloka 16

વિબદ્ધં દોષબહુલો દીપ્તાગ્નિર્યોઽતિસાર્યતે| કૃષ્ણાવિડઙ્ગત્રિફલાકષાયૈસ્તં વિરેચયેત્||૧૫|| પેયાં યુઞ્જયાદ્વિરિક્તસ્ય વાતઘ્નૈર્દીપનૈઃ કૃતામ્| |૧૬|

સ૦-યો બહુદોષો વિબદ્ધં-અલ્પાલ્પં કૃત્વા, અતિસાર્યતે સ કૃષ્ણાદિકષાયૈર્વિરેચયેત્| વિરિક્તસ્ય ચ તસ્ય સતઃ પેયાં વાતઘ્નૈર્દીપનૈશ્ચ દ્રવ્યૈઃ કૃતાં યુઞ્જ્યાત્|

Adhikarana doShabahule peyA (16-22) · Śloka 22

| આમે પરિણતે યસ્તુ દીપ્તેઽગ્નાવુપવેશ્યતે||૧૬|| સફેનપિચ્છં સરુજં સવિબન્ધં પુનઃ પુનઃ| અલ્પાલ્પમલ્પશમલં નિર્વિડ્વા સપ્રવાહિકમ્||૧૭|| દધિતૈલઘૃતક્ષીરૈઃ સ શુણ્ઠીં સગુડાં પિબેત્| સ્વિન્નાનિ ગુડતૈલેન ભક્ષયેદ્બદરાણિ વા||૧૮|| ગાઢવિડ્વિહિતૈઃ શાકૈર્બહુસ્નેહૈસ્તથા રસૈઃ| ક્ષુધિતં ભોજયેદેનં દધિદાડિમસાધિતૈઃ||૧૯|| શાલ્યોદનં તિલૈર્માષૈર્મુદ્ગૈર્વા સાધુ સાધિતમ્| શઠ્યા મૂલકપોતાયાઃ પાઠાયાઃ સ્વસ્તિકસ્ય વા||૨૦|| સૂષાયવાનીકર્કારુક્ષીરિણીચિર્ભટસ્ય વા| ઉપોદકાયા જીવન્ત્યા બાકુચ્યા વાસ્તુકસ્ય વા||૨૧|| સુવર્ચલાયાશ્ચુઞ્ચોર્વા લોણીકાયા રસૈરપિ| કૂર્મવર્તકલોપાકશિખિતિત્તિરિકૌક્કુટૈઃ||૨૨||

સ૦-યઃ-અતીસારી, આમે પરિણતે દીપ્તેઽગ્નૌ સત્યુપવેશ્યતે સફેનપિચ્છં તથા સરુજં તથા સવિબન્ધં પુનઃ પુનસ્તથાઽલ્પમલ્પં તથાઽલ્પપુરીષં નિર્વિડ્વા-પુરીષરહિતમ્, તથા સપ્રવાહિકંમિસ્તાનિકાસહિતમ્| "સ્રુતે રક્તે પુરીષે ચ વાયુના વિડ્વિવર્જિતમ્| પ્રવાહિતેતિ વિખ્યાતં યત્ ફેનાભં પ્રવર્તતે||" ઇતિ પ્રવાહિકાલક્ષણમ્| ય એવંવિધોઽતીસારી સ દધિતૈલઘૃતક્ષીરૈઃ સમુદિતૈઃ શુણ્ઠીં સગુડાં પિબેત્| અથવા, સ્વિન્નાનિ બદરાણિ ગુડતૈલેનાશ્નીયાત્| એવં દોષાદિવશાચ્છુણ્ઠીં પાયયિત્વા કદાચિત્ પૂર્વોક્તાનિ બદરાણિ ભક્ષયિત્વાઽનન્તરં ક્ષુધિતં-અતિસઞ્જાતબુભુક્ષં, એનં-અતીસારિણં, ગાઢવિડ્વિહિતૈઃ-વાસ્તુકાદિભિઃ, શાકૈસ્તથા માંસરસૈર્બહુસ્નેહૈર્દધિદાડિમસંસ્કૃતૈઃ શાલ્યોદનં ભોજયેત્| અથવા તિલૈર્માષૈર્મુદ્ગૈર્વા સાધુ-શોભનં કૃત્વા, સાધિતં શાલ્યોદનં ભોજયેત્| મૂલકપોતા-લૌમૂલકં પોતિકાસંજ્ઞં દેશાન્તરે પ્રસિદ્ધં કુરુક્ષેત્રાદૌ દેશે| અત્ર ભાષ્યં કિયત્ ત્યક્તમ્|

Adhikarana pakvadoShe sapravAhike auShadham, annam, yavAgUH (23-24) · Śloka 24

બિલ્વમુસ્તાક્ષિભૈષજ્યધાકીપુષ્પનાગરૈઃ| પક્વાતીસારજિત્તક્રે યવાગૂર્દાધિકી તથા||૨૩|| કપિત્થકચ્છુરાફઞ્જીયૂથિકાવટશોલુજૈઃ| દાડિમીશણકાર્પાસીશાલ્મલીનાં ચ પલ્લવૈઃ||૨૪||

સ૦-બિલ્વાદિભિસ્તક્રે સિદ્ધા યવાગૂઃ પક્વાતીસારજિત્| દાધિકીતિ| કપિત્થાદિજૈઃ પલ્લવૈર્દાડિમાદીનાં ચ પલ્લવૈર્દધ્નિ સિદ્ધા દાધિકી યવાગૂઃ| તથા-પક્વાતીસારજિત્|

Adhikarana pakvadoShe sapravAhike khalaH (25) · Śloka 25

કલ્કો બિલ્વશલાટૂનાં તિલકલ્કશ્ચ તત્સમઃ| દધ્નઃ સરોઽમ્લઃ સસ્નેહઃ ખલો હન્તિ પ્રવાહિકામ્||૨૫||

સ૦-તથા બિલ્વશલાટૂનાં-સ્તોકકાલજાતાનાં લઘૂનાં બિલ્વાનાં, કલ્કઃ| તથા તિલકલ્કસ્તત્સમો-બિલ્વશલાટુસમઃ| તથા દધ્નઃ સરોઽમ્લો-ન મધુરઃ, સસ્નેહો-દેશાદ્યનુરોધાદ્ધૃતાદિના સ્નેહેન યથાયથં યુક્તઃ| અયં ખલઃ સિદ્ધઃ પ્રવાહિકાં હન્તિ|

Adhikarana pakvadoShe sapravAhike aparAjitaH khalaH (26-28) · Śloka 28

મરિચં ધનિકાઽજાજી તિત્તિડીકં શઠી બિડમ્| દાડિમં ધાતકી પાઠા ત્રિફલા પઞ્ચકોલકમ્||૨૬|| યાવશૂકં કપિત્થામ્રજમ્બૂમધ્યં સદીપ્યકમ્| પિષ્ટૈઃ ષઙ્ગુણબિલ્વૈસ્તૈર્દધ્નિ મુદ્ગરસે ગુડે||૨૭|| સ્નેહે ચ યમકે સિદ્ધઃ ખલોઽયમપરાજિતઃ| દીપનઃ પાચનો ગ્રાહી રુચ્યો બિમ્બિશિનાશનઃ||૨૮||

સ૦-મરિચાદિભિઃ પિષ્ટૈઃ ષડ્ગુણં બિલ્વં-બિલ્વમજ્જા, યેષાં મરિચાદીનાં તૈઃ સિદ્ધઃ| તથા પરિપક્વશ્ચ દધ્નિ તથા મુદ્ગરસે ગુડે તથા યમકે ચ સ્નેહે| ખલોઽયમપરાજિતો નામ દીપનાદિગુણઃ| બિમ્બિશિનાશનઃ-પ્રવાહિકાઘ્નઃ|

Adhikarana purIShakShaye yUShAH, annam, khalaH, vya~jjanam, saktavaH, mAShAH, mAMsarasaH (29-35) · Śloka 35

કોલાનાં બાલબિલ્વાનાં કલ્કૈઃ શાલિયવસ્ય ચ| મુદ્ગમાષતિલાનાં ચ ધાન્યયૂષં પ્રકલ્પયેત્||૨૯|| એકધ્યં યમકે ભૃષ્ટં દધિદાડિમસારિકમ્| વર્ચઃક્ષયે શુષ્કમુખં શાલ્યન્નં તેન ભોજયેત્||૩૦|| દધ્નઃ સરં વા યમકે ભૃષ્ટં સગુડનાગરમ્| સુરાં વા યમકે ભૃષ્ટાં વ્યઞ્જનાર્થં પ્રયોજયેત્||૩૧|| ફલામ્લં યમકે ભૃષ્ટં યૂષં ગૃઞ્જનકસ્ય વા| ભૃષ્ટાન્વા યમકે સક્તુન્ સ્વાદેહ્યોષાવચૂર્ણિતાન્||૩૨|| માષાન્ સુસિદ્ધાંસ્તદ્વદ્વા ઋતમણ્ડોપસેવનાન્| રસં સુસિદ્ધપૂતં વા છાગમેષાન્તરાધિજમ્||૩૩|| પચેદ્દાડિમસારામ્લં સધાન્યસ્નેહનાગરમ્| રક્તશાલ્યોદનં તેન ભુઞ્જાનઃ પ્રપિબંશ્ચ તમ્||૩૪|| વર્ચઃક્ષયકૃતૈરાશુ વિકારૈઃ પરિમુચ્યતે| |૩૫|

સ૦-કોલાદીનાં કલ્કૈઃ શાલેર્યવસ્ય ચ કલ્કૈર્મુદ્ગાદીનાં ચકલ્કૈરેકધ્યં-વ્યતિમિશ્રં, ધાન્યયૂષં પ્રકલ્પયેત્| કિમ્ભૂતમ્ ? યમકે ભૃષ્ટં તથા દધિદાડિમસારિકમ્| વર્ચઃક્ષયે-પુરીષક્ષયે સતિ, શુષ્કમુખં-મુખશોષોપદ્રવાન્વિતમતીસારિણં, તેન-યૂષેણ, શાલ્યન્નં ભોજયેત્| શાલિગ્રહણેન રક્તશાલ્યાદિનાં ગ્રહણમ્| અથવા, દધ્નઃ સરં યમકે પક્વં ગુડનાગરસહિતં વ્યઞ્જનાર્થં પ્રકલ્પયેત્| અથવા, યમકે ભૃષ્ટાં સુરાં વ્યઞ્જનાર્થં પ્રકલ્પયેત્| અથવા ગૃઞ્જનકસ્ય-હરિતકવિશેષસ્ય, યૂષં ફલૈઃ-દાડિમાદિભિરમ્લૈઃ, અમ્લં-અમ્લીકૃતં, વ્યઞ્જનાર્થં પ્રકલ્પયેત્| યમકે સ્નેહદ્વયે, વા સક્તૂન્ ભૃષ્ટન્ વ્યોષાવચૂર્ણિતાન્ ભક્ષયેત્| તથૈવ માષાન્ સુસ્વિન્નાન્ ઘૃતમણ્ડોપસેવનાન્ ખાદેત્| અથવા, છાગમેષયોરન્તરાધિજં રસં સુસિદ્ધપૂતં શોભનં કૃત્વા પૂર્વં સિદ્ધં પશ્ચાત્પૂતં-નિર્મલીકૃતં, તથા દાડિમસારેણામ્લં ધાન્યકસ્નેહશુણ્ઠીયુતં વ્યઞ્જનાર્થં પચેત્| તેન રસેન રક્તશાલ્યન્નં ભુઞ્જાનસ્તમેવમાંસરસં પ્રપિબન્ વર્ચઃક્ષયકૃતૈર્વિકારૈઃ-"પુરીષે વાયુરન્ત્રાણિ" (હૃ. સૂ. અ. ૧૧/૨૧) ઇત્યાદિભિઃ સુત્રસ્થાનોદિતૈઃ, મુચ્યતે| પ્રવાહિકા વર્ચઃક્ષયે સતિ સ્યાત્| તસ્માત્તયાઽપિ મુચ્યતે|

Adhikarana vAte pratihate bAlabilvAdilehaH (35-36) · Śloka 36

| બાલબિલ્વં ગુડં તૈલં પિપ્પલીં વિશ્વભેષજમ્||૩૫|| લિહ્યાદ્વાતે પ્રતિહતે સશૂલઃ સપ્રવાહિકઃ| |૩૬|

સં-વાતે પ્રતિહતે પ્રવાહિકાશૂલવાન્ બાલબિલ્વાદિકં લિહ્યાત્|

Adhikarana vAte shAbaratvagAdi (36-37) · Śloka 37

| વલ્કલં શાબરં પુષ્પં ધાતક્યાબદરીદલમ્||૩૬|| પિબેદ્દધિસરક્ષૌદ્રકપિત્થસ્વરસાપ્લુતમ્| |૩૭|

સ૦-રોધ્રત્વક્ ધાતકીપુષ્પં બદરીપત્રમેતત્ દધિસરાદિભિરાપ્લુતં-આલોડિતં, પિબેત્|

Adhikarana vibaddhavAtAdau kShIrasauhityam, dhAroShNaM kShIram, eraNDashRutaM kShIram, bAlabilvaSRutaM kShIram (37-39) · Śloka 39

| વિબદ્ધવાતવર્ચાસ્તુ બહુશૂલપ્રવાહિકઃ||૩૭|| સરક્તપિચ્છસ્તૃષ્ણાર્તઃ ક્ષીરસૌહિત્યમર્હતિ| યમકસ્યોપરિ ક્ષીરં ધારોષ્ણં વા પ્રયોજયેત્||૩૮|| શૃતમેરણ્ડમૂલેન બાલબિલ્વેન વા પુનઃ| |૩૯|

સ૦-વિબદ્ધે વાતવર્ચસી યસ્ય, તથા પ્રભુતે શૂલપ્રવાહિકે યસ્ય, તથા સહરક્તેન પિચ્છયા ચ યો વર્તતે, તથા તૃષ્ણયાઽઽર્તઃ, એવંવિધો નરઃ ક્ષીરસૌહિત્યં-દુગ્ધતૃપ્તિં, અર્હતિ| અથવા, યમકં પીત્વાઽનુ ધારોષ્ણં ક્ષીરં પ્રયોજયેત્| એરણ્ડમૂલેન વા શૃતં બાલબિલ્વેન વા શૃતં ક્ષીરં પ્રયોજયેત્|

Adhikarana Ame savedane mustA kShIram (39-40) · Śloka 40

| પયસ્યુત્ક્વાથ્ય મુસ્તાનાં વિંશતિં ત્રિગુણેઽમ્ભસિ||૩૯|| ક્ષીરાવશિષ્ટં તત્પીતં હન્યાદામં સવેદનમ્| |૪૦|

સ૦-ક્ષીરે ત્રિગુણેઽમ્ભસિ મુસ્તાવિંશતિં પ્રક્વાથ્ય ક્ષીરાવશિષ્ટં પીતમામં સરુજં હન્યાત્| અત્ર ચ વિંશતિભિર્મુસ્તૈઃ પ્રાયેણ પલં ભવતિ| સામાન્યકલ્પનયા ચ મુસ્તાપલં ષોડશભિર્દ્રવપલૈરુત્ક્વાથ્ય ચત્વારિ પલાનિ ચતુર્ભાગાવશેષતયા કાર્યાણિ| તદેવં ક્ષીરપલાનિ ચત્વારિ પાનીયપલાનિ દ્વાદશ મુસ્તાવિંશતિં દત્વા ક્ષીરાવશિષ્ટં પેયમિત્યયમત્ર ક્વાથક્રમો વેદ્યઃ|

Adhikarana cirakAlapravAhikAyAM pippalIcUrNaM marIcacUrNaM ca (40-41) · Śloka 41

| પિપ્પલ્યાઃ પિબતઃ સૂક્ષ્મં રજો મરિચજન્મ વા||૪૦|| ચિરકાલાનુષક્તાઽપિ નશ્યત્યાશુ પ્રવાહિકા| |૪૧|

સ૦-પિપ્પલ્યાઃ સૂક્ષ્મં ચૂર્ણં જલેન પિબતો મરિચસ્ય વા સૂક્ષ્મં ચૂર્ણં જલેન પિબતો બહુકાલાનુષક્તાઽપિ પ્રવાહિકા નશ્યતિ|

Adhikarana nirAmashUlAdau sakShAraM ghRutam (41-42) · Śloka 42

| નિરામરૂપં શૂલાર્તં લઙ્ઘનાદ્યૈશ્ચ કર્ષિતમ્||૪૧|| રૂક્ષકોષ્ઠમપેક્ષ્યાગ્નિં સક્ષારં પાયયેદ્ ઘૃતમ્| |૪૨|

સ૦-નિરામરૂપં તથા શૂલેન પીડિતં લઙ્ઘનાદ્યૈઃ કર્ષિતં તથા રૂક્ષકોષ્ઠં વહ્નિમપેક્ષ્ય ક્ષારસહિતં ઘૃતં પાયયેત્|

Adhikarana nirAmashUlAdau dadhyAditailam (42-43) · Śloka 43

| સિદ્ધં દધિસુરામણ્ડે દશમૂલસ્ય ચામ્ભસિ||૪૨|| સિન્ધૂત્થપઞ્ચકોલાભ્યાં તૈલં સદ્યોર્તિનાશનમ્| |૪૩|

સ૦-દધિસુરામણ્ડે દશમૂલક્વાથે ચ સૈન્ધવપઞ્ચકોલકલ્કેન તૈલં સિદ્ધં સદ્યો રુજાપહમ્|

Adhikarana nirAmashUlAdau shuNThyAditailam (43-44) · Śloka 44

| ષડ્ભિઃ શુણ્ઠ્યાઃ પલૈર્દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં ગ્રન્થ્યગ્નિસૈન્ધવાત્||૪૩|| તૈલપ્રસ્થં પચેદ્દધ્ના નિઃસારકરુજાપહમ્| |૪૪|

સ૦-શુણ્ઠીપલૈઃ ષડ્ભિઃ પિપ્પલીમૂલપલદ્વયેન ચિત્રકપલદ્વયેન સૈન્ધવપલદ્વયેન ચ તૈલપ્રસ્થં દધ્ના પચેત્| તન્નિઃસારકરુજાપહમ્|

Adhikarana nirAmashUlAdau mAMsadugdhAjyam (44-45) · Śloka 45

| એકતો માંસદુગ્ધાજ્યં પુરીષગ્રહશૂલજિત્||૪૪|| પાનાનુવાસનાભ્યઙ્ગપ્રયુક્તં તૈલમેકતઃ| તદ્ધિ વાતજિતામગ્ર્યં શૂલં ચ વિગુણોઽનિલઃ||૪૫||

સ૦-એકતઃ-એકસ્મિન્ પુરીષગ્રહશૂલજિત્ત્વપક્ષે, માંસદુગ્ધાજ્યં ત્રયમેતત્ પ્રયુક્તં પુરીષગ્રહશૂલજિત્| એકતઃ-એકસ્મિન્ શૂલજિત્ત્વપક્ષે, પાનાનુવાસનાભ્યઙ્ગૈઃ પ્રયુક્તં તૈલં પુરીષગ્રહશૂલજિત્ 'સમ્પદ્યતે' ઇતિ વાક્યશેષઃ| કથમેવમ્ ? ઇત્યાહ-તદ્ધીત્યાદિ| તત્-તૈલં, યસ્માત્સર્વેષાં વાતજિતામગ્ન્યં-પ્રધાનમ્| શૂલં ચ વિગુણોઽનિલઃ-પ્રકુપિતઃ પવનો, નાપરઃ કશ્ચિત્| શૂલાનિલયોઃ કાર્યકારણભાવાહ્યતિરેકે સત્યપિ શૂલસ્ય વાતકાર્યસ્ય વાતપ્રકોપે સત્યવિનાભાવિત્વં સૂચયિતું શૂલં ચ વિગુણોઽનિલ ઇત્યેવમુક્તમ્| કુપિતશ્ચેદ્વાયુરુત્પન્નમેવ શૂલમિત્યર્થઃ|

Adhikarana nirAmashUlAdau pAnAdiprayuktaM tailaM shreShTham, shreShThatve kAraNam (46-47) · Śloka 47

વાયોર્વૈગુણ્યે કોપે ધાતુક્ષય એવાત્ર હેતુઃ| અત એવાહ ધાત્વન્તરોપમર્દેદ્ધશ્ચલો વ્યાપી સ્વધામગઃ| તૈલં મન્દાનલસ્યાપિ યુક્ત્યા શર્મકરં પરમ્||૪૬|| વાય્વાશયે સતૈલે હિ બિમ્બિસી નાવતિષ્ઠતે| |૪૭|

સ૦-વાયુમપેક્ષ્યાન્યે પિત્તશ્લેષ્માદયો-ધાત્વન્તરાઃ, તેષામુપમર્દઃ-અન્યથાભાવઃ, તેન ઇદ્ધઃ-ઉદ્ધતઃ, ચલો-વાય્વાખ્યઃ, સ વ્યાપી-સકલશરીરવ્યાપનશીલોઽપિ, સ્વધામગઃ-પક્વાશયસ્થઃ, તત્રાધિક્યેન તસ્ય વૃત્તેઃ, અસ્યામવસ્થાયામસ્યાતીસારિણસ્તૈલં મન્દાનલસ્યાપિ યુક્ત્યા-યોગવિશેષેણ, પરં-અતિશયેન, શર્મકરમ્, રોગસ્ય દુઃખહેતોઃ શમનાત્| અપિશબ્દાત્કિમુદીપ્તાગ્નેરતીસારિણો ન સુખકરં ભવતિ ? અત્રૈવ હેતુમાહ-વાય્વાશયે-પક્વાશયાખ્યે, સતૈલે બિમ્બિસી-પ્રવાહિકા, નાવતિષ્ઠતેસ્થિતિં ન પ્રાપ્નોતિ|

Adhikarana shreShThatve kAraNantarAni (47) · Śloka 47

ક્ષીણે મલે સ્વાયતનચ્યુતેષુ દોષાન્તરેષ્વીરણ એકવીરે| કો નિષ્ટનન્પ્રાણિતિ કોષ્ઠશૂલી નાન્તર્બહિસ્તૈલપરો યદિ સ્યાત્||૪૭||

સ૦-મલે-પુરીષાખ્યે, ક્ષીણે તથા દોષાન્તરેષુ-વાતવિવર્જિતેષુ પિત્તકફાદિષુ, આયતનચ્યુતેષુ-સ્વાધારભ્રષ્ટેષુ, વ્યક્ત્યપેક્ષયા બહુવચનમ્, ઈરણે-વાયૌ, એકવીરે-એકનાયકે, શેષદોષાણાં સ્વસ્થાનભ્રષ્ટત્વાત્કોઽતીસારી નિષ્ટનન્-પ્રવાહિકાં કુર્વન્, પ્રાણિતિ ?-ન કશ્ચિજ્જીવતિ| યદિ નાન્તર્બહિઃ-ઉભયત્ર, પાનાનુવાસનાભ્યઙ્ગૈઃ, તૈલપરઃ-અતિશયેન તૈલસૈવી, ન સ્યાત્| આક્રન્દનપૂર્વં સશૂલમુપવેશનં-નિષ્ઠનન્નુચ્યતે| ઇન્દ્રવજ્રાવૃત્તમ્|

Adhikarana gudashUlaBraMshayorGRutam (48-49) · Śloka 49

| ગુદરુગ્ભ્રંશયોર્યુઞ્જ્યાત્સક્ષીરં સાધિતં હવિઃ||૪૮|| રસે કોલામ્લચાઙ્ગેર્યોર્દધ્નિ પિષ્ટે ચ નાગરે| |૪૯|

સ૦-ગુદરુજિ ગુદભ્રંશે ચ ઘૃતં સક્ષીરં કોલાદિરસે દધ્નિ નાગરે ચ કલ્કિતે પક્વં યુઞ્જ્યાત્| અત્ર ચ ક્ષીરં સર્પિઃપ્રમાણં ઘૃતાત્કોલાદિરસાદિકં ચતુર્ગુણં શુણ્ઠીતશ્ચતુર્ગુણં ઘૃતમિતિ પાકક્રમઃ|

Adhikarana gudashUlaBraMshayoranyadghRutam (49-50) · Śloka 50

તૈરેવ ચામ્લૈઃ સંયોજ્ય સિદ્ધં સુશ્લક્ષ્ણકલ્કિતૈઃ||૪૯|| ધાન્યોષણબિડાજાજીપઞ્ચકોલકદાડિમૈઃ| |૫૦|

સ૦-તૈરેવ- પૂર્વોક્તૈઃ કોલાદિભિરમ્લૈઃ, સંયોજ્ય સૂક્ષ્મરજીકૃતૈશ્ચ ધાન્યકાદિભિઃ સિદ્ધં ઘૃતં પૂર્વગુણમ્|

Adhikarana gudashUlaBraMshayorsnehabastiH (50-51) · Śloka 51

| યોજયેત્સ્નેહબસ્તિં વા દશમૂલેન સાધિતમ્||૫૦|| શઠીશતાહ્વાકુષ્ઠૈર્વા વચયા ચિત્રકેણ વા| |૫૧|

સ૦-ગુદશૂલી ચ દશમૂલેન સાધિતં હવિઃ-ઘૃતં, સ્નેહબસ્તિં વા યોજયેત્| શઠ્યાદિભિર્વા સાધિતં વચયા વા સાધિતં ચિત્રકેણ વા સાધિતં યોજયેત્| તચ્ચ પૂર્વગુણમ્|

Adhikarana pravAhaNAdau anuvAsanam (51-52) · Śloka 52

| પ્રવાહણે ગુદભ્રંશે મૂત્રાઘાતે કટિગ્રહે||૫૧|| મધુરામ્લૈઃ શૃતં તૈલં ઘૃતં વાઽપ્યનુવાસનમ્| |૫૨|

સ૦-પ્રવાહણાદિષુ મધુરામ્લૈઃ શૃતં તૈલં ઘૃતં વાઽનુવાસનં યોજયેત્|

Adhikarana gudaBraMSe~antaHpraveSaH goH PaNAbandhaH (52-53) · Śloka 53

| પ્રવેશયેહ્ગુદં ધ્વસ્તમભ્યક્તં સ્વેદિતં મૃદુ||૫૨|| કુર્યાચ્ચ ગોઃફણાબન્ધં મધ્યચ્છિદ્રેણ ચર્મણા| |૫૩|

સ૦-ગુદં ધ્વસ્તં સધભ્યક્તં સ્વેદિતં ચ મૃદુ કૃત્વાઽન્તઃ પ્રવેશયેત્| ગોઃફણાબન્ધં ચર્મણા મધ્યચ્છિદ્રવતા કુર્યાત્|

Adhikarana gudaBraMSe pa~jcamUlAditailam (53-54) · Śloka 54

| પઞ્ચમૂલસ્ય મહતઃ ક્વાથં ક્ષીરે વિપાચયેત્||૫૩|| ઉન્દુરં ચાન્ત્રરહિતં તેન વાતઘ્નકલ્કવત્| તૈલં પચેદ્ગુદભ્રંશં પાનાભ્યઙ્ગેન તજ્જયેત્||૫૪||

સ૦-મહતઃ પઞ્ચમૂલસ્ય-બિલ્વાદેઃ ક્વાથં તૈલસમં કૃત્વા ક્ષીરે વિપાચયેત્| ઉન્દુરું ચાન્ત્રરહિતં તસ્મિન્નેવ ક્ષીરે વિપાચયેત્| તેનૈવ ક્ષીરેણ્ તૈરેણ તૈલં પચેત્| કિમ્ભૂતમ્? વાતઘ્નકલ્કવત્| વાતઘ્નાનાં-રાસ્નૈરણ્ડાદીનાં કલ્કઃ, સ યસ્યાસ્તિ વાતઘ્નકલ્કવત્| ઉન્દુરોરત્ર રાસ્નાદ્યઘ્રુતાનુસારેણ પ્રમાણં નિરુપ્ય કાર્યમ્| તત્રૈવં પઠ્યતે (ચરકે ચિ.અ.૧૮/૪૨)-"તુલાર્ધં ચાજમાંસસ્ય" ઇતિ| એવં માયુરાદિષ્વપિ ઘૃતેષુ (હૃ.ઉ.અ.૨૪/૪૭) મયૂરાદીનાં પ્રમાણં ચિન્ત્યમ્| તેન તૈલં પચેદિતિ વચનાચ્ચ ક્ષીરં તૈલાચ્ચતુર્ગુણં કાર્યમ્| અત્ર દ્રવસ્યાપરસ્યાભાવાત્તૈલાચ્ચ દ્રવં ચતુર્ગુણં કાર્યમિતિ પાકક્રમઃ| તસ્માન્નાન્યસ્નેહવદત્ર ક્ષીરં ગ્રાહ્યમ્| અન્યત્ર હ્યેવમધીતમ્-"દ્રવ્યાચ્ચતુર્ગુણઃ સ્નેહઃ સ્નેહાત્ક્વાથશ્ચતુર્ગુણઃ| ક્ષીરં સ્નેહસમં" ઇતિ| બહુક્ષીરત્વેન વાતકાર્યસ્ય ગુદભ્રંશાખ્યસ્ય શીઘ્રં શમં કરોતિ, ઇતિ ચતુર્ગુણમેવાત્ર ક્ષીરં ન્યાય્યમ્|

Adhikarana pittAtisAre sAme la~gghanam (55) · Śloka 55

પૈત્તે તુ સામે તીક્ષ્ણોષ્ણવર્જ્યં પ્રાગિવ લઙ્ઘનમ્| |૫૫|

સ૦-પૈત્તે ત્વતીસારે સામે પ્રાગિવ-યથા વાતાતીસારે પૂર્વં લઙ્ઘનં શરીરલાઘવં કર્તું યત્કર્મ દ્રવ્યં વા નિર્દિષ્ટં તત્સર્વં, તીક્ષ્ણોષ્ણવર્જ્યં 'અસ્મિન્ કાર્યમ્' ઇતિ શેષઃ|

Adhikarana pittAtisAre sAme pAnIyam, annam (55-56) · Śloka 56

| તૃડ્વાન્ પિબેત્ ષડઙ્ગામ્બુ સભૂનિમ્બં સસારિવમ્||૫૫|| પેયાદિ ક્ષુધિતસ્યાન્નમગ્નિસન્ધુક્ષણં હિતમ્| બૃહત્યાદિગણાભીરુદ્વિબલાશૂર્પપર્ણિભિઃ||૫૬||

સ૦-સ પિત્તાતીસારી તૃડ્વાન્ ષડઙ્ગામ્બુ-જ્વરચિકિત્સિતોક્તં (હૃ. ચિ. અ. ૧/૧૫), ભૂનિમ્બસારિવાભ્યાં સહિતં પિબેત્, અર્ધમષ્ટાઙ્ગજલં તેન પેયમિત્યવતિષ્ઠતે| ક્ષુધિતસ્ય-અતિશયેન બુભુક્ષિતસ્ય, પેયાદ્યન્નમગ્નિસન્ધુક્ષણં હિતમ્| [ કિમ્ભૂતમ્? ] બૃહત્યાદિના ગણેનાભીરુણા તથા બલાદ્વયેન શૂર્પપર્ણીદ્વયેન ચ સાધિતમ્|

Adhikarana pittAtisAre sAme kuTajAdicUrNam, pAThAdicUrNam, ativiShAbilvAdikvAthaH, ativiShAmUrvAdikvAthaH, ativiShAshuNThyAdikvAthaH (57-59) · Śloka 59

પાયયેદનુબન્ધે તુ સક્ષૌદ્રં તણ્ડુલામ્ભસા| કટુજસ્ય ફલં પિષ્ટં સવલ્કં સઘુણપ્રિયમ્||૫૭|| પાઠાવત્સકબીજત્વગ્દાર્વીગ્રન્થિકશુણ્ઠિ વા| ક્વાથં વાઽતિવિષાબિલ્વવત્સકોદીચ્યમુસ્તજમ્||૫૮|| અથવાઽતિવિષામૂર્વાનિશેન્દ્રયવતાર્ક્ષ્યજમ્| સમધ્વતિવિષાશુણ્ઠીમુસ્તેન્દ્રયવકટ્ફલમ્||૫૯||

સ૦-એવં લઙ્ઘનપેયાદિકે કૃતેઽપ્યનુબન્ધેઽતીસારસ્ય સતિ, તમતીસારિણં કુટજસ્ય ફલં-શક્રયવાખ્યં, પિષ્ટં સવલ્કં-પ્રકૃત્ત્વાત્તસ્યૈવ કુટજસ્ય ત્વચા યુક્તં, તથા સઘુણપ્રિયં તથા સક્ષૌદ્રં તણ્ડુલામ્ભસા પાયયેત્| અથવા, પાઠાદિપિષ્ટં તણ્ડુલામ્ભસા સક્ષૌદ્રં તમતીસારિણં પાયયેત્| અથવા, ક્વાથમતિવિષાદિજં તં પાયયેત્| અથવા, અતિવિષામૂર્વાદિજં પાયયેત્| તાર્ક્ષ્યં-રસાઞ્જનમ્| સમધ્વિત્યાદિ| સમાક્ષિકમતિવિષાદિકં ક્વાથીકૃતં વા પાયયેત્|

Adhikarana pittAtisAre sAme vatsakabIjakvAthaH, mustAkvAthaH, shAlmalIvRuntakvAthaH (60-61) · Śloka 61

પલં વત્સકબીજસ્ય શ્રપયિત્વા રસં પિબેત્| યો રસાશી જયેચ્છીઘ્રં સ પૈત્તં જઠરામયમ્||૬૦|| મુસ્તાકષાયમેવં વા પિબેન્મધુસમાયુતમ્| સક્ષૌદ્રં શાલ્મલીવૃન્તકષાયં વા હિમાહ્વયમ્||૬૧||

સ૦-વત્સકબીજસ્ય વા પલં જલેન ક્વાથયિત્વા તદ્રસં યો માંસરસાશી સન્ પિબેત્ સ પિત્તજમતીસારં જયેત્| એવં પ્રાગ્વત્, મુસ્તાકષાયં-મુસ્તાનાં પલં શ્રપયિત્વા, મધુસમાયુતં રસાશી સન્ ક્વાથં પિબેત્ સ પૈત્તં જઠરામયં જયેત્| શાલ્મલીવૃન્તકષાયં વા હિમાહ્વયં-શીતકષાયં, સક્ષૌદ્રં વા પિબેત્|

Adhikarana pittAtisAre sAme kirAtatiktakAdicUrNam, kaTa~gkaTeryAdi cUrNam, tilAdicUrNam, nAgarAdicUrNam (62-64) · Śloka 64

કિરાતતિક્તકં મુસ્તં વત્સકં સરસાઞ્જનમ્| કટઙ્કટેરી હ્રીબેરં બિલ્વમધ્યં દુરાલભા||૬૨|| તિલા મોચરસં રોધ્નં સમઙ્ગા કમલોત્પલમ્| નાગરં ધાતકીપુષ્પં દાડિમસ્ય ત્વગુત્પલમ્||૬૩|| અર્ધશ્લોકૈઃ સ્મૃતા યોગાઃ સક્ષૌદ્રાસ્તણ્ડુલામ્બુના| |૬૪|

સ૦-કિરાતતિક્તાદયશ્ચત્વારો યોગા અર્ધશ્લોકૈઃ સ્મૃતાઃ સમાક્ષિકાસ્તણ્ડુલજલેન યોજ્યાઃ|

Adhikarana pittAtisAre pakve nishAdikvAthaH (64) · Śloka 64

| નિશેન્દ્રયવરોધ્નૈલાક્વાથઃ પક્વાતિસારજિત્||૬૪||

સ૦-નિશાદિક્વાથઃ પક્વાતીસારજિત્|

Adhikarana pittAtisAre pakve rodhrAdigaNakvAthaH, ambaShThAdigaNakvAthaH, priya~ggvAdigaNakvAthaH (65) · Śloka 65

રોધ્રામ્બષ્ઠાપ્રિયઙ્ગ્વાદિગણાંસ્તદ્વત્ પૃથક્ પિબેત્| |૬૫|

સ૦-રોધ્રાદીન્ ગણાન્ પૃથક્ [તદ્વત્-] સમાક્ષિકાંસ્તથૈવ તણ્ડુલામ્ભસા, પિબેત્|

Adhikarana pittAtisAre pakve peyAvilepI khalAH (65-66) · Śloka 66

| કટ્વઙ્ગવલ્કયષ્ટ્યાહ્વફલિનીદાડિમઙ્કુરૈઃ||૬૫|| પેયાવિલેપીખલકાન્ કુર્યાત્સદધિદાડિમાન્| તદ્વદ્દધિત્થબિલ્વામ્રજમ્બુમધ્યૈઃ પ્રકલ્પયેત્||૬૬||

સ૦-કટ્વઙ્ગત્વગાદિભિઃ પેયાદીન્ સદધિદાડિમાન્ કુર્યાત્| તથૈવ દધિત્થાદિભિઃ પેયાદીન્ સદધિદાડિમાન્ કલ્પયેત્| દધિત્થઃ-કપિત્થઃ|

Adhikarana pittAtisAre pakve ajApayaH, virecanam (67) · Śloka 67

અજાપયઃ પ્રયોક્તવ્યં નિરામે, તેન ચેચ્છમઃ| દોષાધિક્યાન્ન જાયેત બલિનં તં વિરેચયેત્||૬૭||

સ૦-અજાપયઃ પથ્યં નિરામે સ્મૃતમ્| તેન-અજાક્ષીરેણ, યદિ દોષાધિક્યાદ્ધેતોઃ શમો ન ભવેત્ તદા તં બલવન્તં વિરેચયેત્-ન દુર્બલમ્|

Adhikarana pittAtisAre pakve virekArtham palAshaPalakvAthaH (68-69) · Śloka 69

વ્યત્યાસેન શકૃદ્રક્તમુપવેશ્યેત યોઽપિ વા| પલાશફલનિર્યૂહં યુક્તં વા પયસા પિબેત્||૬૮|| તતોઽનુ કોષ્ણં પાતવ્યં ક્ષીરમેવ યથાબલમ્| પ્રવાહિતે તેન મલે પ્રશામ્યત્યુદરમયઃ||૬૯||

સ૦-વ્યત્યાસઃ-પરસ્પરક્ષેપણમ્, શકૃદ્રક્તં ક્ષિપતિ રક્તં શકૃત્ક્ષિપત્યેવં વ્યત્યાસઃ, તેન ય ઉપવેશ્યેત સ પલાશફલક્વાથં કેવલં પિબેદથવા પયસા યુક્તમ્| તતઃ-તત્કષાયં પીત્વાઽનન્તરં, કોષ્ણં ક્ષીરમેવ યથા-બલં-બલાનતિક્રમેણ, પેયમ્| તેનક્ષીરેણ, મલે પ્રવાહિતે-નિઃસારિતે સતિ, અતીસારઃ શામ્યતિ|

Adhikarana pittAtisAre pakve trAyamANAkvAthaH (70) · Śloka 70

પલાશવત્પ્રયોજ્યા વા ત્રાયમાણા વિશોધની| |૭૦|

સ૦-પલાશં યથા તથા ત્રાયમાણા વિશોધનાય પ્રયોજ્યા|

Adhikarana pittAtisAre pakve anuvAsanam (70-71) · Śloka 71

| સંસર્ગ્યાં ક્રિયમાણાયાં શૂલં યદ્યનુવર્તતે||૭૦|| સ્રુતદોષસ્ય તં શીઘ્રં યથાવહ્ન્યનુવાસયેત્| |૭૧|

સ૦-સ્રુતદોષસ્ય-અપચિતમલસ્યાતીસારિણઃ, સંસર્ગ્યાં ક્રિયમાણાયાં-પેયાદિકે ક્રમે વિધીયમાને, યદિ શૂલમનુવર્તતેનિર્વૃત્તિં ન યાતિ, તં-આતુરં, આશુ યથાવહ્નિ-અગ્ન્યનતિક્રમેણ, અનુવાસયેત્|

Adhikarana pittAtisAre pakve anuvAsanaghRutam (71-72) · Śloka 72

| શતપુષ્પાવરીભ્યાં ચ બિલ્વેન મધુકેન ચ||૭૧|| તૈલપાદં પયોયુક્તં પક્વમન્વાસનં ઘૃતમ્| |૭૨|

સ૦-શતપુષ્પાદિભિસ્તૈલપાદં ક્ષીરયુતં ઘૃતં પક્વમનુવાસનં સ્યાત્|

Adhikarana pittAtisAre pakve picCAbastiH (72) · Śloka 72

| અશાન્તાવિત્યતીસારે પિચ્છાબસ્તિઃ પરં હિતઃ||૭૨||

સ૦-ઇતિ-અનેન પ્રકારેણ કૃતેન, અતીસારસ્યાશાન્તૌ સત્યાં પરં-અનન્તરં, પિચ્છાબસ્તિઃ-વક્ષ્યમાણો, હિતઃ| અલ્પયા માત્રયા નિરુહાખ્યો બસ્તિઃ-પિચ્છાબસ્તિઃ|

Adhikarana pittAtisAre pakve picCAbastyarthaM dravyaM vidhistatPalaM ca (73-76) · Śloka 76

પરિવેષ્ટ્ય કુશૈરાદ્રૈરાર્દ્રવૃન્તાનિ શાલ્મલેઃ| કૃષ્ણમૃત્તિકયાઽઽલિપ્ય સ્વેદયેદ્ગોમયાગ્નિના||૭૩|| મૃચ્છોષે તાનિ સઙ્ક્ષુદ્ય તત્પિણ્ડં મુષ્ટિસમ્મિતમ્| મર્દયેત્પયસઃ પ્રસ્થે પૂતેનાસ્થાપયેત્તતઃ||૭૪|| નતયષ્ટ્યાહ્વકલ્કાજ્યક્ષૌદ્રતૈલવતાઽનુ ચ| સ્નાતો ભુઞ્જીત પયસા જાઙ્ગલેન રસેન વા||૭૫|| પિત્તાતિસારજ્વરશોફગુલ્મ સમીરણાસ્રગ્રહણીવિકારાન્| જયત્યયં શીઘ્રમતિપ્રવૃત્તિં વિરેચનાસ્થાપનયોશ્ચ બસ્તિઃ||૭૬||

સ૦-આર્દ્રૈઃ-અશુષ્કૈર્દર્ભૈઃ, શાલ્મલેરાર્દ્રવૃન્તાનિ-કુસુમબન્ધનાનિ, પરિવેષ્ટ્ય તતઃ કૃષ્ણમૃત્તિકયાઽઽલિપ્ય ગોમયાગ્નિના સ્વેદયેત્| મૃચ્છોષે સતિ તાનિ સઙ્ક્ષુદ્ય-સઞ્ચૂર્ણ્ય, તં પિણ્ડં મુષ્ટિસમ્મિતં-પલપ્રમાણં, પયસઃ પ્રસ્થે મર્દયેત્| તેન ચ પૂતેનાનન્તરં નતાદિમતાઽઽસ્થાપયેત્| નતં-તગરમ્| પુટપાકાનાં ચ સર્વેષામયમેવ વિધિઃ| આસ્થાપિતશ્ચ પશ્ચાત્| સ્નાતઃ પયસા ભુઞ્જીત, સાત્મ્યાદિવશાજ્જાઙ્ગલરસેન વા| અયં-બસ્તિઃ પ્રયુક્તં, પિત્તાતીસારાદીન્ વિરેચનાસ્થાપનયોશ્ચાતિપ્રવૃત્તિં-દોષાણામતિયોગં, જયતિ| એતદુક્તં ભવતિ,-બહુદોષસ્ય યા પ્રવૃત્તિર્વિરેચનવિષયે આસ્થાપનવિષયે વા તાં ચ પ્રયુક્તાઽયં જયતિ| ઉપજાતિઃ|

Adhikarana pittAtisAre pakve kuTajaPANitam (77) · Śloka 77

ફાણિતં કુટજોત્થં ચ સર્વાતીસારનાશનમ્| વત્સકાદિસમાયુક્તં સામ્બષ્ઠાદિ સમાક્ષિકમ્||૭૭||

સ૦-કુટજોત્થં ચ ફાણિતં વત્સકાદિયુક્તમમ્બષ્ઠાદિસહિતં માક્ષીકયુક્તં સર્વાતીસારઃ-આમાતીસારઃ પક્વાતીસારશ્ચ, તસ્ય નાશનં સ્યાત્|

Adhikarana pittAtisAre cirotthitAdau puTapAkAH (78) · Śloka 78

નીરુઙ્નિરામં દીપ્તાગ્નેરપિ સાસ્રં ચિરોત્થિતમ્| નાનાવર્ણમતીસારં પુટપાકૈરુપાચરેત્||૭૮||

સ૦-નીરુક્ ચાસૌ નિરામશ્ચ નીરુઙ્નિરામસ્તમતીસારં, અપિ સાસ્રં-અપિશબ્દાત્કિમુત નિરસ્રમ્?, તં તથાભૂતં ચોરોત્થિતં, તથા નાનાવર્ણં-અનેકવર્ણં, દીપ્તાગ્નેઃ પુટપાકૈરુપાચરેત્|

Adhikarana pittAtisAre dIrghavRuntapuTapAkaH (79-80) · Śloka 80

ત્વક્પિણ્ડાદ્દીર્ઘવૃન્તસ્ય શ્રીપર્ણીપત્રસંવૃતાત્| મૃલ્લિપ્તાદગ્નિના સ્વિન્નાદ્રસં નિષ્પીડિતં હિમમ્||૭૯|| અતીસારી પિબેદ્યુક્તં મધુના સિતયાઽથવા| |૮૦|

સ૦-ત્વચઃ પિણ્ડસ્ત્વક્પિણ્ડઃ, દીર્ઘવૃન્તસ્ય ત્વક્પિણ્ડઃ, તસ્માત્, કાશ્મર્યપત્રસઞ્છાદિતાત્ મૃલ્લિપ્તાત્ સામાન્યોક્તાવપિ કૃષ્ણમૃત્તિકયા લિપ્તાદિતિ વેદ્યમ્| પ્રાગુક્તં હિ (શ્લો.૭૩)-"કૃષ્ણમૃત્તિકયાઽઽલિપ્ય" ઇતિ| અનન્તરમગ્નિના સ્વિન્નાદ્રસં નિષ્પીડિતં શીતં કૃત્વાઽતીસારી મધુના યુક્તમથવા સિતયા યુક્તં પિબેત્| દીર્ઘવૃન્તઃ-શ્યોનાકઃ|

Adhikarana pittAtisAre kShIridrumapuTapAkAH, kaTva~ggayogaH (80-81) · Śloka 81

| એવં ક્ષીરિદ્રુમત્વગ્ભિસ્તત્પ્રરોહૈશ્ચ કલ્પયેત્||૮૦|| કટ્વઙ્ગત્વગ્ઘૃતયુતા સ્વેદિતા સલિલોષ્મણા| સક્ષૌદ્રા હન્ત્યતીસારં બલવન્તમપિ દ્રુતમ્||૮૧||

સ૦-એવં-અનેન પ્રકારેણ, ક્ષીરિદ્રુમાણાં ત્વગ્ભિસ્તત્પ્રરોહૈઃ-કોમલૈર્વિગતમૂલૈશ્ચ, કલ્પયેત્| પ્રરોહાઃ-અઙ્કુરા ઇત્યન્યે| શ્યોનાકત્વક્ ઘ્રુતયુતા તથોષ્ણસલિલોષ્મણા સ્વેદિતા માક્ષિકયુક્તાઽતીસારં બલવન્તમપિ શીઘ્રં હન્તિ|

Adhikarana raktAtisare nidAnalakShaNe, padmotpalAdishRutaM CAgapayaH, pAne Bojane gudasecane ca (82-84) · Śloka 84

પિત્તાતિસારી સેવેત પિત્તલાન્યેવ યઃ પુનઃ| રક્તાતિસારં કુરુતે તસ્ય પિત્તં સતૃડ્જ્વરમ્||૮૨|| દારુણં ગુદપાકં ચ તત્ર છાગં પયો હિતમ્| પદ્મોત્પલસમઙ્ગાભિઃ શૃતં મોચરસેન ચ||૮૩|| સારિવાયષ્ટિરોધ્રૈર્વા પ્રસવૈર્વા વટાદિજૈઃ| સક્ષૌદ્રશર્કરં પાને ભોજને ગુદસેચને||૮૪||

સ૦-પિત્તાતીસારી પિત્તલાન્યેવાન્નપાનાનિ યઃ સેવતે, તસ્ય પિત્તં કર્તૃ રક્તાતીસારં કુરુતે| કિમ્ભૂતમ્? તૃષ્ણાજ્વરયુતમ્| તથા દારુણં ગુદપાકં કરોતિ| તત્ર-એવંવિધેઽતીસારે, છાગં ક્ષીરં પદ્માદિભિર્મોચરસેન ચ શૃતં હિતમ્| અથવા, સારિવાદિભિઃ શૃતં છાગં ક્ષીરં હિતમ્ અથવા, વટાદિજૈઃ પલ્લવૈઃ શૃતં ક્ષૌદ્રશર્કરાન્વિતં પાને ભોજને ગુદસેકે ચ છાગં પયો હિતમ્|

Adhikarana raktAtisAre pAnAdau rasayUShAdayo~anamlAH, kAshmaryaPalayUShaH (85) · Śloka 85

તદ્વદ્રસાદયોઽનમ્લાઃ સાજ્યાઃ પાનાન્નયોર્હિતાઃ| કાશ્મર્યફલયૂષશ્ચ કિઞ્ચિદમ્લઃ સશર્કરઃ||૮૫||

સ૦-તથૈવ રસયૂષાદયોઽનમ્લાઃ સઘૃતાઃ પાનાન્નયોર્હિતાઃ| કાશ્મર્યફલયૂષશ્ચ કિઞ્ચિદમ્લઃ સશર્કરો હિતઃ|

Adhikarana raktAtisAre peyA, navanItaM prAgBaktam (86-87) · Śloka 87

પયસ્યર્ધોદકે છાગે હ્રીબેરોત્પલનાગરૈઃ| પેયા રક્તાતિસારઘ્ની પૃશ્નિપર્ણીરસાન્વિતા||૮૬|| પ્રાગ્ભક્તં નવનીતં વા લિહ્યાન્મધુસિતાયુતમ્| |૮૭|

સ૦-છાગે પયસ્યર્ધોદકે વાલકોત્પલનાગરૈઃ પૃશ્નિપર્ણીક્વાથેન ચ યુક્તા પેયા રક્તાતીસારં હન્તિ| અથવા નવનીતં પ્રાગ્ભક્તં મધુશર્કરાન્વિતં લિહ્યાત્|

Adhikarana raktAtisAre AjaM mArgaM vA raktam, kShIrodbhavaM ghRutam (87-88) · Śloka 88

| બલિન્યસ્રેઽસ્રમેવાજં માર્ગં વા ઘૃતભર્જિતમ્||૮૭|| ક્ષીરાનુપાનં ક્ષીરાશી ત્ર્યહં ક્ષીરોદ્ભવં ઘૃતમ્| કપિઞ્જલરસાશી વા લિહન્નારોગ્યમશ્રુતે||૮૮||

સ૦-પ્રવૃદ્ધે રક્તે છાગં રક્તમથવા માર્ગં-મૃગસમ્બન્ધિ રક્તં, ઘૃતભર્જિતં ભુઞ્જીત, એવકારાન્ન ત્વપરં કિઞ્ચિદજસ્ય મૃગસ્ય ચેતિ ગમ્યતે| ઉભયમપિ ક્ષીરાનુપાનં ક્ષીરાશી ચ સન્ ભુઞ્જીત| અથવા, ક્ષીરોદ્ભવં ઘૃતં ત્ર્યહં લિહન્ કપિઞ્જલરસાશનો નર આરોગ્યં પ્રાપ્નોતિ|

Adhikarana raktAtisAre shatAvarIkalkaH (89) · Śloka 89

પીત્વા શતાવરીકલ્કં ક્ષીરેણ ક્ષીરભોજનઃ| રક્તાતિસારં હન્ત્યાશુ તયા વા સાધિતં ઘૃતમ્||૮૯||

સ૦-શતાવરીકલ્કં ક્ષીરેણ પીત્વા ક્ષીરાશી સન્ રક્તાતીસારં દ્રાગેવ પરાકરોતિ| અથવા, તયા-શતાવર્યા, પક્વં ઘૃતં રક્તાતીસારં હન્તિ|

Adhikarana raktAtisAre lAkShAdisiddhaM ghRutam (90-91) · Śloka 91

લાક્ષાનાગરવૈદેહીકટુકાદાર્વિવલ્કલૈઃ| સર્પિઃ સેન્દ્રયવૈઃ સિદ્ધં પેયામણ્ડાવચારિતમ્||૯૦|| અતીસારં જયેચ્છીઘ્રં ત્રિદોષમપિ દારુણમ્| |૯૧|

સ૦-લાક્ષાદિભિઃ સિદ્ધં ઘ્રુતં પેયામણ્ડેનાવચારિતં શીઘ્રં ત્રિદોષમપ્યતીસારં ઘોરં જયતિ| અપિશબ્દાદ્રક્તાતીસારમપિ|

Adhikarana raktAtisAre kRuShNamRudAdikam, priya~ggukalkaH (91-92) · Śloka 92

| કૃષ્ણમૃચ્છઙ્ખયષ્ટ્યાહ્વક્ષૌદ્રાસૃક્તણ્ડુલોદકમ્||૯૧|| જયત્યસ્રં પ્રિયઙ્ગુશ્ચ તણ્ડુલામ્બુમધુપ્લુતા| |૯૨|

સ૦-કૃષ્ણમૃદાદિકં તણ્ડુલજલાલોડિતં રક્તં જયતિ| તથા, તણ્ડુલામ્બુમધુયુક્તા પ્રિયઙ્ગૂ રક્તં જયતિ|

Adhikarana raktAtisAre kRuShNatilakalkaH (92-93) · Śloka 93

| કલ્કસ્તિલાનાં કૃષ્ણાનાં શર્કરાપાઞ્ચભાગિકઃ||૯૨|| ઓજેન પયસા પીતઃ સદ્યો રક્તં નિયચ્છતિ| |૯૩|

સ૦-પઞ્ચમો ભાગઃ પઞ્ચભાગઃ, સ યસ્યાસ્તિ સ પાઞ્ચભાગિકઃ| કોઽસૌ? કૃષ્ણાતિલાનાં કલ્કઃ, શર્કરાયાઃ પાઞ્ચભાગિકઃ કૃષ્ણતિલાનાં કલ્કઃ છગલીક્ષીરેણ પીતઃ સન્ સદ્યો રક્તં નિયચ્છતિ|

Adhikarana raktAtisAre candanakalkaH (93-94) · Śloka 94

| પીત્વા સશર્કરાક્ષૌદ્રં ચન્દનં તણ્ડુલામ્બુના||૯૩|| દાહતૃષ્ણાપ્રમોહેભ્યો રક્તસ્રાવાચ્ચ મુચ્યતે| |૯૪|

સ૦-તણ્ડુલજલેન ચન્દનં શર્કરામાક્ષિકાન્વિતં પીત્વા દાહાદિભ્યો મુચ્યતે| મુચ્યત ઇતિ કર્મકર્તરિ તઙ્|

Adhikarana raktAtisAre gudadAhapAkayoH seka lepAH (94) · Śloka 94

| ગુદસ્ય દાહે પાકે વા સેકલેપા હિતા હિમાઃ||૯૪||

સ૦-ગુદસ્ય દાહે પાકે ચ સતિ સેકલેપા હિમા હિતાઃ|

Adhikarana raktAtisAre sashUlaraktAdau picCAbastiH (95-96) · Śloka 96

અલ્પાલ્પં બહુશો રક્તં સશૂલમુપવેશ્યતે| યદા વિબદ્ધો વાયુશ્ચ કૃચ્છ્રાચ્ચરતિ વા ન વા||૯૫|| પિચ્છાબસ્તિં તદા તસ્ય પૂર્વોક્તમુપકલ્પયેત્| |૯૬|

સ૦-અલ્પમલ્પં પુનઃ પુનઃ શૂલેન સહ યશ્ચ બહુશો રક્તમુપવેશ્યતે| વાયુશ્ચ યદ વિબદ્ધો-નાનુલોમગઃ, અત એવ કૃચ્છ્રેણ ચરતિ ન વા ચરતિ તદા તસ્ય-પુરુષસ્ય, પૂર્વોક્તં-"ત્વક્પિણ્ડાત્" (શ્લો.૭૯) ઇત્યાદિકં પિચ્છાબસ્તિમુપકલ્પયેત્|

Adhikarana raktAtisAre shiMshipAdikvAthasya picCAbastiH (96-98) · Śloka 98

| પલ્લવાન્ જર્જરીકૃત્ય શિંશિપાકોવિદારયોઃ||૯૬|| પચેદ્યવાંશ્ચ સ ક્વાથો ઘૃતક્ષીરસમન્વિતઃ| પિચ્છાસ્રુતૌ ગુદભ્રંશે પ્રવાહણરુજાસુ ચ||૯૭|| પિચ્છાબસ્તિઃ પ્રયોક્તવ્યઃ ક્ષતક્ષીણબલાવહઃ| |૯૮|

સ૦-શિંશિપાકોવિદારયોઃ પલ્લવાન્ જર્જરીકૃત્ય યવાંશ્ચ પચેત્| સ ક્વાથો ઘૃતક્ષીરસંયુક્તઃ પિચ્છાસ્રુત્યાદિષુ પિચ્છાબસ્તિઃ પ્રયોક્તવ્યઃ| સ ચ ક્ષતક્ષીણાનાં બલપ્રદઃ|

Adhikarana raktAtisAre anuvAsanArthaM ghRutam (98) · Śloka 98

| પ્રપૌણ્ડરીકસિદ્ધેન સર્પિષા ચાનુવાસનમ્||૯૮||

સ૦-પ્રપૌણ્ડરીકપક્વેન ઘૃતેનાનુવાસનં ચ પ્રયોક્તવ્યમ્|

Adhikarana raktAtisAre shatAvarIghRutalehaH (99) · Śloka 99

રક્તં વિટ્સહિતં પૂર્વં પશ્ચાદ્વા યોઽતિસાર્યતે| શતાવરીઘૃતં તસ્ય લેહાર્થમુપકલ્પયેત્||૯૯||

સ૦-રક્તં વિશા સહિતમથવા પૂર્વં પશ્ચાદ્વા યોઽતિસાર્યતે તસ્ય લેહાર્થં શતાવરીઘૃતકલ્પયેત્|

Adhikarana raktAtisAre navanItasharkarAmadhuyogaH (100) · Śloka 100

શર્કરાર્ધાંશકં લીઢં નવનીતં નવોદ્ધૃતમ્| ક્ષૌદ્રપાદં જયેચ્છીઘ્રં તં વિકારં હિતાશિનઃ||૧૦૦||

સ૦-નવનીતં નવં શર્કરાયા આર્ધભાગેન યુક્તં માક્ષિકચતુર્થપ્રમાણં માક્ષિકસ્ય ચતુર્થભગેનાન્વિતં લીઢં તં-પૂર્વોક્તં, વિકારં હિતાહારસ્ય જયેત્|

Adhikarana raktAtisAre nyagrodhAdighRutam (101-102) · Śloka 102

ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થશુઙ્ગાનાપોથ્ય વાસયેત્| અહોરાત્રં જલે તપ્તે ઘૃતં તેનામ્ભસા પચેત્||૧૦૧|| તદર્ધશર્કરાયુક્તં લેહયેત્ક્ષૌદ્રપાદિકમ્| અધો વા યદિ વાઽયૂર્ધ્વં યસ્ય રક્તં પ્રવર્તતે||૧૦૨||

સ૦-અધો વા ઊર્ધ્વં વા યસ્ય રક્તં પ્રવર્તતે, સ ન્યગ્રોધાદીનાં શુઙ્ગાન્ આપોથ્ય-જર્જરીકૃત્ય, તપ્તે જલેઽહોરાત્રં વાસયેત્| તેનામ્બુના ઘૃતં પચેત્| તચ્ચ-ઘૃતં, શર્કરાયા અર્ધભાગેન યુક્તં માક્ષિકચતુર્થાશકં લેહયેત્| પૂર્વગુણમ્|

Adhikarana shleShmAtisAre vAtoktaM pAcanam, bilvAdikvAthaH, vacAdikvAthaH, pippalImUlAdikvAthaH (103-105) · Śloka 105

શ્લેષ્માતિસારે વાતોક્તં વિશેષાદામપાચનમ્| કર્તવ્યમનુબન્ધેઽસ્ય પિબેત્પક્ત્વાઽગ્નિદીપનમ્||૧૦૩|| બિલ્વકર્કટિકામુસ્તપ્રાણદાવિશ્વભેષજમ્| વચાવિડઙ્ગભૂતીકધાનકામરદારુ વા||૧૦૪|| અથવા પિપ્પલીમૂલપિપ્પલીદ્વયચિત્રકમ્| |૧૦૫|

સ૦-શ્લેષ્મતીસારે વાતાતીસારોક્તં યદામપાચનં તદ્વિશેષાત્તત્ર કર્તવ્યમ્, ન તથા વાતાતીસારોક્તોઽન્ય ઉપક્રમઃ કાર્ય ઇતિ વિશેષશબ્દસ્યાર્થઃ| અસ્ય-અતીસારસ્ય, અનુબન્ધે-ચિકિત્સાયાં સમ્યક્ કૃતાયામપ્યશમે સતિ, બિલ્વકર્કટિકાદિકં પકત્વા પાનમગ્નિદીપનં પિબેત્| અથવા, વચાદીનિ પિબેત્| અથવા, પિપ્પલીમૂલાદિકં પક્ત્વાઽગ્નિદીપનં પિબેત્|

Adhikarana shleShmAtisAre pAThAdikvAthaScUrNaM vA (105-106) · Śloka 106

| પાઠાગ્નિવત્સકગ્રન્થિતિક્તાશુણ્ઠીવચાભયાઃ||૧૦૫|| ક્વથિતા યદિ વા પિષ્ટાઃ શ્લેષ્માતીસારભેષજમ્| |૧૦૬|

સ૦-એતે પાઠાદયઃ ક્વથિતાઃ પાચનન્યાયેન, ચૂર્ણિતા વા શ્લેષ્માતીસારભેષજમિતિ| અત્રાપિ વક્ષ્યમાણં સિંહાવલોકનન્યાયેન' કોષ્ણવારિણા ઇત્યેતત્સમ્બધ્યતે|

Adhikarana shleShmAtisAre sauvarcalAdi cUrNam (106-107) · Śloka 107

| સૌવર્ચલવચાવ્યોષહિઙ્ગુપ્રતિવિષાભયાઃ||૧૦૬|| પિબેચ્છ્લેષ્માતિસારાર્તશ્ચૂર્ણિતાઃ કોષ્ણવારિણા| |૧૦૭|

સ૦-સૌવર્ચલાદીંશ્ચૂર્ણિતાન્ કોષ્ણજલેન શ્લેષ્મતીસારાર્તઃ પિબેત્|

Adhikarana shleShmAtisAre kapitthAdilehaH, kaTPalalehaH (107-108) · Śloka 108

| મધ્યં લીઢ્વા કપિત્થસ્ય સવ્યોષક્ષૌદ્રશર્કરમ્||૧૦૭|| કટ્ફલં મધુયુક્તં વા મુચ્યતે જઠરામયાત્| |૧૦૮|

સ૦-કપિત્થસ્ય મધ્યં સવ્યોષમાક્ષિકશર્કરં લીઢ્વા, અથવા કટ્ફલં માક્ષિકાન્વિતં લીઢ્વા, જઠરરોગાન્મુચ્યતે|

Adhikarana shleShmAtisAre kaNAlehaH, takrapAnam, bAlabilvAni (108-109) · Śloka 109

| કણાં મધુયુતાં લીઢ્વા તક્રં પીત્વા સચિત્રકમ્||૧૦૮|| ભુક્ત્વા વા બાલબિલ્વાનિ વ્યપોહત્યુદરામયમ્| |૧૦૯|

સ૦-કણાં માક્ષિકાન્વિતાં લીઢ્વા તક્રં ચ સચિત્રિકં પીત્વા બાલબિલ્વાનિ વા ભુક્ત્વા જઠરરોગં વ્યપોહતિ| "ઉપસર્ગાદસ્યત્યૂહ્યોર્વા વચનમ્ (ર્વેતિ વાચ્યમ્)" ઇતિ વાઽતઙ્|

Adhikarana shleShmAtisAre pAThAdicUrNam (109-110) · Śloka 110

| પાઠામોચરસામ્ભોદધાતકીબિલ્વનાગરમ્||૧૦૯|| સુકૃચ્છ્રમપ્યતીસારં ગુડતક્રેણ નાશયેત્| |૧૧૦|

સ૦-પાઠાદિ ગુડતક્રેણ પીત્વાઽતીસારં સુકૃચ્છ્રમપિ નાશયેત્| શ્લેષ્માતીસારે પ્રકૃતેઽતીસારગ્રહણમન્યસ્યાપિ નિરામસ્ય તન્નાશનમિતિ દ્યોતનાર્થમ્|

Adhikarana shleShmAtisAre kapitthAShTakam (110-113) · Śloka 113

| યવાનીપિપ્પલીમૂલચાતુર્જાતકનાગરૈઃ||૧૧૦|| મરીચાગ્નિજલાજાજીધાન્યસૌવર્ચલૈઃ *સમૈઃ| *વૃષામ્લધાતકીકૃષ્ણાબિલ્વદાડિમદીપ્યકૈઃ||૧૧૧|| ત્રિગુણૈઃ ષડ્ગુણસિતૈઃ *કપિત્થાષ્ટગુણૈઃ કૃતઃ| ચૂર્ણોઽતીસારગ્રહણીક્ષયગુલ્મગલામયાન્||૧૧૨|| કાસશ્વાસાગ્નિસાદાર્શઃપીનસારોચકાન્ જયેત્| |૧૧૩|

સ૦-યવાન્યાદિભિર્દ્રવ્યૈઃ સમૈર્વૃક્ષામ્લાદિભિસ્ત્રિગુણૈર્મૂલદ્રવ્યાપેક્ષયા| કિમ્ભૂતૈરેતૈઃ ? ષડ્ગુણા સિતા યેષાં વૃક્ષામ્લાદીનાં ત એવં તૈઃ| ષડ્ગુણસિતૈશ્ચૂર્ણઃ કૃત ઇતિ યોજ્યમ્| એવં શર્કરાભાગાનાં શતમષ્ટાધિકં ભવતિ| ક્વ(કૈઃ) કૃતશ્ચૂર્ણઃ ? મૂલદ્રવ્યાપેક્ષયાઽષ્ટાગુણૈઃ કપિત્થૈઃ કપિત્થૈઃ| કેચિત્ત્વેવં પઠન્તિ-'ષડ્ગુણસિતે કપિત્થેઽષ્ટગુણે' ઇતિ| તત્ર ચેદં વ્યાખ્યાનમ્-મૂલદ્રવ્યાપેક્ષયા કપિત્થેઽષ્ટગુણે| તથા ચ કિમ્ભુતે ? ષડ્ગુણસિતા યસ્માત્તથા તસ્મિન્, એવં શર્કરાભાગા અષ્ટચત્વારિંશત્સ્યુરિતિ| અયં ચૂર્ણોઽતીસારાદિન્ જયેત્|

Adhikarana shleShmAtisAre dADimAShTakam (113-115) · Śloka 115

| કર્ષોન્મિતા તવક્ષીરી ચાતુર્જાતં દ્વિકાર્ષિકમ્||૧૧૩|| યવાનીધાન્યકાજાજીગ્રન્થિવ્યોષં પલાંશકમ્| પલાનિ દાડિમાદષ્ટૌ સિતાયાશ્ચૈકતઃ કૃતઃ||૧૧૪|| ગુણૈઃ કપિત્થાષ્ટકવચ્ચૂર્ણોઽયં દાડિમાષ્ટકઃ| ભોજ્યો વાતાતિસારોક્તૈર્યથાવસ્થં ખલાદિભિઃ||૧૧૫||

સ૦-તુગાક્ષીરી ચતુર્જાતં ચ કર્ષોન્મિતં-કર્ષપ્રમાણમ્| યવાની ચ ધાન્યકં ચાજાજી ચ યવાનીચાન્યકાજાજિ દ્વિકાર્ષિકમ્| ગ્રન્થિશ્ચ વ્યોષં ચ તત્પલાંશકં-પલભાગિકમ્| પલાનિ દાડિમાદષ્ટૌ, ચશબ્દાત્સિતાયા અપ્યષ્ટૌ પલાનિ| એવમયમેકતઃ-એકસ્મિન્, કૃતશ્ચૂર્ણો દાડિમાષ્ટકઃ-એતત્સંજ્ઞઃ| તેન ચતુર્જાતકમેકમેવાસ્ય સમુદાયાદ્યથોક્ત એક એવ ભાગઃ| વ્યોષમપ્યેકમેવાસ્યાપિ સમુદાયાદ્યથોક્ત એક એવ ભાગઃ| એવં દ્રવ્ય સમુદાયસ્યૈકત્વે કલ્પનાઽપ્યત્રાપ્યાચાર્યસ્યાભિમતૈવ| યથા (હૃ. ચિ. અ. ૧૯/૪૩)-"ત્રિકટૂત્તમાતિલરુષ્કરાજ્યમાક્ષિકસિતોપલાવિહિતા| ગુલિકા રસાયનં કુષ્ઠજિચ્ચ વૃષ્યા ચ સપ્તસમા||" ઇતિ| સપ્તચેતિ તુગાક્ષીર્યેકા, ચતુર્જાતં દ્વિતીયમ્, યવાની તૃતીયા, ધાન્યકં ચતુર્થમ્, અજાજી પઞ્ચમી, પિપ્પલી-મૂલં ષષ્થમ્, વ્યોષં સપ્તમમ્, દાડિમમષ્ટમમિતિ| અન્યે ત્વેવં વ્યાચક્ષતે,-પલમિતિ પ્રકૃતમ્| દાડિમમષ્ટકં-અષ્ટપલપ્રમાણં, યસ્મિન્ ચૂર્ણે સ દાડિમાષ્ટક ઇતિ| યથા ચાક્ષિરોગે (હૃ.ઉ.અ. ૧૬/૫)-"સિતમરિચભાગમેકં ચતુર્મનોહ્વં" ઇત્યત્ર| તચ્ચર્ણં વાતાતીસારોક્તૈરવસ્થાવશાત્ ખલપેયાદિભિઃ સહ ભોજનીયમ્|

Adhikarana shleShmAtisAre khalaH (116) · Śloka 116

સવિડઙ્ગઃ સમરિચઃ સકપિત્થઃ સનાગરઃ| ચાઙ્ગેરીતક્રકોલામ્લઃ ખલઃ શ્લેષ્માતિસારજિત્||૧૧૬||

સ૦-ખલઃ શ્લેષ્માતીસારજિત્| કિમ્ભૂતઃ ? વિડઙ્ગાદિયુતઃ ચાઙ્ગેરીતક્રકોલૈરમ્લઃ|

Adhikarana shleShmAtisAre kShINekaPe amlAdighRutam (117) · Śloka 117

ક્ષીણે શ્લેષ્મણિ પૂર્વોક્તમમ્લં લાક્ષાદિ ષટ્પલમ્| પુરાણં વા ઘૃતં દદ્યાદ્યવાગૂમણ્ડમિશ્રિતમ્||૧૧૭||

સ૦-ક્ષીણે શ્લેષ્મણિ પૂર્વોક્તમમ્લં ઘૃતં-"ગુદરુગ્ભ્રંશયોર્યુઞ્જયાત્ સક્ષીરં સાધિતં હવિઃ|" (શ્લો.૪૮) ઇત્યાદિ, તથા લાક્ષાદિ-"લાક્ષાનાગરવૈદેહી" (શ્લો. ૯૦) ઇત્યાદિ, ષટ્પલં-યક્ષ્મોક્તમ્ (હૃ. ચિ. અ. ૫/૨૨), પુરાણં વા ઘૃતં યવાગૂમણ્ડમિશ્રિતં, દદ્યાત્|

Adhikarana kaPavAtAdhike picCAbastiH (118-119) · Śloka 119

વાતશ્લેષ્મવિબન્ધે વા સ્રવત્યતિ કફેઽપિ વા| શૂલે પ્રવાહિકાયાં વા પિચ્છાબસ્તિઃ પ્રશસ્યતે||૧૧૮|| વચાબિલ્વકણાકુષ્ઠશતાહ્વલવણાન્વિતઃ| |૧૧૯|

સ૦-વાતકફવિબન્ધે, વાઽતિશયેન કફે સ્રવતિ, તથા શૂલે સતિ, પ્રવાહિકાયાં વા સત્યાં, પિચ્છાબસ્તિઃ-પૂર્વોક્ત એવ "પલ્લવાન્ જર્જરીકૃત્ય" (શ્લો. ૯૬) ઇત્યાદિકો, વચાદિભિર્યુક્તઃ પ્રશસ્યતે|

Adhikarana kaPavAtAdhike anuvAsanam (119-120) · Śloka 120

| બિલ્વતૈલેન તૈલેન વચાદ્યૈઃ સાધિતેન વા||૧૧૯|| બહુશઃ કફવાતાર્તે કોષ્ણેનાન્વાસનં હિતમ્| |૧૨૦|

સ૦-બિલ્વમજ્જભ્ય ઉત્પન્નં તૈલં બિલ્વતૈલમ્| તેન વચાદ્યૈઃ પક્વેન, અથવા તૈલેન-તિલતૈલેન વચાદ્યૈઃ સાધિતેન, ઉભયેનાપ્યુષ્ણેન બહુશોઽનુવાસનં કફવાતાર્તે હિતમ્|

Adhikarana kShINakaPAdau vAyoH prabalatvam, prabalo vAyuH SIghraM cikitsyaH, tridoShANAM cikitsAkramaH (120-122) · Śloka 122

| ક્ષીણે કફે ગુદે દીર્ઘકાલાતીસારદુર્બલે||૧૨૦|| અનિલઃ પ્રબલોઽવશ્યં સ્વસ્થાનસ્થઃ પ્રજાયતે| સ બલી સહસા હન્યાત્તસ્માત્તં ત્વરયા જયેત્||૧૨૧|| વાયોરનન્તરં પિત્તં પિત્તસ્યાનન્તરં કફમ્| જયેત્પૂર્વં ત્રયાણાં વા ભવેદ્યો બલવત્તમઃ||૧૨૨||

સ૦-કફે ક્ષીણે ગુદે ચ દીર્ઘકાલો યોઽતીસારસ્તેન દુર્બલે-બલહીને સતિ, અનિલઃ સ્વસ્થાનસ્થિતઃ-પાયુસ્થિતઃ, અવશ્યં પ્રબલો જાયતે| સઃ-વાયુઃ, બલવાન્ સહસા-જટિત્યેવ, વ્યાપાદયેત્| તસ્માત્તં-વાયું, શીઘ્રં જયેત્| તં વાયું જિત્વાઽનન્તરં પિત્તં જયેત્| પિત્તસ્યાનન્તરં કફં જયેત્| અથવા, ત્રયાણાં મધ્યે યો બલવત્તમો દોષસ્તમેવ પૂર્વં જયેત્|

Adhikarana BayashokAtIsArayoScikitsA (123) · Śloka 123

ભીશોકાભ્યામપિ ચલઃ શીઘ્undefinedં કુપ્યત્યતસ્તયોઃ| કાર્યા ક્રિયા વાતહરા હર્ષણાશ્વાસનાનિ ચ||૧૨૩||

સ૦-ભયશોકાભ્યામપ્યનિલો યસ્માત્ કુપ્યતિ, અતસ્તયોઃ-ભયશોકાતીસારયોઃ, વાતહર ક્રિયા કાર્યા| ન કેવલં વાતહરા, હર્ષણાશ્વાસનાનિ ચ કાર્યાણિ, ભયશોકનિવૃત્તયે|

Adhikarana atIsAramuktalakShaNam (9) · Śloka 9

યસ્યોચ્ચારાદ્વિના મૂત્રં પવનો વા પ્રવર્તતે| દીપ્તાગ્નેર્લઘુકોષ્ઠસ્ય શાન્તસ્તસ્યોદરામયઃ||૧૨૪|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિત- સ્થાનેઽતીસારચિકિત્સિતં નામ્ નવમોઽધ્યાયઃ||૯||

સ૦-યસ્ય-અતીસારિણઃ પુરુષસ્ય, ઉચ્ચારાત્-મલપ્રવૃત્તેઃ, વિના મૂત્રમથવા વાતઃ પ્રવર્તતે દીપ્તાગ્નેર્લૌકોષ્ઠસ્ય સતઃ, તસ્ય જઠરરોગઃ શાન્ત ઇતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદય- ટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિત સ્થાનેઽતીસારચિકિત્સિતં નામ નવમો ઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૯||