9. atīsāracikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

asmādanantaramatisāracikitsitaṁ prārabhyatē, arśōtisārayōḥ parasparaṁ nidānabhūtatvēna cikitsāsāmānyāt| ata ēvāha-

Adhikarana atIsAracikitsitAdhyAyaH AmAtIsAre pUrvaM la~gghanam (2-1) · Śloka 1

athātō'tīsāracikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2| ) atīsārō hi bhūyiṣṭhaṁ bhavatyāmāśayānvayaḥ| hatvā'gniṁ vātajē'pyasmātprāk tasmiṁllaṅghanaṁ hitam||1||

sa0-hi-yasmāt, bāhulyēnāgniṁ hatvā-mandīkr̥tya, āmāśayānvayō bhavatyatīsāraḥ| asmātkāraṇādasmin-atīsārākhyēvyādhau, vātajē'pi pūrvaṁ laṅghanaṁ hitam| āmāśayō'nvayōjanmabhūrutpattiḥ yasya sa āmāśayānvayaḥ| apiśabdātkvacitkaphādijē sutarāṁ laṅghanaṁ hitamiti dyōtayati| laṅghanaśabdēna cōpavāsa ēvēha gr̥hyatē, śōdhanādīnāṁ laṅghanānāmavasthāvaśāducyamānatvāt| bhūyiṣṭagrahaṇēna kvacidbhayajādāvatīsārē vyabhicāraḥ, nāsāvāmāśayānvayaḥ| prāggrahaṇēna nōttarakālē laṅhghanaṁ hitam| tadā hi rōgasvabhāvāddhātvapacayō'vaśyaṁbhāvī| laṅghanamapi dhātvapacayahētuḥ, atastatrāyuktam|

Adhikarana AmAtIsAre vamanam (2) · Śloka 2

śūlānāhaprasēkārtaṁ vāmayēdatisāriṇam| |2|

sa0-śūlādibhirārtamatīsāriṇaṁ vāmayēt, na tatra prāg laṅghanaṁ hitam| vamanaṁ caitatsāmānyaṁ pittajādiṣvapyēvaṁrūpēṣu cikitsitaṁ bōdhyam, na kēvalaṁ vātajē|

Adhikarana AmAtIsAre upekShaNam (2-3) · Śloka 3

| dōṣāḥ sannicitā yē ca vidagdhāhāramurcchitāḥ||2|| atīsārāya kalpantē tēṣūpēkṣaiva bhēṣajam| bhr̥śōtklēśapravr̥ttēṣu svayamēva calātmasu||3||

sa0-yē ca dōṣāḥ sannicitāḥ-atiśayēna vr̥ddhiṁ gatāḥ, tathā vidagdhēnapakvāpakvarūpēṇa, āhārēṇa mūrcchitāḥ-ēkatāṁ prāptāḥ, atīsārāya kalpantēsampadyantē| tēṣu tathōtklēśanaṁ-utklēśākhyavikārakaraṇaṁ pratyunmukhatābījasyāṅkurōtpattāvucchūnāvasthēva, atiśayēnōsklēśō bhr̥śōtklēśastēna pravr̥ttāḥ-atīsārakaraṇaṁ prati samudyatāstēṣu, tathā svayamēva-yatnaṁ vinā, calātmasu-calasvabhāvēṣu, tēṣu-tathābhūtēṣu, upēkṣāpathyāśitvēna samyak pravartanamēva bhēṣajam, na tu pācanādikamityarthaḥ| saṅgrahaṇauṣadhaṁ kuṭajatvagādikaṁ vyādhipratipakṣabhūtaṁ kasmādatra na prayujyatē ? api cāgnyasaṅgrahē paṭhiṣyati (hr̥. u. a. 40/49)- "kuṭajō'tīsārē" iti| tasmādatra saṅgrāhauṣadhaṁ dātumucitamiti yō manyatē taṁ pratyāha-

Adhikarana AmAtIsAre pUrvaM na sa~ggrahaNam (4) · Śloka 4

na tu saṅgrahaṇaṁ yōjyaṁ pūrvamāmātisāriṇi| |4|

sa0-saṅgrahaṇaṁ bhēṣajaṁ pūrvamāmātisāriṇi puruṣē na yōjyam| tuśabdō'vadhāraṇārthaḥ| atra pūrvagrahaṇaṁ paścādīṣadāmātisāriṇidīyamānaṁ yujyata ēvēti dyōtayati| sāmē dōṣē'tīsārakāriṇi prathamamapi bhēdanamauṣadhaṁ dātuṁ(dattaṁ) viśiṣṭāyāmavasthāyāṁ samānakāryamapi kadācidatīsāriṇō guṇāya sampadyatē nātīsārapratipakṣabhūtamapi ca saṅgrahaṇamauṣadhamiti kr̥tvā|

Adhikarana vibaddhadoShe prANadA (4-5) · Śloka 5

| api cādhmānagurutāśūlastaimityakāriṇi||4|| prāṇadā prāṇadā dōṣē vibaddhē sampravartinī| |5|

sa0-vibaddhē-alpālpaṁ kr̥tvā pravartamānē, dōṣē'ta ēva vibandhatvādādhmānādikāriṇi tathābhūtē'smindōṣē'saṅgrahaṇamapathyamapi prāṇadā-harītakī, prāṇān dadātīti-prāṇadā, bhavatīti| ēvaṁ bahudōṣāṇāmatīsāriṇāṁ prāyēṇaiṣa upakramō bōdhyaḥ|

Adhikarana madhyadoShe BUtIkAdi kvAthaH, bilvAdi kvAthaH, biDAdi kvAthaH, SuNThyAdi kvAthaH (5-7) · Śloka 7

madhyadōṣālpadōṣayōstvāha | pibētprakvathitāstōyē madhyadōṣō viśōṣayan||5|| bhūtīkapippalīśuṇṭhīvacādhānyaharītakīḥ| athavā bilvaghanakāmustanāgaravālakam||6|| biḍapāṭhāvacāpathyākr̥mijinnāgarāṇi vā| śuṇṭhīghanavacāmādrībilvavatsakahiṅgu vā||7||

sa0- madhyadōṣō'tīsārī bhūtīkādīḥ pibēt| kimbhūtāstāḥ ? tōyē prakvathitāḥ| nanu, kvathitā ityētāvadēvāstu, kiṁ praśabdēna ? brūmaḥ| prakarṣēṇa kvathitāḥ pramathyārūpēṇa śr̥tāḥ prakvathitā ityasyārthasya pratipādanārthaṁ praśabdōkāri| pramathyāyāśca tantrāntarē lakṣaṇamuktam| tathā- "śr̥taḥ kaṣāyō niryūhaḥ kvāthō yūṣō'kr̥taśca saḥ| kr̥tayūṣaḥ pramathyā ca dravyātkalkīkr̥tācchr̥taḥ||" iti| tadēvaṁ dravyaṁ kalkīkr̥tya piṣṭvā yatkriyatē sa kr̥tayūṣō bhaṇyatē| sa ēva ca pramathyāśabdavācyaḥ| tasmānmadhyadōṣō'tīsārī bhūtīkādīni piṣṭvā prakarṣēṇa kvāthayitvā pramathyārūpēṇa pibēdityavatiṣṭhatē| muninā'pyuktam (ca. ci. a. 19/22)- "pramathyāṁ madhyadōṣēbhyō dadyāddīpanapācanīm|" iti| kiṁ kurvan pibēt ? viśōṣayan,- laṅghayan, prakr̥tatvādātmānamēva| athavā, bilvadhanikādīni pibēt| athavā, biḍādīni śuṇṭhyādīni vā pibēt|

Adhikarana alpadoShe upavAsaH (8) · Śloka 8

śasyatē tvalapadōṣāṇāmupavāsō'tisāriṇām| |8|

sa0-alpadōṣāṇāmatisāriṇāmupavāsaḥ śasyatē| tuśabdō'vadhāraṇārthaḥ| atrōpavāsa ēvālpadōṣāṇāṁ śasyatē na bahudōṣamadhyadōṣōktō'para upakramaḥ, sa na tathā tēṣāṁ śasyata iti| sarvamatīsāriṇaṁ dōṣadēśādyanurōdhēna kadācilaṅghayēt|

Adhikarana atIsAre pAnArthaM jalam (8-9) · Śloka 9

| vacāprativiṣābhyāṁ vā mustāpaparṭakēna vā||8|| hnībēranāgarābhyāṁ vā vipakvaṁ pāyayējjalam| |9|

sa0-tr̥ṣi sañjātāyāṁ dōṣadēśādyanurōdhēna kadācidvacāprativiṣābhyāṁ vipakvaṁ jalaṁ pāyayēt kadācinmustāparpaṭakēna kadācidvālakanāgarābhyām| pāyayēdityatra kartrabhiprāyē kriyāphalē parasmaipadam, anyathā "na pādamya" ityādinā parasmaipadaniṣēdhaḥ syāt|

Adhikarana atIsAre annam (9-10) · Śloka 10

| yuktē'nnakālē kṣutkṣāmaṁ laghvannaprati bhōjayēt||9|| tathā sa śīghraṁ prāpnōti rucimagnibalaṁ balam| |10|

sa0-yuktē-yōgyē, annakālē kṣutkṣāmamatisāriṇaṁ laghvannapratibhōjayēt, nāparavyādhyārtamiva laṅghanōcitaṁ samyaglaṅghanādanantaramēva bhōjayēt| api tu samyaglaṅghitalakṣaṇōtpannamapyatīsāriṇaṁ kiñcitkālapratīkṣaṇaṁ kr̥tvā bhōjayēditi kṣāmaśabdēna dyōtayati| alpaṁ laghvannaṁ laghvannaprati, "suppratinā mātrārthē" iti samāsō'vyayībhāvaḥ| ēvaṁ kriyamāṇē saḥ-atisārī, drāgēva ruciṁ prāpnōti, tathā vahnibalaṁ dēhabalam [ca]|

Adhikarana atIsAre takrAdikam (10-11) · Śloka 11

ēvaṁ ca bhuñjānasya pānamupadiśyatē | takrēṇāvantisōmēna yavāgvā tarpaṇēna vā||10|| surayā madhunā vā'tha yathāsātmyamupācarēt| |11|

sa0-kadācittakrēṇa kadācitkāñjikēna kadācitpēyayā kadācittarpaṇēna kadācitsurayā| kadācinmārdvīkēṇēti yathāsātmyamupācarēt|

Adhikarana atIsAre Bojyam (11-13) · Śloka 13

| bhōjyāni kalpayēdūrdhvaṁ grāhidīpanapācanaiḥ||11|| bālabilvaśaṭhīdhānyahiṅguvr̥kṣāmladāḍimaiḥ| palāśahapuṣājājīyavānībiḍasaindhavaiḥ||12|| laghunā pañcamūlēna pañcakōlēna pāṭhayā| |13|

sa0-asmātkramādūrdhvaṁ-anantaraṁ, bhōjyāni-bhōktavyāni,kalpayēdatīsāriṇē| grāhidīpanapācanairēva saṅgrahaṇāni dīpanāni pācanāni ca yāni dravyāṇi tāni sarvāṇyatīsāriṇē pathyānīti| ēvaṁ saṅkṣēpēṇa sāmānyēna cikitsitamuktam| tadēva diṅmātraṁ darśayati-bālētyādi| balabilvādibhirbhōjyāni kalpayēt|

Adhikarana kaPapittAdhike peyA (13-14) · Śloka 14

| śāliparṇībalābilvaiḥ pr̥śniparṇyā ca sādhitā||13|| dāḍimāmlā hitā pēyā kaphapittē samulbaṇē| |14|

sa0-śāliparṇyādibhiḥ sādhitā dāḍimāmlā pēyā kaphapittādhikē hitā|

Adhikarana vAtAdhike peyA (14) · Śloka 14

| abhayāpippalīmūlabilvairvātānulōmanī||14||

sa0-abhayādibhiḥ pēyā vātānulōmanī|

Adhikarana doShabahule virekaH (15-16) · Śloka 16

vibaddhaṁ dōṣabahulō dīptāgniryō'tisāryatē| kr̥ṣṇāviḍaṅgatriphalākaṣāyaistaṁ virēcayēt||15|| pēyāṁ yuñjayādviriktasya vātaghnairdīpanaiḥ kr̥tām| |16|

sa0-yō bahudōṣō vibaddhaṁ-alpālpaṁ kr̥tvā, atisāryatē sa kr̥ṣṇādikaṣāyairvirēcayēt| viriktasya ca tasya sataḥ pēyāṁ vātaghnairdīpanaiśca dravyaiḥ kr̥tāṁ yuñjyāt|

Adhikarana doShabahule peyA (16-22) · Śloka 22

| āmē pariṇatē yastu dīptē'gnāvupavēśyatē||16|| saphēnapicchaṁ sarujaṁ savibandhaṁ punaḥ punaḥ| alpālpamalpaśamalaṁ nirviḍvā sapravāhikam||17|| dadhitailaghr̥takṣīraiḥ sa śuṇṭhīṁ saguḍāṁ pibēt| svinnāni guḍatailēna bhakṣayēdbadarāṇi vā||18|| gāḍhaviḍvihitaiḥ śākairbahusnēhaistathā rasaiḥ| kṣudhitaṁ bhōjayēdēnaṁ dadhidāḍimasādhitaiḥ||19|| śālyōdanaṁ tilairmāṣairmudgairvā sādhu sādhitam| śaṭhyā mūlakapōtāyāḥ pāṭhāyāḥ svastikasya vā||20|| sūṣāyavānīkarkārukṣīriṇīcirbhaṭasya vā| upōdakāyā jīvantyā bākucyā vāstukasya vā||21|| suvarcalāyāścuñcōrvā lōṇīkāyā rasairapi| kūrmavartakalōpākaśikhitittirikaukkuṭaiḥ||22||

sa0-yaḥ-atīsārī, āmē pariṇatē dīptē'gnau satyupavēśyatē saphēnapicchaṁ tathā sarujaṁ tathā savibandhaṁ punaḥ punastathā'lpamalpaṁ tathā'lpapurīṣaṁ nirviḍvā-purīṣarahitam, tathā sapravāhikaṁmistānikāsahitam| "srutē raktē purīṣē ca vāyunā viḍvivarjitam| pravāhitēti vikhyātaṁ yat phēnābhaṁ pravartatē||" iti pravāhikālakṣaṇam| ya ēvaṁvidhō'tīsārī sa dadhitailaghr̥takṣīraiḥ samuditaiḥ śuṇṭhīṁ saguḍāṁ pibēt| athavā, svinnāni badarāṇi guḍatailēnāśnīyāt| ēvaṁ dōṣādivaśācchuṇṭhīṁ pāyayitvā kadācit pūrvōktāni badarāṇi bhakṣayitvā'nantaraṁ kṣudhitaṁ-atisañjātabubhukṣaṁ, ēnaṁ-atīsāriṇaṁ, gāḍhaviḍvihitaiḥ-vāstukādibhiḥ, śākaistathā māṁsarasairbahusnēhairdadhidāḍimasaṁskr̥taiḥ śālyōdanaṁ bhōjayēt| athavā tilairmāṣairmudgairvā sādhu-śōbhanaṁ kr̥tvā, sādhitaṁ śālyōdanaṁ bhōjayēt| mūlakapōtā-laumūlakaṁ pōtikāsaṁjñaṁ dēśāntarē prasiddhaṁ kurukṣētrādau dēśē| atra bhāṣyaṁ kiyat tyaktam|

Adhikarana pakvadoShe sapravAhike auShadham, annam, yavAgUH (23-24) · Śloka 24

bilvamustākṣibhaiṣajyadhākīpuṣpanāgaraiḥ| pakvātīsārajittakrē yavāgūrdādhikī tathā||23|| kapitthakacchurāphañjīyūthikāvaṭaśōlujaiḥ| dāḍimīśaṇakārpāsīśālmalīnāṁ ca pallavaiḥ||24||

sa0-bilvādibhistakrē siddhā yavāgūḥ pakvātīsārajit| dādhikīti| kapitthādijaiḥ pallavairdāḍimādīnāṁ ca pallavairdadhni siddhā dādhikī yavāgūḥ| tathā-pakvātīsārajit|

Adhikarana pakvadoShe sapravAhike khalaH (25) · Śloka 25

kalkō bilvaśalāṭūnāṁ tilakalkaśca tatsamaḥ| dadhnaḥ sarō'mlaḥ sasnēhaḥ khalō hanti pravāhikām||25||

sa0-tathā bilvaśalāṭūnāṁ-stōkakālajātānāṁ laghūnāṁ bilvānāṁ, kalkaḥ| tathā tilakalkastatsamō-bilvaśalāṭusamaḥ| tathā dadhnaḥ sarō'mlō-na madhuraḥ, sasnēhō-dēśādyanurōdhāddhr̥tādinā snēhēna yathāyathaṁ yuktaḥ| ayaṁ khalaḥ siddhaḥ pravāhikāṁ hanti|

Adhikarana pakvadoShe sapravAhike aparAjitaH khalaH (26-28) · Śloka 28

maricaṁ dhanikā'jājī tittiḍīkaṁ śaṭhī biḍam| dāḍimaṁ dhātakī pāṭhā triphalā pañcakōlakam||26|| yāvaśūkaṁ kapitthāmrajambūmadhyaṁ sadīpyakam| piṣṭaiḥ ṣaṅguṇabilvaistairdadhni mudgarasē guḍē||27|| snēhē ca yamakē siddhaḥ khalō'yamaparājitaḥ| dīpanaḥ pācanō grāhī rucyō bimbiśināśanaḥ||28||

sa0-maricādibhiḥ piṣṭaiḥ ṣaḍguṇaṁ bilvaṁ-bilvamajjā, yēṣāṁ maricādīnāṁ taiḥ siddhaḥ| tathā paripakvaśca dadhni tathā mudgarasē guḍē tathā yamakē ca snēhē| khalō'yamaparājitō nāma dīpanādiguṇaḥ| bimbiśināśanaḥ-pravāhikāghnaḥ|

Adhikarana purIShakShaye yUShAH, annam, khalaH, vya~jjanam, saktavaH, mAShAH, mAMsarasaH (29-35) · Śloka 35

kōlānāṁ bālabilvānāṁ kalkaiḥ śāliyavasya ca| mudgamāṣatilānāṁ ca dhānyayūṣaṁ prakalpayēt||29|| ēkadhyaṁ yamakē bhr̥ṣṭaṁ dadhidāḍimasārikam| varcaḥkṣayē śuṣkamukhaṁ śālyannaṁ tēna bhōjayēt||30|| dadhnaḥ saraṁ vā yamakē bhr̥ṣṭaṁ saguḍanāgaram| surāṁ vā yamakē bhr̥ṣṭāṁ vyañjanārthaṁ prayōjayēt||31|| phalāmlaṁ yamakē bhr̥ṣṭaṁ yūṣaṁ gr̥ñjanakasya vā| bhr̥ṣṭānvā yamakē saktun svādēhyōṣāvacūrṇitān||32|| māṣān susiddhāṁstadvadvā r̥tamaṇḍōpasēvanān| rasaṁ susiddhapūtaṁ vā chāgamēṣāntarādhijam||33|| pacēddāḍimasārāmlaṁ sadhānyasnēhanāgaram| raktaśālyōdanaṁ tēna bhuñjānaḥ prapibaṁśca tam||34|| varcaḥkṣayakr̥tairāśu vikāraiḥ parimucyatē| |35|

sa0-kōlādīnāṁ kalkaiḥ śālēryavasya ca kalkairmudgādīnāṁ cakalkairēkadhyaṁ-vyatimiśraṁ, dhānyayūṣaṁ prakalpayēt| kimbhūtam ? yamakē bhr̥ṣṭaṁ tathā dadhidāḍimasārikam| varcaḥkṣayē-purīṣakṣayē sati, śuṣkamukhaṁ-mukhaśōṣōpadravānvitamatīsāriṇaṁ, tēna-yūṣēṇa, śālyannaṁ bhōjayēt| śāligrahaṇēna raktaśālyādināṁ grahaṇam| athavā, dadhnaḥ saraṁ yamakē pakvaṁ guḍanāgarasahitaṁ vyañjanārthaṁ prakalpayēt| athavā, yamakē bhr̥ṣṭāṁ surāṁ vyañjanārthaṁ prakalpayēt| athavā gr̥ñjanakasya-haritakaviśēṣasya, yūṣaṁ phalaiḥ-dāḍimādibhiramlaiḥ, amlaṁ-amlīkr̥taṁ, vyañjanārthaṁ prakalpayēt| yamakē snēhadvayē, vā saktūn bhr̥ṣṭan vyōṣāvacūrṇitān bhakṣayēt| tathaiva māṣān susvinnān ghr̥tamaṇḍōpasēvanān khādēt| athavā, chāgamēṣayōrantarādhijaṁ rasaṁ susiddhapūtaṁ śōbhanaṁ kr̥tvā pūrvaṁ siddhaṁ paścātpūtaṁ-nirmalīkr̥taṁ, tathā dāḍimasārēṇāmlaṁ dhānyakasnēhaśuṇṭhīyutaṁ vyañjanārthaṁ pacēt| tēna rasēna raktaśālyannaṁ bhuñjānastamēvamāṁsarasaṁ prapiban varcaḥkṣayakr̥tairvikāraiḥ-"purīṣē vāyurantrāṇi" (hr̥. sū. a. 11/21) ityādibhiḥ sutrasthānōditaiḥ, mucyatē| pravāhikā varcaḥkṣayē sati syāt| tasmāttayā'pi mucyatē|

Adhikarana vAte pratihate bAlabilvAdilehaH (35-36) · Śloka 36

| bālabilvaṁ guḍaṁ tailaṁ pippalīṁ viśvabhēṣajam||35|| lihyādvātē pratihatē saśūlaḥ sapravāhikaḥ| |36|

saṁ-vātē pratihatē pravāhikāśūlavān bālabilvādikaṁ lihyāt|

Adhikarana vAte shAbaratvagAdi (36-37) · Śloka 37

| valkalaṁ śābaraṁ puṣpaṁ dhātakyābadarīdalam||36|| pibēddadhisarakṣaudrakapitthasvarasāplutam| |37|

sa0-rōdhratvak dhātakīpuṣpaṁ badarīpatramētat dadhisarādibhirāplutaṁ-ālōḍitaṁ, pibēt|

Adhikarana vibaddhavAtAdau kShIrasauhityam, dhAroShNaM kShIram, eraNDashRutaM kShIram, bAlabilvaSRutaM kShIram (37-39) · Śloka 39

| vibaddhavātavarcāstu bahuśūlapravāhikaḥ||37|| saraktapicchastr̥ṣṇārtaḥ kṣīrasauhityamarhati| yamakasyōpari kṣīraṁ dhārōṣṇaṁ vā prayōjayēt||38|| śr̥tamēraṇḍamūlēna bālabilvēna vā punaḥ| |39|

sa0-vibaddhē vātavarcasī yasya, tathā prabhutē śūlapravāhikē yasya, tathā saharaktēna picchayā ca yō vartatē, tathā tr̥ṣṇayā''rtaḥ, ēvaṁvidhō naraḥ kṣīrasauhityaṁ-dugdhatr̥ptiṁ, arhati| athavā, yamakaṁ pītvā'nu dhārōṣṇaṁ kṣīraṁ prayōjayēt| ēraṇḍamūlēna vā śr̥taṁ bālabilvēna vā śr̥taṁ kṣīraṁ prayōjayēt|

Adhikarana Ame savedane mustA kShIram (39-40) · Śloka 40

| payasyutkvāthya mustānāṁ viṁśatiṁ triguṇē'mbhasi||39|| kṣīrāvaśiṣṭaṁ tatpītaṁ hanyādāmaṁ savēdanam| |40|

sa0-kṣīrē triguṇē'mbhasi mustāviṁśatiṁ prakvāthya kṣīrāvaśiṣṭaṁ pītamāmaṁ sarujaṁ hanyāt| atra ca viṁśatibhirmustaiḥ prāyēṇa palaṁ bhavati| sāmānyakalpanayā ca mustāpalaṁ ṣōḍaśabhirdravapalairutkvāthya catvāri palāni caturbhāgāvaśēṣatayā kāryāṇi| tadēvaṁ kṣīrapalāni catvāri pānīyapalāni dvādaśa mustāviṁśatiṁ datvā kṣīrāvaśiṣṭaṁ pēyamityayamatra kvāthakramō vēdyaḥ|

Adhikarana cirakAlapravAhikAyAM pippalIcUrNaM marIcacUrNaM ca (40-41) · Śloka 41

| pippalyāḥ pibataḥ sūkṣmaṁ rajō maricajanma vā||40|| cirakālānuṣaktā'pi naśyatyāśu pravāhikā| |41|

sa0-pippalyāḥ sūkṣmaṁ cūrṇaṁ jalēna pibatō maricasya vā sūkṣmaṁ cūrṇaṁ jalēna pibatō bahukālānuṣaktā'pi pravāhikā naśyati|

Adhikarana nirAmashUlAdau sakShAraM ghRutam (41-42) · Śloka 42

| nirāmarūpaṁ śūlārtaṁ laṅghanādyaiśca karṣitam||41|| rūkṣakōṣṭhamapēkṣyāgniṁ sakṣāraṁ pāyayēd ghr̥tam| |42|

sa0-nirāmarūpaṁ tathā śūlēna pīḍitaṁ laṅghanādyaiḥ karṣitaṁ tathā rūkṣakōṣṭhaṁ vahnimapēkṣya kṣārasahitaṁ ghr̥taṁ pāyayēt|

Adhikarana nirAmashUlAdau dadhyAditailam (42-43) · Śloka 43

| siddhaṁ dadhisurāmaṇḍē daśamūlasya cāmbhasi||42|| sindhūtthapañcakōlābhyāṁ tailaṁ sadyōrtināśanam| |43|

sa0-dadhisurāmaṇḍē daśamūlakvāthē ca saindhavapañcakōlakalkēna tailaṁ siddhaṁ sadyō rujāpaham|

Adhikarana nirAmashUlAdau shuNThyAditailam (43-44) · Śloka 44

| ṣaḍbhiḥ śuṇṭhyāḥ palairdvābhyāṁ dvābhyāṁ granthyagnisaindhavāt||43|| tailaprasthaṁ pacēddadhnā niḥsārakarujāpaham| |44|

sa0-śuṇṭhīpalaiḥ ṣaḍbhiḥ pippalīmūlapaladvayēna citrakapaladvayēna saindhavapaladvayēna ca tailaprasthaṁ dadhnā pacēt| tanniḥsārakarujāpaham|

Adhikarana nirAmashUlAdau mAMsadugdhAjyam (44-45) · Śloka 45

| ēkatō māṁsadugdhājyaṁ purīṣagrahaśūlajit||44|| pānānuvāsanābhyaṅgaprayuktaṁ tailamēkataḥ| taddhi vātajitāmagryaṁ śūlaṁ ca viguṇō'nilaḥ||45||

sa0-ēkataḥ-ēkasmin purīṣagrahaśūlajittvapakṣē, māṁsadugdhājyaṁ trayamētat prayuktaṁ purīṣagrahaśūlajit| ēkataḥ-ēkasmin śūlajittvapakṣē, pānānuvāsanābhyaṅgaiḥ prayuktaṁ tailaṁ purīṣagrahaśūlajit 'sampadyatē' iti vākyaśēṣaḥ| kathamēvam ? ityāha-taddhītyādi| tat-tailaṁ, yasmātsarvēṣāṁ vātajitāmagnyaṁ-pradhānam| śūlaṁ ca viguṇō'nilaḥ-prakupitaḥ pavanō, nāparaḥ kaścit| śūlānilayōḥ kāryakāraṇabhāvāhyatirēkē satyapi śūlasya vātakāryasya vātaprakōpē satyavinābhāvitvaṁ sūcayituṁ śūlaṁ ca viguṇō'nila ityēvamuktam| kupitaścēdvāyurutpannamēva śūlamityarthaḥ|

Adhikarana nirAmashUlAdau pAnAdiprayuktaM tailaM shreShTham, shreShThatve kAraNam (46-47) · Śloka 47

vāyōrvaiguṇyē kōpē dhātukṣaya ēvātra hētuḥ| ata ēvāha dhātvantarōpamardēddhaścalō vyāpī svadhāmagaḥ| tailaṁ mandānalasyāpi yuktyā śarmakaraṁ param||46|| vāyvāśayē satailē hi bimbisī nāvatiṣṭhatē| |47|

sa0-vāyumapēkṣyānyē pittaślēṣmādayō-dhātvantarāḥ, tēṣāmupamardaḥ-anyathābhāvaḥ, tēna iddhaḥ-uddhataḥ, calō-vāyvākhyaḥ, sa vyāpī-sakalaśarīravyāpanaśīlō'pi, svadhāmagaḥ-pakvāśayasthaḥ, tatrādhikyēna tasya vr̥ttēḥ, asyāmavasthāyāmasyātīsāriṇastailaṁ mandānalasyāpi yuktyā-yōgaviśēṣēṇa, paraṁ-atiśayēna, śarmakaram, rōgasya duḥkhahētōḥ śamanāt| apiśabdātkimudīptāgnēratīsāriṇō na sukhakaraṁ bhavati ? atraiva hētumāha-vāyvāśayē-pakvāśayākhyē, satailē bimbisī-pravāhikā, nāvatiṣṭhatēsthitiṁ na prāpnōti|

Adhikarana shreShThatve kAraNantarAni (47) · Śloka 47

kṣīṇē malē svāyatanacyutēṣu dōṣāntarēṣvīraṇa ēkavīrē| kō niṣṭananprāṇiti kōṣṭhaśūlī nāntarbahistailaparō yadi syāt||47||

sa0-malē-purīṣākhyē, kṣīṇē tathā dōṣāntarēṣu-vātavivarjitēṣu pittakaphādiṣu, āyatanacyutēṣu-svādhārabhraṣṭēṣu, vyaktyapēkṣayā bahuvacanam, īraṇē-vāyau, ēkavīrē-ēkanāyakē, śēṣadōṣāṇāṁ svasthānabhraṣṭatvātkō'tīsārī niṣṭanan-pravāhikāṁ kurvan, prāṇiti ?-na kaścijjīvati| yadi nāntarbahiḥ-ubhayatra, pānānuvāsanābhyaṅgaiḥ, tailaparaḥ-atiśayēna tailasaivī, na syāt| ākrandanapūrvaṁ saśūlamupavēśanaṁ-niṣṭhanannucyatē| indravajrāvr̥ttam|

Adhikarana gudashUlaBraMshayorGRutam (48-49) · Śloka 49

| gudarugbhraṁśayōryuñjyātsakṣīraṁ sādhitaṁ haviḥ||48|| rasē kōlāmlacāṅgēryōrdadhni piṣṭē ca nāgarē| |49|

sa0-gudaruji gudabhraṁśē ca ghr̥taṁ sakṣīraṁ kōlādirasē dadhni nāgarē ca kalkitē pakvaṁ yuñjyāt| atra ca kṣīraṁ sarpiḥpramāṇaṁ ghr̥tātkōlādirasādikaṁ caturguṇaṁ śuṇṭhītaścaturguṇaṁ ghr̥tamiti pākakramaḥ|

Adhikarana gudashUlaBraMshayoranyadghRutam (49-50) · Śloka 50

tairēva cāmlaiḥ saṁyōjya siddhaṁ suślakṣṇakalkitaiḥ||49|| dhānyōṣaṇabiḍājājīpañcakōlakadāḍimaiḥ| |50|

sa0-tairēva- pūrvōktaiḥ kōlādibhiramlaiḥ, saṁyōjya sūkṣmarajīkr̥taiśca dhānyakādibhiḥ siddhaṁ ghr̥taṁ pūrvaguṇam|

Adhikarana gudashUlaBraMshayorsnehabastiH (50-51) · Śloka 51

| yōjayētsnēhabastiṁ vā daśamūlēna sādhitam||50|| śaṭhīśatāhvākuṣṭhairvā vacayā citrakēṇa vā| |51|

sa0-gudaśūlī ca daśamūlēna sādhitaṁ haviḥ-ghr̥taṁ, snēhabastiṁ vā yōjayēt| śaṭhyādibhirvā sādhitaṁ vacayā vā sādhitaṁ citrakēṇa vā sādhitaṁ yōjayēt| tacca pūrvaguṇam|

Adhikarana pravAhaNAdau anuvAsanam (51-52) · Śloka 52

| pravāhaṇē gudabhraṁśē mūtrāghātē kaṭigrahē||51|| madhurāmlaiḥ śr̥taṁ tailaṁ ghr̥taṁ vā'pyanuvāsanam| |52|

sa0-pravāhaṇādiṣu madhurāmlaiḥ śr̥taṁ tailaṁ ghr̥taṁ vā'nuvāsanaṁ yōjayēt|

Adhikarana gudaBraMSe~antaHpraveSaH goH PaNAbandhaH (52-53) · Śloka 53

| pravēśayēhgudaṁ dhvastamabhyaktaṁ svēditaṁ mr̥du||52|| kuryācca gōḥphaṇābandhaṁ madhyacchidrēṇa carmaṇā| |53|

sa0-gudaṁ dhvastaṁ sadhabhyaktaṁ svēditaṁ ca mr̥du kr̥tvā'ntaḥ pravēśayēt| gōḥphaṇābandhaṁ carmaṇā madhyacchidravatā kuryāt|

Adhikarana gudaBraMSe pa~jcamUlAditailam (53-54) · Śloka 54

| pañcamūlasya mahataḥ kvāthaṁ kṣīrē vipācayēt||53|| unduraṁ cāntrarahitaṁ tēna vātaghnakalkavat| tailaṁ pacēdgudabhraṁśaṁ pānābhyaṅgēna tajjayēt||54||

sa0-mahataḥ pañcamūlasya-bilvādēḥ kvāthaṁ tailasamaṁ kr̥tvā kṣīrē vipācayēt| unduruṁ cāntrarahitaṁ tasminnēva kṣīrē vipācayēt| tēnaiva kṣīrēṇ tairēṇa tailaṁ pacēt| kimbhūtam? vātaghnakalkavat| vātaghnānāṁ-rāsnairaṇḍādīnāṁ kalkaḥ, sa yasyāsti vātaghnakalkavat| undurōratra rāsnādyaghrutānusārēṇa pramāṇaṁ nirupya kāryam| tatraivaṁ paṭhyatē (carakē ci.a.18/42)-"tulārdhaṁ cājamāṁsasya" iti| ēvaṁ māyurādiṣvapi ghr̥tēṣu (hr̥.u.a.24/47) mayūrādīnāṁ pramāṇaṁ cintyam| tēna tailaṁ pacēditi vacanācca kṣīraṁ tailāccaturguṇaṁ kāryam| atra dravasyāparasyābhāvāttailācca dravaṁ caturguṇaṁ kāryamiti pākakramaḥ| tasmānnānyasnēhavadatra kṣīraṁ grāhyam| anyatra hyēvamadhītam-"dravyāccaturguṇaḥ snēhaḥ snēhātkvāthaścaturguṇaḥ| kṣīraṁ snēhasamaṁ" iti| bahukṣīratvēna vātakāryasya gudabhraṁśākhyasya śīghraṁ śamaṁ karōti, iti caturguṇamēvātra kṣīraṁ nyāyyam|

Adhikarana pittAtisAre sAme la~gghanam (55) · Śloka 55

paittē tu sāmē tīkṣṇōṣṇavarjyaṁ prāgiva laṅghanam| |55|

sa0-paittē tvatīsārē sāmē prāgiva-yathā vātātīsārē pūrvaṁ laṅghanaṁ śarīralāghavaṁ kartuṁ yatkarma dravyaṁ vā nirdiṣṭaṁ tatsarvaṁ, tīkṣṇōṣṇavarjyaṁ 'asmin kāryam' iti śēṣaḥ|

Adhikarana pittAtisAre sAme pAnIyam, annam (55-56) · Śloka 56

| tr̥ḍvān pibēt ṣaḍaṅgāmbu sabhūnimbaṁ sasārivam||55|| pēyādi kṣudhitasyānnamagnisandhukṣaṇaṁ hitam| br̥hatyādigaṇābhīrudvibalāśūrpaparṇibhiḥ||56||

sa0-sa pittātīsārī tr̥ḍvān ṣaḍaṅgāmbu-jvaracikitsitōktaṁ (hr̥. ci. a. 1/15), bhūnimbasārivābhyāṁ sahitaṁ pibēt, ardhamaṣṭāṅgajalaṁ tēna pēyamityavatiṣṭhatē| kṣudhitasya-atiśayēna bubhukṣitasya, pēyādyannamagnisandhukṣaṇaṁ hitam| [ kimbhūtam? ] br̥hatyādinā gaṇēnābhīruṇā tathā balādvayēna śūrpaparṇīdvayēna ca sādhitam|

Adhikarana pittAtisAre sAme kuTajAdicUrNam, pAThAdicUrNam, ativiShAbilvAdikvAthaH, ativiShAmUrvAdikvAthaH, ativiShAshuNThyAdikvAthaH (57-59) · Śloka 59

pāyayēdanubandhē tu sakṣaudraṁ taṇḍulāmbhasā| kaṭujasya phalaṁ piṣṭaṁ savalkaṁ saghuṇapriyam||57|| pāṭhāvatsakabījatvagdārvīgranthikaśuṇṭhi vā| kvāthaṁ vā'tiviṣābilvavatsakōdīcyamustajam||58|| athavā'tiviṣāmūrvāniśēndrayavatārkṣyajam| samadhvativiṣāśuṇṭhīmustēndrayavakaṭphalam||59||

sa0-ēvaṁ laṅghanapēyādikē kr̥tē'pyanubandhē'tīsārasya sati, tamatīsāriṇaṁ kuṭajasya phalaṁ-śakrayavākhyaṁ, piṣṭaṁ savalkaṁ-prakr̥ttvāttasyaiva kuṭajasya tvacā yuktaṁ, tathā saghuṇapriyaṁ tathā sakṣaudraṁ taṇḍulāmbhasā pāyayēt| athavā, pāṭhādipiṣṭaṁ taṇḍulāmbhasā sakṣaudraṁ tamatīsāriṇaṁ pāyayēt| athavā, kvāthamativiṣādijaṁ taṁ pāyayēt| athavā, ativiṣāmūrvādijaṁ pāyayēt| tārkṣyaṁ-rasāñjanam| samadhvityādi| samākṣikamativiṣādikaṁ kvāthīkr̥taṁ vā pāyayēt|

Adhikarana pittAtisAre sAme vatsakabIjakvAthaH, mustAkvAthaH, shAlmalIvRuntakvAthaH (60-61) · Śloka 61

palaṁ vatsakabījasya śrapayitvā rasaṁ pibēt| yō rasāśī jayēcchīghraṁ sa paittaṁ jaṭharāmayam||60|| mustākaṣāyamēvaṁ vā pibēnmadhusamāyutam| sakṣaudraṁ śālmalīvr̥ntakaṣāyaṁ vā himāhvayam||61||

sa0-vatsakabījasya vā palaṁ jalēna kvāthayitvā tadrasaṁ yō māṁsarasāśī san pibēt sa pittajamatīsāraṁ jayēt| ēvaṁ prāgvat, mustākaṣāyaṁ-mustānāṁ palaṁ śrapayitvā, madhusamāyutaṁ rasāśī san kvāthaṁ pibēt sa paittaṁ jaṭharāmayaṁ jayēt| śālmalīvr̥ntakaṣāyaṁ vā himāhvayaṁ-śītakaṣāyaṁ, sakṣaudraṁ vā pibēt|

Adhikarana pittAtisAre sAme kirAtatiktakAdicUrNam, kaTa~gkaTeryAdi cUrNam, tilAdicUrNam, nAgarAdicUrNam (62-64) · Śloka 64

kirātatiktakaṁ mustaṁ vatsakaṁ sarasāñjanam| kaṭaṅkaṭērī hrībēraṁ bilvamadhyaṁ durālabhā||62|| tilā mōcarasaṁ rōdhnaṁ samaṅgā kamalōtpalam| nāgaraṁ dhātakīpuṣpaṁ dāḍimasya tvagutpalam||63|| ardhaślōkaiḥ smr̥tā yōgāḥ sakṣaudrāstaṇḍulāmbunā| |64|

sa0-kirātatiktādayaścatvārō yōgā ardhaślōkaiḥ smr̥tāḥ samākṣikāstaṇḍulajalēna yōjyāḥ|

Adhikarana pittAtisAre pakve nishAdikvAthaH (64) · Śloka 64

| niśēndrayavarōdhnailākvāthaḥ pakvātisārajit||64||

sa0-niśādikvāthaḥ pakvātīsārajit|

Adhikarana pittAtisAre pakve rodhrAdigaNakvAthaH, ambaShThAdigaNakvAthaH, priya~ggvAdigaNakvAthaH (65) · Śloka 65

rōdhrāmbaṣṭhāpriyaṅgvādigaṇāṁstadvat pr̥thak pibēt| |65|

sa0-rōdhrādīn gaṇān pr̥thak [tadvat-] samākṣikāṁstathaiva taṇḍulāmbhasā, pibēt|

Adhikarana pittAtisAre pakve peyAvilepI khalAH (65-66) · Śloka 66

| kaṭvaṅgavalkayaṣṭyāhvaphalinīdāḍimaṅkuraiḥ||65|| pēyāvilēpīkhalakān kuryātsadadhidāḍimān| tadvaddadhitthabilvāmrajambumadhyaiḥ prakalpayēt||66||

sa0-kaṭvaṅgatvagādibhiḥ pēyādīn sadadhidāḍimān kuryāt| tathaiva dadhitthādibhiḥ pēyādīn sadadhidāḍimān kalpayēt| dadhitthaḥ-kapitthaḥ|

Adhikarana pittAtisAre pakve ajApayaH, virecanam (67) · Śloka 67

ajāpayaḥ prayōktavyaṁ nirāmē, tēna cēcchamaḥ| dōṣādhikyānna jāyēta balinaṁ taṁ virēcayēt||67||

sa0-ajāpayaḥ pathyaṁ nirāmē smr̥tam| tēna-ajākṣīrēṇa, yadi dōṣādhikyāddhētōḥ śamō na bhavēt tadā taṁ balavantaṁ virēcayēt-na durbalam|

Adhikarana pittAtisAre pakve virekArtham palAshaPalakvAthaH (68-69) · Śloka 69

vyatyāsēna śakr̥draktamupavēśyēta yō'pi vā| palāśaphalaniryūhaṁ yuktaṁ vā payasā pibēt||68|| tatō'nu kōṣṇaṁ pātavyaṁ kṣīramēva yathābalam| pravāhitē tēna malē praśāmyatyudaramayaḥ||69||

sa0-vyatyāsaḥ-parasparakṣēpaṇam, śakr̥draktaṁ kṣipati raktaṁ śakr̥tkṣipatyēvaṁ vyatyāsaḥ, tēna ya upavēśyēta sa palāśaphalakvāthaṁ kēvalaṁ pibēdathavā payasā yuktam| tataḥ-tatkaṣāyaṁ pītvā'nantaraṁ, kōṣṇaṁ kṣīramēva yathā-balaṁ-balānatikramēṇa, pēyam| tēnakṣīrēṇa, malē pravāhitē-niḥsāritē sati, atīsāraḥ śāmyati|

Adhikarana pittAtisAre pakve trAyamANAkvAthaH (70) · Śloka 70

palāśavatprayōjyā vā trāyamāṇā viśōdhanī| |70|

sa0-palāśaṁ yathā tathā trāyamāṇā viśōdhanāya prayōjyā|

Adhikarana pittAtisAre pakve anuvAsanam (70-71) · Śloka 71

| saṁsargyāṁ kriyamāṇāyāṁ śūlaṁ yadyanuvartatē||70|| srutadōṣasya taṁ śīghraṁ yathāvahnyanuvāsayēt| |71|

sa0-srutadōṣasya-apacitamalasyātīsāriṇaḥ, saṁsargyāṁ kriyamāṇāyāṁ-pēyādikē kramē vidhīyamānē, yadi śūlamanuvartatēnirvr̥ttiṁ na yāti, taṁ-āturaṁ, āśu yathāvahni-agnyanatikramēṇa, anuvāsayēt|

Adhikarana pittAtisAre pakve anuvAsanaghRutam (71-72) · Śloka 72

| śatapuṣpāvarībhyāṁ ca bilvēna madhukēna ca||71|| tailapādaṁ payōyuktaṁ pakvamanvāsanaṁ ghr̥tam| |72|

sa0-śatapuṣpādibhistailapādaṁ kṣīrayutaṁ ghr̥taṁ pakvamanuvāsanaṁ syāt|

Adhikarana pittAtisAre pakve picCAbastiH (72) · Śloka 72

| aśāntāvityatīsārē picchābastiḥ paraṁ hitaḥ||72||

sa0-iti-anēna prakārēṇa kr̥tēna, atīsārasyāśāntau satyāṁ paraṁ-anantaraṁ, picchābastiḥ-vakṣyamāṇō, hitaḥ| alpayā mātrayā niruhākhyō bastiḥ-picchābastiḥ|

Adhikarana pittAtisAre pakve picCAbastyarthaM dravyaM vidhistatPalaM ca (73-76) · Śloka 76

parivēṣṭya kuśairādrairārdravr̥ntāni śālmalēḥ| kr̥ṣṇamr̥ttikayā''lipya svēdayēdgōmayāgninā||73|| mr̥cchōṣē tāni saṅkṣudya tatpiṇḍaṁ muṣṭisammitam| mardayētpayasaḥ prasthē pūtēnāsthāpayēttataḥ||74|| natayaṣṭyāhvakalkājyakṣaudratailavatā'nu ca| snātō bhuñjīta payasā jāṅgalēna rasēna vā||75|| pittātisārajvaraśōphagulma samīraṇāsragrahaṇīvikārān| jayatyayaṁ śīghramatipravr̥ttiṁ virēcanāsthāpanayōśca bastiḥ||76||

sa0-ārdraiḥ-aśuṣkairdarbhaiḥ, śālmalērārdravr̥ntāni-kusumabandhanāni, parivēṣṭya tataḥ kr̥ṣṇamr̥ttikayā''lipya gōmayāgninā svēdayēt| mr̥cchōṣē sati tāni saṅkṣudya-sañcūrṇya, taṁ piṇḍaṁ muṣṭisammitaṁ-palapramāṇaṁ, payasaḥ prasthē mardayēt| tēna ca pūtēnānantaraṁ natādimatā''sthāpayēt| nataṁ-tagaram| puṭapākānāṁ ca sarvēṣāmayamēva vidhiḥ| āsthāpitaśca paścāt| snātaḥ payasā bhuñjīta, sātmyādivaśājjāṅgalarasēna vā| ayaṁ-bastiḥ prayuktaṁ, pittātīsārādīn virēcanāsthāpanayōścātipravr̥ttiṁ-dōṣāṇāmatiyōgaṁ, jayati| ētaduktaṁ bhavati,-bahudōṣasya yā pravr̥ttirvirēcanaviṣayē āsthāpanaviṣayē vā tāṁ ca prayuktā'yaṁ jayati| upajātiḥ|

Adhikarana pittAtisAre pakve kuTajaPANitam (77) · Śloka 77

phāṇitaṁ kuṭajōtthaṁ ca sarvātīsāranāśanam| vatsakādisamāyuktaṁ sāmbaṣṭhādi samākṣikam||77||

sa0-kuṭajōtthaṁ ca phāṇitaṁ vatsakādiyuktamambaṣṭhādisahitaṁ mākṣīkayuktaṁ sarvātīsāraḥ-āmātīsāraḥ pakvātīsāraśca, tasya nāśanaṁ syāt|

Adhikarana pittAtisAre cirotthitAdau puTapAkAH (78) · Śloka 78

nīruṅnirāmaṁ dīptāgnērapi sāsraṁ cirōtthitam| nānāvarṇamatīsāraṁ puṭapākairupācarēt||78||

sa0-nīruk cāsau nirāmaśca nīruṅnirāmastamatīsāraṁ, api sāsraṁ-apiśabdātkimuta nirasram?, taṁ tathābhūtaṁ cōrōtthitaṁ, tathā nānāvarṇaṁ-anēkavarṇaṁ, dīptāgnēḥ puṭapākairupācarēt|

Adhikarana pittAtisAre dIrghavRuntapuTapAkaH (79-80) · Śloka 80

tvakpiṇḍāddīrghavr̥ntasya śrīparṇīpatrasaṁvr̥tāt| mr̥lliptādagninā svinnādrasaṁ niṣpīḍitaṁ himam||79|| atīsārī pibēdyuktaṁ madhunā sitayā'thavā| |80|

sa0-tvacaḥ piṇḍastvakpiṇḍaḥ, dīrghavr̥ntasya tvakpiṇḍaḥ, tasmāt, kāśmaryapatrasañchāditāt mr̥lliptāt sāmānyōktāvapi kr̥ṣṇamr̥ttikayā liptāditi vēdyam| prāguktaṁ hi (ślō.73)-"kr̥ṣṇamr̥ttikayā''lipya" iti| anantaramagninā svinnādrasaṁ niṣpīḍitaṁ śītaṁ kr̥tvā'tīsārī madhunā yuktamathavā sitayā yuktaṁ pibēt| dīrghavr̥ntaḥ-śyōnākaḥ|

Adhikarana pittAtisAre kShIridrumapuTapAkAH, kaTva~ggayogaH (80-81) · Śloka 81

| ēvaṁ kṣīridrumatvagbhistatprarōhaiśca kalpayēt||80|| kaṭvaṅgatvagghr̥tayutā svēditā salilōṣmaṇā| sakṣaudrā hantyatīsāraṁ balavantamapi drutam||81||

sa0-ēvaṁ-anēna prakārēṇa, kṣīridrumāṇāṁ tvagbhistatprarōhaiḥ-kōmalairvigatamūlaiśca, kalpayēt| prarōhāḥ-aṅkurā ityanyē| śyōnākatvak ghrutayutā tathōṣṇasalilōṣmaṇā svēditā mākṣikayuktā'tīsāraṁ balavantamapi śīghraṁ hanti|

Adhikarana raktAtisare nidAnalakShaNe, padmotpalAdishRutaM CAgapayaH, pAne Bojane gudasecane ca (82-84) · Śloka 84

pittātisārī sēvēta pittalānyēva yaḥ punaḥ| raktātisāraṁ kurutē tasya pittaṁ satr̥ḍjvaram||82|| dāruṇaṁ gudapākaṁ ca tatra chāgaṁ payō hitam| padmōtpalasamaṅgābhiḥ śr̥taṁ mōcarasēna ca||83|| sārivāyaṣṭirōdhrairvā prasavairvā vaṭādijaiḥ| sakṣaudraśarkaraṁ pānē bhōjanē gudasēcanē||84||

sa0-pittātīsārī pittalānyēvānnapānāni yaḥ sēvatē, tasya pittaṁ kartr̥ raktātīsāraṁ kurutē| kimbhūtam? tr̥ṣṇājvarayutam| tathā dāruṇaṁ gudapākaṁ karōti| tatra-ēvaṁvidhē'tīsārē, chāgaṁ kṣīraṁ padmādibhirmōcarasēna ca śr̥taṁ hitam| athavā, sārivādibhiḥ śr̥taṁ chāgaṁ kṣīraṁ hitam athavā, vaṭādijaiḥ pallavaiḥ śr̥taṁ kṣaudraśarkarānvitaṁ pānē bhōjanē gudasēkē ca chāgaṁ payō hitam|

Adhikarana raktAtisAre pAnAdau rasayUShAdayo~anamlAH, kAshmaryaPalayUShaH (85) · Śloka 85

tadvadrasādayō'namlāḥ sājyāḥ pānānnayōrhitāḥ| kāśmaryaphalayūṣaśca kiñcidamlaḥ saśarkaraḥ||85||

sa0-tathaiva rasayūṣādayō'namlāḥ saghr̥tāḥ pānānnayōrhitāḥ| kāśmaryaphalayūṣaśca kiñcidamlaḥ saśarkarō hitaḥ|

Adhikarana raktAtisAre peyA, navanItaM prAgBaktam (86-87) · Śloka 87

payasyardhōdakē chāgē hrībērōtpalanāgaraiḥ| pēyā raktātisāraghnī pr̥śniparṇīrasānvitā||86|| prāgbhaktaṁ navanītaṁ vā lihyānmadhusitāyutam| |87|

sa0-chāgē payasyardhōdakē vālakōtpalanāgaraiḥ pr̥śniparṇīkvāthēna ca yuktā pēyā raktātīsāraṁ hanti| athavā navanītaṁ prāgbhaktaṁ madhuśarkarānvitaṁ lihyāt|

Adhikarana raktAtisAre AjaM mArgaM vA raktam, kShIrodbhavaM ghRutam (87-88) · Śloka 88

| balinyasrē'sramēvājaṁ mārgaṁ vā ghr̥tabharjitam||87|| kṣīrānupānaṁ kṣīrāśī tryahaṁ kṣīrōdbhavaṁ ghr̥tam| kapiñjalarasāśī vā lihannārōgyamaśrutē||88||

sa0-pravr̥ddhē raktē chāgaṁ raktamathavā mārgaṁ-mr̥gasambandhi raktaṁ, ghr̥tabharjitaṁ bhuñjīta, ēvakārānna tvaparaṁ kiñcidajasya mr̥gasya cēti gamyatē| ubhayamapi kṣīrānupānaṁ kṣīrāśī ca san bhuñjīta| athavā, kṣīrōdbhavaṁ ghr̥taṁ tryahaṁ lihan kapiñjalarasāśanō nara ārōgyaṁ prāpnōti|

Adhikarana raktAtisAre shatAvarIkalkaH (89) · Śloka 89

pītvā śatāvarīkalkaṁ kṣīrēṇa kṣīrabhōjanaḥ| raktātisāraṁ hantyāśu tayā vā sādhitaṁ ghr̥tam||89||

sa0-śatāvarīkalkaṁ kṣīrēṇa pītvā kṣīrāśī san raktātīsāraṁ drāgēva parākarōti| athavā, tayā-śatāvaryā, pakvaṁ ghr̥taṁ raktātīsāraṁ hanti|

Adhikarana raktAtisAre lAkShAdisiddhaM ghRutam (90-91) · Śloka 91

lākṣānāgaravaidēhīkaṭukādārvivalkalaiḥ| sarpiḥ sēndrayavaiḥ siddhaṁ pēyāmaṇḍāvacāritam||90|| atīsāraṁ jayēcchīghraṁ tridōṣamapi dāruṇam| |91|

sa0-lākṣādibhiḥ siddhaṁ ghrutaṁ pēyāmaṇḍēnāvacāritaṁ śīghraṁ tridōṣamapyatīsāraṁ ghōraṁ jayati| apiśabdādraktātīsāramapi|

Adhikarana raktAtisAre kRuShNamRudAdikam, priya~ggukalkaH (91-92) · Śloka 92

| kr̥ṣṇamr̥cchaṅkhayaṣṭyāhvakṣaudrāsr̥ktaṇḍulōdakam||91|| jayatyasraṁ priyaṅguśca taṇḍulāmbumadhuplutā| |92|

sa0-kr̥ṣṇamr̥dādikaṁ taṇḍulajalālōḍitaṁ raktaṁ jayati| tathā, taṇḍulāmbumadhuyuktā priyaṅgū raktaṁ jayati|

Adhikarana raktAtisAre kRuShNatilakalkaH (92-93) · Śloka 93

| kalkastilānāṁ kr̥ṣṇānāṁ śarkarāpāñcabhāgikaḥ||92|| ōjēna payasā pītaḥ sadyō raktaṁ niyacchati| |93|

sa0-pañcamō bhāgaḥ pañcabhāgaḥ, sa yasyāsti sa pāñcabhāgikaḥ| kō'sau? kr̥ṣṇātilānāṁ kalkaḥ, śarkarāyāḥ pāñcabhāgikaḥ kr̥ṣṇatilānāṁ kalkaḥ chagalīkṣīrēṇa pītaḥ san sadyō raktaṁ niyacchati|

Adhikarana raktAtisAre candanakalkaH (93-94) · Śloka 94

| pītvā saśarkarākṣaudraṁ candanaṁ taṇḍulāmbunā||93|| dāhatr̥ṣṇāpramōhēbhyō raktasrāvācca mucyatē| |94|

sa0-taṇḍulajalēna candanaṁ śarkarāmākṣikānvitaṁ pītvā dāhādibhyō mucyatē| mucyata iti karmakartari taṅ|

Adhikarana raktAtisAre gudadAhapAkayoH seka lepAH (94) · Śloka 94

| gudasya dāhē pākē vā sēkalēpā hitā himāḥ||94||

sa0-gudasya dāhē pākē ca sati sēkalēpā himā hitāḥ|

Adhikarana raktAtisAre sashUlaraktAdau picCAbastiH (95-96) · Śloka 96

alpālpaṁ bahuśō raktaṁ saśūlamupavēśyatē| yadā vibaddhō vāyuśca kr̥cchrāccarati vā na vā||95|| picchābastiṁ tadā tasya pūrvōktamupakalpayēt| |96|

sa0-alpamalpaṁ punaḥ punaḥ śūlēna saha yaśca bahuśō raktamupavēśyatē| vāyuśca yada vibaddhō-nānulōmagaḥ, ata ēva kr̥cchrēṇa carati na vā carati tadā tasya-puruṣasya, pūrvōktaṁ-"tvakpiṇḍāt" (ślō.79) ityādikaṁ picchābastimupakalpayēt|

Adhikarana raktAtisAre shiMshipAdikvAthasya picCAbastiH (96-98) · Śloka 98

| pallavān jarjarīkr̥tya śiṁśipākōvidārayōḥ||96|| pacēdyavāṁśca sa kvāthō ghr̥takṣīrasamanvitaḥ| picchāsrutau gudabhraṁśē pravāhaṇarujāsu ca||97|| picchābastiḥ prayōktavyaḥ kṣatakṣīṇabalāvahaḥ| |98|

sa0-śiṁśipākōvidārayōḥ pallavān jarjarīkr̥tya yavāṁśca pacēt| sa kvāthō ghr̥takṣīrasaṁyuktaḥ picchāsrutyādiṣu picchābastiḥ prayōktavyaḥ| sa ca kṣatakṣīṇānāṁ balapradaḥ|

Adhikarana raktAtisAre anuvAsanArthaM ghRutam (98) · Śloka 98

| prapauṇḍarīkasiddhēna sarpiṣā cānuvāsanam||98||

sa0-prapauṇḍarīkapakvēna ghr̥tēnānuvāsanaṁ ca prayōktavyam|

Adhikarana raktAtisAre shatAvarIghRutalehaH (99) · Śloka 99

raktaṁ viṭsahitaṁ pūrvaṁ paścādvā yō'tisāryatē| śatāvarīghr̥taṁ tasya lēhārthamupakalpayēt||99||

sa0-raktaṁ viśā sahitamathavā pūrvaṁ paścādvā yō'tisāryatē tasya lēhārthaṁ śatāvarīghr̥takalpayēt|

Adhikarana raktAtisAre navanItasharkarAmadhuyogaH (100) · Śloka 100

śarkarārdhāṁśakaṁ līḍhaṁ navanītaṁ navōddhr̥tam| kṣaudrapādaṁ jayēcchīghraṁ taṁ vikāraṁ hitāśinaḥ||100||

sa0-navanītaṁ navaṁ śarkarāyā ārdhabhāgēna yuktaṁ mākṣikacaturthapramāṇaṁ mākṣikasya caturthabhagēnānvitaṁ līḍhaṁ taṁ-pūrvōktaṁ, vikāraṁ hitāhārasya jayēt|

Adhikarana raktAtisAre nyagrodhAdighRutam (101-102) · Śloka 102

nyagrōdhōdumbarāśvatthaśuṅgānāpōthya vāsayēt| ahōrātraṁ jalē taptē ghr̥taṁ tēnāmbhasā pacēt||101|| tadardhaśarkarāyuktaṁ lēhayētkṣaudrapādikam| adhō vā yadi vā'yūrdhvaṁ yasya raktaṁ pravartatē||102||

sa0-adhō vā ūrdhvaṁ vā yasya raktaṁ pravartatē, sa nyagrōdhādīnāṁ śuṅgān āpōthya-jarjarīkr̥tya, taptē jalē'hōrātraṁ vāsayēt| tēnāmbunā ghr̥taṁ pacēt| tacca-ghr̥taṁ, śarkarāyā ardhabhāgēna yuktaṁ mākṣikacaturthāśakaṁ lēhayēt| pūrvaguṇam|

Adhikarana shleShmAtisAre vAtoktaM pAcanam, bilvAdikvAthaH, vacAdikvAthaH, pippalImUlAdikvAthaH (103-105) · Śloka 105

ślēṣmātisārē vātōktaṁ viśēṣādāmapācanam| kartavyamanubandhē'sya pibētpaktvā'gnidīpanam||103|| bilvakarkaṭikāmustaprāṇadāviśvabhēṣajam| vacāviḍaṅgabhūtīkadhānakāmaradāru vā||104|| athavā pippalīmūlapippalīdvayacitrakam| |105|

sa0-ślēṣmatīsārē vātātīsārōktaṁ yadāmapācanaṁ tadviśēṣāttatra kartavyam, na tathā vātātīsārōktō'nya upakramaḥ kārya iti viśēṣaśabdasyārthaḥ| asya-atīsārasya, anubandhē-cikitsāyāṁ samyak kr̥tāyāmapyaśamē sati, bilvakarkaṭikādikaṁ pakatvā pānamagnidīpanaṁ pibēt| athavā, vacādīni pibēt| athavā, pippalīmūlādikaṁ paktvā'gnidīpanaṁ pibēt|

Adhikarana shleShmAtisAre pAThAdikvAthaScUrNaM vA (105-106) · Śloka 106

| pāṭhāgnivatsakagranthitiktāśuṇṭhīvacābhayāḥ||105|| kvathitā yadi vā piṣṭāḥ ślēṣmātīsārabhēṣajam| |106|

sa0-ētē pāṭhādayaḥ kvathitāḥ pācananyāyēna, cūrṇitā vā ślēṣmātīsārabhēṣajamiti| atrāpi vakṣyamāṇaṁ siṁhāvalōkananyāyēna' kōṣṇavāriṇā ityētatsambadhyatē|

Adhikarana shleShmAtisAre sauvarcalAdi cUrNam (106-107) · Śloka 107

| sauvarcalavacāvyōṣahiṅguprativiṣābhayāḥ||106|| pibēcchlēṣmātisārārtaścūrṇitāḥ kōṣṇavāriṇā| |107|

sa0-sauvarcalādīṁścūrṇitān kōṣṇajalēna ślēṣmatīsārārtaḥ pibēt|

Adhikarana shleShmAtisAre kapitthAdilehaH, kaTPalalehaH (107-108) · Śloka 108

| madhyaṁ līḍhvā kapitthasya savyōṣakṣaudraśarkaram||107|| kaṭphalaṁ madhuyuktaṁ vā mucyatē jaṭharāmayāt| |108|

sa0-kapitthasya madhyaṁ savyōṣamākṣikaśarkaraṁ līḍhvā, athavā kaṭphalaṁ mākṣikānvitaṁ līḍhvā, jaṭhararōgānmucyatē|

Adhikarana shleShmAtisAre kaNAlehaH, takrapAnam, bAlabilvAni (108-109) · Śloka 109

| kaṇāṁ madhuyutāṁ līḍhvā takraṁ pītvā sacitrakam||108|| bhuktvā vā bālabilvāni vyapōhatyudarāmayam| |109|

sa0-kaṇāṁ mākṣikānvitāṁ līḍhvā takraṁ ca sacitrikaṁ pītvā bālabilvāni vā bhuktvā jaṭhararōgaṁ vyapōhati| "upasargādasyatyūhyōrvā vacanam (rvēti vācyam)" iti vā'taṅ|

Adhikarana shleShmAtisAre pAThAdicUrNam (109-110) · Śloka 110

| pāṭhāmōcarasāmbhōdadhātakībilvanāgaram||109|| sukr̥cchramapyatīsāraṁ guḍatakrēṇa nāśayēt| |110|

sa0-pāṭhādi guḍatakrēṇa pītvā'tīsāraṁ sukr̥cchramapi nāśayēt| ślēṣmātīsārē prakr̥tē'tīsāragrahaṇamanyasyāpi nirāmasya tannāśanamiti dyōtanārtham|

Adhikarana shleShmAtisAre kapitthAShTakam (110-113) · Śloka 113

| yavānīpippalīmūlacāturjātakanāgaraiḥ||110|| marīcāgnijalājājīdhānyasauvarcalaiḥ *samaiḥ| *vr̥ṣāmladhātakīkr̥ṣṇābilvadāḍimadīpyakaiḥ||111|| triguṇaiḥ ṣaḍguṇasitaiḥ *kapitthāṣṭaguṇaiḥ kr̥taḥ| cūrṇō'tīsāragrahaṇīkṣayagulmagalāmayān||112|| kāsaśvāsāgnisādārśaḥpīnasārōcakān jayēt| |113|

sa0-yavānyādibhirdravyaiḥ samairvr̥kṣāmlādibhistriguṇairmūladravyāpēkṣayā| kimbhūtairētaiḥ ? ṣaḍguṇā sitā yēṣāṁ vr̥kṣāmlādīnāṁ ta ēvaṁ taiḥ| ṣaḍguṇasitaiścūrṇaḥ kr̥ta iti yōjyam| ēvaṁ śarkarābhāgānāṁ śatamaṣṭādhikaṁ bhavati| kva(kaiḥ) kr̥taścūrṇaḥ ? mūladravyāpēkṣayā'ṣṭāguṇaiḥ kapitthaiḥ kapitthaiḥ| kēcittvēvaṁ paṭhanti-'ṣaḍguṇasitē kapitthē'ṣṭaguṇē' iti| tatra cēdaṁ vyākhyānam-mūladravyāpēkṣayā kapitthē'ṣṭaguṇē| tathā ca kimbhutē ? ṣaḍguṇasitā yasmāttathā tasmin, ēvaṁ śarkarābhāgā aṣṭacatvāriṁśatsyuriti| ayaṁ cūrṇō'tīsārādin jayēt|

Adhikarana shleShmAtisAre dADimAShTakam (113-115) · Śloka 115

| karṣōnmitā tavakṣīrī cāturjātaṁ dvikārṣikam||113|| yavānīdhānyakājājīgranthivyōṣaṁ palāṁśakam| palāni dāḍimādaṣṭau sitāyāścaikataḥ kr̥taḥ||114|| guṇaiḥ kapitthāṣṭakavaccūrṇō'yaṁ dāḍimāṣṭakaḥ| bhōjyō vātātisārōktairyathāvasthaṁ khalādibhiḥ||115||

sa0-tugākṣīrī caturjātaṁ ca karṣōnmitaṁ-karṣapramāṇam| yavānī ca dhānyakaṁ cājājī ca yavānīcānyakājāji dvikārṣikam| granthiśca vyōṣaṁ ca tatpalāṁśakaṁ-palabhāgikam| palāni dāḍimādaṣṭau, caśabdātsitāyā apyaṣṭau palāni| ēvamayamēkataḥ-ēkasmin, kr̥taścūrṇō dāḍimāṣṭakaḥ-ētatsaṁjñaḥ| tēna caturjātakamēkamēvāsya samudāyādyathōkta ēka ēva bhāgaḥ| vyōṣamapyēkamēvāsyāpi samudāyādyathōkta ēka ēva bhāgaḥ| ēvaṁ dravya samudāyasyaikatvē kalpanā'pyatrāpyācāryasyābhimataiva| yathā (hr̥. ci. a. 19/43)-"trikaṭūttamātilaruṣkarājyamākṣikasitōpalāvihitā| gulikā rasāyanaṁ kuṣṭhajicca vr̥ṣyā ca saptasamā||" iti| saptacēti tugākṣīryēkā, caturjātaṁ dvitīyam, yavānī tr̥tīyā, dhānyakaṁ caturtham, ajājī pañcamī, pippalī-mūlaṁ ṣaṣtham, vyōṣaṁ saptamam, dāḍimamaṣṭamamiti| anyē tvēvaṁ vyācakṣatē,-palamiti prakr̥tam| dāḍimamaṣṭakaṁ-aṣṭapalapramāṇaṁ, yasmin cūrṇē sa dāḍimāṣṭaka iti| yathā cākṣirōgē (hr̥.u.a. 16/5)-"sitamaricabhāgamēkaṁ caturmanōhvaṁ" ityatra| taccarṇaṁ vātātīsārōktairavasthāvaśāt khalapēyādibhiḥ saha bhōjanīyam|

Adhikarana shleShmAtisAre khalaH (116) · Śloka 116

saviḍaṅgaḥ samaricaḥ sakapitthaḥ sanāgaraḥ| cāṅgērītakrakōlāmlaḥ khalaḥ ślēṣmātisārajit||116||

sa0-khalaḥ ślēṣmātīsārajit| kimbhūtaḥ ? viḍaṅgādiyutaḥ cāṅgērītakrakōlairamlaḥ|

Adhikarana shleShmAtisAre kShINekaPe amlAdighRutam (117) · Śloka 117

kṣīṇē ślēṣmaṇi pūrvōktamamlaṁ lākṣādi ṣaṭpalam| purāṇaṁ vā ghr̥taṁ dadyādyavāgūmaṇḍamiśritam||117||

sa0-kṣīṇē ślēṣmaṇi pūrvōktamamlaṁ ghr̥taṁ-"gudarugbhraṁśayōryuñjayāt sakṣīraṁ sādhitaṁ haviḥ|" (ślō.48) ityādi, tathā lākṣādi-"lākṣānāgaravaidēhī" (ślō. 90) ityādi, ṣaṭpalaṁ-yakṣmōktam (hr̥. ci. a. 5/22), purāṇaṁ vā ghr̥taṁ yavāgūmaṇḍamiśritaṁ, dadyāt|

Adhikarana kaPavAtAdhike picCAbastiH (118-119) · Śloka 119

vātaślēṣmavibandhē vā sravatyati kaphē'pi vā| śūlē pravāhikāyāṁ vā picchābastiḥ praśasyatē||118|| vacābilvakaṇākuṣṭhaśatāhvalavaṇānvitaḥ| |119|

sa0-vātakaphavibandhē, vā'tiśayēna kaphē sravati, tathā śūlē sati, pravāhikāyāṁ vā satyāṁ, picchābastiḥ-pūrvōkta ēva "pallavān jarjarīkr̥tya" (ślō. 96) ityādikō, vacādibhiryuktaḥ praśasyatē|

Adhikarana kaPavAtAdhike anuvAsanam (119-120) · Śloka 120

| bilvatailēna tailēna vacādyaiḥ sādhitēna vā||119|| bahuśaḥ kaphavātārtē kōṣṇēnānvāsanaṁ hitam| |120|

sa0-bilvamajjabhya utpannaṁ tailaṁ bilvatailam| tēna vacādyaiḥ pakvēna, athavā tailēna-tilatailēna vacādyaiḥ sādhitēna, ubhayēnāpyuṣṇēna bahuśō'nuvāsanaṁ kaphavātārtē hitam|

Adhikarana kShINakaPAdau vAyoH prabalatvam, prabalo vAyuH SIghraM cikitsyaH, tridoShANAM cikitsAkramaH (120-122) · Śloka 122

| kṣīṇē kaphē gudē dīrghakālātīsāradurbalē||120|| anilaḥ prabalō'vaśyaṁ svasthānasthaḥ prajāyatē| sa balī sahasā hanyāttasmāttaṁ tvarayā jayēt||121|| vāyōranantaraṁ pittaṁ pittasyānantaraṁ kapham| jayētpūrvaṁ trayāṇāṁ vā bhavēdyō balavattamaḥ||122||

sa0-kaphē kṣīṇē gudē ca dīrghakālō yō'tīsārastēna durbalē-balahīnē sati, anilaḥ svasthānasthitaḥ-pāyusthitaḥ, avaśyaṁ prabalō jāyatē| saḥ-vāyuḥ, balavān sahasā-jhaṭityēva, vyāpādayēt| tasmāttaṁ-vāyuṁ, śīghraṁ jayēt| taṁ vāyuṁ jitvā'nantaraṁ pittaṁ jayēt| pittasyānantaraṁ kaphaṁ jayēt| athavā, trayāṇāṁ madhyē yō balavattamō dōṣastamēva pūrvaṁ jayēt|

Adhikarana BayashokAtIsArayoScikitsA (123) · Śloka 123

bhīśōkābhyāmapi calaḥ śīghRaṁ kupyatyatastayōḥ| kāryā kriyā vātaharā harṣaṇāśvāsanāni ca||123||

sa0-bhayaśōkābhyāmapyanilō yasmāt kupyati, atastayōḥ-bhayaśōkātīsārayōḥ, vātahara kriyā kāryā| na kēvalaṁ vātaharā, harṣaṇāśvāsanāni ca kāryāṇi, bhayaśōkanivr̥ttayē|

Adhikarana atIsAramuktalakShaNam (9) · Śloka 9

yasyōccārādvinā mūtraṁ pavanō vā pravartatē| dīptāgnērlaghukōṣṭhasya śāntastasyōdarāmayaḥ||124|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ caturthē cikitsita- sthānē'tīsāracikitsitaṁ nām navamō'dhyāyaḥ||9||

sa0-yasya-atīsāriṇaḥ puruṣasya, uccārāt-malapravr̥ttēḥ, vinā mūtramathavā vātaḥ pravartatē dīptāgnērlaukōṣṭhasya sataḥ, tasya jaṭhararōgaḥ śānta iti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥daya- ṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ caturthē cikitsita sthānē'tīsāracikitsitaṁ nāma navamō 'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 9||