9. atīsāracikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

അസ്മാദനന്തരമതിസാരചികിത്സിതം പ്രാരഭ്യതേ, അര്ശോതിസാരയോഃ പരസ്പരം നിദാനഭൂതത്വേന ചികിത്സാസാമാന്യാത്| അത ഏവാഹ-

Adhikarana atIsAracikitsitAdhyAyaH AmAtIsAre pUrvaM la~gghanam (2-1) · Śloka 1

അഥാതോऽതീസാരചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨| ) അതീസാരോ ഹി ഭൂയിഷ്ഠം ഭവത്യാമാശയാന്വയഃ| ഹത്വാऽഗ്നിം വാതജേऽപ്യസ്മാത്പ്രാക് തസ്മിംല്ലങ്ഘനം ഹിതമ്||൧||

സ൦-ഹി-യസ്മാത്, ബാഹുല്യേനാഗ്നിം ഹത്വാ-മന്ദീകൃത്യ, ആമാശയാന്വയോ ഭവത്യതീസാരഃ| അസ്മാത്കാരണാദസ്മിന്-അതീസാരാഖ്യേവ്യാധൌ, വാതജേऽപി പൂര്വം ലങ്ഘനം ഹിതമ്| ആമാശയോऽന്വയോജന്മഭൂരുത്പത്തിഃ യസ്യ സ ആമാശയാന്വയഃ| അപിശബ്ദാത്ക്വചിത്കഫാദിജേ സുതരാം ലങ്ഘനം ഹിതമിതി ദ്യോതയതി| ലങ്ഘനശബ്ദേന ചോപവാസ ഏവേഹ ഗൃഹ്യതേ, ശോധനാദീനാം ലങ്ഘനാനാമവസ്ഥാവശാദുച്യമാനത്വാത്| ഭൂയിഷ്ടഗ്രഹണേന ക്വചിദ്ഭയജാദാവതീസാരേ വ്യഭിചാരഃ, നാസാവാമാശയാന്വയഃ| പ്രാഗ്ഗ്രഹണേന നോത്തരകാലേ ലങ്ഹ്ഘനം ഹിതമ്| തദാ ഹി രോഗസ്വഭാവാദ്ധാത്വപചയോऽവശ്യംഭാവീ| ലങ്ഘനമപി ധാത്വപചയഹേതുഃ, അതസ്തത്രായുക്തമ്|

Adhikarana AmAtIsAre vamanam (2) · Śloka 2

ശൂലാനാഹപ്രസേകാര്തം വാമയേദതിസാരിണമ്| |൨|

സ൦-ശൂലാദിഭിരാര്തമതീസാരിണം വാമയേത്, ന തത്ര പ്രാഗ് ലങ്ഘനം ഹിതമ്| വമനം ചൈതത്സാമാന്യം പിത്തജാദിഷ്വപ്യേവംരൂപേഷു ചികിത്സിതം ബോധ്യമ്, ന കേവലം വാതജേ|

Adhikarana AmAtIsAre upekShaNam (2-3) · Śloka 3

| ദോഷാഃ സന്നിചിതാ യേ ച വിദഗ്ധാഹാരമുര്ച്ഛിതാഃ||൨|| അതീസാരായ കല്പന്തേ തേഷൂപേക്ഷൈവ ഭേഷജമ്| ഭൃശോത്ക്ലേശപ്രവൃത്തേഷു സ്വയമേവ ചലാത്മസു||൩||

സ൦-യേ ച ദോഷാഃ സന്നിചിതാഃ-അതിശയേന വൃദ്ധിം ഗതാഃ, തഥാ വിദഗ്ധേനപക്വാപക്വരൂപേണ, ആഹാരേണ മൂര്ച്ഛിതാഃ-ഏകതാം പ്രാപ്താഃ, അതീസാരായ കല്പന്തേസമ്പദ്യന്തേ| തേഷു തഥോത്ക്ലേശനം-ഉത്ക്ലേശാഖ്യവികാരകരണം പ്രത്യുന്മുഖതാബീജസ്യാങ്കുരോത്പത്താവുച്ഛൂനാവസ്ഥേവ, അതിശയേനോസ്ക്ലേശോ ഭൃശോത്ക്ലേശസ്തേന പ്രവൃത്താഃ-അതീസാരകരണം പ്രതി സമുദ്യതാസ്തേഷു, തഥാ സ്വയമേവ-യത്നം വിനാ, ചലാത്മസു-ചലസ്വഭാവേഷു, തേഷു-തഥാഭൂതേഷു, ഉപേക്ഷാപഥ്യാശിത്വേന സമ്യക് പ്രവര്തനമേവ ഭേഷജമ്, ന തു പാചനാദികമിത്യര്ഥഃ| സങ്ഗ്രഹണൌഷധം കുടജത്വഗാദികം വ്യാധിപ്രതിപക്ഷഭൂതം കസ്മാദത്ര ന പ്രയുജ്യതേ ? അപി ചാഗ്ന്യസങ്ഗ്രഹേ പഠിഷ്യതി (ഹൃ. ഉ. അ. ൪൦/൪൯)- "കുടജോऽതീസാരേ" ഇതി| തസ്മാദത്ര സങ്ഗ്രാഹൌഷധം ദാതുമുചിതമിതി യോ മന്യതേ തം പ്രത്യാഹ-

Adhikarana AmAtIsAre pUrvaM na sa~ggrahaNam (4) · Śloka 4

ന തു സങ്ഗ്രഹണം യോജ്യം പൂര്വമാമാതിസാരിണി| |൪|

സ൦-സങ്ഗ്രഹണം ഭേഷജം പൂര്വമാമാതിസാരിണി പുരുഷേ ന യോജ്യമ്| തുശബ്ദോऽവധാരണാര്ഥഃ| അത്ര പൂര്വഗ്രഹണം പശ്ചാദീഷദാമാതിസാരിണിദീയമാനം യുജ്യത ഏവേതി ദ്യോതയതി| സാമേ ദോഷേऽതീസാരകാരിണി പ്രഥമമപി ഭേദനമൌഷധം ദാതും(ദത്തം) വിശിഷ്ടായാമവസ്ഥായാം സമാനകാര്യമപി കദാചിദതീസാരിണോ ഗുണായ സമ്പദ്യതേ നാതീസാരപ്രതിപക്ഷഭൂതമപി ച സങ്ഗ്രഹണമൌഷധമിതി കൃത്വാ|

Adhikarana vibaddhadoShe prANadA (4-5) · Śloka 5

| അപി ചാധ്മാനഗുരുതാശൂലസ്തൈമിത്യകാരിണി||൪|| പ്രാണദാ പ്രാണദാ ദോഷേ വിബദ്ധേ സമ്പ്രവര്തിനീ| |൫|

സ൦-വിബദ്ധേ-അല്പാല്പം കൃത്വാ പ്രവര്തമാനേ, ദോഷേऽത ഏവ വിബന്ധത്വാദാധ്മാനാദികാരിണി തഥാഭൂതേऽസ്മിന്ദോഷേऽസങ്ഗ്രഹണമപഥ്യമപി പ്രാണദാ-ഹരീതകീ, പ്രാണാന് ദദാതീതി-പ്രാണദാ, ഭവതീതി| ഏവം ബഹുദോഷാണാമതീസാരിണാം പ്രായേണൈഷ ഉപക്രമോ ബോധ്യഃ|

Adhikarana madhyadoShe BUtIkAdi kvAthaH, bilvAdi kvAthaH, biDAdi kvAthaH, SuNThyAdi kvAthaH (5-7) · Śloka 7

മധ്യദോഷാല്പദോഷയോസ്ത്വാഹ | പിബേത്പ്രക്വഥിതാസ്തോയേ മധ്യദോഷോ വിശോഷയന്||൫|| ഭൂതീകപിപ്പലീശുണ്ഠീവചാധാന്യഹരീതകീഃ| അഥവാ ബില്വഘനകാമുസ്തനാഗരവാലകമ്||൬|| ബിഡപാഠാവചാപഥ്യാകൃമിജിന്നാഗരാണി വാ| ശുണ്ഠീഘനവചാമാദ്രീബില്വവത്സകഹിങ്ഗു വാ||൭||

സ൦- മധ്യദോഷോऽതീസാരീ ഭൂതീകാദീഃ പിബേത്| കിമ്ഭൂതാസ്താഃ ? തോയേ പ്രക്വഥിതാഃ| നനു, ക്വഥിതാ ഇത്യേതാവദേവാസ്തു, കിം പ്രശബ്ദേന ? ബ്രൂമഃ| പ്രകര്ഷേണ ക്വഥിതാഃ പ്രമഥ്യാരൂപേണ ശൃതാഃ പ്രക്വഥിതാ ഇത്യസ്യാര്ഥസ്യ പ്രതിപാദനാര്ഥം പ്രശബ്ദോകാരി| പ്രമഥ്യായാശ്ച തന്ത്രാന്തരേ ലക്ഷണമുക്തമ്| തഥാ- "ശൃതഃ കഷായോ നിര്യൂഹഃ ക്വാഥോ യൂഷോऽകൃതശ്ച സഃ| കൃതയൂഷഃ പ്രമഥ്യാ ച ദ്രവ്യാത്കല്കീകൃതാച്ഛൃതഃ||" ഇതി| തദേവം ദ്രവ്യം കല്കീകൃത്യ പിഷ്ട്വാ യത്ക്രിയതേ സ കൃതയൂഷോ ഭണ്യതേ| സ ഏവ ച പ്രമഥ്യാശബ്ദവാച്യഃ| തസ്മാന്മധ്യദോഷോऽതീസാരീ ഭൂതീകാദീനി പിഷ്ട്വാ പ്രകര്ഷേണ ക്വാഥയിത്വാ പ്രമഥ്യാരൂപേണ പിബേദിത്യവതിഷ്ഠതേ| മുനിനാऽപ്യുക്തമ് (ച. ചി. അ. ൧൯/൨൨)- "പ്രമഥ്യാം മധ്യദോഷേഭ്യോ ദദ്യാദ്ദീപനപാചനീമ്|" ഇതി| കിം കുര്വന് പിബേത് ? വിശോഷയന്,- ലങ്ഘയന്, പ്രകൃതത്വാദാത്മാനമേവ| അഥവാ, ബില്വധനികാദീനി പിബേത്| അഥവാ, ബിഡാദീനി ശുണ്ഠ്യാദീനി വാ പിബേത്|

Adhikarana alpadoShe upavAsaH (8) · Śloka 8

ശസ്യതേ ത്വലപദോഷാണാമുപവാസോऽതിസാരിണാമ്| |൮|

സ൦-അല്പദോഷാണാമതിസാരിണാമുപവാസഃ ശസ്യതേ| തുശബ്ദോऽവധാരണാര്ഥഃ| അത്രോപവാസ ഏവാല്പദോഷാണാം ശസ്യതേ ന ബഹുദോഷമധ്യദോഷോക്തോऽപര ഉപക്രമഃ, സ ന തഥാ തേഷാം ശസ്യത ഇതി| സര്വമതീസാരിണം ദോഷദേശാദ്യനുരോധേന കദാചിലങ്ഘയേത്|

Adhikarana atIsAre pAnArthaM jalam (8-9) · Śloka 9

| വചാപ്രതിവിഷാഭ്യാം വാ മുസ്താപപര്ടകേന വാ||൮|| ഹ്നീബേരനാഗരാഭ്യാം വാ വിപക്വം പായയേജ്ജലമ്| |൯|

സ൦-തൃഷി സഞ്ജാതായാം ദോഷദേശാദ്യനുരോധേന കദാചിദ്വചാപ്രതിവിഷാഭ്യാം വിപക്വം ജലം പായയേത് കദാചിന്മുസ്താപര്പടകേന കദാചിദ്വാലകനാഗരാഭ്യാമ്| പായയേദിത്യത്ര കര്ത്രഭിപ്രായേ ക്രിയാഫലേ പരസ്മൈപദമ്, അന്യഥാ "ന പാദമ്യ" ഇത്യാദിനാ പരസ്മൈപദനിഷേധഃ സ്യാത്|

Adhikarana atIsAre annam (9-10) · Śloka 10

| യുക്തേऽന്നകാലേ ക്ഷുത്ക്ഷാമം ലഘ്വന്നപ്രതി ഭോജയേത്||൯|| തഥാ സ ശീഘ്രം പ്രാപ്നോതി രുചിമഗ്നിബലം ബലമ്| |൧൦|

സ൦-യുക്തേ-യോഗ്യേ, അന്നകാലേ ക്ഷുത്ക്ഷാമമതിസാരിണം ലഘ്വന്നപ്രതിഭോജയേത്, നാപരവ്യാധ്യാര്തമിവ ലങ്ഘനോചിതം സമ്യഗ്ലങ്ഘനാദനന്തരമേവ ഭോജയേത്| അപി തു സമ്യഗ്ലങ്ഘിതലക്ഷണോത്പന്നമപ്യതീസാരിണം കിഞ്ചിത്കാലപ്രതീക്ഷണം കൃത്വാ ഭോജയേദിതി ക്ഷാമശബ്ദേന ദ്യോതയതി| അല്പം ലഘ്വന്നം ലഘ്വന്നപ്രതി, "സുപ്പ്രതിനാ മാത്രാര്ഥേ" ഇതി സമാസോऽവ്യയീഭാവഃ| ഏവം ക്രിയമാണേ സഃ-അതിസാരീ, ദ്രാഗേവ രുചിം പ്രാപ്നോതി, തഥാ വഹ്നിബലം ദേഹബലമ് [ച]|

Adhikarana atIsAre takrAdikam (10-11) · Śloka 11

ഏവം ച ഭുഞ്ജാനസ്യ പാനമുപദിശ്യതേ | തക്രേണാവന്തിസോമേന യവാഗ്വാ തര്പണേന വാ||൧൦|| സുരയാ മധുനാ വാऽഥ യഥാസാത്മ്യമുപാചരേത്| |൧൧|

സ൦-കദാചിത്തക്രേണ കദാചിത്കാഞ്ജികേന കദാചിത്പേയയാ കദാചിത്തര്പണേന കദാചിത്സുരയാ| കദാചിന്മാര്ദ്വീകേണേതി യഥാസാത്മ്യമുപാചരേത്|

Adhikarana atIsAre Bojyam (11-13) · Śloka 13

| ഭോജ്യാനി കല്പയേദൂര്ധ്വം ഗ്രാഹിദീപനപാചനൈഃ||൧൧|| ബാലബില്വശഠീധാന്യഹിങ്ഗുവൃക്ഷാമ്ലദാഡിമൈഃ| പലാശഹപുഷാജാജീയവാനീബിഡസൈന്ധവൈഃ||൧൨|| ലഘുനാ പഞ്ചമൂലേന പഞ്ചകോലേന പാഠയാ| |൧൩|

സ൦-അസ്മാത്ക്രമാദൂര്ധ്വം-അനന്തരം, ഭോജ്യാനി-ഭോക്തവ്യാനി,കല്പയേദതീസാരിണേ| ഗ്രാഹിദീപനപാചനൈരേവ സങ്ഗ്രഹണാനി ദീപനാനി പാചനാനി ച യാനി ദ്രവ്യാണി താനി സര്വാണ്യതീസാരിണേ പഥ്യാനീതി| ഏവം സങ്ക്ഷേപേണ സാമാന്യേന ചികിത്സിതമുക്തമ്| തദേവ ദിങ്മാത്രം ദര്ശയതി-ബാലേത്യാദി| ബലബില്വാദിഭിര്ഭോജ്യാനി കല്പയേത്|

Adhikarana kaPapittAdhike peyA (13-14) · Śloka 14

| ശാലിപര്ണീബലാബില്വൈഃ പൃശ്നിപര്ണ്യാ ച സാധിതാ||൧൩|| ദാഡിമാമ്ലാ ഹിതാ പേയാ കഫപിത്തേ സമുല്ബണേ| |൧൪|

സ൦-ശാലിപര്ണ്യാദിഭിഃ സാധിതാ ദാഡിമാമ്ലാ പേയാ കഫപിത്താധികേ ഹിതാ|

Adhikarana vAtAdhike peyA (14) · Śloka 14

| അഭയാപിപ്പലീമൂലബില്വൈര്വാതാനുലോമനീ||൧൪||

സ൦-അഭയാദിഭിഃ പേയാ വാതാനുലോമനീ|

Adhikarana doShabahule virekaH (15-16) · Śloka 16

വിബദ്ധം ദോഷബഹുലോ ദീപ്താഗ്നിര്യോऽതിസാര്യതേ| കൃഷ്ണാവിഡങ്ഗത്രിഫലാകഷായൈസ്തം വിരേചയേത്||൧൫|| പേയാം യുഞ്ജയാദ്വിരിക്തസ്യ വാതഘ്നൈര്ദീപനൈഃ കൃതാമ്| |൧൬|

സ൦-യോ ബഹുദോഷോ വിബദ്ധം-അല്പാല്പം കൃത്വാ, അതിസാര്യതേ സ കൃഷ്ണാദികഷായൈര്വിരേചയേത്| വിരിക്തസ്യ ച തസ്യ സതഃ പേയാം വാതഘ്നൈര്ദീപനൈശ്ച ദ്രവ്യൈഃ കൃതാം യുഞ്ജ്യാത്|

Adhikarana doShabahule peyA (16-22) · Śloka 22

| ആമേ പരിണതേ യസ്തു ദീപ്തേऽഗ്നാവുപവേശ്യതേ||൧൬|| സഫേനപിച്ഛം സരുജം സവിബന്ധം പുനഃ പുനഃ| അല്പാല്പമല്പശമലം നിര്വിഡ്വാ സപ്രവാഹികമ്||൧൭|| ദധിതൈലഘൃതക്ഷീരൈഃ സ ശുണ്ഠീം സഗുഡാം പിബേത്| സ്വിന്നാനി ഗുഡതൈലേന ഭക്ഷയേദ്ബദരാണി വാ||൧൮|| ഗാഢവിഡ്വിഹിതൈഃ ശാകൈര്ബഹുസ്നേഹൈസ്തഥാ രസൈഃ| ക്ഷുധിതം ഭോജയേദേനം ദധിദാഡിമസാധിതൈഃ||൧൯|| ശാല്യോദനം തിലൈര്മാഷൈര്മുദ്ഗൈര്വാ സാധു സാധിതമ്| ശഠ്യാ മൂലകപോതായാഃ പാഠായാഃ സ്വസ്തികസ്യ വാ||൨൦|| സൂഷായവാനീകര്കാരുക്ഷീരിണീചിര്ഭടസ്യ വാ| ഉപോദകായാ ജീവന്ത്യാ ബാകുച്യാ വാസ്തുകസ്യ വാ||൨൧|| സുവര്ചലായാശ്ചുഞ്ചോര്വാ ലോണീകായാ രസൈരപി| കൂര്മവര്തകലോപാകശിഖിതിത്തിരികൌക്കുടൈഃ||൨൨||

സ൦-യഃ-അതീസാരീ, ആമേ പരിണതേ ദീപ്തേऽഗ്നൌ സത്യുപവേശ്യതേ സഫേനപിച്ഛം തഥാ സരുജം തഥാ സവിബന്ധം പുനഃ പുനസ്തഥാऽല്പമല്പം തഥാऽല്പപുരീഷം നിര്വിഡ്വാ-പുരീഷരഹിതമ്, തഥാ സപ്രവാഹികംമിസ്താനികാസഹിതമ്| "സ്രുതേ രക്തേ പുരീഷേ ച വായുനാ വിഡ്വിവര്ജിതമ്| പ്രവാഹിതേതി വിഖ്യാതം യത് ഫേനാഭം പ്രവര്തതേ||" ഇതി പ്രവാഹികാലക്ഷണമ്| യ ഏവംവിധോऽതീസാരീ സ ദധിതൈലഘൃതക്ഷീരൈഃ സമുദിതൈഃ ശുണ്ഠീം സഗുഡാം പിബേത്| അഥവാ, സ്വിന്നാനി ബദരാണി ഗുഡതൈലേനാശ്നീയാത്| ഏവം ദോഷാദിവശാച്ഛുണ്ഠീം പായയിത്വാ കദാചിത് പൂര്വോക്താനി ബദരാണി ഭക്ഷയിത്വാऽനന്തരം ക്ഷുധിതം-അതിസഞ്ജാതബുഭുക്ഷം, ഏനം-അതീസാരിണം, ഗാഢവിഡ്വിഹിതൈഃ-വാസ്തുകാദിഭിഃ, ശാകൈസ്തഥാ മാംസരസൈര്ബഹുസ്നേഹൈര്ദധിദാഡിമസംസ്കൃതൈഃ ശാല്യോദനം ഭോജയേത്| അഥവാ തിലൈര്മാഷൈര്മുദ്ഗൈര്വാ സാധു-ശോഭനം കൃത്വാ, സാധിതം ശാല്യോദനം ഭോജയേത്| മൂലകപോതാ-ലൌമൂലകം പോതികാസംജ്ഞം ദേശാന്തരേ പ്രസിദ്ധം കുരുക്ഷേത്രാദൌ ദേശേ| അത്ര ഭാഷ്യം കിയത് ത്യക്തമ്|

Adhikarana pakvadoShe sapravAhike auShadham, annam, yavAgUH (23-24) · Śloka 24

ബില്വമുസ്താക്ഷിഭൈഷജ്യധാകീപുഷ്പനാഗരൈഃ| പക്വാതീസാരജിത്തക്രേ യവാഗൂര്ദാധികീ തഥാ||൨൩|| കപിത്ഥകച്ഛുരാഫഞ്ജീയൂഥികാവടശോലുജൈഃ| ദാഡിമീശണകാര്പാസീശാല്മലീനാം ച പല്ലവൈഃ||൨൪||

സ൦-ബില്വാദിഭിസ്തക്രേ സിദ്ധാ യവാഗൂഃ പക്വാതീസാരജിത്| ദാധികീതി| കപിത്ഥാദിജൈഃ പല്ലവൈര്ദാഡിമാദീനാം ച പല്ലവൈര്ദധ്നി സിദ്ധാ ദാധികീ യവാഗൂഃ| തഥാ-പക്വാതീസാരജിത്|

Adhikarana pakvadoShe sapravAhike khalaH (25) · Śloka 25

കല്കോ ബില്വശലാടൂനാം തിലകല്കശ്ച തത്സമഃ| ദധ്നഃ സരോऽമ്ലഃ സസ്നേഹഃ ഖലോ ഹന്തി പ്രവാഹികാമ്||൨൫||

സ൦-തഥാ ബില്വശലാടൂനാം-സ്തോകകാലജാതാനാം ലഘൂനാം ബില്വാനാം, കല്കഃ| തഥാ തിലകല്കസ്തത്സമോ-ബില്വശലാടുസമഃ| തഥാ ദധ്നഃ സരോऽമ്ലോ-ന മധുരഃ, സസ്നേഹോ-ദേശാദ്യനുരോധാദ്ധൃതാദിനാ സ്നേഹേന യഥായഥം യുക്തഃ| അയം ഖലഃ സിദ്ധഃ പ്രവാഹികാം ഹന്തി|

Adhikarana pakvadoShe sapravAhike aparAjitaH khalaH (26-28) · Śloka 28

മരിചം ധനികാऽജാജീ തിത്തിഡീകം ശഠീ ബിഡമ്| ദാഡിമം ധാതകീ പാഠാ ത്രിഫലാ പഞ്ചകോലകമ്||൨൬|| യാവശൂകം കപിത്ഥാമ്രജമ്ബൂമധ്യം സദീപ്യകമ്| പിഷ്ടൈഃ ഷങ്ഗുണബില്വൈസ്തൈര്ദധ്നി മുദ്ഗരസേ ഗുഡേ||൨൭|| സ്നേഹേ ച യമകേ സിദ്ധഃ ഖലോऽയമപരാജിതഃ| ദീപനഃ പാചനോ ഗ്രാഹീ രുച്യോ ബിമ്ബിശിനാശനഃ||൨൮||

സ൦-മരിചാദിഭിഃ പിഷ്ടൈഃ ഷഡ്ഗുണം ബില്വം-ബില്വമജ്ജാ, യേഷാം മരിചാദീനാം തൈഃ സിദ്ധഃ| തഥാ പരിപക്വശ്ച ദധ്നി തഥാ മുദ്ഗരസേ ഗുഡേ തഥാ യമകേ ച സ്നേഹേ| ഖലോऽയമപരാജിതോ നാമ ദീപനാദിഗുണഃ| ബിമ്ബിശിനാശനഃ-പ്രവാഹികാഘ്നഃ|

Adhikarana purIShakShaye yUShAH, annam, khalaH, vya~jjanam, saktavaH, mAShAH, mAMsarasaH (29-35) · Śloka 35

കോലാനാം ബാലബില്വാനാം കല്കൈഃ ശാലിയവസ്യ ച| മുദ്ഗമാഷതിലാനാം ച ധാന്യയൂഷം പ്രകല്പയേത്||൨൯|| ഏകധ്യം യമകേ ഭൃഷ്ടം ദധിദാഡിമസാരികമ്| വര്ചഃക്ഷയേ ശുഷ്കമുഖം ശാല്യന്നം തേന ഭോജയേത്||൩൦|| ദധ്നഃ സരം വാ യമകേ ഭൃഷ്ടം സഗുഡനാഗരമ്| സുരാം വാ യമകേ ഭൃഷ്ടാം വ്യഞ്ജനാര്ഥം പ്രയോജയേത്||൩൧|| ഫലാമ്ലം യമകേ ഭൃഷ്ടം യൂഷം ഗൃഞ്ജനകസ്യ വാ| ഭൃഷ്ടാന്വാ യമകേ സക്തുന് സ്വാദേഹ്യോഷാവചൂര്ണിതാന്||൩൨|| മാഷാന് സുസിദ്ധാംസ്തദ്വദ്വാ ഋതമണ്ഡോപസേവനാന്| രസം സുസിദ്ധപൂതം വാ ഛാഗമേഷാന്തരാധിജമ്||൩൩|| പചേദ്ദാഡിമസാരാമ്ലം സധാന്യസ്നേഹനാഗരമ്| രക്തശാല്യോദനം തേന ഭുഞ്ജാനഃ പ്രപിബംശ്ച തമ്||൩൪|| വര്ചഃക്ഷയകൃതൈരാശു വികാരൈഃ പരിമുച്യതേ| |൩൫|

സ൦-കോലാദീനാം കല്കൈഃ ശാലേര്യവസ്യ ച കല്കൈര്മുദ്ഗാദീനാം ചകല്കൈരേകധ്യം-വ്യതിമിശ്രം, ധാന്യയൂഷം പ്രകല്പയേത്| കിമ്ഭൂതമ് ? യമകേ ഭൃഷ്ടം തഥാ ദധിദാഡിമസാരികമ്| വര്ചഃക്ഷയേ-പുരീഷക്ഷയേ സതി, ശുഷ്കമുഖം-മുഖശോഷോപദ്രവാന്വിതമതീസാരിണം, തേന-യൂഷേണ, ശാല്യന്നം ഭോജയേത്| ശാലിഗ്രഹണേന രക്തശാല്യാദിനാം ഗ്രഹണമ്| അഥവാ, ദധ്നഃ സരം യമകേ പക്വം ഗുഡനാഗരസഹിതം വ്യഞ്ജനാര്ഥം പ്രകല്പയേത്| അഥവാ, യമകേ ഭൃഷ്ടാം സുരാം വ്യഞ്ജനാര്ഥം പ്രകല്പയേത്| അഥവാ ഗൃഞ്ജനകസ്യ-ഹരിതകവിശേഷസ്യ, യൂഷം ഫലൈഃ-ദാഡിമാദിഭിരമ്ലൈഃ, അമ്ലം-അമ്ലീകൃതം, വ്യഞ്ജനാര്ഥം പ്രകല്പയേത്| യമകേ സ്നേഹദ്വയേ, വാ സക്തൂന് ഭൃഷ്ടന് വ്യോഷാവചൂര്ണിതാന് ഭക്ഷയേത്| തഥൈവ മാഷാന് സുസ്വിന്നാന് ഘൃതമണ്ഡോപസേവനാന് ഖാദേത്| അഥവാ, ഛാഗമേഷയോരന്തരാധിജം രസം സുസിദ്ധപൂതം ശോഭനം കൃത്വാ പൂര്വം സിദ്ധം പശ്ചാത്പൂതം-നിര്മലീകൃതം, തഥാ ദാഡിമസാരേണാമ്ലം ധാന്യകസ്നേഹശുണ്ഠീയുതം വ്യഞ്ജനാര്ഥം പചേത്| തേന രസേന രക്തശാല്യന്നം ഭുഞ്ജാനസ്തമേവമാംസരസം പ്രപിബന് വര്ചഃക്ഷയകൃതൈര്വികാരൈഃ-"പുരീഷേ വായുരന്ത്രാണി" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൧/൨൧) ഇത്യാദിഭിഃ സുത്രസ്ഥാനോദിതൈഃ, മുച്യതേ| പ്രവാഹികാ വര്ചഃക്ഷയേ സതി സ്യാത്| തസ്മാത്തയാऽപി മുച്യതേ|

Adhikarana vAte pratihate bAlabilvAdilehaH (35-36) · Śloka 36

| ബാലബില്വം ഗുഡം തൈലം പിപ്പലീം വിശ്വഭേഷജമ്||൩൫|| ലിഹ്യാദ്വാതേ പ്രതിഹതേ സശൂലഃ സപ്രവാഹികഃ| |൩൬|

സം-വാതേ പ്രതിഹതേ പ്രവാഹികാശൂലവാന് ബാലബില്വാദികം ലിഹ്യാത്|

Adhikarana vAte shAbaratvagAdi (36-37) · Śloka 37

| വല്കലം ശാബരം പുഷ്പം ധാതക്യാബദരീദലമ്||൩൬|| പിബേദ്ദധിസരക്ഷൌദ്രകപിത്ഥസ്വരസാപ്ലുതമ്| |൩൭|

സ൦-രോധ്രത്വക് ധാതകീപുഷ്പം ബദരീപത്രമേതത് ദധിസരാദിഭിരാപ്ലുതം-ആലോഡിതം, പിബേത്|

Adhikarana vibaddhavAtAdau kShIrasauhityam, dhAroShNaM kShIram, eraNDashRutaM kShIram, bAlabilvaSRutaM kShIram (37-39) · Śloka 39

| വിബദ്ധവാതവര്ചാസ്തു ബഹുശൂലപ്രവാഹികഃ||൩൭|| സരക്തപിച്ഛസ്തൃഷ്ണാര്തഃ ക്ഷീരസൌഹിത്യമര്ഹതി| യമകസ്യോപരി ക്ഷീരം ധാരോഷ്ണം വാ പ്രയോജയേത്||൩൮|| ശൃതമേരണ്ഡമൂലേന ബാലബില്വേന വാ പുനഃ| |൩൯|

സ൦-വിബദ്ധേ വാതവര്ചസീ യസ്യ, തഥാ പ്രഭുതേ ശൂലപ്രവാഹികേ യസ്യ, തഥാ സഹരക്തേന പിച്ഛയാ ച യോ വര്തതേ, തഥാ തൃഷ്ണയാऽऽര്തഃ, ഏവംവിധോ നരഃ ക്ഷീരസൌഹിത്യം-ദുഗ്ധതൃപ്തിം, അര്ഹതി| അഥവാ, യമകം പീത്വാऽനു ധാരോഷ്ണം ക്ഷീരം പ്രയോജയേത്| ഏരണ്ഡമൂലേന വാ ശൃതം ബാലബില്വേന വാ ശൃതം ക്ഷീരം പ്രയോജയേത്|

Adhikarana Ame savedane mustA kShIram (39-40) · Śloka 40

| പയസ്യുത്ക്വാഥ്യ മുസ്താനാം വിംശതിം ത്രിഗുണേऽമ്ഭസി||൩൯|| ക്ഷീരാവശിഷ്ടം തത്പീതം ഹന്യാദാമം സവേദനമ്| |൪൦|

സ൦-ക്ഷീരേ ത്രിഗുണേऽമ്ഭസി മുസ്താവിംശതിം പ്രക്വാഥ്യ ക്ഷീരാവശിഷ്ടം പീതമാമം സരുജം ഹന്യാത്| അത്ര ച വിംശതിഭിര്മുസ്തൈഃ പ്രായേണ പലം ഭവതി| സാമാന്യകല്പനയാ ച മുസ്താപലം ഷോഡശഭിര്ദ്രവപലൈരുത്ക്വാഥ്യ ചത്വാരി പലാനി ചതുര്ഭാഗാവശേഷതയാ കാര്യാണി| തദേവം ക്ഷീരപലാനി ചത്വാരി പാനീയപലാനി ദ്വാദശ മുസ്താവിംശതിം ദത്വാ ക്ഷീരാവശിഷ്ടം പേയമിത്യയമത്ര ക്വാഥക്രമോ വേദ്യഃ|

Adhikarana cirakAlapravAhikAyAM pippalIcUrNaM marIcacUrNaM ca (40-41) · Śloka 41

| പിപ്പല്യാഃ പിബതഃ സൂക്ഷ്മം രജോ മരിചജന്മ വാ||൪൦|| ചിരകാലാനുഷക്താऽപി നശ്യത്യാശു പ്രവാഹികാ| |൪൧|

സ൦-പിപ്പല്യാഃ സൂക്ഷ്മം ചൂര്ണം ജലേന പിബതോ മരിചസ്യ വാ സൂക്ഷ്മം ചൂര്ണം ജലേന പിബതോ ബഹുകാലാനുഷക്താऽപി പ്രവാഹികാ നശ്യതി|

Adhikarana nirAmashUlAdau sakShAraM ghRutam (41-42) · Śloka 42

| നിരാമരൂപം ശൂലാര്തം ലങ്ഘനാദ്യൈശ്ച കര്ഷിതമ്||൪൧|| രൂക്ഷകോഷ്ഠമപേക്ഷ്യാഗ്നിം സക്ഷാരം പായയേദ് ഘൃതമ്| |൪൨|

സ൦-നിരാമരൂപം തഥാ ശൂലേന പീഡിതം ലങ്ഘനാദ്യൈഃ കര്ഷിതം തഥാ രൂക്ഷകോഷ്ഠം വഹ്നിമപേക്ഷ്യ ക്ഷാരസഹിതം ഘൃതം പായയേത്|

Adhikarana nirAmashUlAdau dadhyAditailam (42-43) · Śloka 43

| സിദ്ധം ദധിസുരാമണ്ഡേ ദശമൂലസ്യ ചാമ്ഭസി||൪൨|| സിന്ധൂത്ഥപഞ്ചകോലാഭ്യാം തൈലം സദ്യോര്തിനാശനമ്| |൪൩|

സ൦-ദധിസുരാമണ്ഡേ ദശമൂലക്വാഥേ ച സൈന്ധവപഞ്ചകോലകല്കേന തൈലം സിദ്ധം സദ്യോ രുജാപഹമ്|

Adhikarana nirAmashUlAdau shuNThyAditailam (43-44) · Śloka 44

| ഷഡ്ഭിഃ ശുണ്ഠ്യാഃ പലൈര്ദ്വാഭ്യാം ദ്വാഭ്യാം ഗ്രന്ഥ്യഗ്നിസൈന്ധവാത്||൪൩|| തൈലപ്രസ്ഥം പചേദ്ദധ്നാ നിഃസാരകരുജാപഹമ്| |൪൪|

സ൦-ശുണ്ഠീപലൈഃ ഷഡ്ഭിഃ പിപ്പലീമൂലപലദ്വയേന ചിത്രകപലദ്വയേന സൈന്ധവപലദ്വയേന ച തൈലപ്രസ്ഥം ദധ്നാ പചേത്| തന്നിഃസാരകരുജാപഹമ്|

Adhikarana nirAmashUlAdau mAMsadugdhAjyam (44-45) · Śloka 45

| ഏകതോ മാംസദുഗ്ധാജ്യം പുരീഷഗ്രഹശൂലജിത്||൪൪|| പാനാനുവാസനാഭ്യങ്ഗപ്രയുക്തം തൈലമേകതഃ| തദ്ധി വാതജിതാമഗ്ര്യം ശൂലം ച വിഗുണോऽനിലഃ||൪൫||

സ൦-ഏകതഃ-ഏകസ്മിന് പുരീഷഗ്രഹശൂലജിത്ത്വപക്ഷേ, മാംസദുഗ്ധാജ്യം ത്രയമേതത് പ്രയുക്തം പുരീഷഗ്രഹശൂലജിത്| ഏകതഃ-ഏകസ്മിന് ശൂലജിത്ത്വപക്ഷേ, പാനാനുവാസനാഭ്യങ്ഗൈഃ പ്രയുക്തം തൈലം പുരീഷഗ്രഹശൂലജിത് 'സമ്പദ്യതേ' ഇതി വാക്യശേഷഃ| കഥമേവമ് ? ഇത്യാഹ-തദ്ധീത്യാദി| തത്-തൈലം, യസ്മാത്സര്വേഷാം വാതജിതാമഗ്ന്യം-പ്രധാനമ്| ശൂലം ച വിഗുണോऽനിലഃ-പ്രകുപിതഃ പവനോ, നാപരഃ കശ്ചിത്| ശൂലാനിലയോഃ കാര്യകാരണഭാവാഹ്യതിരേകേ സത്യപി ശൂലസ്യ വാതകാര്യസ്യ വാതപ്രകോപേ സത്യവിനാഭാവിത്വം സൂചയിതും ശൂലം ച വിഗുണോऽനില ഇത്യേവമുക്തമ്| കുപിതശ്ചേദ്വായുരുത്പന്നമേവ ശൂലമിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana nirAmashUlAdau pAnAdiprayuktaM tailaM shreShTham, shreShThatve kAraNam (46-47) · Śloka 47

വായോര്വൈഗുണ്യേ കോപേ ധാതുക്ഷയ ഏവാത്ര ഹേതുഃ| അത ഏവാഹ ധാത്വന്തരോപമര്ദേദ്ധശ്ചലോ വ്യാപീ സ്വധാമഗഃ| തൈലം മന്ദാനലസ്യാപി യുക്ത്യാ ശര്മകരം പരമ്||൪൬|| വായ്വാശയേ സതൈലേ ഹി ബിമ്ബിസീ നാവതിഷ്ഠതേ| |൪൭|

സ൦-വായുമപേക്ഷ്യാന്യേ പിത്തശ്ലേഷ്മാദയോ-ധാത്വന്തരാഃ, തേഷാമുപമര്ദഃ-അന്യഥാഭാവഃ, തേന ഇദ്ധഃ-ഉദ്ധതഃ, ചലോ-വായ്വാഖ്യഃ, സ വ്യാപീ-സകലശരീരവ്യാപനശീലോऽപി, സ്വധാമഗഃ-പക്വാശയസ്ഥഃ, തത്രാധിക്യേന തസ്യ വൃത്തേഃ, അസ്യാമവസ്ഥായാമസ്യാതീസാരിണസ്തൈലം മന്ദാനലസ്യാപി യുക്ത്യാ-യോഗവിശേഷേണ, പരം-അതിശയേന, ശര്മകരമ്, രോഗസ്യ ദുഃഖഹേതോഃ ശമനാത്| അപിശബ്ദാത്കിമുദീപ്താഗ്നേരതീസാരിണോ ന സുഖകരം ഭവതി ? അത്രൈവ ഹേതുമാഹ-വായ്വാശയേ-പക്വാശയാഖ്യേ, സതൈലേ ബിമ്ബിസീ-പ്രവാഹികാ, നാവതിഷ്ഠതേസ്ഥിതിം ന പ്രാപ്നോതി|

Adhikarana shreShThatve kAraNantarAni (47) · Śloka 47

ക്ഷീണേ മലേ സ്വായതനച്യുതേഷു ദോഷാന്തരേഷ്വീരണ ഏകവീരേ| കോ നിഷ്ടനന്പ്രാണിതി കോഷ്ഠശൂലീ നാന്തര്ബഹിസ്തൈലപരോ യദി സ്യാത്||൪൭||

സ൦-മലേ-പുരീഷാഖ്യേ, ക്ഷീണേ തഥാ ദോഷാന്തരേഷു-വാതവിവര്ജിതേഷു പിത്തകഫാദിഷു, ആയതനച്യുതേഷു-സ്വാധാരഭ്രഷ്ടേഷു, വ്യക്ത്യപേക്ഷയാ ബഹുവചനമ്, ഈരണേ-വായൌ, ഏകവീരേ-ഏകനായകേ, ശേഷദോഷാണാം സ്വസ്ഥാനഭ്രഷ്ടത്വാത്കോऽതീസാരീ നിഷ്ടനന്-പ്രവാഹികാം കുര്വന്, പ്രാണിതി ?-ന കശ്ചിജ്ജീവതി| യദി നാന്തര്ബഹിഃ-ഉഭയത്ര, പാനാനുവാസനാഭ്യങ്ഗൈഃ, തൈലപരഃ-അതിശയേന തൈലസൈവീ, ന സ്യാത്| ആക്രന്ദനപൂര്വം സശൂലമുപവേശനം-നിഷ്ഠനന്നുച്യതേ| ഇന്ദ്രവജ്രാവൃത്തമ്|

Adhikarana gudashUlaBraMshayorGRutam (48-49) · Śloka 49

| ഗുദരുഗ്ഭ്രംശയോര്യുഞ്ജ്യാത്സക്ഷീരം സാധിതം ഹവിഃ||൪൮|| രസേ കോലാമ്ലചാങ്ഗേര്യോര്ദധ്നി പിഷ്ടേ ച നാഗരേ| |൪൯|

സ൦-ഗുദരുജി ഗുദഭ്രംശേ ച ഘൃതം സക്ഷീരം കോലാദിരസേ ദധ്നി നാഗരേ ച കല്കിതേ പക്വം യുഞ്ജ്യാത്| അത്ര ച ക്ഷീരം സര്പിഃപ്രമാണം ഘൃതാത്കോലാദിരസാദികം ചതുര്ഗുണം ശുണ്ഠീതശ്ചതുര്ഗുണം ഘൃതമിതി പാകക്രമഃ|

Adhikarana gudashUlaBraMshayoranyadghRutam (49-50) · Śloka 50

തൈരേവ ചാമ്ലൈഃ സംയോജ്യ സിദ്ധം സുശ്ലക്ഷ്ണകല്കിതൈഃ||൪൯|| ധാന്യോഷണബിഡാജാജീപഞ്ചകോലകദാഡിമൈഃ| |൫൦|

സ൦-തൈരേവ- പൂര്വോക്തൈഃ കോലാദിഭിരമ്ലൈഃ, സംയോജ്യ സൂക്ഷ്മരജീകൃതൈശ്ച ധാന്യകാദിഭിഃ സിദ്ധം ഘൃതം പൂര്വഗുണമ്|

Adhikarana gudashUlaBraMshayorsnehabastiH (50-51) · Śloka 51

| യോജയേത്സ്നേഹബസ്തിം വാ ദശമൂലേന സാധിതമ്||൫൦|| ശഠീശതാഹ്വാകുഷ്ഠൈര്വാ വചയാ ചിത്രകേണ വാ| |൫൧|

സ൦-ഗുദശൂലീ ച ദശമൂലേന സാധിതം ഹവിഃ-ഘൃതം, സ്നേഹബസ്തിം വാ യോജയേത്| ശഠ്യാദിഭിര്വാ സാധിതം വചയാ വാ സാധിതം ചിത്രകേണ വാ സാധിതം യോജയേത്| തച്ച പൂര്വഗുണമ്|

Adhikarana pravAhaNAdau anuvAsanam (51-52) · Śloka 52

| പ്രവാഹണേ ഗുദഭ്രംശേ മൂത്രാഘാതേ കടിഗ്രഹേ||൫൧|| മധുരാമ്ലൈഃ ശൃതം തൈലം ഘൃതം വാऽപ്യനുവാസനമ്| |൫൨|

സ൦-പ്രവാഹണാദിഷു മധുരാമ്ലൈഃ ശൃതം തൈലം ഘൃതം വാऽനുവാസനം യോജയേത്|

Adhikarana gudaBraMSe~antaHpraveSaH goH PaNAbandhaH (52-53) · Śloka 53

| പ്രവേശയേഹ്ഗുദം ധ്വസ്തമഭ്യക്തം സ്വേദിതം മൃദു||൫൨|| കുര്യാച്ച ഗോഃഫണാബന്ധം മധ്യച്ഛിദ്രേണ ചര്മണാ| |൫൩|

സ൦-ഗുദം ധ്വസ്തം സധഭ്യക്തം സ്വേദിതം ച മൃദു കൃത്വാऽന്തഃ പ്രവേശയേത്| ഗോഃഫണാബന്ധം ചര്മണാ മധ്യച്ഛിദ്രവതാ കുര്യാത്|

Adhikarana gudaBraMSe pa~jcamUlAditailam (53-54) · Śloka 54

| പഞ്ചമൂലസ്യ മഹതഃ ക്വാഥം ക്ഷീരേ വിപാചയേത്||൫൩|| ഉന്ദുരം ചാന്ത്രരഹിതം തേന വാതഘ്നകല്കവത്| തൈലം പചേദ്ഗുദഭ്രംശം പാനാഭ്യങ്ഗേന തജ്ജയേത്||൫൪||

സ൦-മഹതഃ പഞ്ചമൂലസ്യ-ബില്വാദേഃ ക്വാഥം തൈലസമം കൃത്വാ ക്ഷീരേ വിപാചയേത്| ഉന്ദുരും ചാന്ത്രരഹിതം തസ്മിന്നേവ ക്ഷീരേ വിപാചയേത്| തേനൈവ ക്ഷീരേണ് തൈരേണ തൈലം പചേത്| കിമ്ഭൂതമ്? വാതഘ്നകല്കവത്| വാതഘ്നാനാം-രാസ്നൈരണ്ഡാദീനാം കല്കഃ, സ യസ്യാസ്തി വാതഘ്നകല്കവത്| ഉന്ദുരോരത്ര രാസ്നാദ്യഘ്രുതാനുസാരേണ പ്രമാണം നിരുപ്യ കാര്യമ്| തത്രൈവം പഠ്യതേ (ചരകേ ചി.അ.൧൮/൪൨)-"തുലാര്ധം ചാജമാംസസ്യ" ഇതി| ഏവം മായുരാദിഷ്വപി ഘൃതേഷു (ഹൃ.ഉ.അ.൨൪/൪൭) മയൂരാദീനാം പ്രമാണം ചിന്ത്യമ്| തേന തൈലം പചേദിതി വചനാച്ച ക്ഷീരം തൈലാച്ചതുര്ഗുണം കാര്യമ്| അത്ര ദ്രവസ്യാപരസ്യാഭാവാത്തൈലാച്ച ദ്രവം ചതുര്ഗുണം കാര്യമിതി പാകക്രമഃ| തസ്മാന്നാന്യസ്നേഹവദത്ര ക്ഷീരം ഗ്രാഹ്യമ്| അന്യത്ര ഹ്യേവമധീതമ്-"ദ്രവ്യാച്ചതുര്ഗുണഃ സ്നേഹഃ സ്നേഹാത്ക്വാഥശ്ചതുര്ഗുണഃ| ക്ഷീരം സ്നേഹസമം" ഇതി| ബഹുക്ഷീരത്വേന വാതകാര്യസ്യ ഗുദഭ്രംശാഖ്യസ്യ ശീഘ്രം ശമം കരോതി, ഇതി ചതുര്ഗുണമേവാത്ര ക്ഷീരം ന്യായ്യമ്|

Adhikarana pittAtisAre sAme la~gghanam (55) · Śloka 55

പൈത്തേ തു സാമേ തീക്ഷ്ണോഷ്ണവര്ജ്യം പ്രാഗിവ ലങ്ഘനമ്| |൫൫|

സ൦-പൈത്തേ ത്വതീസാരേ സാമേ പ്രാഗിവ-യഥാ വാതാതീസാരേ പൂര്വം ലങ്ഘനം ശരീരലാഘവം കര്തും യത്കര്മ ദ്രവ്യം വാ നിര്ദിഷ്ടം തത്സര്വം, തീക്ഷ്ണോഷ്ണവര്ജ്യം 'അസ്മിന് കാര്യമ്' ഇതി ശേഷഃ|

Adhikarana pittAtisAre sAme pAnIyam, annam (55-56) · Śloka 56

| തൃഡ്വാന് പിബേത് ഷഡങ്ഗാമ്ബു സഭൂനിമ്ബം സസാരിവമ്||൫൫|| പേയാദി ക്ഷുധിതസ്യാന്നമഗ്നിസന്ധുക്ഷണം ഹിതമ്| ബൃഹത്യാദിഗണാഭീരുദ്വിബലാശൂര്പപര്ണിഭിഃ||൫൬||

സ൦-സ പിത്താതീസാരീ തൃഡ്വാന് ഷഡങ്ഗാമ്ബു-ജ്വരചികിത്സിതോക്തം (ഹൃ. ചി. അ. ൧/൧൫), ഭൂനിമ്ബസാരിവാഭ്യാം സഹിതം പിബേത്, അര്ധമഷ്ടാങ്ഗജലം തേന പേയമിത്യവതിഷ്ഠതേ| ക്ഷുധിതസ്യ-അതിശയേന ബുഭുക്ഷിതസ്യ, പേയാദ്യന്നമഗ്നിസന്ധുക്ഷണം ഹിതമ്| [ കിമ്ഭൂതമ്? ] ബൃഹത്യാദിനാ ഗണേനാഭീരുണാ തഥാ ബലാദ്വയേന ശൂര്പപര്ണീദ്വയേന ച സാധിതമ്|

Adhikarana pittAtisAre sAme kuTajAdicUrNam, pAThAdicUrNam, ativiShAbilvAdikvAthaH, ativiShAmUrvAdikvAthaH, ativiShAshuNThyAdikvAthaH (57-59) · Śloka 59

പായയേദനുബന്ധേ തു സക്ഷൌദ്രം തണ്ഡുലാമ്ഭസാ| കടുജസ്യ ഫലം പിഷ്ടം സവല്കം സഘുണപ്രിയമ്||൫൭|| പാഠാവത്സകബീജത്വഗ്ദാര്വീഗ്രന്ഥികശുണ്ഠി വാ| ക്വാഥം വാऽതിവിഷാബില്വവത്സകോദീച്യമുസ്തജമ്||൫൮|| അഥവാऽതിവിഷാമൂര്വാനിശേന്ദ്രയവതാര്ക്ഷ്യജമ്| സമധ്വതിവിഷാശുണ്ഠീമുസ്തേന്ദ്രയവകട്ഫലമ്||൫൯||

സ൦-ഏവം ലങ്ഘനപേയാദികേ കൃതേऽപ്യനുബന്ധേऽതീസാരസ്യ സതി, തമതീസാരിണം കുടജസ്യ ഫലം-ശക്രയവാഖ്യം, പിഷ്ടം സവല്കം-പ്രകൃത്ത്വാത്തസ്യൈവ കുടജസ്യ ത്വചാ യുക്തം, തഥാ സഘുണപ്രിയം തഥാ സക്ഷൌദ്രം തണ്ഡുലാമ്ഭസാ പായയേത്| അഥവാ, പാഠാദിപിഷ്ടം തണ്ഡുലാമ്ഭസാ സക്ഷൌദ്രം തമതീസാരിണം പായയേത്| അഥവാ, ക്വാഥമതിവിഷാദിജം തം പായയേത്| അഥവാ, അതിവിഷാമൂര്വാദിജം പായയേത്| താര്ക്ഷ്യം-രസാഞ്ജനമ്| സമധ്വിത്യാദി| സമാക്ഷികമതിവിഷാദികം ക്വാഥീകൃതം വാ പായയേത്|

Adhikarana pittAtisAre sAme vatsakabIjakvAthaH, mustAkvAthaH, shAlmalIvRuntakvAthaH (60-61) · Śloka 61

പലം വത്സകബീജസ്യ ശ്രപയിത്വാ രസം പിബേത്| യോ രസാശീ ജയേച്ഛീഘ്രം സ പൈത്തം ജഠരാമയമ്||൬൦|| മുസ്താകഷായമേവം വാ പിബേന്മധുസമായുതമ്| സക്ഷൌദ്രം ശാല്മലീവൃന്തകഷായം വാ ഹിമാഹ്വയമ്||൬൧||

സ൦-വത്സകബീജസ്യ വാ പലം ജലേന ക്വാഥയിത്വാ തദ്രസം യോ മാംസരസാശീ സന് പിബേത് സ പിത്തജമതീസാരം ജയേത്| ഏവം പ്രാഗ്വത്, മുസ്താകഷായം-മുസ്താനാം പലം ശ്രപയിത്വാ, മധുസമായുതം രസാശീ സന് ക്വാഥം പിബേത് സ പൈത്തം ജഠരാമയം ജയേത്| ശാല്മലീവൃന്തകഷായം വാ ഹിമാഹ്വയം-ശീതകഷായം, സക്ഷൌദ്രം വാ പിബേത്|

Adhikarana pittAtisAre sAme kirAtatiktakAdicUrNam, kaTa~gkaTeryAdi cUrNam, tilAdicUrNam, nAgarAdicUrNam (62-64) · Śloka 64

കിരാതതിക്തകം മുസ്തം വത്സകം സരസാഞ്ജനമ്| കടങ്കടേരീ ഹ്രീബേരം ബില്വമധ്യം ദുരാലഭാ||൬൨|| തിലാ മോചരസം രോധ്നം സമങ്ഗാ കമലോത്പലമ്| നാഗരം ധാതകീപുഷ്പം ദാഡിമസ്യ ത്വഗുത്പലമ്||൬൩|| അര്ധശ്ലോകൈഃ സ്മൃതാ യോഗാഃ സക്ഷൌദ്രാസ്തണ്ഡുലാമ്ബുനാ| |൬൪|

സ൦-കിരാതതിക്താദയശ്ചത്വാരോ യോഗാ അര്ധശ്ലോകൈഃ സ്മൃതാഃ സമാക്ഷികാസ്തണ്ഡുലജലേന യോജ്യാഃ|

Adhikarana pittAtisAre pakve nishAdikvAthaH (64) · Śloka 64

| നിശേന്ദ്രയവരോധ്നൈലാക്വാഥഃ പക്വാതിസാരജിത്||൬൪||

സ൦-നിശാദിക്വാഥഃ പക്വാതീസാരജിത്|

Adhikarana pittAtisAre pakve rodhrAdigaNakvAthaH, ambaShThAdigaNakvAthaH, priya~ggvAdigaNakvAthaH (65) · Śloka 65

രോധ്രാമ്ബഷ്ഠാപ്രിയങ്ഗ്വാദിഗണാംസ്തദ്വത് പൃഥക് പിബേത്| |൬൫|

സ൦-രോധ്രാദീന് ഗണാന് പൃഥക് [തദ്വത്-] സമാക്ഷികാംസ്തഥൈവ തണ്ഡുലാമ്ഭസാ, പിബേത്|

Adhikarana pittAtisAre pakve peyAvilepI khalAH (65-66) · Śloka 66

| കട്വങ്ഗവല്കയഷ്ട്യാഹ്വഫലിനീദാഡിമങ്കുരൈഃ||൬൫|| പേയാവിലേപീഖലകാന് കുര്യാത്സദധിദാഡിമാന്| തദ്വദ്ദധിത്ഥബില്വാമ്രജമ്ബുമധ്യൈഃ പ്രകല്പയേത്||൬൬||

സ൦-കട്വങ്ഗത്വഗാദിഭിഃ പേയാദീന് സദധിദാഡിമാന് കുര്യാത്| തഥൈവ ദധിത്ഥാദിഭിഃ പേയാദീന് സദധിദാഡിമാന് കല്പയേത്| ദധിത്ഥഃ-കപിത്ഥഃ|

Adhikarana pittAtisAre pakve ajApayaH, virecanam (67) · Śloka 67

അജാപയഃ പ്രയോക്തവ്യം നിരാമേ, തേന ചേച്ഛമഃ| ദോഷാധിക്യാന്ന ജായേത ബലിനം തം വിരേചയേത്||൬൭||

സ൦-അജാപയഃ പഥ്യം നിരാമേ സ്മൃതമ്| തേന-അജാക്ഷീരേണ, യദി ദോഷാധിക്യാദ്ധേതോഃ ശമോ ന ഭവേത് തദാ തം ബലവന്തം വിരേചയേത്-ന ദുര്ബലമ്|

Adhikarana pittAtisAre pakve virekArtham palAshaPalakvAthaH (68-69) · Śloka 69

വ്യത്യാസേന ശകൃദ്രക്തമുപവേശ്യേത യോऽപി വാ| പലാശഫലനിര്യൂഹം യുക്തം വാ പയസാ പിബേത്||൬൮|| തതോऽനു കോഷ്ണം പാതവ്യം ക്ഷീരമേവ യഥാബലമ്| പ്രവാഹിതേ തേന മലേ പ്രശാമ്യത്യുദരമയഃ||൬൯||

സ൦-വ്യത്യാസഃ-പരസ്പരക്ഷേപണമ്, ശകൃദ്രക്തം ക്ഷിപതി രക്തം ശകൃത്ക്ഷിപത്യേവം വ്യത്യാസഃ, തേന യ ഉപവേശ്യേത സ പലാശഫലക്വാഥം കേവലം പിബേദഥവാ പയസാ യുക്തമ്| തതഃ-തത്കഷായം പീത്വാऽനന്തരം, കോഷ്ണം ക്ഷീരമേവ യഥാ-ബലം-ബലാനതിക്രമേണ, പേയമ്| തേനക്ഷീരേണ, മലേ പ്രവാഹിതേ-നിഃസാരിതേ സതി, അതീസാരഃ ശാമ്യതി|

Adhikarana pittAtisAre pakve trAyamANAkvAthaH (70) · Śloka 70

പലാശവത്പ്രയോജ്യാ വാ ത്രായമാണാ വിശോധനീ| |൭൦|

സ൦-പലാശം യഥാ തഥാ ത്രായമാണാ വിശോധനായ പ്രയോജ്യാ|

Adhikarana pittAtisAre pakve anuvAsanam (70-71) · Śloka 71

| സംസര്ഗ്യാം ക്രിയമാണായാം ശൂലം യദ്യനുവര്തതേ||൭൦|| സ്രുതദോഷസ്യ തം ശീഘ്രം യഥാവഹ്ന്യനുവാസയേത്| |൭൧|

സ൦-സ്രുതദോഷസ്യ-അപചിതമലസ്യാതീസാരിണഃ, സംസര്ഗ്യാം ക്രിയമാണായാം-പേയാദികേ ക്രമേ വിധീയമാനേ, യദി ശൂലമനുവര്തതേനിര്വൃത്തിം ന യാതി, തം-ആതുരം, ആശു യഥാവഹ്നി-അഗ്ന്യനതിക്രമേണ, അനുവാസയേത്|

Adhikarana pittAtisAre pakve anuvAsanaghRutam (71-72) · Śloka 72

| ശതപുഷ്പാവരീഭ്യാം ച ബില്വേന മധുകേന ച||൭൧|| തൈലപാദം പയോയുക്തം പക്വമന്വാസനം ഘൃതമ്| |൭൨|

സ൦-ശതപുഷ്പാദിഭിസ്തൈലപാദം ക്ഷീരയുതം ഘൃതം പക്വമനുവാസനം സ്യാത്|

Adhikarana pittAtisAre pakve picCAbastiH (72) · Śloka 72

| അശാന്താവിത്യതീസാരേ പിച്ഛാബസ്തിഃ പരം ഹിതഃ||൭൨||

സ൦-ഇതി-അനേന പ്രകാരേണ കൃതേന, അതീസാരസ്യാശാന്തൌ സത്യാം പരം-അനന്തരം, പിച്ഛാബസ്തിഃ-വക്ഷ്യമാണോ, ഹിതഃ| അല്പയാ മാത്രയാ നിരുഹാഖ്യോ ബസ്തിഃ-പിച്ഛാബസ്തിഃ|

Adhikarana pittAtisAre pakve picCAbastyarthaM dravyaM vidhistatPalaM ca (73-76) · Śloka 76

പരിവേഷ്ട്യ കുശൈരാദ്രൈരാര്ദ്രവൃന്താനി ശാല്മലേഃ| കൃഷ്ണമൃത്തികയാऽऽലിപ്യ സ്വേദയേദ്ഗോമയാഗ്നിനാ||൭൩|| മൃച്ഛോഷേ താനി സങ്ക്ഷുദ്യ തത്പിണ്ഡം മുഷ്ടിസമ്മിതമ്| മര്ദയേത്പയസഃ പ്രസ്ഥേ പൂതേനാസ്ഥാപയേത്തതഃ||൭൪|| നതയഷ്ട്യാഹ്വകല്കാജ്യക്ഷൌദ്രതൈലവതാऽനു ച| സ്നാതോ ഭുഞ്ജീത പയസാ ജാങ്ഗലേന രസേന വാ||൭൫|| പിത്താതിസാരജ്വരശോഫഗുല്മ സമീരണാസ്രഗ്രഹണീവികാരാന്| ജയത്യയം ശീഘ്രമതിപ്രവൃത്തിം വിരേചനാസ്ഥാപനയോശ്ച ബസ്തിഃ||൭൬||

സ൦-ആര്ദ്രൈഃ-അശുഷ്കൈര്ദര്ഭൈഃ, ശാല്മലേരാര്ദ്രവൃന്താനി-കുസുമബന്ധനാനി, പരിവേഷ്ട്യ തതഃ കൃഷ്ണമൃത്തികയാऽऽലിപ്യ ഗോമയാഗ്നിനാ സ്വേദയേത്| മൃച്ഛോഷേ സതി താനി സങ്ക്ഷുദ്യ-സഞ്ചൂര്ണ്യ, തം പിണ്ഡം മുഷ്ടിസമ്മിതം-പലപ്രമാണം, പയസഃ പ്രസ്ഥേ മര്ദയേത്| തേന ച പൂതേനാനന്തരം നതാദിമതാऽऽസ്ഥാപയേത്| നതം-തഗരമ്| പുടപാകാനാം ച സര്വേഷാമയമേവ വിധിഃ| ആസ്ഥാപിതശ്ച പശ്ചാത്| സ്നാതഃ പയസാ ഭുഞ്ജീത, സാത്മ്യാദിവശാജ്ജാങ്ഗലരസേന വാ| അയം-ബസ്തിഃ പ്രയുക്തം, പിത്താതീസാരാദീന് വിരേചനാസ്ഥാപനയോശ്ചാതിപ്രവൃത്തിം-ദോഷാണാമതിയോഗം, ജയതി| ഏതദുക്തം ഭവതി,-ബഹുദോഷസ്യ യാ പ്രവൃത്തിര്വിരേചനവിഷയേ ആസ്ഥാപനവിഷയേ വാ താം ച പ്രയുക്താऽയം ജയതി| ഉപജാതിഃ|

Adhikarana pittAtisAre pakve kuTajaPANitam (77) · Śloka 77

ഫാണിതം കുടജോത്ഥം ച സര്വാതീസാരനാശനമ്| വത്സകാദിസമായുക്തം സാമ്ബഷ്ഠാദി സമാക്ഷികമ്||൭൭||

സ൦-കുടജോത്ഥം ച ഫാണിതം വത്സകാദിയുക്തമമ്ബഷ്ഠാദിസഹിതം മാക്ഷീകയുക്തം സര്വാതീസാരഃ-ആമാതീസാരഃ പക്വാതീസാരശ്ച, തസ്യ നാശനം സ്യാത്|

Adhikarana pittAtisAre cirotthitAdau puTapAkAH (78) · Śloka 78

നീരുങ്നിരാമം ദീപ്താഗ്നേരപി സാസ്രം ചിരോത്ഥിതമ്| നാനാവര്ണമതീസാരം പുടപാകൈരുപാചരേത്||൭൮||

സ൦-നീരുക് ചാസൌ നിരാമശ്ച നീരുങ്നിരാമസ്തമതീസാരം, അപി സാസ്രം-അപിശബ്ദാത്കിമുത നിരസ്രമ്?, തം തഥാഭൂതം ചോരോത്ഥിതം, തഥാ നാനാവര്ണം-അനേകവര്ണം, ദീപ്താഗ്നേഃ പുടപാകൈരുപാചരേത്|

Adhikarana pittAtisAre dIrghavRuntapuTapAkaH (79-80) · Śloka 80

ത്വക്പിണ്ഡാദ്ദീര്ഘവൃന്തസ്യ ശ്രീപര്ണീപത്രസംവൃതാത്| മൃല്ലിപ്താദഗ്നിനാ സ്വിന്നാദ്രസം നിഷ്പീഡിതം ഹിമമ്||൭൯|| അതീസാരീ പിബേദ്യുക്തം മധുനാ സിതയാऽഥവാ| |൮൦|

സ൦-ത്വചഃ പിണ്ഡസ്ത്വക്പിണ്ഡഃ, ദീര്ഘവൃന്തസ്യ ത്വക്പിണ്ഡഃ, തസ്മാത്, കാശ്മര്യപത്രസഞ്ഛാദിതാത് മൃല്ലിപ്താത് സാമാന്യോക്താവപി കൃഷ്ണമൃത്തികയാ ലിപ്താദിതി വേദ്യമ്| പ്രാഗുക്തം ഹി (ശ്ലോ.൭൩)-"കൃഷ്ണമൃത്തികയാऽऽലിപ്യ" ഇതി| അനന്തരമഗ്നിനാ സ്വിന്നാദ്രസം നിഷ്പീഡിതം ശീതം കൃത്വാऽതീസാരീ മധുനാ യുക്തമഥവാ സിതയാ യുക്തം പിബേത്| ദീര്ഘവൃന്തഃ-ശ്യോനാകഃ|

Adhikarana pittAtisAre kShIridrumapuTapAkAH, kaTva~ggayogaH (80-81) · Śloka 81

| ഏവം ക്ഷീരിദ്രുമത്വഗ്ഭിസ്തത്പ്രരോഹൈശ്ച കല്പയേത്||൮൦|| കട്വങ്ഗത്വഗ്ഘൃതയുതാ സ്വേദിതാ സലിലോഷ്മണാ| സക്ഷൌദ്രാ ഹന്ത്യതീസാരം ബലവന്തമപി ദ്രുതമ്||൮൧||

സ൦-ഏവം-അനേന പ്രകാരേണ, ക്ഷീരിദ്രുമാണാം ത്വഗ്ഭിസ്തത്പ്രരോഹൈഃ-കോമലൈര്വിഗതമൂലൈശ്ച, കല്പയേത്| പ്രരോഹാഃ-അങ്കുരാ ഇത്യന്യേ| ശ്യോനാകത്വക് ഘ്രുതയുതാ തഥോഷ്ണസലിലോഷ്മണാ സ്വേദിതാ മാക്ഷികയുക്താऽതീസാരം ബലവന്തമപി ശീഘ്രം ഹന്തി|

Adhikarana raktAtisare nidAnalakShaNe, padmotpalAdishRutaM CAgapayaH, pAne Bojane gudasecane ca (82-84) · Śloka 84

പിത്താതിസാരീ സേവേത പിത്തലാന്യേവ യഃ പുനഃ| രക്താതിസാരം കുരുതേ തസ്യ പിത്തം സതൃഡ്ജ്വരമ്||൮൨|| ദാരുണം ഗുദപാകം ച തത്ര ഛാഗം പയോ ഹിതമ്| പദ്മോത്പലസമങ്ഗാഭിഃ ശൃതം മോചരസേന ച||൮൩|| സാരിവായഷ്ടിരോധ്രൈര്വാ പ്രസവൈര്വാ വടാദിജൈഃ| സക്ഷൌദ്രശര്കരം പാനേ ഭോജനേ ഗുദസേചനേ||൮൪||

സ൦-പിത്താതീസാരീ പിത്തലാന്യേവാന്നപാനാനി യഃ സേവതേ, തസ്യ പിത്തം കര്തൃ രക്താതീസാരം കുരുതേ| കിമ്ഭൂതമ്? തൃഷ്ണാജ്വരയുതമ്| തഥാ ദാരുണം ഗുദപാകം കരോതി| തത്ര-ഏവംവിധേऽതീസാരേ, ഛാഗം ക്ഷീരം പദ്മാദിഭിര്മോചരസേന ച ശൃതം ഹിതമ്| അഥവാ, സാരിവാദിഭിഃ ശൃതം ഛാഗം ക്ഷീരം ഹിതമ് അഥവാ, വടാദിജൈഃ പല്ലവൈഃ ശൃതം ക്ഷൌദ്രശര്കരാന്വിതം പാനേ ഭോജനേ ഗുദസേകേ ച ഛാഗം പയോ ഹിതമ്|

Adhikarana raktAtisAre pAnAdau rasayUShAdayo~anamlAH, kAshmaryaPalayUShaH (85) · Śloka 85

തദ്വദ്രസാദയോऽനമ്ലാഃ സാജ്യാഃ പാനാന്നയോര്ഹിതാഃ| കാശ്മര്യഫലയൂഷശ്ച കിഞ്ചിദമ്ലഃ സശര്കരഃ||൮൫||

സ൦-തഥൈവ രസയൂഷാദയോऽനമ്ലാഃ സഘൃതാഃ പാനാന്നയോര്ഹിതാഃ| കാശ്മര്യഫലയൂഷശ്ച കിഞ്ചിദമ്ലഃ സശര്കരോ ഹിതഃ|

Adhikarana raktAtisAre peyA, navanItaM prAgBaktam (86-87) · Śloka 87

പയസ്യര്ധോദകേ ഛാഗേ ഹ്രീബേരോത്പലനാഗരൈഃ| പേയാ രക്താതിസാരഘ്നീ പൃശ്നിപര്ണീരസാന്വിതാ||൮൬|| പ്രാഗ്ഭക്തം നവനീതം വാ ലിഹ്യാന്മധുസിതായുതമ്| |൮൭|

സ൦-ഛാഗേ പയസ്യര്ധോദകേ വാലകോത്പലനാഗരൈഃ പൃശ്നിപര്ണീക്വാഥേന ച യുക്താ പേയാ രക്താതീസാരം ഹന്തി| അഥവാ നവനീതം പ്രാഗ്ഭക്തം മധുശര്കരാന്വിതം ലിഹ്യാത്|

Adhikarana raktAtisAre AjaM mArgaM vA raktam, kShIrodbhavaM ghRutam (87-88) · Śloka 88

| ബലിന്യസ്രേऽസ്രമേവാജം മാര്ഗം വാ ഘൃതഭര്ജിതമ്||൮൭|| ക്ഷീരാനുപാനം ക്ഷീരാശീ ത്ര്യഹം ക്ഷീരോദ്ഭവം ഘൃതമ്| കപിഞ്ജലരസാശീ വാ ലിഹന്നാരോഗ്യമശ്രുതേ||൮൮||

സ൦-പ്രവൃദ്ധേ രക്തേ ഛാഗം രക്തമഥവാ മാര്ഗം-മൃഗസമ്ബന്ധി രക്തം, ഘൃതഭര്ജിതം ഭുഞ്ജീത, ഏവകാരാന്ന ത്വപരം കിഞ്ചിദജസ്യ മൃഗസ്യ ചേതി ഗമ്യതേ| ഉഭയമപി ക്ഷീരാനുപാനം ക്ഷീരാശീ ച സന് ഭുഞ്ജീത| അഥവാ, ക്ഷീരോദ്ഭവം ഘൃതം ത്ര്യഹം ലിഹന് കപിഞ്ജലരസാശനോ നര ആരോഗ്യം പ്രാപ്നോതി|

Adhikarana raktAtisAre shatAvarIkalkaH (89) · Śloka 89

പീത്വാ ശതാവരീകല്കം ക്ഷീരേണ ക്ഷീരഭോജനഃ| രക്താതിസാരം ഹന്ത്യാശു തയാ വാ സാധിതം ഘൃതമ്||൮൯||

സ൦-ശതാവരീകല്കം ക്ഷീരേണ പീത്വാ ക്ഷീരാശീ സന് രക്താതീസാരം ദ്രാഗേവ പരാകരോതി| അഥവാ, തയാ-ശതാവര്യാ, പക്വം ഘൃതം രക്താതീസാരം ഹന്തി|

Adhikarana raktAtisAre lAkShAdisiddhaM ghRutam (90-91) · Śloka 91

ലാക്ഷാനാഗരവൈദേഹീകടുകാദാര്വിവല്കലൈഃ| സര്പിഃ സേന്ദ്രയവൈഃ സിദ്ധം പേയാമണ്ഡാവചാരിതമ്||൯൦|| അതീസാരം ജയേച്ഛീഘ്രം ത്രിദോഷമപി ദാരുണമ്| |൯൧|

സ൦-ലാക്ഷാദിഭിഃ സിദ്ധം ഘ്രുതം പേയാമണ്ഡേനാവചാരിതം ശീഘ്രം ത്രിദോഷമപ്യതീസാരം ഘോരം ജയതി| അപിശബ്ദാദ്രക്താതീസാരമപി|

Adhikarana raktAtisAre kRuShNamRudAdikam, priya~ggukalkaH (91-92) · Śloka 92

| കൃഷ്ണമൃച്ഛങ്ഖയഷ്ട്യാഹ്വക്ഷൌദ്രാസൃക്തണ്ഡുലോദകമ്||൯൧|| ജയത്യസ്രം പ്രിയങ്ഗുശ്ച തണ്ഡുലാമ്ബുമധുപ്ലുതാ| |൯൨|

സ൦-കൃഷ്ണമൃദാദികം തണ്ഡുലജലാലോഡിതം രക്തം ജയതി| തഥാ, തണ്ഡുലാമ്ബുമധുയുക്താ പ്രിയങ്ഗൂ രക്തം ജയതി|

Adhikarana raktAtisAre kRuShNatilakalkaH (92-93) · Śloka 93

| കല്കസ്തിലാനാം കൃഷ്ണാനാം ശര്കരാപാഞ്ചഭാഗികഃ||൯൨|| ഓജേന പയസാ പീതഃ സദ്യോ രക്തം നിയച്ഛതി| |൯൩|

സ൦-പഞ്ചമോ ഭാഗഃ പഞ്ചഭാഗഃ, സ യസ്യാസ്തി സ പാഞ്ചഭാഗികഃ| കോऽസൌ? കൃഷ്ണാതിലാനാം കല്കഃ, ശര്കരായാഃ പാഞ്ചഭാഗികഃ കൃഷ്ണതിലാനാം കല്കഃ ഛഗലീക്ഷീരേണ പീതഃ സന് സദ്യോ രക്തം നിയച്ഛതി|

Adhikarana raktAtisAre candanakalkaH (93-94) · Śloka 94

| പീത്വാ സശര്കരാക്ഷൌദ്രം ചന്ദനം തണ്ഡുലാമ്ബുനാ||൯൩|| ദാഹതൃഷ്ണാപ്രമോഹേഭ്യോ രക്തസ്രാവാച്ച മുച്യതേ| |൯൪|

സ൦-തണ്ഡുലജലേന ചന്ദനം ശര്കരാമാക്ഷികാന്വിതം പീത്വാ ദാഹാദിഭ്യോ മുച്യതേ| മുച്യത ഇതി കര്മകര്തരി തങ്|

Adhikarana raktAtisAre gudadAhapAkayoH seka lepAH (94) · Śloka 94

| ഗുദസ്യ ദാഹേ പാകേ വാ സേകലേപാ ഹിതാ ഹിമാഃ||൯൪||

സ൦-ഗുദസ്യ ദാഹേ പാകേ ച സതി സേകലേപാ ഹിമാ ഹിതാഃ|

Adhikarana raktAtisAre sashUlaraktAdau picCAbastiH (95-96) · Śloka 96

അല്പാല്പം ബഹുശോ രക്തം സശൂലമുപവേശ്യതേ| യദാ വിബദ്ധോ വായുശ്ച കൃച്ഛ്രാച്ചരതി വാ ന വാ||൯൫|| പിച്ഛാബസ്തിം തദാ തസ്യ പൂര്വോക്തമുപകല്പയേത്| |൯൬|

സ൦-അല്പമല്പം പുനഃ പുനഃ ശൂലേന സഹ യശ്ച ബഹുശോ രക്തമുപവേശ്യതേ| വായുശ്ച യദ വിബദ്ധോ-നാനുലോമഗഃ, അത ഏവ കൃച്ഛ്രേണ ചരതി ന വാ ചരതി തദാ തസ്യ-പുരുഷസ്യ, പൂര്വോക്തം-"ത്വക്പിണ്ഡാത്" (ശ്ലോ.൭൯) ഇത്യാദികം പിച്ഛാബസ്തിമുപകല്പയേത്|

Adhikarana raktAtisAre shiMshipAdikvAthasya picCAbastiH (96-98) · Śloka 98

| പല്ലവാന് ജര്ജരീകൃത്യ ശിംശിപാകോവിദാരയോഃ||൯൬|| പചേദ്യവാംശ്ച സ ക്വാഥോ ഘൃതക്ഷീരസമന്വിതഃ| പിച്ഛാസ്രുതൌ ഗുദഭ്രംശേ പ്രവാഹണരുജാസു ച||൯൭|| പിച്ഛാബസ്തിഃ പ്രയോക്തവ്യഃ ക്ഷതക്ഷീണബലാവഹഃ| |൯൮|

സ൦-ശിംശിപാകോവിദാരയോഃ പല്ലവാന് ജര്ജരീകൃത്യ യവാംശ്ച പചേത്| സ ക്വാഥോ ഘൃതക്ഷീരസംയുക്തഃ പിച്ഛാസ്രുത്യാദിഷു പിച്ഛാബസ്തിഃ പ്രയോക്തവ്യഃ| സ ച ക്ഷതക്ഷീണാനാം ബലപ്രദഃ|

Adhikarana raktAtisAre anuvAsanArthaM ghRutam (98) · Śloka 98

| പ്രപൌണ്ഡരീകസിദ്ധേന സര്പിഷാ ചാനുവാസനമ്||൯൮||

സ൦-പ്രപൌണ്ഡരീകപക്വേന ഘൃതേനാനുവാസനം ച പ്രയോക്തവ്യമ്|

Adhikarana raktAtisAre shatAvarIghRutalehaH (99) · Śloka 99

രക്തം വിട്സഹിതം പൂര്വം പശ്ചാദ്വാ യോऽതിസാര്യതേ| ശതാവരീഘൃതം തസ്യ ലേഹാര്ഥമുപകല്പയേത്||൯൯||

സ൦-രക്തം വിശാ സഹിതമഥവാ പൂര്വം പശ്ചാദ്വാ യോऽതിസാര്യതേ തസ്യ ലേഹാര്ഥം ശതാവരീഘൃതകല്പയേത്|

Adhikarana raktAtisAre navanItasharkarAmadhuyogaH (100) · Śloka 100

ശര്കരാര്ധാംശകം ലീഢം നവനീതം നവോദ്ധൃതമ്| ക്ഷൌദ്രപാദം ജയേച്ഛീഘ്രം തം വികാരം ഹിതാശിനഃ||൧൦൦||

സ൦-നവനീതം നവം ശര്കരായാ ആര്ധഭാഗേന യുക്തം മാക്ഷികചതുര്ഥപ്രമാണം മാക്ഷികസ്യ ചതുര്ഥഭഗേനാന്വിതം ലീഢം തം-പൂര്വോക്തം, വികാരം ഹിതാഹാരസ്യ ജയേത്|

Adhikarana raktAtisAre nyagrodhAdighRutam (101-102) · Śloka 102

ന്യഗ്രോധോദുമ്ബരാശ്വത്ഥശുങ്ഗാനാപോഥ്യ വാസയേത്| അഹോരാത്രം ജലേ തപ്തേ ഘൃതം തേനാമ്ഭസാ പചേത്||൧൦൧|| തദര്ധശര്കരായുക്തം ലേഹയേത്ക്ഷൌദ്രപാദികമ്| അധോ വാ യദി വാऽയൂര്ധ്വം യസ്യ രക്തം പ്രവര്തതേ||൧൦൨||

സ൦-അധോ വാ ഊര്ധ്വം വാ യസ്യ രക്തം പ്രവര്തതേ, സ ന്യഗ്രോധാദീനാം ശുങ്ഗാന് ആപോഥ്യ-ജര്ജരീകൃത്യ, തപ്തേ ജലേऽഹോരാത്രം വാസയേത്| തേനാമ്ബുനാ ഘൃതം പചേത്| തച്ച-ഘൃതം, ശര്കരായാ അര്ധഭാഗേന യുക്തം മാക്ഷികചതുര്ഥാശകം ലേഹയേത്| പൂര്വഗുണമ്|

Adhikarana shleShmAtisAre vAtoktaM pAcanam, bilvAdikvAthaH, vacAdikvAthaH, pippalImUlAdikvAthaH (103-105) · Śloka 105

ശ്ലേഷ്മാതിസാരേ വാതോക്തം വിശേഷാദാമപാചനമ്| കര്തവ്യമനുബന്ധേऽസ്യ പിബേത്പക്ത്വാऽഗ്നിദീപനമ്||൧൦൩|| ബില്വകര്കടികാമുസ്തപ്രാണദാവിശ്വഭേഷജമ്| വചാവിഡങ്ഗഭൂതീകധാനകാമരദാരു വാ||൧൦൪|| അഥവാ പിപ്പലീമൂലപിപ്പലീദ്വയചിത്രകമ്| |൧൦൫|

സ൦-ശ്ലേഷ്മതീസാരേ വാതാതീസാരോക്തം യദാമപാചനം തദ്വിശേഷാത്തത്ര കര്തവ്യമ്, ന തഥാ വാതാതീസാരോക്തോऽന്യ ഉപക്രമഃ കാര്യ ഇതി വിശേഷശബ്ദസ്യാര്ഥഃ| അസ്യ-അതീസാരസ്യ, അനുബന്ധേ-ചികിത്സായാം സമ്യക് കൃതായാമപ്യശമേ സതി, ബില്വകര്കടികാദികം പകത്വാ പാനമഗ്നിദീപനം പിബേത്| അഥവാ, വചാദീനി പിബേത്| അഥവാ, പിപ്പലീമൂലാദികം പക്ത്വാऽഗ്നിദീപനം പിബേത്|

Adhikarana shleShmAtisAre pAThAdikvAthaScUrNaM vA (105-106) · Śloka 106

| പാഠാഗ്നിവത്സകഗ്രന്ഥിതിക്താശുണ്ഠീവചാഭയാഃ||൧൦൫|| ക്വഥിതാ യദി വാ പിഷ്ടാഃ ശ്ലേഷ്മാതീസാരഭേഷജമ്| |൧൦൬|

സ൦-ഏതേ പാഠാദയഃ ക്വഥിതാഃ പാചനന്യായേന, ചൂര്ണിതാ വാ ശ്ലേഷ്മാതീസാരഭേഷജമിതി| അത്രാപി വക്ഷ്യമാണം സിംഹാവലോകനന്യായേന' കോഷ്ണവാരിണാ ഇത്യേതത്സമ്ബധ്യതേ|

Adhikarana shleShmAtisAre sauvarcalAdi cUrNam (106-107) · Śloka 107

| സൌവര്ചലവചാവ്യോഷഹിങ്ഗുപ്രതിവിഷാഭയാഃ||൧൦൬|| പിബേച്ഛ്ലേഷ്മാതിസാരാര്തശ്ചൂര്ണിതാഃ കോഷ്ണവാരിണാ| |൧൦൭|

സ൦-സൌവര്ചലാദീംശ്ചൂര്ണിതാന് കോഷ്ണജലേന ശ്ലേഷ്മതീസാരാര്തഃ പിബേത്|

Adhikarana shleShmAtisAre kapitthAdilehaH, kaTPalalehaH (107-108) · Śloka 108

| മധ്യം ലീഢ്വാ കപിത്ഥസ്യ സവ്യോഷക്ഷൌദ്രശര്കരമ്||൧൦൭|| കട്ഫലം മധുയുക്തം വാ മുച്യതേ ജഠരാമയാത്| |൧൦൮|

സ൦-കപിത്ഥസ്യ മധ്യം സവ്യോഷമാക്ഷികശര്കരം ലീഢ്വാ, അഥവാ കട്ഫലം മാക്ഷികാന്വിതം ലീഢ്വാ, ജഠരരോഗാന്മുച്യതേ|

Adhikarana shleShmAtisAre kaNAlehaH, takrapAnam, bAlabilvAni (108-109) · Śloka 109

| കണാം മധുയുതാം ലീഢ്വാ തക്രം പീത്വാ സചിത്രകമ്||൧൦൮|| ഭുക്ത്വാ വാ ബാലബില്വാനി വ്യപോഹത്യുദരാമയമ്| |൧൦൯|

സ൦-കണാം മാക്ഷികാന്വിതാം ലീഢ്വാ തക്രം ച സചിത്രികം പീത്വാ ബാലബില്വാനി വാ ഭുക്ത്വാ ജഠരരോഗം വ്യപോഹതി| "ഉപസര്ഗാദസ്യത്യൂഹ്യോര്വാ വചനമ് (ര്വേതി വാച്യമ്)" ഇതി വാऽതങ്|

Adhikarana shleShmAtisAre pAThAdicUrNam (109-110) · Śloka 110

| പാഠാമോചരസാമ്ഭോദധാതകീബില്വനാഗരമ്||൧൦൯|| സുകൃച്ഛ്രമപ്യതീസാരം ഗുഡതക്രേണ നാശയേത്| |൧൧൦|

സ൦-പാഠാദി ഗുഡതക്രേണ പീത്വാऽതീസാരം സുകൃച്ഛ്രമപി നാശയേത്| ശ്ലേഷ്മാതീസാരേ പ്രകൃതേऽതീസാരഗ്രഹണമന്യസ്യാപി നിരാമസ്യ തന്നാശനമിതി ദ്യോതനാര്ഥമ്|

Adhikarana shleShmAtisAre kapitthAShTakam (110-113) · Śloka 113

| യവാനീപിപ്പലീമൂലചാതുര്ജാതകനാഗരൈഃ||൧൧൦|| മരീചാഗ്നിജലാജാജീധാന്യസൌവര്ചലൈഃ *സമൈഃ| *വൃഷാമ്ലധാതകീകൃഷ്ണാബില്വദാഡിമദീപ്യകൈഃ||൧൧൧|| ത്രിഗുണൈഃ ഷഡ്ഗുണസിതൈഃ *കപിത്ഥാഷ്ടഗുണൈഃ കൃതഃ| ചൂര്ണോऽതീസാരഗ്രഹണീക്ഷയഗുല്മഗലാമയാന്||൧൧൨|| കാസശ്വാസാഗ്നിസാദാര്ശഃപീനസാരോചകാന് ജയേത്| |൧൧൩|

സ൦-യവാന്യാദിഭിര്ദ്രവ്യൈഃ സമൈര്വൃക്ഷാമ്ലാദിഭിസ്ത്രിഗുണൈര്മൂലദ്രവ്യാപേക്ഷയാ| കിമ്ഭൂതൈരേതൈഃ ? ഷഡ്ഗുണാ സിതാ യേഷാം വൃക്ഷാമ്ലാദീനാം ത ഏവം തൈഃ| ഷഡ്ഗുണസിതൈശ്ചൂര്ണഃ കൃത ഇതി യോജ്യമ്| ഏവം ശര്കരാഭാഗാനാം ശതമഷ്ടാധികം ഭവതി| ക്വ(കൈഃ) കൃതശ്ചൂര്ണഃ ? മൂലദ്രവ്യാപേക്ഷയാऽഷ്ടാഗുണൈഃ കപിത്ഥൈഃ കപിത്ഥൈഃ| കേചിത്ത്വേവം പഠന്തി-'ഷഡ്ഗുണസിതേ കപിത്ഥേऽഷ്ടഗുണേ' ഇതി| തത്ര ചേദം വ്യാഖ്യാനമ്-മൂലദ്രവ്യാപേക്ഷയാ കപിത്ഥേऽഷ്ടഗുണേ| തഥാ ച കിമ്ഭുതേ ? ഷഡ്ഗുണസിതാ യസ്മാത്തഥാ തസ്മിന്, ഏവം ശര്കരാഭാഗാ അഷ്ടചത്വാരിംശത്സ്യുരിതി| അയം ചൂര്ണോऽതീസാരാദിന് ജയേത്|

Adhikarana shleShmAtisAre dADimAShTakam (113-115) · Śloka 115

| കര്ഷോന്മിതാ തവക്ഷീരീ ചാതുര്ജാതം ദ്വികാര്ഷികമ്||൧൧൩|| യവാനീധാന്യകാജാജീഗ്രന്ഥിവ്യോഷം പലാംശകമ്| പലാനി ദാഡിമാദഷ്ടൌ സിതായാശ്ചൈകതഃ കൃതഃ||൧൧൪|| ഗുണൈഃ കപിത്ഥാഷ്ടകവച്ചൂര്ണോऽയം ദാഡിമാഷ്ടകഃ| ഭോജ്യോ വാതാതിസാരോക്തൈര്യഥാവസ്ഥം ഖലാദിഭിഃ||൧൧൫||

സ൦-തുഗാക്ഷീരീ ചതുര്ജാതം ച കര്ഷോന്മിതം-കര്ഷപ്രമാണമ്| യവാനീ ച ധാന്യകം ചാജാജീ ച യവാനീചാന്യകാജാജി ദ്വികാര്ഷികമ്| ഗ്രന്ഥിശ്ച വ്യോഷം ച തത്പലാംശകം-പലഭാഗികമ്| പലാനി ദാഡിമാദഷ്ടൌ, ചശബ്ദാത്സിതായാ അപ്യഷ്ടൌ പലാനി| ഏവമയമേകതഃ-ഏകസ്മിന്, കൃതശ്ചൂര്ണോ ദാഡിമാഷ്ടകഃ-ഏതത്സംജ്ഞഃ| തേന ചതുര്ജാതകമേകമേവാസ്യ സമുദായാദ്യഥോക്ത ഏക ഏവ ഭാഗഃ| വ്യോഷമപ്യേകമേവാസ്യാപി സമുദായാദ്യഥോക്ത ഏക ഏവ ഭാഗഃ| ഏവം ദ്രവ്യ സമുദായസ്യൈകത്വേ കല്പനാऽപ്യത്രാപ്യാചാര്യസ്യാഭിമതൈവ| യഥാ (ഹൃ. ചി. അ. ൧൯/൪൩)-"ത്രികടൂത്തമാതിലരുഷ്കരാജ്യമാക്ഷികസിതോപലാവിഹിതാ| ഗുലികാ രസായനം കുഷ്ഠജിച്ച വൃഷ്യാ ച സപ്തസമാ||" ഇതി| സപ്തചേതി തുഗാക്ഷീര്യേകാ, ചതുര്ജാതം ദ്വിതീയമ്, യവാനീ തൃതീയാ, ധാന്യകം ചതുര്ഥമ്, അജാജീ പഞ്ചമീ, പിപ്പലീ-മൂലം ഷഷ്ഥമ്, വ്യോഷം സപ്തമമ്, ദാഡിമമഷ്ടമമിതി| അന്യേ ത്വേവം വ്യാചക്ഷതേ,-പലമിതി പ്രകൃതമ്| ദാഡിമമഷ്ടകം-അഷ്ടപലപ്രമാണം, യസ്മിന് ചൂര്ണേ സ ദാഡിമാഷ്ടക ഇതി| യഥാ ചാക്ഷിരോഗേ (ഹൃ.ഉ.അ. ൧൬/൫)-"സിതമരിചഭാഗമേകം ചതുര്മനോഹ്വം" ഇത്യത്ര| തച്ചര്ണം വാതാതീസാരോക്തൈരവസ്ഥാവശാത് ഖലപേയാദിഭിഃ സഹ ഭോജനീയമ്|

Adhikarana shleShmAtisAre khalaH (116) · Śloka 116

സവിഡങ്ഗഃ സമരിചഃ സകപിത്ഥഃ സനാഗരഃ| ചാങ്ഗേരീതക്രകോലാമ്ലഃ ഖലഃ ശ്ലേഷ്മാതിസാരജിത്||൧൧൬||

സ൦-ഖലഃ ശ്ലേഷ്മാതീസാരജിത്| കിമ്ഭൂതഃ ? വിഡങ്ഗാദിയുതഃ ചാങ്ഗേരീതക്രകോലൈരമ്ലഃ|

Adhikarana shleShmAtisAre kShINekaPe amlAdighRutam (117) · Śloka 117

ക്ഷീണേ ശ്ലേഷ്മണി പൂര്വോക്തമമ്ലം ലാക്ഷാദി ഷട്പലമ്| പുരാണം വാ ഘൃതം ദദ്യാദ്യവാഗൂമണ്ഡമിശ്രിതമ്||൧൧൭||

സ൦-ക്ഷീണേ ശ്ലേഷ്മണി പൂര്വോക്തമമ്ലം ഘൃതം-"ഗുദരുഗ്ഭ്രംശയോര്യുഞ്ജയാത് സക്ഷീരം സാധിതം ഹവിഃ|" (ശ്ലോ.൪൮) ഇത്യാദി, തഥാ ലാക്ഷാദി-"ലാക്ഷാനാഗരവൈദേഹീ" (ശ്ലോ. ൯൦) ഇത്യാദി, ഷട്പലം-യക്ഷ്മോക്തമ് (ഹൃ. ചി. അ. ൫/൨൨), പുരാണം വാ ഘൃതം യവാഗൂമണ്ഡമിശ്രിതം, ദദ്യാത്|

Adhikarana kaPavAtAdhike picCAbastiH (118-119) · Śloka 119

വാതശ്ലേഷ്മവിബന്ധേ വാ സ്രവത്യതി കഫേऽപി വാ| ശൂലേ പ്രവാഹികായാം വാ പിച്ഛാബസ്തിഃ പ്രശസ്യതേ||൧൧൮|| വചാബില്വകണാകുഷ്ഠശതാഹ്വലവണാന്വിതഃ| |൧൧൯|

സ൦-വാതകഫവിബന്ധേ, വാऽതിശയേന കഫേ സ്രവതി, തഥാ ശൂലേ സതി, പ്രവാഹികായാം വാ സത്യാം, പിച്ഛാബസ്തിഃ-പൂര്വോക്ത ഏവ "പല്ലവാന് ജര്ജരീകൃത്യ" (ശ്ലോ. ൯൬) ഇത്യാദികോ, വചാദിഭിര്യുക്തഃ പ്രശസ്യതേ|

Adhikarana kaPavAtAdhike anuvAsanam (119-120) · Śloka 120

| ബില്വതൈലേന തൈലേന വചാദ്യൈഃ സാധിതേന വാ||൧൧൯|| ബഹുശഃ കഫവാതാര്തേ കോഷ്ണേനാന്വാസനം ഹിതമ്| |൧൨൦|

സ൦-ബില്വമജ്ജഭ്യ ഉത്പന്നം തൈലം ബില്വതൈലമ്| തേന വചാദ്യൈഃ പക്വേന, അഥവാ തൈലേന-തിലതൈലേന വചാദ്യൈഃ സാധിതേന, ഉഭയേനാപ്യുഷ്ണേന ബഹുശോऽനുവാസനം കഫവാതാര്തേ ഹിതമ്|

Adhikarana kShINakaPAdau vAyoH prabalatvam, prabalo vAyuH SIghraM cikitsyaH, tridoShANAM cikitsAkramaH (120-122) · Śloka 122

| ക്ഷീണേ കഫേ ഗുദേ ദീര്ഘകാലാതീസാരദുര്ബലേ||൧൨൦|| അനിലഃ പ്രബലോऽവശ്യം സ്വസ്ഥാനസ്ഥഃ പ്രജായതേ| സ ബലീ സഹസാ ഹന്യാത്തസ്മാത്തം ത്വരയാ ജയേത്||൧൨൧|| വായോരനന്തരം പിത്തം പിത്തസ്യാനന്തരം കഫമ്| ജയേത്പൂര്വം ത്രയാണാം വാ ഭവേദ്യോ ബലവത്തമഃ||൧൨൨||

സ൦-കഫേ ക്ഷീണേ ഗുദേ ച ദീര്ഘകാലോ യോऽതീസാരസ്തേന ദുര്ബലേ-ബലഹീനേ സതി, അനിലഃ സ്വസ്ഥാനസ്ഥിതഃ-പായുസ്ഥിതഃ, അവശ്യം പ്രബലോ ജായതേ| സഃ-വായുഃ, ബലവാന് സഹസാ-ജടിത്യേവ, വ്യാപാദയേത്| തസ്മാത്തം-വായും, ശീഘ്രം ജയേത്| തം വായും ജിത്വാऽനന്തരം പിത്തം ജയേത്| പിത്തസ്യാനന്തരം കഫം ജയേത്| അഥവാ, ത്രയാണാം മധ്യേ യോ ബലവത്തമോ ദോഷസ്തമേവ പൂര്വം ജയേത്|

Adhikarana BayashokAtIsArayoScikitsA (123) · Śloka 123

ഭീശോകാഭ്യാമപി ചലഃ ശീഘ്റം കുപ്യത്യതസ്തയോഃ| കാര്യാ ക്രിയാ വാതഹരാ ഹര്ഷണാശ്വാസനാനി ച||൧൨൩||

സ൦-ഭയശോകാഭ്യാമപ്യനിലോ യസ്മാത് കുപ്യതി, അതസ്തയോഃ-ഭയശോകാതീസാരയോഃ, വാതഹര ക്രിയാ കാര്യാ| ന കേവലം വാതഹരാ, ഹര്ഷണാശ്വാസനാനി ച കാര്യാണി, ഭയശോകനിവൃത്തയേ|

Adhikarana atIsAramuktalakShaNam (9) · Śloka 9

യസ്യോച്ചാരാദ്വിനാ മൂത്രം പവനോ വാ പ്രവര്തതേ| ദീപ്താഗ്നേര്ലഘുകോഷ്ഠസ്യ ശാന്തസ്തസ്യോദരാമയഃ||൧൨൪|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതാ യാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിത- സ്ഥാനേऽതീസാരചികിത്സിതം നാമ് നവമോऽധ്യായഃ||൯||

സ൦-യസ്യ-അതീസാരിണഃ പുരുഷസ്യ, ഉച്ചാരാത്-മലപ്രവൃത്തേഃ, വിനാ മൂത്രമഥവാ വാതഃ പ്രവര്തതേ ദീപ്താഗ്നേര്ലൌകോഷ്ഠസ്യ സതഃ, തസ്യ ജഠരരോഗഃ ശാന്ത ഇതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയ- ടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിത സ്ഥാനേऽതീസാരചികിത്സിതം നാമ നവമോ ऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൯||