9. atīsāracikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

అస్మాదనంతరమతిసారచికిత్సితం ప్రారభ్యతే, అర్శోతిసారయోః పరస్పరం నిదానభూతత్వేన చికిత్సాసామాన్యాత్| అత ఏవాహ-

Adhikarana atIsAracikitsitAdhyAyaH AmAtIsAre pUrvaM la~gghanam (2-1) · Śloka 1

అథాతోఽతీసారచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2| ) అతీసారో హి భూయిష్ఠం భవత్యామాశయాన్వయః| హత్వాఽగ్నిం వాతజేఽప్యస్మాత్ప్రాక్ తస్మింల్లంఘనం హితం||1||

స0-హి-యస్మాత్, బాహుల్యేనాగ్నిం హత్వా-మందీకృత్య, ఆమాశయాన్వయో భవత్యతీసారః| అస్మాత్కారణాదస్మిన్-అతీసారాఖ్యేవ్యాధౌ, వాతజేఽపి పూర్వం లంఘనం హితం| ఆమాశయోఽన్వయోజన్మభూరుత్పత్తిః యస్య స ఆమాశయాన్వయః| అపిశబ్దాత్క్వచిత్కఫాదిజే సుతరాం లంఘనం హితమితి ద్యోతయతి| లంఘనశబ్దేన చోపవాస ఏవేహ గృహ్యతే, శోధనాదీనాం లంఘనానామవస్థావశాదుచ్యమానత్వాత్| భూయిష్టగ్రహణేన క్వచిద్భయజాదావతీసారే వ్యభిచారః, నాసావామాశయాన్వయః| ప్రాగ్గ్రహణేన నోత్తరకాలే లఙ్హ్ఘనం హితం| తదా హి రోగస్వభావాద్ధాత్వపచయోఽవశ్యంభావీ| లంఘనమపి ధాత్వపచయహేతుః, అతస్తత్రాయుక్తం|

Adhikarana AmAtIsAre vamanam (2) · Śloka 2

శూలానాహప్రసేకార్తం వామయేదతిసారిణం| |2|

స0-శూలాదిభిరార్తమతీసారిణం వామయేత్, న తత్ర ప్రాగ్ లంఘనం హితం| వమనం చైతత్సామాన్యం పిత్తజాదిష్వప్యేవంరూపేషు చికిత్సితం బోధ్యం, న కేవలం వాతజే|

Adhikarana AmAtIsAre upekShaNam (2-3) · Śloka 3

| దోషాః సన్నిచితా యే చ విదగ్ధాహారముర్చ్ఛితాః||2|| అతీసారాయ కల్పంతే తేషూపేక్షైవ భేషజం| భృశోత్క్లేశప్రవృత్తేషు స్వయమేవ చలాత్మసు||3||

స0-యే చ దోషాః సన్నిచితాః-అతిశయేన వృద్ధిం గతాః, తథా విదగ్ధేనపక్వాపక్వరూపేణ, ఆహారేణ మూర్చ్ఛితాః-ఏకతాం ప్రాప్తాః, అతీసారాయ కల్పంతేసంపద్యంతే| తేషు తథోత్క్లేశనం-ఉత్క్లేశాఖ్యవికారకరణం ప్రత్యున్ముఖతాబీజస్యాంకురోత్పత్తావుచ్ఛూనావస్థేవ, అతిశయేనోస్క్లేశో భృశోత్క్లేశస్తేన ప్రవృత్తాః-అతీసారకరణం ప్రతి సముద్యతాస్తేషు, తథా స్వయమేవ-యత్నం వినా, చలాత్మసు-చలస్వభావేషు, తేషు-తథాభూతేషు, ఉపేక్షాపథ్యాశిత్వేన సమ్యక్ ప్రవర్తనమేవ భేషజం, న తు పాచనాదికమిత్యర్థః| సంగ్రహణౌషధం కుటజత్వగాదికం వ్యాధిప్రతిపక్షభూతం కస్మాదత్ర న ప్రయుజ్యతే ? అపి చాగ్న్యసంగ్రహే పఠిష్యతి (హృ. ఉ. అ. 40/49)- "కుటజోఽతీసారే" ఇతి| తస్మాదత్ర సంగ్రాహౌషధం దాతుముచితమితి యో మన్యతే తం ప్రత్యాహ-

Adhikarana AmAtIsAre pUrvaM na sa~ggrahaNam (4) · Śloka 4

న తు సంగ్రహణం యోజ్యం పూర్వమామాతిసారిణి| |4|

స0-సంగ్రహణం భేషజం పూర్వమామాతిసారిణి పురుషే న యోజ్యం| తుశబ్దోఽవధారణార్థః| అత్ర పూర్వగ్రహణం పశ్చాదీషదామాతిసారిణిదీయమానం యుజ్యత ఏవేతి ద్యోతయతి| సామే దోషేఽతీసారకారిణి ప్రథమమపి భేదనమౌషధం దాతుం(దత్తం) విశిష్టాయామవస్థాయాం సమానకార్యమపి కదాచిదతీసారిణో గుణాయ సంపద్యతే నాతీసారప్రతిపక్షభూతమపి చ సంగ్రహణమౌషధమితి కృత్వా|

Adhikarana vibaddhadoShe prANadA (4-5) · Śloka 5

| అపి చాధ్మానగురుతాశూలస్తైమిత్యకారిణి||4|| ప్రాణదా ప్రాణదా దోషే విబద్ధే సంప్రవర్తినీ| |5|

స0-విబద్ధే-అల్పాల్పం కృత్వా ప్రవర్తమానే, దోషేఽత ఏవ విబంధత్వాదాధ్మానాదికారిణి తథాభూతేఽస్మిందోషేఽసంగ్రహణమపథ్యమపి ప్రాణదా-హరీతకీ, ప్రాణాన్ దదాతీతి-ప్రాణదా, భవతీతి| ఏవం బహుదోషాణామతీసారిణాం ప్రాయేణైష ఉపక్రమో బోధ్యః|

Adhikarana madhyadoShe BUtIkAdi kvAthaH, bilvAdi kvAthaH, biDAdi kvAthaH, SuNThyAdi kvAthaH (5-7) · Śloka 7

మధ్యదోషాల్పదోషయోస్త్వాహ | పిబేత్ప్రక్వథితాస్తోయే మధ్యదోషో విశోషయన్||5|| భూతీకపిప్పలీశుంఠీవచాధాన్యహరీతకీః| అథవా బిల్వఘనకాముస్తనాగరవాలకం||6|| బిడపాఠావచాపథ్యాకృమిజిన్నాగరాణి వా| శుంఠీఘనవచామాద్రీబిల్వవత్సకహింగు వా||7||

స0- మధ్యదోషోఽతీసారీ భూతీకాదీః పిబేత్| కింభూతాస్తాః ? తోయే ప్రక్వథితాః| నను, క్వథితా ఇత్యేతావదేవాస్తు, కిం ప్రశబ్దేన ? బ్రూమః| ప్రకర్షేణ క్వథితాః ప్రమథ్యారూపేణ శృతాః ప్రక్వథితా ఇత్యస్యార్థస్య ప్రతిపాదనార్థం ప్రశబ్దోకారి| ప్రమథ్యాయాశ్చ తంత్రాంతరే లక్షణముక్తం| తథా- "శృతః కషాయో నిర్యూహః క్వాథో యూషోఽకృతశ్చ సః| కృతయూషః ప్రమథ్యా చ ద్రవ్యాత్కల్కీకృతాచ్ఛృతః||" ఇతి| తదేవం ద్రవ్యం కల్కీకృత్య పిష్ట్వా యత్క్రియతే స కృతయూషో భణ్యతే| స ఏవ చ ప్రమథ్యాశబ్దవాచ్యః| తస్మాన్మధ్యదోషోఽతీసారీ భూతీకాదీని పిష్ట్వా ప్రకర్షేణ క్వాథయిత్వా ప్రమథ్యారూపేణ పిబేదిత్యవతిష్ఠతే| మునినాఽప్యుక్తం (చ. చి. అ. 19/22)- "ప్రమథ్యాం మధ్యదోషేభ్యో దద్యాద్దీపనపాచనీం|" ఇతి| కిం కుర్వన్ పిబేత్ ? విశోషయన్,- లంఘయన్, ప్రకృతత్వాదాత్మానమేవ| అథవా, బిల్వధనికాదీని పిబేత్| అథవా, బిడాదీని శుంఠ్యాదీని వా పిబేత్|

Adhikarana alpadoShe upavAsaH (8) · Śloka 8

శస్యతే త్వలపదోషాణాముపవాసోఽతిసారిణాం| |8|

స0-అల్పదోషాణామతిసారిణాముపవాసః శస్యతే| తుశబ్దోఽవధారణార్థః| అత్రోపవాస ఏవాల్పదోషాణాం శస్యతే న బహుదోషమధ్యదోషోక్తోఽపర ఉపక్రమః, స న తథా తేషాం శస్యత ఇతి| సర్వమతీసారిణం దోషదేశాద్యనురోధేన కదాచిలంఘయేత్|

Adhikarana atIsAre pAnArthaM jalam (8-9) · Śloka 9

| వచాప్రతివిషాభ్యాం వా ముస్తాపపర్టకేన వా||8|| హ్నీబేరనాగరాభ్యాం వా విపక్వం పాయయేజ్జలం| |9|

స0-తృషి సంజాతాయాం దోషదేశాద్యనురోధేన కదాచిద్వచాప్రతివిషాభ్యాం విపక్వం జలం పాయయేత్ కదాచిన్ముస్తాపర్పటకేన కదాచిద్వాలకనాగరాభ్యాం| పాయయేదిత్యత్ర కర్త్రభిప్రాయే క్రియాఫలే పరస్మైపదం, అన్యథా "న పాదమ్య" ఇత్యాదినా పరస్మైపదనిషేధః స్యాత్|

Adhikarana atIsAre annam (9-10) · Śloka 10

| యుక్తేఽన్నకాలే క్షుత్క్షామం లఘ్వన్నప్రతి భోజయేత్||9|| తథా స శీఘ్రం ప్రాప్నోతి రుచిమగ్నిబలం బలం| |10|

స0-యుక్తే-యోగ్యే, అన్నకాలే క్షుత్క్షామమతిసారిణం లఘ్వన్నప్రతిభోజయేత్, నాపరవ్యాధ్యార్తమివ లంఘనోచితం సమ్యగ్లంఘనాదనంతరమేవ భోజయేత్| అపి తు సమ్యగ్లంఘితలక్షణోత్పన్నమప్యతీసారిణం కించిత్కాలప్రతీక్షణం కృత్వా భోజయేదితి క్షామశబ్దేన ద్యోతయతి| అల్పం లఘ్వన్నం లఘ్వన్నప్రతి, "సుప్ప్రతినా మాత్రార్థే" ఇతి సమాసోఽవ్యయీభావః| ఏవం క్రియమాణే సః-అతిసారీ, ద్రాగేవ రుచిం ప్రాప్నోతి, తథా వహ్నిబలం దేహబలం [చ]|

Adhikarana atIsAre takrAdikam (10-11) · Śloka 11

ఏవం చ భుంజానస్య పానముపదిశ్యతే | తక్రేణావంతిసోమేన యవాగ్వా తర్పణేన వా||10|| సురయా మధునా వాఽథ యథాసాత్మ్యముపాచరేత్| |11|

స0-కదాచిత్తక్రేణ కదాచిత్కాంజికేన కదాచిత్పేయయా కదాచిత్తర్పణేన కదాచిత్సురయా| కదాచిన్మార్ద్వీకేణేతి యథాసాత్మ్యముపాచరేత్|

Adhikarana atIsAre Bojyam (11-13) · Śloka 13

| భోజ్యాని కల్పయేదూర్ధ్వం గ్రాహిదీపనపాచనైః||11|| బాలబిల్వశఠీధాన్యహింగువృక్షామ్లదాడిమైః| పలాశహపుషాజాజీయవానీబిడసైంధవైః||12|| లఘునా పంచమూలేన పంచకోలేన పాఠయా| |13|

స0-అస్మాత్క్రమాదూర్ధ్వం-అనంతరం, భోజ్యాని-భోక్తవ్యాని,కల్పయేదతీసారిణే| గ్రాహిదీపనపాచనైరేవ సంగ్రహణాని దీపనాని పాచనాని చ యాని ద్రవ్యాణి తాని సర్వాణ్యతీసారిణే పథ్యానీతి| ఏవం సంక్షేపేణ సామాన్యేన చికిత్సితముక్తం| తదేవ దిఙ్మాత్రం దర్శయతి-బాలేత్యాది| బలబిల్వాదిభిర్భోజ్యాని కల్పయేత్|

Adhikarana kaPapittAdhike peyA (13-14) · Śloka 14

| శాలిపర్ణీబలాబిల్వైః పృశ్నిపర్ణ్యా చ సాధితా||13|| దాడిమామ్లా హితా పేయా కఫపిత్తే సముల్బణే| |14|

స0-శాలిపర్ణ్యాదిభిః సాధితా దాడిమామ్లా పేయా కఫపిత్తాధికే హితా|

Adhikarana vAtAdhike peyA (14) · Śloka 14

| అభయాపిప్పలీమూలబిల్వైర్వాతానులోమనీ||14||

స0-అభయాదిభిః పేయా వాతానులోమనీ|

Adhikarana doShabahule virekaH (15-16) · Śloka 16

విబద్ధం దోషబహులో దీప్తాగ్నిర్యోఽతిసార్యతే| కృష్ణావిడంగత్రిఫలాకషాయైస్తం విరేచయేత్||15|| పేయాం యుంజయాద్విరిక్తస్య వాతఘ్నైర్దీపనైః కృతాం| |16|

స0-యో బహుదోషో విబద్ధం-అల్పాల్పం కృత్వా, అతిసార్యతే స కృష్ణాదికషాయైర్విరేచయేత్| విరిక్తస్య చ తస్య సతః పేయాం వాతఘ్నైర్దీపనైశ్చ ద్రవ్యైః కృతాం యుంజ్యాత్|

Adhikarana doShabahule peyA (16-22) · Śloka 22

| ఆమే పరిణతే యస్తు దీప్తేఽగ్నావుపవేశ్యతే||16|| సఫేనపిచ్ఛం సరుజం సవిబంధం పునః పునః| అల్పాల్పమల్పశమలం నిర్విడ్వా సప్రవాహికం||17|| దధితైలఘృతక్షీరైః స శుంఠీం సగుడాం పిబేత్| స్విన్నాని గుడతైలేన భక్షయేద్బదరాణి వా||18|| గాఢవిడ్విహితైః శాకైర్బహుస్నేహైస్తథా రసైః| క్షుధితం భోజయేదేనం దధిదాడిమసాధితైః||19|| శాల్యోదనం తిలైర్మాషైర్ముద్గైర్వా సాధు సాధితం| శఠ్యా మూలకపోతాయాః పాఠాయాః స్వస్తికస్య వా||20|| సూషాయవానీకర్కారుక్షీరిణీచిర్భటస్య వా| ఉపోదకాయా జీవంత్యా బాకుచ్యా వాస్తుకస్య వా||21|| సువర్చలాయాశ్చుంచోర్వా లోణీకాయా రసైరపి| కూర్మవర్తకలోపాకశిఖితిత్తిరికౌక్కుటైః||22||

స0-యః-అతీసారీ, ఆమే పరిణతే దీప్తేఽగ్నౌ సత్యుపవేశ్యతే సఫేనపిచ్ఛం తథా సరుజం తథా సవిబంధం పునః పునస్తథాఽల్పమల్పం తథాఽల్పపురీషం నిర్విడ్వా-పురీషరహితం, తథా సప్రవాహికంమిస్తానికాసహితం| "స్రుతే రక్తే పురీషే చ వాయునా విడ్వివర్జితం| ప్రవాహితేతి విఖ్యాతం యత్ ఫేనాభం ప్రవర్తతే||" ఇతి ప్రవాహికాలక్షణం| య ఏవంవిధోఽతీసారీ స దధితైలఘృతక్షీరైః సముదితైః శుంఠీం సగుడాం పిబేత్| అథవా, స్విన్నాని బదరాణి గుడతైలేనాశ్నీయాత్| ఏవం దోషాదివశాచ్ఛుంఠీం పాయయిత్వా కదాచిత్ పూర్వోక్తాని బదరాణి భక్షయిత్వాఽనంతరం క్షుధితం-అతిసంజాతబుభుక్షం, ఏనం-అతీసారిణం, గాఢవిడ్విహితైః-వాస్తుకాదిభిః, శాకైస్తథా మాంసరసైర్బహుస్నేహైర్దధిదాడిమసంస్కృతైః శాల్యోదనం భోజయేత్| అథవా తిలైర్మాషైర్ముద్గైర్వా సాధు-శోభనం కృత్వా, సాధితం శాల్యోదనం భోజయేత్| మూలకపోతా-లౌమూలకం పోతికాసంజ్ఞం దేశాంతరే ప్రసిద్ధం కురుక్షేత్రాదౌ దేశే| అత్ర భాష్యం కియత్ త్యక్తం|

Adhikarana pakvadoShe sapravAhike auShadham, annam, yavAgUH (23-24) · Śloka 24

బిల్వముస్తాక్షిభైషజ్యధాకీపుష్పనాగరైః| పక్వాతీసారజిత్తక్రే యవాగూర్దాధికీ తథా||23|| కపిత్థకచ్ఛురాఫంజీయూథికావటశోలుజైః| దాడిమీశణకార్పాసీశాల్మలీనాం చ పల్లవైః||24||

స0-బిల్వాదిభిస్తక్రే సిద్ధా యవాగూః పక్వాతీసారజిత్| దాధికీతి| కపిత్థాదిజైః పల్లవైర్దాడిమాదీనాం చ పల్లవైర్దధ్ని సిద్ధా దాధికీ యవాగూః| తథా-పక్వాతీసారజిత్|

Adhikarana pakvadoShe sapravAhike khalaH (25) · Śloka 25

కల్కో బిల్వశలాటూనాం తిలకల్కశ్చ తత్సమః| దధ్నః సరోఽమ్లః సస్నేహః ఖలో హంతి ప్రవాహికాం||25||

స0-తథా బిల్వశలాటూనాం-స్తోకకాలజాతానాం లఘూనాం బిల్వానాం, కల్కః| తథా తిలకల్కస్తత్సమో-బిల్వశలాటుసమః| తథా దధ్నః సరోఽమ్లో-న మధురః, సస్నేహో-దేశాద్యనురోధాద్ధృతాదినా స్నేహేన యథాయథం యుక్తః| అయం ఖలః సిద్ధః ప్రవాహికాం హంతి|

Adhikarana pakvadoShe sapravAhike aparAjitaH khalaH (26-28) · Śloka 28

మరిచం ధనికాఽజాజీ తిత్తిడీకం శఠీ బిడం| దాడిమం ధాతకీ పాఠా త్రిఫలా పంచకోలకం||26|| యావశూకం కపిత్థామ్రజంబూమధ్యం సదీప్యకం| పిష్టైః షంగుణబిల్వైస్తైర్దధ్ని ముద్గరసే గుడే||27|| స్నేహే చ యమకే సిద్ధః ఖలోఽయమపరాజితః| దీపనః పాచనో గ్రాహీ రుచ్యో బింబిశినాశనః||28||

స0-మరిచాదిభిః పిష్టైః షడ్గుణం బిల్వం-బిల్వమజ్జా, యేషాం మరిచాదీనాం తైః సిద్ధః| తథా పరిపక్వశ్చ దధ్ని తథా ముద్గరసే గుడే తథా యమకే చ స్నేహే| ఖలోఽయమపరాజితో నామ దీపనాదిగుణః| బింబిశినాశనః-ప్రవాహికాఘ్నః|

Adhikarana purIShakShaye yUShAH, annam, khalaH, vya~jjanam, saktavaH, mAShAH, mAMsarasaH (29-35) · Śloka 35

కోలానాం బాలబిల్వానాం కల్కైః శాలియవస్య చ| ముద్గమాషతిలానాం చ ధాన్యయూషం ప్రకల్పయేత్||29|| ఏకధ్యం యమకే భృష్టం దధిదాడిమసారికం| వర్చఃక్షయే శుష్కముఖం శాల్యన్నం తేన భోజయేత్||30|| దధ్నః సరం వా యమకే భృష్టం సగుడనాగరం| సురాం వా యమకే భృష్టాం వ్యంజనార్థం ప్రయోజయేత్||31|| ఫలామ్లం యమకే భృష్టం యూషం గృంజనకస్య వా| భృష్టాన్వా యమకే సక్తున్ స్వాదేహ్యోషావచూర్ణితాన్||32|| మాషాన్ సుసిద్ధాంస్తద్వద్వా ఋతమండోపసేవనాన్| రసం సుసిద్ధపూతం వా ఛాగమేషాంతరాధిజం||33|| పచేద్దాడిమసారామ్లం సధాన్యస్నేహనాగరం| రక్తశాల్యోదనం తేన భుంజానః ప్రపిబంశ్చ తం||34|| వర్చఃక్షయకృతైరాశు వికారైః పరిముచ్యతే| |35|

స0-కోలాదీనాం కల్కైః శాలేర్యవస్య చ కల్కైర్ముద్గాదీనాం చకల్కైరేకధ్యం-వ్యతిమిశ్రం, ధాన్యయూషం ప్రకల్పయేత్| కింభూతం ? యమకే భృష్టం తథా దధిదాడిమసారికం| వర్చఃక్షయే-పురీషక్షయే సతి, శుష్కముఖం-ముఖశోషోపద్రవాన్వితమతీసారిణం, తేన-యూషేణ, శాల్యన్నం భోజయేత్| శాలిగ్రహణేన రక్తశాల్యాదినాం గ్రహణం| అథవా, దధ్నః సరం యమకే పక్వం గుడనాగరసహితం వ్యంజనార్థం ప్రకల్పయేత్| అథవా, యమకే భృష్టాం సురాం వ్యంజనార్థం ప్రకల్పయేత్| అథవా గృంజనకస్య-హరితకవిశేషస్య, యూషం ఫలైః-దాడిమాదిభిరమ్లైః, అమ్లం-అమ్లీకృతం, వ్యంజనార్థం ప్రకల్పయేత్| యమకే స్నేహద్వయే, వా సక్తూన్ భృష్టన్ వ్యోషావచూర్ణితాన్ భక్షయేత్| తథైవ మాషాన్ సుస్విన్నాన్ ఘృతమండోపసేవనాన్ ఖాదేత్| అథవా, ఛాగమేషయోరంతరాధిజం రసం సుసిద్ధపూతం శోభనం కృత్వా పూర్వం సిద్ధం పశ్చాత్పూతం-నిర్మలీకృతం, తథా దాడిమసారేణామ్లం ధాన్యకస్నేహశుంఠీయుతం వ్యంజనార్థం పచేత్| తేన రసేన రక్తశాల్యన్నం భుంజానస్తమేవమాంసరసం ప్రపిబన్ వర్చఃక్షయకృతైర్వికారైః-"పురీషే వాయురంత్రాణి" (హృ. సూ. అ. 11/21) ఇత్యాదిభిః సుత్రస్థానోదితైః, ముచ్యతే| ప్రవాహికా వర్చఃక్షయే సతి స్యాత్| తస్మాత్తయాఽపి ముచ్యతే|

Adhikarana vAte pratihate bAlabilvAdilehaH (35-36) · Śloka 36

| బాలబిల్వం గుడం తైలం పిప్పలీం విశ్వభేషజం||35|| లిహ్యాద్వాతే ప్రతిహతే సశూలః సప్రవాహికః| |36|

సం-వాతే ప్రతిహతే ప్రవాహికాశూలవాన్ బాలబిల్వాదికం లిహ్యాత్|

Adhikarana vAte shAbaratvagAdi (36-37) · Śloka 37

| వల్కలం శాబరం పుష్పం ధాతక్యాబదరీదలం||36|| పిబేద్దధిసరక్షౌద్రకపిత్థస్వరసాప్లుతం| |37|

స0-రోధ్రత్వక్ ధాతకీపుష్పం బదరీపత్రమేతత్ దధిసరాదిభిరాప్లుతం-ఆలోడితం, పిబేత్|

Adhikarana vibaddhavAtAdau kShIrasauhityam, dhAroShNaM kShIram, eraNDashRutaM kShIram, bAlabilvaSRutaM kShIram (37-39) · Śloka 39

| విబద్ధవాతవర్చాస్తు బహుశూలప్రవాహికః||37|| సరక్తపిచ్ఛస్తృష్ణార్తః క్షీరసౌహిత్యమర్హతి| యమకస్యోపరి క్షీరం ధారోష్ణం వా ప్రయోజయేత్||38|| శృతమేరండమూలేన బాలబిల్వేన వా పునః| |39|

స0-విబద్ధే వాతవర్చసీ యస్య, తథా ప్రభుతే శూలప్రవాహికే యస్య, తథా సహరక్తేన పిచ్ఛయా చ యో వర్తతే, తథా తృష్ణయాఽఽర్తః, ఏవంవిధో నరః క్షీరసౌహిత్యం-దుగ్ధతృప్తిం, అర్హతి| అథవా, యమకం పీత్వాఽను ధారోష్ణం క్షీరం ప్రయోజయేత్| ఏరండమూలేన వా శృతం బాలబిల్వేన వా శృతం క్షీరం ప్రయోజయేత్|

Adhikarana Ame savedane mustA kShIram (39-40) · Śloka 40

| పయస్యుత్క్వాథ్య ముస్తానాం వింశతిం త్రిగుణేఽంభసి||39|| క్షీరావశిష్టం తత్పీతం హన్యాదామం సవేదనం| |40|

స0-క్షీరే త్రిగుణేఽంభసి ముస్తావింశతిం ప్రక్వాథ్య క్షీరావశిష్టం పీతమామం సరుజం హన్యాత్| అత్ర చ వింశతిభిర్ముస్తైః ప్రాయేణ పలం భవతి| సామాన్యకల్పనయా చ ముస్తాపలం షోడశభిర్ద్రవపలైరుత్క్వాథ్య చత్వారి పలాని చతుర్భాగావశేషతయా కార్యాణి| తదేవం క్షీరపలాని చత్వారి పానీయపలాని ద్వాదశ ముస్తావింశతిం దత్వా క్షీరావశిష్టం పేయమిత్యయమత్ర క్వాథక్రమో వేద్యః|

Adhikarana cirakAlapravAhikAyAM pippalIcUrNaM marIcacUrNaM ca (40-41) · Śloka 41

| పిప్పల్యాః పిబతః సూక్ష్మం రజో మరిచజన్మ వా||40|| చిరకాలానుషక్తాఽపి నశ్యత్యాశు ప్రవాహికా| |41|

స0-పిప్పల్యాః సూక్ష్మం చూర్ణం జలేన పిబతో మరిచస్య వా సూక్ష్మం చూర్ణం జలేన పిబతో బహుకాలానుషక్తాఽపి ప్రవాహికా నశ్యతి|

Adhikarana nirAmashUlAdau sakShAraM ghRutam (41-42) · Śloka 42

| నిరామరూపం శూలార్తం లంఘనాద్యైశ్చ కర్షితం||41|| రూక్షకోష్ఠమపేక్ష్యాగ్నిం సక్షారం పాయయేద్ ఘృతం| |42|

స0-నిరామరూపం తథా శూలేన పీడితం లంఘనాద్యైః కర్షితం తథా రూక్షకోష్ఠం వహ్నిమపేక్ష్య క్షారసహితం ఘృతం పాయయేత్|

Adhikarana nirAmashUlAdau dadhyAditailam (42-43) · Śloka 43

| సిద్ధం దధిసురామండే దశమూలస్య చాంభసి||42|| సింధూత్థపంచకోలాభ్యాం తైలం సద్యోర్తినాశనం| |43|

స0-దధిసురామండే దశమూలక్వాథే చ సైంధవపంచకోలకల్కేన తైలం సిద్ధం సద్యో రుజాపహం|

Adhikarana nirAmashUlAdau shuNThyAditailam (43-44) · Śloka 44

| షడ్భిః శుంఠ్యాః పలైర్ద్వాభ్యాం ద్వాభ్యాం గ్రంథ్యగ్నిసైంధవాత్||43|| తైలప్రస్థం పచేద్దధ్నా నిఃసారకరుజాపహం| |44|

స0-శుంఠీపలైః షడ్భిః పిప్పలీమూలపలద్వయేన చిత్రకపలద్వయేన సైంధవపలద్వయేన చ తైలప్రస్థం దధ్నా పచేత్| తన్నిఃసారకరుజాపహం|

Adhikarana nirAmashUlAdau mAMsadugdhAjyam (44-45) · Śloka 45

| ఏకతో మాంసదుగ్ధాజ్యం పురీషగ్రహశూలజిత్||44|| పానానువాసనాభ్యంగప్రయుక్తం తైలమేకతః| తద్ధి వాతజితామగ్ర్యం శూలం చ విగుణోఽనిలః||45||

స0-ఏకతః-ఏకస్మిన్ పురీషగ్రహశూలజిత్త్వపక్షే, మాంసదుగ్ధాజ్యం త్రయమేతత్ ప్రయుక్తం పురీషగ్రహశూలజిత్| ఏకతః-ఏకస్మిన్ శూలజిత్త్వపక్షే, పానానువాసనాభ్యంగైః ప్రయుక్తం తైలం పురీషగ్రహశూలజిత్ 'సంపద్యతే ఇతి వాక్యశేషః| కథమేవం ? ఇత్యాహ-తద్ధీత్యాది| తత్-తైలం, యస్మాత్సర్వేషాం వాతజితామగ్న్యం-ప్రధానం| శూలం చ విగుణోఽనిలః-ప్రకుపితః పవనో, నాపరః కశ్చిత్| శూలానిలయోః కార్యకారణభావాహ్యతిరేకే సత్యపి శూలస్య వాతకార్యస్య వాతప్రకోపే సత్యవినాభావిత్వం సూచయితుం శూలం చ విగుణోఽనిల ఇత్యేవముక్తం| కుపితశ్చేద్వాయురుత్పన్నమేవ శూలమిత్యర్థః|

Adhikarana nirAmashUlAdau pAnAdiprayuktaM tailaM shreShTham, shreShThatve kAraNam (46-47) · Śloka 47

వాయోర్వైగుణ్యే కోపే ధాతుక్షయ ఏవాత్ర హేతుః| అత ఏవాహ ధాత్వంతరోపమర్దేద్ధశ్చలో వ్యాపీ స్వధామగః| తైలం మందానలస్యాపి యుక్త్యా శర్మకరం పరం||46|| వాయ్వాశయే సతైలే హి బింబిసీ నావతిష్ఠతే| |47|

స0-వాయుమపేక్ష్యాన్యే పిత్తశ్లేష్మాదయో-ధాత్వంతరాః, తేషాముపమర్దః-అన్యథాభావః, తేన ఇద్ధః-ఉద్ధతః, చలో-వాయ్వాఖ్యః, స వ్యాపీ-సకలశరీరవ్యాపనశీలోఽపి, స్వధామగః-పక్వాశయస్థః, తత్రాధిక్యేన తస్య వృత్తేః, అస్యామవస్థాయామస్యాతీసారిణస్తైలం మందానలస్యాపి యుక్త్యా-యోగవిశేషేణ, పరం-అతిశయేన, శర్మకరం, రోగస్య దుఃఖహేతోః శమనాత్| అపిశబ్దాత్కిముదీప్తాగ్నేరతీసారిణో న సుఖకరం భవతి ? అత్రైవ హేతుమాహ-వాయ్వాశయే-పక్వాశయాఖ్యే, సతైలే బింబిసీ-ప్రవాహికా, నావతిష్ఠతేస్థితిం న ప్రాప్నోతి|

Adhikarana shreShThatve kAraNantarAni (47) · Śloka 47

క్షీణే మలే స్వాయతనచ్యుతేషు దోషాంతరేష్వీరణ ఏకవీరే| కో నిష్టనంప్రాణితి కోష్ఠశూలీ నాంతర్బహిస్తైలపరో యది స్యాత్||47||

స0-మలే-పురీషాఖ్యే, క్షీణే తథా దోషాంతరేషు-వాతవివర్జితేషు పిత్తకఫాదిషు, ఆయతనచ్యుతేషు-స్వాధారభ్రష్టేషు, వ్యక్త్యపేక్షయా బహువచనం, ఈరణే-వాయౌ, ఏకవీరే-ఏకనాయకే, శేషదోషాణాం స్వస్థానభ్రష్టత్వాత్కోఽతీసారీ నిష్టనన్-ప్రవాహికాం కుర్వన్, ప్రాణితి ?-న కశ్చిజ్జీవతి| యది నాంతర్బహిః-ఉభయత్ర, పానానువాసనాభ్యంగైః, తైలపరః-అతిశయేన తైలసైవీ, న స్యాత్| ఆక్రందనపూర్వం సశూలముపవేశనం-నిష్ఠనన్నుచ్యతే| ఇంద్రవజ్రావృత్తం|

Adhikarana gudashUlaBraMshayorGRutam (48-49) · Śloka 49

| గుదరుగ్భ్రంశయోర్యుంజ్యాత్సక్షీరం సాధితం హవిః||48|| రసే కోలామ్లచాంగేర్యోర్దధ్ని పిష్టే చ నాగరే| |49|

స0-గుదరుజి గుదభ్రంశే చ ఘృతం సక్షీరం కోలాదిరసే దధ్ని నాగరే చ కల్కితే పక్వం యుంజ్యాత్| అత్ర చ క్షీరం సర్పిఃప్రమాణం ఘృతాత్కోలాదిరసాదికం చతుర్గుణం శుంఠీతశ్చతుర్గుణం ఘృతమితి పాకక్రమః|

Adhikarana gudashUlaBraMshayoranyadghRutam (49-50) · Śloka 50

తైరేవ చామ్లైః సంయోజ్య సిద్ధం సుశ్లక్ష్ణకల్కితైః||49|| ధాన్యోషణబిడాజాజీపంచకోలకదాడిమైః| |50|

స0-తైరేవ- పూర్వోక్తైః కోలాదిభిరమ్లైః, సంయోజ్య సూక్ష్మరజీకృతైశ్చ ధాన్యకాదిభిః సిద్ధం ఘృతం పూర్వగుణం|

Adhikarana gudashUlaBraMshayorsnehabastiH (50-51) · Śloka 51

| యోజయేత్స్నేహబస్తిం వా దశమూలేన సాధితం||50|| శఠీశతాహ్వాకుష్ఠైర్వా వచయా చిత్రకేణ వా| |51|

స0-గుదశూలీ చ దశమూలేన సాధితం హవిః-ఘృతం, స్నేహబస్తిం వా యోజయేత్| శఠ్యాదిభిర్వా సాధితం వచయా వా సాధితం చిత్రకేణ వా సాధితం యోజయేత్| తచ్చ పూర్వగుణం|

Adhikarana pravAhaNAdau anuvAsanam (51-52) · Śloka 52

| ప్రవాహణే గుదభ్రంశే మూత్రాఘాతే కటిగ్రహే||51|| మధురామ్లైః శృతం తైలం ఘృతం వాఽప్యనువాసనం| |52|

స0-ప్రవాహణాదిషు మధురామ్లైః శృతం తైలం ఘృతం వాఽనువాసనం యోజయేత్|

Adhikarana gudaBraMSe~antaHpraveSaH goH PaNAbandhaH (52-53) · Śloka 53

| ప్రవేశయేహ్గుదం ధ్వస్తమభ్యక్తం స్వేదితం మృదు||52|| కుర్యాచ్చ గోఃఫణాబంధం మధ్యచ్ఛిద్రేణ చర్మణా| |53|

స0-గుదం ధ్వస్తం సధభ్యక్తం స్వేదితం చ మృదు కృత్వాఽంతః ప్రవేశయేత్| గోఃఫణాబంధం చర్మణా మధ్యచ్ఛిద్రవతా కుర్యాత్|

Adhikarana gudaBraMSe pa~jcamUlAditailam (53-54) · Śloka 54

| పంచమూలస్య మహతః క్వాథం క్షీరే విపాచయేత్||53|| ఉందురం చాంత్రరహితం తేన వాతఘ్నకల్కవత్| తైలం పచేద్గుదభ్రంశం పానాభ్యంగేన తజ్జయేత్||54||

స0-మహతః పంచమూలస్య-బిల్వాదేః క్వాథం తైలసమం కృత్వా క్షీరే విపాచయేత్| ఉందురుం చాంత్రరహితం తస్మిన్నేవ క్షీరే విపాచయేత్| తేనైవ క్షీరేణ్ తైరేణ తైలం పచేత్| కింభూతం? వాతఘ్నకల్కవత్| వాతఘ్నానాం-రాస్నైరండాదీనాం కల్కః, స యస్యాస్తి వాతఘ్నకల్కవత్| ఉందురోరత్ర రాస్నాద్యఘ్రుతానుసారేణ ప్రమాణం నిరుప్య కార్యం| తత్రైవం పఠ్యతే (చరకే చి.అ.18/42)-"తులార్ధం చాజమాంసస్య" ఇతి| ఏవం మాయురాదిష్వపి ఘృతేషు (హృ.ఉ.అ.24/47) మయూరాదీనాం ప్రమాణం చింత్యం| తేన తైలం పచేదితి వచనాచ్చ క్షీరం తైలాచ్చతుర్గుణం కార్యం| అత్ర ద్రవస్యాపరస్యాభావాత్తైలాచ్చ ద్రవం చతుర్గుణం కార్యమితి పాకక్రమః| తస్మాన్నాన్యస్నేహవదత్ర క్షీరం గ్రాహ్యం| అన్యత్ర హ్యేవమధీతం-"ద్రవ్యాచ్చతుర్గుణః స్నేహః స్నేహాత్క్వాథశ్చతుర్గుణః| క్షీరం స్నేహసమం" ఇతి| బహుక్షీరత్వేన వాతకార్యస్య గుదభ్రంశాఖ్యస్య శీఘ్రం శమం కరోతి, ఇతి చతుర్గుణమేవాత్ర క్షీరం న్యాయ్యం|

Adhikarana pittAtisAre sAme la~gghanam (55) · Śloka 55

పైత్తే తు సామే తీక్ష్ణోష్ణవర్జ్యం ప్రాగివ లంఘనం| |55|

స0-పైత్తే త్వతీసారే సామే ప్రాగివ-యథా వాతాతీసారే పూర్వం లంఘనం శరీరలాఘవం కర్తుం యత్కర్మ ద్రవ్యం వా నిర్దిష్టం తత్సర్వం, తీక్ష్ణోష్ణవర్జ్యం 'అస్మిన్ కార్యం' ఇతి శేషః|

Adhikarana pittAtisAre sAme pAnIyam, annam (55-56) · Śloka 56

| తృడ్వాన్ పిబేత్ షడంగాంబు సభూనింబం ససారివం||55|| పేయాది క్షుధితస్యాన్నమగ్నిసంధుక్షణం హితం| బృహత్యాదిగణాభీరుద్విబలాశూర్పపర్ణిభిః||56||

స0-స పిత్తాతీసారీ తృడ్వాన్ షడంగాంబు-జ్వరచికిత్సితోక్తం (హృ. చి. అ. 1/15), భూనింబసారివాభ్యాం సహితం పిబేత్, అర్ధమష్టాంగజలం తేన పేయమిత్యవతిష్ఠతే| క్షుధితస్య-అతిశయేన బుభుక్షితస్య, పేయాద్యన్నమగ్నిసంధుక్షణం హితం| [ కింభూతం? ] బృహత్యాదినా గణేనాభీరుణా తథా బలాద్వయేన శూర్పపర్ణీద్వయేన చ సాధితం|

Adhikarana pittAtisAre sAme kuTajAdicUrNam, pAThAdicUrNam, ativiShAbilvAdikvAthaH, ativiShAmUrvAdikvAthaH, ativiShAshuNThyAdikvAthaH (57-59) · Śloka 59

పాయయేదనుబంధే తు సక్షౌద్రం తండులాంభసా| కటుజస్య ఫలం పిష్టం సవల్కం సఘుణప్రియం||57|| పాఠావత్సకబీజత్వగ్దార్వీగ్రంథికశుంఠి వా| క్వాథం వాఽతివిషాబిల్వవత్సకోదీచ్యముస్తజం||58|| అథవాఽతివిషామూర్వానిశేంద్రయవతార్క్ష్యజం| సమధ్వతివిషాశుంఠీముస్తేంద్రయవకట్ఫలం||59||

స0-ఏవం లంఘనపేయాదికే కృతేఽప్యనుబంధేఽతీసారస్య సతి, తమతీసారిణం కుటజస్య ఫలం-శక్రయవాఖ్యం, పిష్టం సవల్కం-ప్రకృత్త్వాత్తస్యైవ కుటజస్య త్వచా యుక్తం, తథా సఘుణప్రియం తథా సక్షౌద్రం తండులాంభసా పాయయేత్| అథవా, పాఠాదిపిష్టం తండులాంభసా సక్షౌద్రం తమతీసారిణం పాయయేత్| అథవా, క్వాథమతివిషాదిజం తం పాయయేత్| అథవా, అతివిషామూర్వాదిజం పాయయేత్| తార్క్ష్యం-రసాంజనం| సమధ్విత్యాది| సమాక్షికమతివిషాదికం క్వాథీకృతం వా పాయయేత్|

Adhikarana pittAtisAre sAme vatsakabIjakvAthaH, mustAkvAthaH, shAlmalIvRuntakvAthaH (60-61) · Śloka 61

పలం వత్సకబీజస్య శ్రపయిత్వా రసం పిబేత్| యో రసాశీ జయేచ్ఛీఘ్రం స పైత్తం జఠరామయం||60|| ముస్తాకషాయమేవం వా పిబేన్మధుసమాయుతం| సక్షౌద్రం శాల్మలీవృంతకషాయం వా హిమాహ్వయం||61||

స0-వత్సకబీజస్య వా పలం జలేన క్వాథయిత్వా తద్రసం యో మాంసరసాశీ సన్ పిబేత్ స పిత్తజమతీసారం జయేత్| ఏవం ప్రాగ్వత్, ముస్తాకషాయం-ముస్తానాం పలం శ్రపయిత్వా, మధుసమాయుతం రసాశీ సన్ క్వాథం పిబేత్ స పైత్తం జఠరామయం జయేత్| శాల్మలీవృంతకషాయం వా హిమాహ్వయం-శీతకషాయం, సక్షౌద్రం వా పిబేత్|

Adhikarana pittAtisAre sAme kirAtatiktakAdicUrNam, kaTa~gkaTeryAdi cUrNam, tilAdicUrNam, nAgarAdicUrNam (62-64) · Śloka 64

కిరాతతిక్తకం ముస్తం వత్సకం సరసాంజనం| కటంకటేరీ హ్రీబేరం బిల్వమధ్యం దురాలభా||62|| తిలా మోచరసం రోధ్నం సమంగా కమలోత్పలం| నాగరం ధాతకీపుష్పం దాడిమస్య త్వగుత్పలం||63|| అర్ధశ్లోకైః స్మృతా యోగాః సక్షౌద్రాస్తండులాంబునా| |64|

స0-కిరాతతిక్తాదయశ్చత్వారో యోగా అర్ధశ్లోకైః స్మృతాః సమాక్షికాస్తండులజలేన యోజ్యాః|

Adhikarana pittAtisAre pakve nishAdikvAthaH (64) · Śloka 64

| నిశేంద్రయవరోధ్నైలాక్వాథః పక్వాతిసారజిత్||64||

స0-నిశాదిక్వాథః పక్వాతీసారజిత్|

Adhikarana pittAtisAre pakve rodhrAdigaNakvAthaH, ambaShThAdigaNakvAthaH, priya~ggvAdigaNakvAthaH (65) · Śloka 65

రోధ్రాంబష్ఠాప్రియంగ్వాదిగణాంస్తద్వత్ పృథక్ పిబేత్| |65|

స0-రోధ్రాదీన్ గణాన్ పృథక్ [తద్వత్-] సమాక్షికాంస్తథైవ తండులాంభసా, పిబేత్|

Adhikarana pittAtisAre pakve peyAvilepI khalAH (65-66) · Śloka 66

| కట్వంగవల్కయష్ట్యాహ్వఫలినీదాడిమంకురైః||65|| పేయావిలేపీఖలకాన్ కుర్యాత్సదధిదాడిమాన్| తద్వద్దధిత్థబిల్వామ్రజంబుమధ్యైః ప్రకల్పయేత్||66||

స0-కట్వంగత్వగాదిభిః పేయాదీన్ సదధిదాడిమాన్ కుర్యాత్| తథైవ దధిత్థాదిభిః పేయాదీన్ సదధిదాడిమాన్ కల్పయేత్| దధిత్థః-కపిత్థః|

Adhikarana pittAtisAre pakve ajApayaH, virecanam (67) · Śloka 67

అజాపయః ప్రయోక్తవ్యం నిరామే, తేన చేచ్ఛమః| దోషాధిక్యాన్న జాయేత బలినం తం విరేచయేత్||67||

స0-అజాపయః పథ్యం నిరామే స్మృతం| తేన-అజాక్షీరేణ, యది దోషాధిక్యాద్ధేతోః శమో న భవేత్ తదా తం బలవంతం విరేచయేత్-న దుర్బలం|

Adhikarana pittAtisAre pakve virekArtham palAshaPalakvAthaH (68-69) · Śloka 69

వ్యత్యాసేన శకృద్రక్తముపవేశ్యేత యోఽపి వా| పలాశఫలనిర్యూహం యుక్తం వా పయసా పిబేత్||68|| తతోఽను కోష్ణం పాతవ్యం క్షీరమేవ యథాబలం| ప్రవాహితే తేన మలే ప్రశామ్యత్యుదరమయః||69||

స0-వ్యత్యాసః-పరస్పరక్షేపణం, శకృద్రక్తం క్షిపతి రక్తం శకృత్క్షిపత్యేవం వ్యత్యాసః, తేన య ఉపవేశ్యేత స పలాశఫలక్వాథం కేవలం పిబేదథవా పయసా యుక్తం| తతః-తత్కషాయం పీత్వాఽనంతరం, కోష్ణం క్షీరమేవ యథా-బలం-బలానతిక్రమేణ, పేయం| తేనక్షీరేణ, మలే ప్రవాహితే-నిఃసారితే సతి, అతీసారః శామ్యతి|

Adhikarana pittAtisAre pakve trAyamANAkvAthaH (70) · Śloka 70

పలాశవత్ప్రయోజ్యా వా త్రాయమాణా విశోధనీ| |70|

స0-పలాశం యథా తథా త్రాయమాణా విశోధనాయ ప్రయోజ్యా|

Adhikarana pittAtisAre pakve anuvAsanam (70-71) · Śloka 71

| సంసర్గ్యాం క్రియమాణాయాం శూలం యద్యనువర్తతే||70|| స్రుతదోషస్య తం శీఘ్రం యథావహ్న్యనువాసయేత్| |71|

స0-స్రుతదోషస్య-అపచితమలస్యాతీసారిణః, సంసర్గ్యాం క్రియమాణాయాం-పేయాదికే క్రమే విధీయమానే, యది శూలమనువర్తతేనిర్వృత్తిం న యాతి, తం-ఆతురం, ఆశు యథావహ్ని-అగ్న్యనతిక్రమేణ, అనువాసయేత్|

Adhikarana pittAtisAre pakve anuvAsanaghRutam (71-72) · Śloka 72

| శతపుష్పావరీభ్యాం చ బిల్వేన మధుకేన చ||71|| తైలపాదం పయోయుక్తం పక్వమన్వాసనం ఘృతం| |72|

స0-శతపుష్పాదిభిస్తైలపాదం క్షీరయుతం ఘృతం పక్వమనువాసనం స్యాత్|

Adhikarana pittAtisAre pakve picCAbastiH (72) · Śloka 72

| అశాంతావిత్యతీసారే పిచ్ఛాబస్తిః పరం హితః||72||

స0-ఇతి-అనేన ప్రకారేణ కృతేన, అతీసారస్యాశాంతౌ సత్యాం పరం-అనంతరం, పిచ్ఛాబస్తిః-వక్ష్యమాణో, హితః| అల్పయా మాత్రయా నిరుహాఖ్యో బస్తిః-పిచ్ఛాబస్తిః|

Adhikarana pittAtisAre pakve picCAbastyarthaM dravyaM vidhistatPalaM ca (73-76) · Śloka 76

పరివేష్ట్య కుశైరాద్రైరార్ద్రవృంతాని శాల్మలేః| కృష్ణమృత్తికయాఽఽలిప్య స్వేదయేద్గోమయాగ్నినా||73|| మృచ్ఛోషే తాని సంక్షుద్య తత్పిండం ముష్టిసమ్మితం| మర్దయేత్పయసః ప్రస్థే పూతేనాస్థాపయేత్తతః||74|| నతయష్ట్యాహ్వకల్కాజ్యక్షౌద్రతైలవతాఽను చ| స్నాతో భుంజీత పయసా జాంగలేన రసేన వా||75|| పిత్తాతిసారజ్వరశోఫగుల్మ సమీరణాస్రగ్రహణీవికారాన్| జయత్యయం శీఘ్రమతిప్రవృత్తిం విరేచనాస్థాపనయోశ్చ బస్తిః||76||

స0-ఆర్ద్రైః-అశుష్కైర్దర్భైః, శాల్మలేరార్ద్రవృంతాని-కుసుమబంధనాని, పరివేష్ట్య తతః కృష్ణమృత్తికయాఽఽలిప్య గోమయాగ్నినా స్వేదయేత్| మృచ్ఛోషే సతి తాని సంక్షుద్య-సంచూర్ణ్య, తం పిండం ముష్టిసమ్మితం-పలప్రమాణం, పయసః ప్రస్థే మర్దయేత్| తేన చ పూతేనానంతరం నతాదిమతాఽఽస్థాపయేత్| నతం-తగరం| పుటపాకానాం చ సర్వేషామయమేవ విధిః| ఆస్థాపితశ్చ పశ్చాత్| స్నాతః పయసా భుంజీత, సాత్మ్యాదివశాజ్జాంగలరసేన వా| అయం-బస్తిః ప్రయుక్తం, పిత్తాతీసారాదీన్ విరేచనాస్థాపనయోశ్చాతిప్రవృత్తిం-దోషాణామతియోగం, జయతి| ఏతదుక్తం భవతి,-బహుదోషస్య యా ప్రవృత్తిర్విరేచనవిషయే ఆస్థాపనవిషయే వా తాం చ ప్రయుక్తాఽయం జయతి| ఉపజాతిః|

Adhikarana pittAtisAre pakve kuTajaPANitam (77) · Śloka 77

ఫాణితం కుటజోత్థం చ సర్వాతీసారనాశనం| వత్సకాదిసమాయుక్తం సాంబష్ఠాది సమాక్షికం||77||

స0-కుటజోత్థం చ ఫాణితం వత్సకాదియుక్తమంబష్ఠాదిసహితం మాక్షీకయుక్తం సర్వాతీసారః-ఆమాతీసారః పక్వాతీసారశ్చ, తస్య నాశనం స్యాత్|

Adhikarana pittAtisAre cirotthitAdau puTapAkAH (78) · Śloka 78

నీరుఙ్నిరామం దీప్తాగ్నేరపి సాస్రం చిరోత్థితం| నానావర్ణమతీసారం పుటపాకైరుపాచరేత్||78||

స0-నీరుక్ చాసౌ నిరామశ్చ నీరుఙ్నిరామస్తమతీసారం, అపి సాస్రం-అపిశబ్దాత్కిముత నిరస్రం?, తం తథాభూతం చోరోత్థితం, తథా నానావర్ణం-అనేకవర్ణం, దీప్తాగ్నేః పుటపాకైరుపాచరేత్|

Adhikarana pittAtisAre dIrghavRuntapuTapAkaH (79-80) · Śloka 80

త్వక్పిండాద్దీర్ఘవృంతస్య శ్రీపర్ణీపత్రసంవృతాత్| మృల్లిప్తాదగ్నినా స్విన్నాద్రసం నిష్పీడితం హిమం||79|| అతీసారీ పిబేద్యుక్తం మధునా సితయాఽథవా| |80|

స0-త్వచః పిండస్త్వక్పిండః, దీర్ఘవృంతస్య త్వక్పిండః, తస్మాత్, కాశ్మర్యపత్రసంఛాదితాత్ మృల్లిప్తాత్ సామాన్యోక్తావపి కృష్ణమృత్తికయా లిప్తాదితి వేద్యం| ప్రాగుక్తం హి (శ్లో.73)-"కృష్ణమృత్తికయాఽఽలిప్య" ఇతి| అనంతరమగ్నినా స్విన్నాద్రసం నిష్పీడితం శీతం కృత్వాఽతీసారీ మధునా యుక్తమథవా సితయా యుక్తం పిబేత్| దీర్ఘవృంతః-శ్యోనాకః|

Adhikarana pittAtisAre kShIridrumapuTapAkAH, kaTva~ggayogaH (80-81) · Śloka 81

| ఏవం క్షీరిద్రుమత్వగ్భిస్తత్ప్రరోహైశ్చ కల్పయేత్||80|| కట్వంగత్వగ్ఘృతయుతా స్వేదితా సలిలోష్మణా| సక్షౌద్రా హంత్యతీసారం బలవంతమపి ద్రుతం||81||

స0-ఏవం-అనేన ప్రకారేణ, క్షీరిద్రుమాణాం త్వగ్భిస్తత్ప్రరోహైః-కోమలైర్విగతమూలైశ్చ, కల్పయేత్| ప్రరోహాః-అంకురా ఇత్యన్యే| శ్యోనాకత్వక్ ఘ్రుతయుతా తథోష్ణసలిలోష్మణా స్వేదితా మాక్షికయుక్తాఽతీసారం బలవంతమపి శీఘ్రం హంతి|

Adhikarana raktAtisare nidAnalakShaNe, padmotpalAdishRutaM CAgapayaH, pAne Bojane gudasecane ca (82-84) · Śloka 84

పిత్తాతిసారీ సేవేత పిత్తలాన్యేవ యః పునః| రక్తాతిసారం కురుతే తస్య పిత్తం సతృడ్జ్వరం||82|| దారుణం గుదపాకం చ తత్ర ఛాగం పయో హితం| పద్మోత్పలసమంగాభిః శృతం మోచరసేన చ||83|| సారివాయష్టిరోధ్రైర్వా ప్రసవైర్వా వటాదిజైః| సక్షౌద్రశర్కరం పానే భోజనే గుదసేచనే||84||

స0-పిత్తాతీసారీ పిత్తలాన్యేవాన్నపానాని యః సేవతే, తస్య పిత్తం కర్తృ రక్తాతీసారం కురుతే| కింభూతం? తృష్ణాజ్వరయుతం| తథా దారుణం గుదపాకం కరోతి| తత్ర-ఏవంవిధేఽతీసారే, ఛాగం క్షీరం పద్మాదిభిర్మోచరసేన చ శృతం హితం| అథవా, సారివాదిభిః శృతం ఛాగం క్షీరం హితం అథవా, వటాదిజైః పల్లవైః శృతం క్షౌద్రశర్కరాన్వితం పానే భోజనే గుదసేకే చ ఛాగం పయో హితం|

Adhikarana raktAtisAre pAnAdau rasayUShAdayo~anamlAH, kAshmaryaPalayUShaH (85) · Śloka 85

తద్వద్రసాదయోఽనమ్లాః సాజ్యాః పానాన్నయోర్హితాః| కాశ్మర్యఫలయూషశ్చ కించిదమ్లః సశర్కరః||85||

స0-తథైవ రసయూషాదయోఽనమ్లాః సఘృతాః పానాన్నయోర్హితాః| కాశ్మర్యఫలయూషశ్చ కించిదమ్లః సశర్కరో హితః|

Adhikarana raktAtisAre peyA, navanItaM prAgBaktam (86-87) · Śloka 87

పయస్యర్ధోదకే ఛాగే హ్రీబేరోత్పలనాగరైః| పేయా రక్తాతిసారఘ్నీ పృశ్నిపర్ణీరసాన్వితా||86|| ప్రాగ్భక్తం నవనీతం వా లిహ్యాన్మధుసితాయుతం| |87|

స0-ఛాగే పయస్యర్ధోదకే వాలకోత్పలనాగరైః పృశ్నిపర్ణీక్వాథేన చ యుక్తా పేయా రక్తాతీసారం హంతి| అథవా నవనీతం ప్రాగ్భక్తం మధుశర్కరాన్వితం లిహ్యాత్|

Adhikarana raktAtisAre AjaM mArgaM vA raktam, kShIrodbhavaM ghRutam (87-88) · Śloka 88

| బలిన్యస్రేఽస్రమేవాజం మార్గం వా ఘృతభర్జితం||87|| క్షీరానుపానం క్షీరాశీ త్ర్యహం క్షీరోద్భవం ఘృతం| కపింజలరసాశీ వా లిహన్నారోగ్యమశ్రుతే||88||

స0-ప్రవృద్ధే రక్తే ఛాగం రక్తమథవా మార్గం-మృగసంబంధి రక్తం, ఘృతభర్జితం భుంజీత, ఏవకారాన్న త్వపరం కించిదజస్య మృగస్య చేతి గమ్యతే| ఉభయమపి క్షీరానుపానం క్షీరాశీ చ సన్ భుంజీత| అథవా, క్షీరోద్భవం ఘృతం త్ర్యహం లిహన్ కపింజలరసాశనో నర ఆరోగ్యం ప్రాప్నోతి|

Adhikarana raktAtisAre shatAvarIkalkaH (89) · Śloka 89

పీత్వా శతావరీకల్కం క్షీరేణ క్షీరభోజనః| రక్తాతిసారం హంత్యాశు తయా వా సాధితం ఘృతం||89||

స0-శతావరీకల్కం క్షీరేణ పీత్వా క్షీరాశీ సన్ రక్తాతీసారం ద్రాగేవ పరాకరోతి| అథవా, తయా-శతావర్యా, పక్వం ఘృతం రక్తాతీసారం హంతి|

Adhikarana raktAtisAre lAkShAdisiddhaM ghRutam (90-91) · Śloka 91

లాక్షానాగరవైదేహీకటుకాదార్వివల్కలైః| సర్పిః సేంద్రయవైః సిద్ధం పేయామండావచారితం||90|| అతీసారం జయేచ్ఛీఘ్రం త్రిదోషమపి దారుణం| |91|

స0-లాక్షాదిభిః సిద్ధం ఘ్రుతం పేయామండేనావచారితం శీఘ్రం త్రిదోషమప్యతీసారం ఘోరం జయతి| అపిశబ్దాద్రక్తాతీసారమపి|

Adhikarana raktAtisAre kRuShNamRudAdikam, priya~ggukalkaH (91-92) · Śloka 92

| కృష్ణమృచ్ఛంఖయష్ట్యాహ్వక్షౌద్రాసృక్తండులోదకం||91|| జయత్యస్రం ప్రియంగుశ్చ తండులాంబుమధుప్లుతా| |92|

స0-కృష్ణమృదాదికం తండులజలాలోడితం రక్తం జయతి| తథా, తండులాంబుమధుయుక్తా ప్రియంగూ రక్తం జయతి|

Adhikarana raktAtisAre kRuShNatilakalkaH (92-93) · Śloka 93

| కల్కస్తిలానాం కృష్ణానాం శర్కరాపాంచభాగికః||92|| ఓజేన పయసా పీతః సద్యో రక్తం నియచ్ఛతి| |93|

స0-పంచమో భాగః పంచభాగః, స యస్యాస్తి స పాంచభాగికః| కోఽసౌ? కృష్ణాతిలానాం కల్కః, శర్కరాయాః పాంచభాగికః కృష్ణతిలానాం కల్కః ఛగలీక్షీరేణ పీతః సన్ సద్యో రక్తం నియచ్ఛతి|

Adhikarana raktAtisAre candanakalkaH (93-94) · Śloka 94

| పీత్వా సశర్కరాక్షౌద్రం చందనం తండులాంబునా||93|| దాహతృష్ణాప్రమోహేభ్యో రక్తస్రావాచ్చ ముచ్యతే| |94|

స0-తండులజలేన చందనం శర్కరామాక్షికాన్వితం పీత్వా దాహాదిభ్యో ముచ్యతే| ముచ్యత ఇతి కర్మకర్తరి తఙ్|

Adhikarana raktAtisAre gudadAhapAkayoH seka lepAH (94) · Śloka 94

| గుదస్య దాహే పాకే వా సేకలేపా హితా హిమాః||94||

స0-గుదస్య దాహే పాకే చ సతి సేకలేపా హిమా హితాః|

Adhikarana raktAtisAre sashUlaraktAdau picCAbastiH (95-96) · Śloka 96

అల్పాల్పం బహుశో రక్తం సశూలముపవేశ్యతే| యదా విబద్ధో వాయుశ్చ కృచ్ఛ్రాచ్చరతి వా న వా||95|| పిచ్ఛాబస్తిం తదా తస్య పూర్వోక్తముపకల్పయేత్| |96|

స0-అల్పమల్పం పునః పునః శూలేన సహ యశ్చ బహుశో రక్తముపవేశ్యతే| వాయుశ్చ యద విబద్ధో-నానులోమగః, అత ఏవ కృచ్ఛ్రేణ చరతి న వా చరతి తదా తస్య-పురుషస్య, పూర్వోక్తం-"త్వక్పిండాత్" (శ్లో.79) ఇత్యాదికం పిచ్ఛాబస్తిముపకల్పయేత్|

Adhikarana raktAtisAre shiMshipAdikvAthasya picCAbastiH (96-98) · Śloka 98

| పల్లవాన్ జర్జరీకృత్య శింశిపాకోవిదారయోః||96|| పచేద్యవాంశ్చ స క్వాథో ఘృతక్షీరసమన్వితః| పిచ్ఛాస్రుతౌ గుదభ్రంశే ప్రవాహణరుజాసు చ||97|| పిచ్ఛాబస్తిః ప్రయోక్తవ్యః క్షతక్షీణబలావహః| |98|

స0-శింశిపాకోవిదారయోః పల్లవాన్ జర్జరీకృత్య యవాంశ్చ పచేత్| స క్వాథో ఘృతక్షీరసంయుక్తః పిచ్ఛాస్రుత్యాదిషు పిచ్ఛాబస్తిః ప్రయోక్తవ్యః| స చ క్షతక్షీణానాం బలప్రదః|

Adhikarana raktAtisAre anuvAsanArthaM ghRutam (98) · Śloka 98

| ప్రపౌండరీకసిద్ధేన సర్పిషా చానువాసనం||98||

స0-ప్రపౌండరీకపక్వేన ఘృతేనానువాసనం చ ప్రయోక్తవ్యం|

Adhikarana raktAtisAre shatAvarIghRutalehaH (99) · Śloka 99

రక్తం విట్సహితం పూర్వం పశ్చాద్వా యోఽతిసార్యతే| శతావరీఘృతం తస్య లేహార్థముపకల్పయేత్||99||

స0-రక్తం విశా సహితమథవా పూర్వం పశ్చాద్వా యోఽతిసార్యతే తస్య లేహార్థం శతావరీఘృతకల్పయేత్|

Adhikarana raktAtisAre navanItasharkarAmadhuyogaH (100) · Śloka 100

శర్కరార్ధాంశకం లీఢం నవనీతం నవోద్ధృతం| క్షౌద్రపాదం జయేచ్ఛీఘ్రం తం వికారం హితాశినః||100||

స0-నవనీతం నవం శర్కరాయా ఆర్ధభాగేన యుక్తం మాక్షికచతుర్థప్రమాణం మాక్షికస్య చతుర్థభగేనాన్వితం లీఢం తం-పూర్వోక్తం, వికారం హితాహారస్య జయేత్|

Adhikarana raktAtisAre nyagrodhAdighRutam (101-102) · Śloka 102

న్యగ్రోధోదుంబరాశ్వత్థశుంగానాపోథ్య వాసయేత్| అహోరాత్రం జలే తప్తే ఘృతం తేనాంభసా పచేత్||101|| తదర్ధశర్కరాయుక్తం లేహయేత్క్షౌద్రపాదికం| అధో వా యది వాఽయూర్ధ్వం యస్య రక్తం ప్రవర్తతే||102||

స0-అధో వా ఊర్ధ్వం వా యస్య రక్తం ప్రవర్తతే, స న్యగ్రోధాదీనాం శుంగాన్ ఆపోథ్య-జర్జరీకృత్య, తప్తే జలేఽహోరాత్రం వాసయేత్| తేనాంబునా ఘృతం పచేత్| తచ్చ-ఘృతం, శర్కరాయా అర్ధభాగేన యుక్తం మాక్షికచతుర్థాశకం లేహయేత్| పూర్వగుణం|

Adhikarana shleShmAtisAre vAtoktaM pAcanam, bilvAdikvAthaH, vacAdikvAthaH, pippalImUlAdikvAthaH (103-105) · Śloka 105

శ్లేష్మాతిసారే వాతోక్తం విశేషాదామపాచనం| కర్తవ్యమనుబంధేఽస్య పిబేత్పక్త్వాఽగ్నిదీపనం||103|| బిల్వకర్కటికాముస్తప్రాణదావిశ్వభేషజం| వచావిడంగభూతీకధానకామరదారు వా||104|| అథవా పిప్పలీమూలపిప్పలీద్వయచిత్రకం| |105|

స0-శ్లేష్మతీసారే వాతాతీసారోక్తం యదామపాచనం తద్విశేషాత్తత్ర కర్తవ్యం, న తథా వాతాతీసారోక్తోఽన్య ఉపక్రమః కార్య ఇతి విశేషశబ్దస్యార్థః| అస్య-అతీసారస్య, అనుబంధే-చికిత్సాయాం సమ్యక్ కృతాయామప్యశమే సతి, బిల్వకర్కటికాదికం పకత్వా పానమగ్నిదీపనం పిబేత్| అథవా, వచాదీని పిబేత్| అథవా, పిప్పలీమూలాదికం పక్త్వాఽగ్నిదీపనం పిబేత్|

Adhikarana shleShmAtisAre pAThAdikvAthaScUrNaM vA (105-106) · Śloka 106

| పాఠాగ్నివత్సకగ్రంథితిక్తాశుంఠీవచాభయాః||105|| క్వథితా యది వా పిష్టాః శ్లేష్మాతీసారభేషజం| |106|

స0-ఏతే పాఠాదయః క్వథితాః పాచనన్యాయేన, చూర్ణితా వా శ్లేష్మాతీసారభేషజమితి| అత్రాపి వక్ష్యమాణం సింహావలోకనన్యాయేనా కోష్ణవారిణా ఇత్యేతత్సంబధ్యతే|

Adhikarana shleShmAtisAre sauvarcalAdi cUrNam (106-107) · Śloka 107

| సౌవర్చలవచావ్యోషహింగుప్రతివిషాభయాః||106|| పిబేచ్ఛ్లేష్మాతిసారార్తశ్చూర్ణితాః కోష్ణవారిణా| |107|

స0-సౌవర్చలాదీంశ్చూర్ణితాన్ కోష్ణజలేన శ్లేష్మతీసారార్తః పిబేత్|

Adhikarana shleShmAtisAre kapitthAdilehaH, kaTPalalehaH (107-108) · Śloka 108

| మధ్యం లీఢ్వా కపిత్థస్య సవ్యోషక్షౌద్రశర్కరం||107|| కట్ఫలం మధుయుక్తం వా ముచ్యతే జఠరామయాత్| |108|

స0-కపిత్థస్య మధ్యం సవ్యోషమాక్షికశర్కరం లీఢ్వా, అథవా కట్ఫలం మాక్షికాన్వితం లీఢ్వా, జఠరరోగాన్ముచ్యతే|

Adhikarana shleShmAtisAre kaNAlehaH, takrapAnam, bAlabilvAni (108-109) · Śloka 109

| కణాం మధుయుతాం లీఢ్వా తక్రం పీత్వా సచిత్రకం||108|| భుక్త్వా వా బాలబిల్వాని వ్యపోహత్యుదరామయం| |109|

స0-కణాం మాక్షికాన్వితాం లీఢ్వా తక్రం చ సచిత్రికం పీత్వా బాలబిల్వాని వా భుక్త్వా జఠరరోగం వ్యపోహతి| "ఉపసర్గాదస్యత్యూహ్యోర్వా వచనం (ర్వేతి వాచ్యం)" ఇతి వాఽతఙ్|

Adhikarana shleShmAtisAre pAThAdicUrNam (109-110) · Śloka 110

| పాఠామోచరసాంభోదధాతకీబిల్వనాగరం||109|| సుకృచ్ఛ్రమప్యతీసారం గుడతక్రేణ నాశయేత్| |110|

స0-పాఠాది గుడతక్రేణ పీత్వాఽతీసారం సుకృచ్ఛ్రమపి నాశయేత్| శ్లేష్మాతీసారే ప్రకృతేఽతీసారగ్రహణమన్యస్యాపి నిరామస్య తన్నాశనమితి ద్యోతనార్థం|

Adhikarana shleShmAtisAre kapitthAShTakam (110-113) · Śloka 113

| యవానీపిప్పలీమూలచాతుర్జాతకనాగరైః||110|| మరీచాగ్నిజలాజాజీధాన్యసౌవర్చలైః *సమైః| *వృషామ్లధాతకీకృష్ణాబిల్వదాడిమదీప్యకైః||111|| త్రిగుణైః షడ్గుణసితైః *కపిత్థాష్టగుణైః కృతః| చూర్ణోఽతీసారగ్రహణీక్షయగుల్మగలామయాన్||112|| కాసశ్వాసాగ్నిసాదార్శఃపీనసారోచకాన్ జయేత్| |113|

స0-యవాన్యాదిభిర్ద్రవ్యైః సమైర్వృక్షామ్లాదిభిస్త్రిగుణైర్మూలద్రవ్యాపేక్షయా| కింభూతైరేతైః ? షడ్గుణా సితా యేషాం వృక్షామ్లాదీనాం త ఏవం తైః| షడ్గుణసితైశ్చూర్ణః కృత ఇతి యోజ్యం| ఏవం శర్కరాభాగానాం శతమష్టాధికం భవతి| క్వ(కైః) కృతశ్చూర్ణః ? మూలద్రవ్యాపేక్షయాఽష్టాగుణైః కపిత్థైః కపిత్థైః| కేచిత్త్వేవం పఠంతి-'షడ్గుణసితే కపిత్థేఽష్టగుణే ఇతి| తత్ర చేదం వ్యాఖ్యానం-మూలద్రవ్యాపేక్షయా కపిత్థేఽష్టగుణే| తథా చ కింభుతే ? షడ్గుణసితా యస్మాత్తథా తస్మిన్, ఏవం శర్కరాభాగా అష్టచత్వారింశత్స్యురితి| అయం చూర్ణోఽతీసారాదిన్ జయేత్|

Adhikarana shleShmAtisAre dADimAShTakam (113-115) · Śloka 115

| కర్షోన్మితా తవక్షీరీ చాతుర్జాతం ద్వికార్షికం||113|| యవానీధాన్యకాజాజీగ్రంథివ్యోషం పలాంశకం| పలాని దాడిమాదష్టౌ సితాయాశ్చైకతః కృతః||114|| గుణైః కపిత్థాష్టకవచ్చూర్ణోఽయం దాడిమాష్టకః| భోజ్యో వాతాతిసారోక్తైర్యథావస్థం ఖలాదిభిః||115||

స0-తుగాక్షీరీ చతుర్జాతం చ కర్షోన్మితం-కర్షప్రమాణం| యవానీ చ ధాన్యకం చాజాజీ చ యవానీచాన్యకాజాజి ద్వికార్షికం| గ్రంథిశ్చ వ్యోషం చ తత్పలాంశకం-పలభాగికం| పలాని దాడిమాదష్టౌ, చశబ్దాత్సితాయా అప్యష్టౌ పలాని| ఏవమయమేకతః-ఏకస్మిన్, కృతశ్చూర్ణో దాడిమాష్టకః-ఏతత్సంజ్ఞః| తేన చతుర్జాతకమేకమేవాస్య సముదాయాద్యథోక్త ఏక ఏవ భాగః| వ్యోషమప్యేకమేవాస్యాపి సముదాయాద్యథోక్త ఏక ఏవ భాగః| ఏవం ద్రవ్య సముదాయస్యైకత్వే కల్పనాఽప్యత్రాప్యాచార్యస్యాభిమతైవ| యథా (హృ. చి. అ. 19/43)-"త్రికటూత్తమాతిలరుష్కరాజ్యమాక్షికసితోపలావిహితా| గులికా రసాయనం కుష్ఠజిచ్చ వృష్యా చ సప్తసమా||" ఇతి| సప్తచేతి తుగాక్షీర్యేకా, చతుర్జాతం ద్వితీయం, యవానీ తృతీయా, ధాన్యకం చతుర్థం, అజాజీ పంచమీ, పిప్పలీ-మూలం షష్థం, వ్యోషం సప్తమం, దాడిమమష్టమమితి| అన్యే త్వేవం వ్యాచక్షతే,-పలమితి ప్రకృతం| దాడిమమష్టకం-అష్టపలప్రమాణం, యస్మిన్ చూర్ణే స దాడిమాష్టక ఇతి| యథా చాక్షిరోగే (హృ.ఉ.అ. 16/5)-"సితమరిచభాగమేకం చతుర్మనోహ్వం" ఇత్యత్ర| తచ్చర్ణం వాతాతీసారోక్తైరవస్థావశాత్ ఖలపేయాదిభిః సహ భోజనీయం|

Adhikarana shleShmAtisAre khalaH (116) · Śloka 116

సవిడంగః సమరిచః సకపిత్థః సనాగరః| చాంగేరీతక్రకోలామ్లః ఖలః శ్లేష్మాతిసారజిత్||116||

స0-ఖలః శ్లేష్మాతీసారజిత్| కింభూతః ? విడంగాదియుతః చాంగేరీతక్రకోలైరమ్లః|

Adhikarana shleShmAtisAre kShINekaPe amlAdighRutam (117) · Śloka 117

క్షీణే శ్లేష్మణి పూర్వోక్తమమ్లం లాక్షాది షట్పలం| పురాణం వా ఘృతం దద్యాద్యవాగూమండమిశ్రితం||117||

స0-క్షీణే శ్లేష్మణి పూర్వోక్తమమ్లం ఘృతం-"గుదరుగ్భ్రంశయోర్యుంజయాత్ సక్షీరం సాధితం హవిః|" (శ్లో.48) ఇత్యాది, తథా లాక్షాది-"లాక్షానాగరవైదేహీ" (శ్లో. 90) ఇత్యాది, షట్పలం-యక్ష్మోక్తం (హృ. చి. అ. 5/22), పురాణం వా ఘృతం యవాగూమండమిశ్రితం, దద్యాత్|

Adhikarana kaPavAtAdhike picCAbastiH (118-119) · Śloka 119

వాతశ్లేష్మవిబంధే వా స్రవత్యతి కఫేఽపి వా| శూలే ప్రవాహికాయాం వా పిచ్ఛాబస్తిః ప్రశస్యతే||118|| వచాబిల్వకణాకుష్ఠశతాహ్వలవణాన్వితః| |119|

స0-వాతకఫవిబంధే, వాఽతిశయేన కఫే స్రవతి, తథా శూలే సతి, ప్రవాహికాయాం వా సత్యాం, పిచ్ఛాబస్తిః-పూర్వోక్త ఏవ "పల్లవాన్ జర్జరీకృత్య" (శ్లో. 96) ఇత్యాదికో, వచాదిభిర్యుక్తః ప్రశస్యతే|

Adhikarana kaPavAtAdhike anuvAsanam (119-120) · Śloka 120

| బిల్వతైలేన తైలేన వచాద్యైః సాధితేన వా||119|| బహుశః కఫవాతార్తే కోష్ణేనాన్వాసనం హితం| |120|

స0-బిల్వమజ్జభ్య ఉత్పన్నం తైలం బిల్వతైలం| తేన వచాద్యైః పక్వేన, అథవా తైలేన-తిలతైలేన వచాద్యైః సాధితేన, ఉభయేనాప్యుష్ణేన బహుశోఽనువాసనం కఫవాతార్తే హితం|

Adhikarana kShINakaPAdau vAyoH prabalatvam, prabalo vAyuH SIghraM cikitsyaH, tridoShANAM cikitsAkramaH (120-122) · Śloka 122

| క్షీణే కఫే గుదే దీర్ఘకాలాతీసారదుర్బలే||120|| అనిలః ప్రబలోఽవశ్యం స్వస్థానస్థః ప్రజాయతే| స బలీ సహసా హన్యాత్తస్మాత్తం త్వరయా జయేత్||121|| వాయోరనంతరం పిత్తం పిత్తస్యానంతరం కఫం| జయేత్పూర్వం త్రయాణాం వా భవేద్యో బలవత్తమః||122||

స0-కఫే క్షీణే గుదే చ దీర్ఘకాలో యోఽతీసారస్తేన దుర్బలే-బలహీనే సతి, అనిలః స్వస్థానస్థితః-పాయుస్థితః, అవశ్యం ప్రబలో జాయతే| సః-వాయుః, బలవాన్ సహసా-ఝటిత్యేవ, వ్యాపాదయేత్| తస్మాత్తం-వాయుం, శీఘ్రం జయేత్| తం వాయుం జిత్వాఽనంతరం పిత్తం జయేత్| పిత్తస్యానంతరం కఫం జయేత్| అథవా, త్రయాణాం మధ్యే యో బలవత్తమో దోషస్తమేవ పూర్వం జయేత్|

Adhikarana BayashokAtIsArayoScikitsA (123) · Śloka 123

భీశోకాభ్యామపి చలః శీఘ్Rఅం కుప్యత్యతస్తయోః| కార్యా క్రియా వాతహరా హర్షణాశ్వాసనాని చ||123||

స0-భయశోకాభ్యామప్యనిలో యస్మాత్ కుప్యతి, అతస్తయోః-భయశోకాతీసారయోః, వాతహర క్రియా కార్యా| న కేవలం వాతహరా, హర్షణాశ్వాసనాని చ కార్యాణి, భయశోకనివృత్తయే|

Adhikarana atIsAramuktalakShaNam (9) · Śloka 9

యస్యోచ్చారాద్వినా మూత్రం పవనో వా ప్రవర్తతే| దీప్తాగ్నేర్లఘుకోష్ఠస్య శాంతస్తస్యోదరామయః||124|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితా యామష్టాంగహృదయసంహితాయాం చతుర్థే చికిత్సిత- స్థానేఽతీసారచికిత్సితం నాం నవమోఽధ్యాయః||9||

స0-యస్య-అతీసారిణః పురుషస్య, ఉచ్చారాత్-మలప్రవృత్తేః, వినా మూత్రమథవా వాతః ప్రవర్తతే దీప్తాగ్నేర్లౌకోష్ఠస్య సతః, తస్య జఠరరోగః శాంత ఇతి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయ- టీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం చతుర్థే చికిత్సిత స్థానేఽతీసారచికిత్సితం నామ నవమో ఽధ్యాయః సమాప్తః|| 9||