9. atīsāracikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana atIsAracikitsitAdhyAyaH AmAtIsAre pUrvaM la~gghanam (2-1) · Śloka 1

અથાતોઽતીસારચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) અતીસારો હિ ભૂયિષ્ઠં ભવત્યામાશયાન્વયઃ| હત્વાઽગ્નિં વાતજેઽપ્યસ્માત્પ્રાક્ તસ્મિંલ્લઙ્ઘનં હિતમ્||૧||

Adhikarana AmAtIsAre vamanam (2) · Śloka 2

શૂલાનાહપ્રસેકાર્તં વામયેદતિસારિણમ્| |૨|

Adhikarana AmAtIsAre upekShaNam (2-3) · Śloka 3

| દોષાઃ સન્નિચિતા યે ચ વિદગ્ધાહારમુર્ચ્છિતાઃ||૨|| અતીસારાય કલ્પન્તે તેષૂપેક્ષૈવ ભેષજમ્| ભૃશોત્ક્લેશપ્રવૃત્તેષુ સ્વયમેવ ચલાત્મસુ||૩||

Adhikarana AmAtIsAre pUrvaM na sa~ggrahaNam (4) · Śloka 4

ન તુ સઙ્ગ્રહણં યોજ્યં પૂર્વમામાતિસારિણિ| |૪|

Adhikarana vibaddhadoShe prANadA (4-5) · Śloka 5

| અપિ ચાધ્માનગુરુતાશૂલસ્તૈમિત્યકારિણિ||૪|| પ્રાણદા પ્રાણદા દોષે વિબદ્ધે સમ્પ્રવર્તિની| |૫|

Adhikarana madhyadoShe BUtIkAdi kvAthaH, bilvAdi kvAthaH, biDAdi kvAthaH, SuNThyAdi kvAthaH (5-7) · Śloka 7

મધ્યદોષાલ્પદોષયોસ્ત્વાહ | પિબેત્પ્રક્વથિતાસ્તોયે મધ્યદોષો વિશોષયન્||૫|| ભૂતીકપિપ્પલીશુણ્ઠીવચાધાન્યહરીતકીઃ| અથવા બિલ્વઘનકામુસ્તનાગરવાલકમ્||૬|| બિડપાઠાવચાપથ્યાકૃમિજિન્નાગરાણિ વા| શુણ્ઠીઘનવચામાદ્રીબિલ્વવત્સકહિઙ્ગુ વા||૭||

Adhikarana alpadoShe upavAsaH (8) · Śloka 8

શસ્યતે ત્વલપદોષાણામુપવાસોઽતિસારિણામ્| |૮|

Adhikarana atIsAre pAnArthaM jalam (8-9) · Śloka 9

| વચાપ્રતિવિષાભ્યાં વા મુસ્તાપપર્ટકેન વા||૮|| હ્નીબેરનાગરાભ્યાં વા વિપક્વં પાયયેજ્જલમ્| |૯|

Adhikarana atIsAre annam (9-10) · Śloka 10

| યુક્તેઽન્નકાલે ક્ષુત્ક્ષામં લઘ્વન્નપ્રતિ ભોજયેત્||૯|| તથા સ શીઘ્રં પ્રાપ્નોતિ રુચિમગ્નિબલં બલમ્| |૧૦|

Adhikarana atIsAre takrAdikam (10-11) · Śloka 11

એવં ચ ભુઞ્જાનસ્ય પાનમુપદિશ્યતે | તક્રેણાવન્તિસોમેન યવાગ્વા તર્પણેન વા||૧૦|| સુરયા મધુના વાઽથ યથાસાત્મ્યમુપાચરેત્| |૧૧|

Adhikarana atIsAre Bojyam (11-13) · Śloka 13

| ભોજ્યાનિ કલ્પયેદૂર્ધ્વં ગ્રાહિદીપનપાચનૈઃ||૧૧|| બાલબિલ્વશઠીધાન્યહિઙ્ગુવૃક્ષામ્લદાડિમૈઃ| પલાશહપુષાજાજીયવાનીબિડસૈન્ધવૈઃ||૧૨|| લઘુના પઞ્ચમૂલેન પઞ્ચકોલેન પાઠયા| |૧૩|

Adhikarana kaPapittAdhike peyA (13-14) · Śloka 14

| શાલિપર્ણીબલાબિલ્વૈઃ પૃશ્નિપર્ણ્યા ચ સાધિતા||૧૩|| દાડિમામ્લા હિતા પેયા કફપિત્તે સમુલ્બણે| |૧૪|

Adhikarana vAtAdhike peyA (14) · Śloka 14

| અભયાપિપ્પલીમૂલબિલ્વૈર્વાતાનુલોમની||૧૪||

Adhikarana doShabahule virekaH (15-16) · Śloka 16

વિબદ્ધં દોષબહુલો દીપ્તાગ્નિર્યોઽતિસાર્યતે| કૃષ્ણાવિડઙ્ગત્રિફલાકષાયૈસ્તં વિરેચયેત્||૧૫|| પેયાં યુઞ્જયાદ્વિરિક્તસ્ય વાતઘ્નૈર્દીપનૈઃ કૃતામ્| |૧૬|

Adhikarana doShabahule peyA (16-22) · Śloka 22

| આમે પરિણતે યસ્તુ દીપ્તેઽગ્નાવુપવેશ્યતે||૧૬|| સફેનપિચ્છં સરુજં સવિબન્ધં પુનઃ પુનઃ| અલ્પાલ્પમલ્પશમલં નિર્વિડ્વા સપ્રવાહિકમ્||૧૭|| દધિતૈલઘૃતક્ષીરૈઃ સ શુણ્ઠીં સગુડાં પિબેત્| સ્વિન્નાનિ ગુડતૈલેન ભક્ષયેદ્બદરાણિ વા||૧૮|| ગાઢવિડ્વિહિતૈઃ શાકૈર્બહુસ્નેહૈસ્તથા રસૈઃ| ક્ષુધિતં ભોજયેદેનં દધિદાડિમસાધિતૈઃ||૧૯|| શાલ્યોદનં તિલૈર્માષૈર્મુદ્ગૈર્વા સાધુ સાધિતમ્| શઠ્યા મૂલકપોતાયાઃ પાઠાયાઃ સ્વસ્તિકસ્ય વા||૨૦|| સૂષાયવાનીકર્કારુક્ષીરિણીચિર્ભટસ્ય વા| ઉપોદકાયા જીવન્ત્યા બાકુચ્યા વાસ્તુકસ્ય વા||૨૧|| સુવર્ચલાયાશ્ચુઞ્ચોર્વા લોણીકાયા રસૈરપિ| કૂર્મવર્તકલોપાકશિખિતિત્તિરિકૌક્કુટૈઃ||૨૨||

Adhikarana pakvadoShe sapravAhike auShadham, annam, yavAgUH (23-24) · Śloka 24

બિલ્વમુસ્તાક્ષિભૈષજ્યધાકીપુષ્પનાગરૈઃ| પક્વાતીસારજિત્તક્રે યવાગૂર્દાધિકી તથા||૨૩|| કપિત્થકચ્છુરાફઞ્જીયૂથિકાવટશોલુજૈઃ| દાડિમીશણકાર્પાસીશાલ્મલીનાં ચ પલ્લવૈઃ||૨૪||

Adhikarana pakvadoShe sapravAhike khalaH (25) · Śloka 25

કલ્કો બિલ્વશલાટૂનાં તિલકલ્કશ્ચ તત્સમઃ| દધ્નઃ સરોઽમ્લઃ સસ્નેહઃ ખલો હન્તિ પ્રવાહિકામ્||૨૫||

Adhikarana pakvadoShe sapravAhike aparAjitaH khalaH (26-28) · Śloka 28

મરિચં ધનિકાઽજાજી તિત્તિડીકં શઠી બિડમ્| દાડિમં ધાતકી પાઠા ત્રિફલા પઞ્ચકોલકમ્||૨૬|| યાવશૂકં કપિત્થામ્રજમ્બૂમધ્યં સદીપ્યકમ્| પિષ્ટૈઃ ષઙ્ગુણબિલ્વૈસ્તૈર્દધ્નિ મુદ્ગરસે ગુડે||૨૭|| સ્નેહે ચ યમકે સિદ્ધઃ ખલોઽયમપરાજિતઃ| દીપનઃ પાચનો ગ્રાહી રુચ્યો બિમ્બિશિનાશનઃ||૨૮||

Adhikarana purIShakShaye yUShAH, annam, khalaH, vya~jjanam, saktavaH, mAShAH, mAMsarasaH (29-35) · Śloka 35

કોલાનાં બાલબિલ્વાનાં કલ્કૈઃ શાલિયવસ્ય ચ| મુદ્ગમાષતિલાનાં ચ ધાન્યયૂષં પ્રકલ્પયેત્||૨૯|| એકધ્યં યમકે ભૃષ્ટં દધિદાડિમસારિકમ્| વર્ચઃક્ષયે શુષ્કમુખં શાલ્યન્નં તેન ભોજયેત્||૩૦|| દધ્નઃ સરં વા યમકે ભૃષ્ટં સગુડનાગરમ્| સુરાં વા યમકે ભૃષ્ટાં વ્યઞ્જનાર્થં પ્રયોજયેત્||૩૧|| ફલામ્લં યમકે ભૃષ્ટં યૂષં ગૃઞ્જનકસ્ય વા| ભૃષ્ટાન્વા યમકે સક્તુન્ સ્વાદેહ્યોષાવચૂર્ણિતાન્||૩૨|| માષાન્ સુસિદ્ધાંસ્તદ્વદ્વા ઋતમણ્ડોપસેવનાન્| રસં સુસિદ્ધપૂતં વા છાગમેષાન્તરાધિજમ્||૩૩|| પચેદ્દાડિમસારામ્લં સધાન્યસ્નેહનાગરમ્| રક્તશાલ્યોદનં તેન ભુઞ્જાનઃ પ્રપિબંશ્ચ તમ્||૩૪|| વર્ચઃક્ષયકૃતૈરાશુ વિકારૈઃ પરિમુચ્યતે| |૩૫|

Adhikarana vAte pratihate bAlabilvAdilehaH (35-36) · Śloka 36

| બાલબિલ્વં ગુડં તૈલં પિપ્પલીં વિશ્વભેષજમ્||૩૫|| લિહ્યાદ્વાતે પ્રતિહતે સશૂલઃ સપ્રવાહિકઃ| |૩૬|

Adhikarana vAte shAbaratvagAdi (36-37) · Śloka 37

| વલ્કલં શાબરં પુષ્પં ધાતક્યાબદરીદલમ્||૩૬|| પિબેદ્દધિસરક્ષૌદ્રકપિત્થસ્વરસાપ્લુતમ્| |૩૭|

Adhikarana vibaddhavAtAdau kShIrasauhityam, dhAroShNaM kShIram, eraNDashRutaM kShIram, bAlabilvaSRutaM kShIram (37-39) · Śloka 39

| વિબદ્ધવાતવર્ચાસ્તુ બહુશૂલપ્રવાહિકઃ||૩૭|| સરક્તપિચ્છસ્તૃષ્ણાર્તઃ ક્ષીરસૌહિત્યમર્હતિ| યમકસ્યોપરિ ક્ષીરં ધારોષ્ણં વા પ્રયોજયેત્||૩૮|| શૃતમેરણ્ડમૂલેન બાલબિલ્વેન વા પુનઃ| |૩૯|

Adhikarana Ame savedane mustA kShIram (39-40) · Śloka 40

| પયસ્યુત્ક્વાથ્ય મુસ્તાનાં વિંશતિં ત્રિગુણેઽમ્ભસિ||૩૯|| ક્ષીરાવશિષ્ટં તત્પીતં હન્યાદામં સવેદનમ્| |૪૦|

Adhikarana cirakAlapravAhikAyAM pippalIcUrNaM marIcacUrNaM ca (40-41) · Śloka 41

| પિપ્પલ્યાઃ પિબતઃ સૂક્ષ્મં રજો મરિચજન્મ વા||૪૦|| ચિરકાલાનુષક્તાઽપિ નશ્યત્યાશુ પ્રવાહિકા| |૪૧|

Adhikarana nirAmashUlAdau sakShAraM ghRutam (41-42) · Śloka 42

| નિરામરૂપં શૂલાર્તં લઙ્ઘનાદ્યૈશ્ચ કર્ષિતમ્||૪૧|| રૂક્ષકોષ્ઠમપેક્ષ્યાગ્નિં સક્ષારં પાયયેદ્ ઘૃતમ્| |૪૨|

Adhikarana nirAmashUlAdau dadhyAditailam (42-43) · Śloka 43

| સિદ્ધં દધિસુરામણ્ડે દશમૂલસ્ય ચામ્ભસિ||૪૨|| સિન્ધૂત્થપઞ્ચકોલાભ્યાં તૈલં સદ્યોર્તિનાશનમ્| |૪૩|

Adhikarana nirAmashUlAdau shuNThyAditailam (43-44) · Śloka 44

| ષડ્ભિઃ શુણ્ઠ્યાઃ પલૈર્દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં ગ્રન્થ્યગ્નિસૈન્ધવાત્||૪૩|| તૈલપ્રસ્થં પચેદ્દધ્ના નિઃસારકરુજાપહમ્| |૪૪|

Adhikarana nirAmashUlAdau mAMsadugdhAjyam (44-45) · Śloka 45

| એકતો માંસદુગ્ધાજ્યં પુરીષગ્રહશૂલજિત્||૪૪|| પાનાનુવાસનાભ્યઙ્ગપ્રયુક્તં તૈલમેકતઃ| તદ્ધિ વાતજિતામગ્ર્યં શૂલં ચ વિગુણોઽનિલઃ||૪૫||

Adhikarana nirAmashUlAdau pAnAdiprayuktaM tailaM shreShTham, shreShThatve kAraNam (46-47) · Śloka 47

વાયોર્વૈગુણ્યે કોપે ધાતુક્ષય એવાત્ર હેતુઃ| અત એવાહ ધાત્વન્તરોપમર્દેદ્ધશ્ચલો વ્યાપી સ્વધામગઃ| તૈલં મન્દાનલસ્યાપિ યુક્ત્યા શર્મકરં પરમ્||૪૬|| વાય્વાશયે સતૈલે હિ બિમ્બિસી નાવતિષ્ઠતે| |૪૭|

Adhikarana shreShThatve kAraNantarAni (47) · Śloka 47

ક્ષીણે મલે સ્વાયતનચ્યુતેષુ દોષાન્તરેષ્વીરણ એકવીરે| કો નિષ્ટનન્પ્રાણિતિ કોષ્ઠશૂલી નાન્તર્બહિસ્તૈલપરો યદિ સ્યાત્||૪૭||

Adhikarana gudashUlaBraMshayorGRutam (48-49) · Śloka 49

| ગુદરુગ્ભ્રંશયોર્યુઞ્જ્યાત્સક્ષીરં સાધિતં હવિઃ||૪૮|| રસે કોલામ્લચાઙ્ગેર્યોર્દધ્નિ પિષ્ટે ચ નાગરે| |૪૯|

Adhikarana gudashUlaBraMshayoranyadghRutam (49-50) · Śloka 50

તૈરેવ ચામ્લૈઃ સંયોજ્ય સિદ્ધં સુશ્લક્ષ્ણકલ્કિતૈઃ||૪૯|| ધાન્યોષણબિડાજાજીપઞ્ચકોલકદાડિમૈઃ| |૫૦|

Adhikarana gudashUlaBraMshayorsnehabastiH (50-51) · Śloka 51

| યોજયેત્સ્નેહબસ્તિં વા દશમૂલેન સાધિતમ્||૫૦|| શઠીશતાહ્વાકુષ્ઠૈર્વા વચયા ચિત્રકેણ વા| |૫૧|

Adhikarana pravAhaNAdau anuvAsanam (51-52) · Śloka 52

| પ્રવાહણે ગુદભ્રંશે મૂત્રાઘાતે કટિગ્રહે||૫૧|| મધુરામ્લૈઃ શૃતં તૈલં ઘૃતં વાઽપ્યનુવાસનમ્| |૫૨|

Adhikarana gudaBraMSe~antaHpraveSaH goH PaNAbandhaH (52-53) · Śloka 53

| પ્રવેશયેહ્ગુદં ધ્વસ્તમભ્યક્તં સ્વેદિતં મૃદુ||૫૨|| કુર્યાચ્ચ ગોઃફણાબન્ધં મધ્યચ્છિદ્રેણ ચર્મણા| |૫૩|

Adhikarana gudaBraMSe pa~jcamUlAditailam (53-54) · Śloka 54

| પઞ્ચમૂલસ્ય મહતઃ ક્વાથં ક્ષીરે વિપાચયેત્||૫૩|| ઉન્દુરં ચાન્ત્રરહિતં તેન વાતઘ્નકલ્કવત્| તૈલં પચેદ્ગુદભ્રંશં પાનાભ્યઙ્ગેન તજ્જયેત્||૫૪||

Adhikarana pittAtisAre sAme la~gghanam (55) · Śloka 55

પૈત્તે તુ સામે તીક્ષ્ણોષ્ણવર્જ્યં પ્રાગિવ લઙ્ઘનમ્| |૫૫|

Adhikarana pittAtisAre sAme pAnIyam, annam (55-56) · Śloka 56

| તૃડ્વાન્ પિબેત્ ષડઙ્ગામ્બુ સભૂનિમ્બં સસારિવમ્||૫૫|| પેયાદિ ક્ષુધિતસ્યાન્નમગ્નિસન્ધુક્ષણં હિતમ્| બૃહત્યાદિગણાભીરુદ્વિબલાશૂર્પપર્ણિભિઃ||૫૬||

Adhikarana pittAtisAre sAme kuTajAdicUrNam, pAThAdicUrNam, ativiShAbilvAdikvAthaH, ativiShAmUrvAdikvAthaH, ativiShAshuNThyAdikvAthaH (57-59) · Śloka 59

પાયયેદનુબન્ધે તુ સક્ષૌદ્રં તણ્ડુલામ્ભસા| કટુજસ્ય ફલં પિષ્ટં સવલ્કં સઘુણપ્રિયમ્||૫૭|| પાઠાવત્સકબીજત્વગ્દાર્વીગ્રન્થિકશુણ્ઠિ વા| ક્વાથં વાઽતિવિષાબિલ્વવત્સકોદીચ્યમુસ્તજમ્||૫૮|| અથવાઽતિવિષામૂર્વાનિશેન્દ્રયવતાર્ક્ષ્યજમ્| સમધ્વતિવિષાશુણ્ઠીમુસ્તેન્દ્રયવકટ્ફલમ્||૫૯||

Adhikarana pittAtisAre sAme vatsakabIjakvAthaH, mustAkvAthaH, shAlmalIvRuntakvAthaH (60-61) · Śloka 61

પલં વત્સકબીજસ્ય શ્રપયિત્વા રસં પિબેત્| યો રસાશી જયેચ્છીઘ્રં સ પૈત્તં જઠરામયમ્||૬૦|| મુસ્તાકષાયમેવં વા પિબેન્મધુસમાયુતમ્| સક્ષૌદ્રં શાલ્મલીવૃન્તકષાયં વા હિમાહ્વયમ્||૬૧||

Adhikarana pittAtisAre sAme kirAtatiktakAdicUrNam, kaTa~gkaTeryAdi cUrNam, tilAdicUrNam, nAgarAdicUrNam (62-64) · Śloka 64

કિરાતતિક્તકં મુસ્તં વત્સકં સરસાઞ્જનમ્| કટઙ્કટેરી હ્રીબેરં બિલ્વમધ્યં દુરાલભા||૬૨|| તિલા મોચરસં રોધ્નં સમઙ્ગા કમલોત્પલમ્| નાગરં ધાતકીપુષ્પં દાડિમસ્ય ત્વગુત્પલમ્||૬૩|| અર્ધશ્લોકૈઃ સ્મૃતા યોગાઃ સક્ષૌદ્રાસ્તણ્ડુલામ્બુના| |૬૪|

Adhikarana pittAtisAre pakve nishAdikvAthaH (64) · Śloka 64

| નિશેન્દ્રયવરોધ્નૈલાક્વાથઃ પક્વાતિસારજિત્||૬૪||

Adhikarana pittAtisAre pakve rodhrAdigaNakvAthaH, ambaShThAdigaNakvAthaH, priya~ggvAdigaNakvAthaH (65) · Śloka 65

રોધ્રામ્બષ્ઠાપ્રિયઙ્ગ્વાદિગણાંસ્તદ્વત્ પૃથક્ પિબેત્| |૬૫|

Adhikarana pittAtisAre pakve peyAvilepI khalAH (65-66) · Śloka 66

| કટ્વઙ્ગવલ્કયષ્ટ્યાહ્વફલિનીદાડિમઙ્કુરૈઃ||૬૫|| પેયાવિલેપીખલકાન્ કુર્યાત્સદધિદાડિમાન્| તદ્વદ્દધિત્થબિલ્વામ્રજમ્બુમધ્યૈઃ પ્રકલ્પયેત્||૬૬||

Adhikarana pittAtisAre pakve ajApayaH, virecanam (67) · Śloka 67

અજાપયઃ પ્રયોક્તવ્યં નિરામે, તેન ચેચ્છમઃ| દોષાધિક્યાન્ન જાયેત બલિનં તં વિરેચયેત્||૬૭||

Adhikarana pittAtisAre pakve virekArtham palAshaPalakvAthaH (68-69) · Śloka 69

વ્યત્યાસેન શકૃદ્રક્તમુપવેશ્યેત યોઽપિ વા| પલાશફલનિર્યૂહં યુક્તં વા પયસા પિબેત્||૬૮|| તતોઽનુ કોષ્ણં પાતવ્યં ક્ષીરમેવ યથાબલમ્| પ્રવાહિતે તેન મલે પ્રશામ્યત્યુદરમયઃ||૬૯||

Adhikarana pittAtisAre pakve trAyamANAkvAthaH (70) · Śloka 70

પલાશવત્પ્રયોજ્યા વા ત્રાયમાણા વિશોધની| |૭૦|

Adhikarana pittAtisAre pakve anuvAsanam (70-71) · Śloka 71

| સંસર્ગ્યાં ક્રિયમાણાયાં શૂલં યદ્યનુવર્તતે||૭૦|| સ્રુતદોષસ્ય તં શીઘ્રં યથાવહ્ન્યનુવાસયેત્| |૭૧|

Adhikarana pittAtisAre pakve anuvAsanaghRutam (71-72) · Śloka 72

| શતપુષ્પાવરીભ્યાં ચ બિલ્વેન મધુકેન ચ||૭૧|| તૈલપાદં પયોયુક્તં પક્વમન્વાસનં ઘૃતમ્| |૭૨|

Adhikarana pittAtisAre pakve picCAbastiH (72) · Śloka 72

| અશાન્તાવિત્યતીસારે પિચ્છાબસ્તિઃ પરં હિતઃ||૭૨||

Adhikarana pittAtisAre pakve picCAbastyarthaM dravyaM vidhistatPalaM ca (73-76) · Śloka 76

પરિવેષ્ટ્ય કુશૈરાદ્રૈરાર્દ્રવૃન્તાનિ શાલ્મલેઃ| કૃષ્ણમૃત્તિકયાઽઽલિપ્ય સ્વેદયેદ્ગોમયાગ્નિના||૭૩|| મૃચ્છોષે તાનિ સઙ્ક્ષુદ્ય તત્પિણ્ડં મુષ્ટિસમ્મિતમ્| મર્દયેત્પયસઃ પ્રસ્થે પૂતેનાસ્થાપયેત્તતઃ||૭૪|| નતયષ્ટ્યાહ્વકલ્કાજ્યક્ષૌદ્રતૈલવતાઽનુ ચ| સ્નાતો ભુઞ્જીત પયસા જાઙ્ગલેન રસેન વા||૭૫|| પિત્તાતિસારજ્વરશોફગુલ્મ સમીરણાસ્રગ્રહણીવિકારાન્| જયત્યયં શીઘ્રમતિપ્રવૃત્તિં વિરેચનાસ્થાપનયોશ્ચ બસ્તિઃ||૭૬||

Adhikarana pittAtisAre pakve kuTajaPANitam (77) · Śloka 77

ફાણિતં કુટજોત્થં ચ સર્વાતીસારનાશનમ્| વત્સકાદિસમાયુક્તં સામ્બષ્ઠાદિ સમાક્ષિકમ્||૭૭||

Adhikarana pittAtisAre cirotthitAdau puTapAkAH (78) · Śloka 78

નીરુઙ્નિરામં દીપ્તાગ્નેરપિ સાસ્રં ચિરોત્થિતમ્| નાનાવર્ણમતીસારં પુટપાકૈરુપાચરેત્||૭૮||

Adhikarana pittAtisAre dIrghavRuntapuTapAkaH (79-80) · Śloka 80

ત્વક્પિણ્ડાદ્દીર્ઘવૃન્તસ્ય શ્રીપર્ણીપત્રસંવૃતાત્| મૃલ્લિપ્તાદગ્નિના સ્વિન્નાદ્રસં નિષ્પીડિતં હિમમ્||૭૯|| અતીસારી પિબેદ્યુક્તં મધુના સિતયાઽથવા| |૮૦|

Adhikarana pittAtisAre kShIridrumapuTapAkAH, kaTva~ggayogaH (80-81) · Śloka 81

| એવં ક્ષીરિદ્રુમત્વગ્ભિસ્તત્પ્રરોહૈશ્ચ કલ્પયેત્||૮૦|| કટ્વઙ્ગત્વગ્ઘૃતયુતા સ્વેદિતા સલિલોષ્મણા| સક્ષૌદ્રા હન્ત્યતીસારં બલવન્તમપિ દ્રુતમ્||૮૧||

Adhikarana raktAtisare nidAnalakShaNe, padmotpalAdishRutaM CAgapayaH, pAne Bojane gudasecane ca (82-84) · Śloka 84

પિત્તાતિસારી સેવેત પિત્તલાન્યેવ યઃ પુનઃ| રક્તાતિસારં કુરુતે તસ્ય પિત્તં સતૃડ્જ્વરમ્||૮૨|| દારુણં ગુદપાકં ચ તત્ર છાગં પયો હિતમ્| પદ્મોત્પલસમઙ્ગાભિઃ શૃતં મોચરસેન ચ||૮૩|| સારિવાયષ્ટિરોધ્રૈર્વા પ્રસવૈર્વા વટાદિજૈઃ| સક્ષૌદ્રશર્કરં પાને ભોજને ગુદસેચને||૮૪||

Adhikarana raktAtisAre pAnAdau rasayUShAdayo~anamlAH, kAshmaryaPalayUShaH (85) · Śloka 85

તદ્વદ્રસાદયોઽનમ્લાઃ સાજ્યાઃ પાનાન્નયોર્હિતાઃ| કાશ્મર્યફલયૂષશ્ચ કિઞ્ચિદમ્લઃ સશર્કરઃ||૮૫||

Adhikarana raktAtisAre peyA, navanItaM prAgBaktam (86-87) · Śloka 87

પયસ્યર્ધોદકે છાગે હ્રીબેરોત્પલનાગરૈઃ| પેયા રક્તાતિસારઘ્ની પૃશ્નિપર્ણીરસાન્વિતા||૮૬|| પ્રાગ્ભક્તં નવનીતં વા લિહ્યાન્મધુસિતાયુતમ્| |૮૭|

Adhikarana raktAtisAre AjaM mArgaM vA raktam, kShIrodbhavaM ghRutam (87-88) · Śloka 88

| બલિન્યસ્રેઽસ્રમેવાજં માર્ગં વા ઘૃતભર્જિતમ્||૮૭|| ક્ષીરાનુપાનં ક્ષીરાશી ત્ર્યહં ક્ષીરોદ્ભવં ઘૃતમ્| કપિઞ્જલરસાશી વા લિહન્નારોગ્યમશ્રુતે||૮૮||

Adhikarana raktAtisAre shatAvarIkalkaH (89) · Śloka 89

પીત્વા શતાવરીકલ્કં ક્ષીરેણ ક્ષીરભોજનઃ| રક્તાતિસારં હન્ત્યાશુ તયા વા સાધિતં ઘૃતમ્||૮૯||

Adhikarana raktAtisAre lAkShAdisiddhaM ghRutam (90-91) · Śloka 91

લાક્ષાનાગરવૈદેહીકટુકાદાર્વિવલ્કલૈઃ| સર્પિઃ સેન્દ્રયવૈઃ સિદ્ધં પેયામણ્ડાવચારિતમ્||૯૦|| અતીસારં જયેચ્છીઘ્રં ત્રિદોષમપિ દારુણમ્| |૯૧|

Adhikarana raktAtisAre kRuShNamRudAdikam, priya~ggukalkaH (91-92) · Śloka 92

| કૃષ્ણમૃચ્છઙ્ખયષ્ટ્યાહ્વક્ષૌદ્રાસૃક્તણ્ડુલોદકમ્||૯૧|| જયત્યસ્રં પ્રિયઙ્ગુશ્ચ તણ્ડુલામ્બુમધુપ્લુતા| |૯૨|

Adhikarana raktAtisAre kRuShNatilakalkaH (92-93) · Śloka 93

| કલ્કસ્તિલાનાં કૃષ્ણાનાં શર્કરાપાઞ્ચભાગિકઃ||૯૨|| ઓજેન પયસા પીતઃ સદ્યો રક્તં નિયચ્છતિ| |૯૩|

Adhikarana raktAtisAre candanakalkaH (93-94) · Śloka 94

| પીત્વા સશર્કરાક્ષૌદ્રં ચન્દનં તણ્ડુલામ્બુના||૯૩|| દાહતૃષ્ણાપ્રમોહેભ્યો રક્તસ્રાવાચ્ચ મુચ્યતે| |૯૪|

Adhikarana raktAtisAre gudadAhapAkayoH seka lepAH (94) · Śloka 94

| ગુદસ્ય દાહે પાકે વા સેકલેપા હિતા હિમાઃ||૯૪||

Adhikarana raktAtisAre sashUlaraktAdau picCAbastiH (95-96) · Śloka 96

અલ્પાલ્પં બહુશો રક્તં સશૂલમુપવેશ્યતે| યદા વિબદ્ધો વાયુશ્ચ કૃચ્છ્રાચ્ચરતિ વા ન વા||૯૫|| પિચ્છાબસ્તિં તદા તસ્ય પૂર્વોક્તમુપકલ્પયેત્| |૯૬|

Adhikarana raktAtisAre shiMshipAdikvAthasya picCAbastiH (96-98) · Śloka 98

| પલ્લવાન્ જર્જરીકૃત્ય શિંશિપાકોવિદારયોઃ||૯૬|| પચેદ્યવાંશ્ચ સ ક્વાથો ઘૃતક્ષીરસમન્વિતઃ| પિચ્છાસ્રુતૌ ગુદભ્રંશે પ્રવાહણરુજાસુ ચ||૯૭|| પિચ્છાબસ્તિઃ પ્રયોક્તવ્યઃ ક્ષતક્ષીણબલાવહઃ| |૯૮|

Adhikarana raktAtisAre anuvAsanArthaM ghRutam (98) · Śloka 98

| પ્રપૌણ્ડરીકસિદ્ધેન સર્પિષા ચાનુવાસનમ્||૯૮||

Adhikarana raktAtisAre shatAvarIghRutalehaH (99) · Śloka 99

રક્તં વિટ્સહિતં પૂર્વં પશ્ચાદ્વા યોઽતિસાર્યતે| શતાવરીઘૃતં તસ્ય લેહાર્થમુપકલ્પયેત્||૯૯||

Adhikarana raktAtisAre navanItasharkarAmadhuyogaH (100) · Śloka 100

શર્કરાર્ધાંશકં લીઢં નવનીતં નવોદ્ધૃતમ્| ક્ષૌદ્રપાદં જયેચ્છીઘ્રં તં વિકારં હિતાશિનઃ||૧૦૦||

Adhikarana raktAtisAre nyagrodhAdighRutam (101-102) · Śloka 102

ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થશુઙ્ગાનાપોથ્ય વાસયેત્| અહોરાત્રં જલે તપ્તે ઘૃતં તેનામ્ભસા પચેત્||૧૦૧|| તદર્ધશર્કરાયુક્તં લેહયેત્ક્ષૌદ્રપાદિકમ્| અધો વા યદિ વાઽયૂર્ધ્વં યસ્ય રક્તં પ્રવર્તતે||૧૦૨||

Adhikarana shleShmAtisAre vAtoktaM pAcanam, bilvAdikvAthaH, vacAdikvAthaH, pippalImUlAdikvAthaH (103-105) · Śloka 105

શ્લેષ્માતિસારે વાતોક્તં વિશેષાદામપાચનમ્| કર્તવ્યમનુબન્ધેઽસ્ય પિબેત્પક્ત્વાઽગ્નિદીપનમ્||૧૦૩|| બિલ્વકર્કટિકામુસ્તપ્રાણદાવિશ્વભેષજમ્| વચાવિડઙ્ગભૂતીકધાનકામરદારુ વા||૧૦૪|| અથવા પિપ્પલીમૂલપિપ્પલીદ્વયચિત્રકમ્| |૧૦૫|

Adhikarana shleShmAtisAre pAThAdikvAthaScUrNaM vA (105-106) · Śloka 106

| પાઠાગ્નિવત્સકગ્રન્થિતિક્તાશુણ્ઠીવચાભયાઃ||૧૦૫|| ક્વથિતા યદિ વા પિષ્ટાઃ શ્લેષ્માતીસારભેષજમ્| |૧૦૬|

Adhikarana shleShmAtisAre sauvarcalAdi cUrNam (106-107) · Śloka 107

| સૌવર્ચલવચાવ્યોષહિઙ્ગુપ્રતિવિષાભયાઃ||૧૦૬|| પિબેચ્છ્લેષ્માતિસારાર્તશ્ચૂર્ણિતાઃ કોષ્ણવારિણા| |૧૦૭|

Adhikarana shleShmAtisAre kapitthAdilehaH, kaTPalalehaH (107-108) · Śloka 108

| મધ્યં લીઢ્વા કપિત્થસ્ય સવ્યોષક્ષૌદ્રશર્કરમ્||૧૦૭|| કટ્ફલં મધુયુક્તં વા મુચ્યતે જઠરામયાત્| |૧૦૮|

Adhikarana shleShmAtisAre kaNAlehaH, takrapAnam, bAlabilvAni (108-109) · Śloka 109

| કણાં મધુયુતાં લીઢ્વા તક્રં પીત્વા સચિત્રકમ્||૧૦૮|| ભુક્ત્વા વા બાલબિલ્વાનિ વ્યપોહત્યુદરામયમ્| |૧૦૯|

Adhikarana shleShmAtisAre pAThAdicUrNam (109-110) · Śloka 110

| પાઠામોચરસામ્ભોદધાતકીબિલ્વનાગરમ્||૧૦૯|| સુકૃચ્છ્રમપ્યતીસારં ગુડતક્રેણ નાશયેત્| |૧૧૦|

Adhikarana shleShmAtisAre kapitthAShTakam (110-113) · Śloka 113

| યવાનીપિપ્પલીમૂલચાતુર્જાતકનાગરૈઃ||૧૧૦|| મરીચાગ્નિજલાજાજીધાન્યસૌવર્ચલૈઃ *સમૈઃ| *વૃષામ્લધાતકીકૃષ્ણાબિલ્વદાડિમદીપ્યકૈઃ||૧૧૧|| ત્રિગુણૈઃ ષડ્ગુણસિતૈઃ *કપિત્થાષ્ટગુણૈઃ કૃતઃ| ચૂર્ણોઽતીસારગ્રહણીક્ષયગુલ્મગલામયાન્||૧૧૨|| કાસશ્વાસાગ્નિસાદાર્શઃપીનસારોચકાન્ જયેત્| |૧૧૩|

Adhikarana shleShmAtisAre dADimAShTakam (113-115) · Śloka 115

| કર્ષોન્મિતા તવક્ષીરી ચાતુર્જાતં દ્વિકાર્ષિકમ્||૧૧૩|| યવાનીધાન્યકાજાજીગ્રન્થિવ્યોષં પલાંશકમ્| પલાનિ દાડિમાદષ્ટૌ સિતાયાશ્ચૈકતઃ કૃતઃ||૧૧૪|| ગુણૈઃ કપિત્થાષ્ટકવચ્ચૂર્ણોઽયં દાડિમાષ્ટકઃ| ભોજ્યો વાતાતિસારોક્તૈર્યથાવસ્થં ખલાદિભિઃ||૧૧૫||

Adhikarana shleShmAtisAre khalaH (116) · Śloka 116

સવિડઙ્ગઃ સમરિચઃ સકપિત્થઃ સનાગરઃ| ચાઙ્ગેરીતક્રકોલામ્લઃ ખલઃ શ્લેષ્માતિસારજિત્||૧૧૬||

Adhikarana shleShmAtisAre kShINekaPe amlAdighRutam (117) · Śloka 117

ક્ષીણે શ્લેષ્મણિ પૂર્વોક્તમમ્લં લાક્ષાદિ ષટ્પલમ્| પુરાણં વા ઘૃતં દદ્યાદ્યવાગૂમણ્ડમિશ્રિતમ્||૧૧૭||

Adhikarana kaPavAtAdhike picCAbastiH (118-119) · Śloka 119

વાતશ્લેષ્મવિબન્ધે વા સ્રવત્યતિ કફેઽપિ વા| શૂલે પ્રવાહિકાયાં વા પિચ્છાબસ્તિઃ પ્રશસ્યતે||૧૧૮|| વચાબિલ્વકણાકુષ્ઠશતાહ્વલવણાન્વિતઃ| |૧૧૯|

Adhikarana kaPavAtAdhike anuvAsanam (119-120) · Śloka 120

| બિલ્વતૈલેન તૈલેન વચાદ્યૈઃ સાધિતેન વા||૧૧૯|| બહુશઃ કફવાતાર્તે કોષ્ણેનાન્વાસનં હિતમ્| |૧૨૦|

Adhikarana kShINakaPAdau vAyoH prabalatvam, prabalo vAyuH SIghraM cikitsyaH, tridoShANAM cikitsAkramaH (120-122) · Śloka 122

| ક્ષીણે કફે ગુદે દીર્ઘકાલાતીસારદુર્બલે||૧૨૦|| અનિલઃ પ્રબલોઽવશ્યં સ્વસ્થાનસ્થઃ પ્રજાયતે| સ બલી સહસા હન્યાત્તસ્માત્તં ત્વરયા જયેત્||૧૨૧|| વાયોરનન્તરં પિત્તં પિત્તસ્યાનન્તરં કફમ્| જયેત્પૂર્વં ત્રયાણાં વા ભવેદ્યો બલવત્તમઃ||૧૨૨||

Adhikarana BayashokAtIsArayoScikitsA (123) · Śloka 123

ભીશોકાભ્યામપિ ચલઃ શીઘ્undefinedં કુપ્યત્યતસ્તયોઃ| કાર્યા ક્રિયા વાતહરા હર્ષણાશ્વાસનાનિ ચ||૧૨૩||

Adhikarana atIsAramuktalakShaNam (9) · Śloka 9

યસ્યોચ્ચારાદ્વિના મૂત્રં પવનો વા પ્રવર્તતે| દીપ્તાગ્નેર્લઘુકોષ્ઠસ્ય શાન્તસ્તસ્યોદરામયઃ||૧૨૪|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિત- સ્થાનેઽતીસારચિકિત્સિતં નામ્ નવમોઽધ્યાયઃ||૯||