6. cardihr̥drōgatr̥ṣṇācikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

રાજયક્ષ્મચિકિત્સિતાદનન્તરં છર્દ્યાદિચિકિત્સિતમારભ્યતે| યતો યક્ષ્મણ એવ પ્રાયેણૈત ઉપદ્રવભૂતા જાયન્તે| અત એતદારમ્ભો યુક્ત ઇત્યાહ-

Adhikarana CardihradrogatRuShNAcikitsitAdhyAyaH CardiShu prAk la~gghanam,tato vamanam (2) · Śloka 2

અથાત-છર્દિહૃદ્રોગતૃષ્ણાચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ઇતિ હ સ્માહુરત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) આમાશયોત્ક્લેશભવાઃ પ્રાયશ્ચ્છર્દ્યો હિતં તતઃ| લઙ્ઘનં પ્રાગૃતે વાયોર્વમનં તત્ર યોજયેત્||૧|| બલિનો બહુદોષસ્ય વમતઃ પ્રતતં બહુ| |૨|

સ૦-ઉત્ક્લેશનં-ઉત્ક્લેશો,-દોષાણામુચ્છૂનાવસ્થૈવ| આમાશયોત્ક્લેશાત્ સમ્ભવો-જન્મ, યાસાં તા આમાશયોત્ક્લેશભવાઃ પ્રાયશ્ચ્છર્દ્યો યતસ્તસ્માત્ પ્રાક્-પ્રથમં, લઙ્ઘનં હિતમ્| પ્રાયોગ્રહણં વાતજાયાં છર્દ્યામામાશયોત્ક્લેશાસમ્ભવાર્થં વાયોરૃતે તદ્યોજયેત્| કાર્યે કારણોપચારાદેવં નિર્દિષ્ટમ્| વાતજાં હિ છર્દિ મુક્ત્વાઽન્યાસુ છર્દિષુ લઙ્ઘનં કાર્યમ્| લઙ્ઘને કૃતેઽપ્યનુ પશાન્તવેગાસુ તત્ર-તાસુ છર્દિષુ, વમનં કાર્યમ્| બલિનઃ પુંસો-ન દુર્બલસ્ય, અથવા બહુદોષસ્ય, તથા પ્રતતં-અનારતં, બહુ વમતો વમનં યોજયેત્|

Adhikarana tato hRudyaM virecanam virecanaPalam tataH shamanauShadham rUkShadurbalasya shamanameva (2-3) · Śloka 3

| તતો વિરેકં ક્રમશો હૃદ્યં મદ્યૈઃ ફલામ્બુભિઃ||૨|| ક્ષીરૈર્વા સહ સ હ્યૂર્ધ્વં ગતં દોષં નયત્યધઃ| શમનં ચૌષધં રૂક્ષદુર્બલસ્ય તદેવ તુ||૩||

સ૦-તતો-વમનાદનન્તરં વિરેકૌષધં ક્રમશો-ન સહસા, યોજયેત્| કિમ્ભૂતં વિરેકદ્રવ્યમ્ ? હૃદ્યં-હૃદયાય હિતમ્| કૈઃ સહ ? મદ્યૈઃ-માર્દ્વીકાદિભિઃ| તથા, ફલામ્બુભિઃ-શોભનદ્રા ક્ષાદિફલનિષ્પાદિતવારિભિઃ| અથવા, ક્ષીરૈઃ-ગોક્ષીરાદિભિઃ સહ| કિમેવં સ્યાત્ ? ઇત્યાહ-સ હ્યૂર્ધ્વમિત્યાદિ| યસ્માત્સઃ-વિરેકઃ, ઊર્ધ્વં ગતં દોષં છર્દ્યનુગમધો નયતિ| ન કેવલં શોધનં-વમનં વિરેચનં વા, તત્ર યોજયેત્| યાવચ્છમનમપિ યદૌષધં તદપિ તત્ર યોજયેત્| રૂક્ષદુર્બલસ્ય પુનઃ પુંસસ્તદેવ-શમનમેવ, યોજયેત્, શોધનાસહત્વાત્|

Adhikarana CardiShu annashAkaPalAdikam (4-6) · Śloka 6

પરિશુષ્કં પ્રિયં સાત્મ્યમન્નં લઘુ ચ શસ્યતે| ઉપવાસસ્તથા યૂષા રસાઃ કામ્બલિકાઃ ખલાઃ||૪|| શાકાનિ લેહા ભોજ્યાનિ રાગષાડવપાનકાઃ| ભક્ષ્યાઃ શુષ્કા વિચિત્રાશ્ચ ફલાનિ સ્નાનઘર્ષણમ્||૫|| ગન્ધાઃ_ સુગન્ધયો ગન્ધફલપુષ્પાન્નપાનજાઃ| ભુક્તમાત્રસ્ય સહસા મુખે શીતામ્બુસેચનમ્||૬||

સ૦-તત્ર સર્વાસ્વપિ છર્દિષુ પરિશુષ્કાદિગુણયુક્તમન્નં શસ્યતે| કામ્બલિકાદિલક્ષણં કૃતાન્નવર્ગે કથિતમ્| તથા ફલાનિ, સ્નાનમુદ્વર્તનાદિરૂપેણ ઘર્ષણં સુગન્ધયઃ-શોભનગન્ધાઃ, ગન્ધદ્રવ્યપુષ્પફલાન્નપાનજાઃ શસ્યન્તે| તત્ર ગન્ધશબ્દેન ગન્ધદ્રવ્યાણિ| ભુક્તમાત્રસ્ય સહસા-ઝટિત્યેવાજ્ઞાતસઙ્કેતસ્ય, મુખે શીતામ્બુસેચનમ્| ઇતિ સામાન્યેન છર્દીનામુપક્રમાઃ|

Adhikarana vAtajAyAM CardyAM ghRutam, vAtajAyAM vyoShAdyaM ghRutam, vAtajAyAM dADimAdyaM ghRutam, vAtajAyAM tulyAmbukShIram, vAtajAyAM vaiShkiro rasaH, vAtajAyAM snigdhaM Bojanam, vAtajAyAM snehavirecanam (7-10) · Śloka 10

અધુના વિશેષેણાહ હન્તિ મારુતજાં છર્દિં સર્પિઃ પીતં સસૈન્ધવમ્| કિઞ્ચિદુષ્ણં વિશેષેણ સકાસહૃદયદ્રવામ્||૭|| વ્યોષત્રિલવણાઢ્યં વા સિદ્ધં વા દાડિમામ્બુના| સશુણ્ઠીદધિધાન્યેન શૃતં તુલ્યામ્બુ વા પયઃ||૮|| વ્યક્તસૈન્ધવસર્પિર્વા ફલામ્લો વૈષ્કિરો રસઃ| સ્નિગ્ધં ચ ભોજનં શુણ્ઠીદધિદાડિમસાધિતમ્||૯|| કોષ્ણં સલવણં ચાત્ર હિતં સ્નેહવિરેચનમ્| |૧૦|

સ૦-વાતજાં છર્દિષં સર્પિઃ પીતં સૈન્ધવાન્વિતં કિઞ્ચિદુષ્ણં વિશેષેણ હન્તિ| પીતં-ન તુ લીઢમ્, અશક્તત્વાત્| તથા ચોક્તમ્ (હૃ.ચિ.અ.૩/૧૧૧)-"આક્રામત્યનિલં પીતં" ઇતિ| તસ્માત્ પીતં ઘૃતં છર્દિં હન્તીતિ યુક્તમ્| અથવા ત્રિકટુત્રિલવણોત્કટં સર્પિઃ પીતં પૂર્વોક્તગુણમ્| દાડિમામ્બુન વા શુણ્ઠી દધિધાન્યેન સહ સામાન્યકલ્પનયા સિદ્ધં ઘૃતં પીતં પૂર્વોક્તગુણમ્| જલતુલ્યં વા પયઃ શૃતં પૂર્વવત્| અથવા, વૈષ્કિરઃ-કુક્કુટાદિજો, રસો બહુસર્પિઃસૈન્ધવો મારુતજાં છર્દિં હન્તિ| કિમ્ભૂતઃ ? ફલેન-દાડિમમાતુલુઙ્ગાદિના, અમ્લઃ-અમ્લતાં પ્રાપિતઃ| સ્નિગ્ધં ચ ભોજનં-અશનં, [શુણ્ઠી]દધિદાડિમેન સંસ્કૃતં તુ હિતં-છર્દિં હન્તિ| અત્ર ચ-મારુતચ્છર્દિષિ, સ્નેહેન-એરણ્ડતૈલાદિના, વિરેચનં સ્નેહવિરેચનં કોષ્ણં સલવણં ચ હિતમ્|

Adhikarana pittajAyAM CardyAM drAkShAdi virecanam, pittajAyAM tailvakaM dhRutam, pittajAyAM shleShmasthAnagate pitte vamanam, pittajAyAM shuddhau annapAnam, pittajAyAM jambAmrAdikkAthaH, pittajAyAM sacandano dhAtrIrasaH, pittajAyAM mugdadalakvAtaH, pittajAyAM kolAdilehaH, pittajAyAMpathyAdilehatrayam (10-17) · Śloka 17

| પિત્તજાયાં વિરેકાર્થં દ્રાક્ષેક્ષુસ્વરસૈસ્ત્રિવૃત્||૧૦|| સર્પિર્વા તૈલ્વકં યોજ્યં વૃદ્ધં ચ શ્લેષ્મધામગમ્| ઊર્ધ્વમેવ હરેત્ પિત્તં સ્વાદુતિક્તૈર્વિશુદ્ધિમાન્||૧૧|| પિબેન્મન્થં યવાગૂં વા લાજૈઃ સમધુશર્કરામ્| મુદ્ગજાઙ્ગલજૈરદ્યાદ્વ્યઞ્જનૈઃ શાલિષષ્ટિકમ્||૧૨|| મૃદ્ભૃષ્ટલોષ્ટપ્રભવં સુશીતં સલિલં પિબેત્| મુદ્ગોશીરકણાધાન્યૈઃ સહ વા સંસ્થિતં નિશામ્||૧૩|| દ્રાક્ષારસં રસં વેક્ષોર્ગુડૂચ્યમ્બુ પયોઽપિ વા| જમ્બ્વામ્રપલ્લવોશીરવટશુઙ્ગાવરોહજઃ||૧૪|| ક્વાથઃ ક્ષૌદ્રયુતઃ પીતઃ શીતો વા વિનિયચ્છતિ| છર્દિં જ્વરમતીસારં મૂર્ચ્છાં તૃષ્ણાં ચ દુર્જયામ્||૧૫|| ધાત્રીરસેન વા શીતં પિબેન્મુદ્ગદલામ્બુ વા| કોલમજ્જસિતાલાજામક્ષિકાવિટ્કણાઞ્જનમ્||૧૬|| લિહ્યાત્ક્ષૌદ્રેણ પથ્યાં વા દ્રાક્ષાં વા બદરાણિ વા| |૧૭|

સ૦-પિત્તજાયાં છર્દ્યાં વિરેકાર્થં-વિરેકપ્રયોજનાય, દ્રાક્ષેક્ષુસ્વરસૈસ્ત્રિવૃદ્દેયા| તૈલ્વકં વા સર્પિર્યોજ્યમ્| પિત્તજે છર્દિષિ વૃદ્ધં શ્લેષ્મધામગં પિત્તમૂર્ધ્વમેવ હરેત્-વમનં તત્ર દેયમિત્યર્થઃ| કૈર્દ્રવ્યૈઃ ? સ્વાદુતિક્તૈઃ| આતુરો વિશુદ્ધિમાન્-કૃતવમનવિરેકો લાજૈર્મન્થં પિબેત્| કિમ્ભૂતમ્ ? સમધુશર્કરમ્, અથવા યવાગૂં લાજૈઃ સમધુશર્કરાં પિબેત્| સમધુશર્કરશ્ચ સમધુશર્કરા ચેતિ "પુમાન્ સ્ત્રિયા" ઇત્યેકશેષઃ| તથા, મુદ્ગજૈર્વ્યઞ્જનૈર્જાઙ્ગલમાંસૈ (માંસજૈ)શ્ચ વ્યઞ્જનૈઃ શાલિષષ્ટિકમદ્યાત્| મૃદ્ભૃષ્ટલોષ્ટજં સુશીતલં જલં પિબેત્| મુદ્ગાદિભિર્વા સહ નિશાં સ્થિતં જલં પિબેત્| દ્રાક્ષારસાદિં વા યથાયોગં પિબેત્| જમ્બ્વામ્રાદિજઃ ક્વાથઃ ક્ષૌદ્રાન્વિતઃ શીતો વા-શીતકષાયઃ, પીતઃ ક્ષૌદ્રયુતશ્છર્દ્યાદીન્ હન્તિ| મુદ્ગદલૈઃ શૃતમમ્બુ મુદ્ગદલામ્બુ, તદ્ધાત્રીરસેન સહ પિબેત્| અથવા મુદ્ગદલાનામમ્બુ મુદ્ગદલામ્બુ, શીતં-શીતકષાયં, પિબેત્| કોલાદિકં ક્ષૌદ્રેણ લિહ્યાત્| પથ્યાં વા ક્ષૌદ્રેણ લિહ્યાત્| દ્રાક્ષાં વા બદરાણિ વા લિહ્યાત્|

Adhikarana kaPajAyAM CardyAM nimbAdi vamanam, kaPajAyAM upavAsaH, kaPajAyAM AragvadhAdiniryUhaH, kaPajAyAM manthAH, annaM rAgAH, kaPajAyAM manaHshilAdilehaH, kaPajAyAM kapitthayogaH, kaPajAyAM durAlaBAlehaH, kaPajAyAM maricAdilehaH (17-21) · Śloka 21

| કફજાયાં વમેન્નિમ્બકૃષ્ણાપિણ્ડીતસર્ષપૈઃ||૧૭|| યુક્તેન કોષ્ણતોયેન, દુર્બલં ચોપવાસયેત્| આરગ્વધાદિનિર્યૂહં શીતં ક્ષૌદ્રયુતં પિબેત્||૧૮|| મન્થાન્ યવૈર્વા બહુશશ્ચ્છર્દિઘ્નૌષધભાવિતૈઃ| કફઘ્નમન્નં હૃદ્યં ચ રાગાઃ સાર્જકભૂસ્તૃણાઃ||૧૯|| લીઢં મનઃશિલાકૃષ્ણામરિચં બીજપૂરકાત્| સ્વરસેન કપિત્થસ્ય સક્ષૌદ્રેણ વમિં જયેત્||૨૦|| ખાદેત્કપિત્થં સવ્યોષં, મધુના વા દુરાલભામ્| લિહ્યાન્મરિચચોચૈલાગોશકૃદ્રસમાક્ષિકમ્||૨૧||

સ૦-કફજાયાં છર્દ્યાં નિમ્બાદિભિર્યુક્તેન કોષ્ણજલેન વમેત્| દુર્બલં ચ નરમુપવાસયેત્| આરગ્વધાદિનિર્યૂહં શીતં ક્ષૌદ્રાન્વિતં પિબેત્| બહૂન્ વારાન્ છર્દિઘ્નૌષધભાવિતૈર્યવૈર્મન્થાન્ પિબેત્| કફઘ્નમન્નં હૃદ્યં ચ ભુક્તં સદ્વમિં જયેત્| રાગાઃ સકુઠેરકભૂસ્તૃણા વમિં જયન્તિ પીતાઃ| મનઃશિલાદિકં બીજપૂરકરસેન સક્ષૌદ્રેણ વમિં જયેત્| કપિત્થસ્ય વા રસેન માક્ષિકાન્વિતેન મનઃશિલાદિકં લીઢં વમિં જયેત્| કપિત્થં વા સત્રિકટુકં મધુના ખાદેત્| ધન્વયવાસં વા મધુના લિહ્યાત્|

Adhikarana dviShTArthajAyAmauShadham (22) · Śloka 22

અનૂકૂલોપચારેણ યાતિ દ્વિષ્ટાર્થજા શમમ્| |૨૨|

સ૦-દ્વિષાર્થજા છર્દિર્મનસોઽનુકૂલોપચારેણ શામ્યતિ|

Adhikarana kRumijAyAmauShadham, sheShacCardirogANAmauShadham, CardyupadravANAmauShadham (22-23) · Śloka 23

| કૃમિજા કૃમિહૃદ્રોગગદિતૈશ્ચ ભિષગ્જિતૈઃ||૨૨|| યથાસ્વં પરિશેષાશ્ચ, તત્કૃતાશ્ચ તથાઽઽમયાઃ| |૨૩|

સ૦-કૃમિભ્યો જાતા છર્દિઃ કૃમિહૃદ્રોગગદિતૈરૌષધૈઃ શમં યાતિ| ન કેવલં કૃમિજા છર્દિરેવ શમં યાતિ| યથાસ્વં પરિશેષા અપ્યામયાઃ-કૃમિહૃદ્રોગકૃતાઃ, તેઽપિ કૃમિહૃદ્રોગગદિતૈર્ભેષજૈઃ શમં યાન્તિ|

Adhikarana prasaktAyAM CardyAmauShadham (23-25) · Śloka 25

છર્દિપ્રસઙ્ગેન હિ માતરિશ્વા ધાતુક્ષયાત્કોપમુપૈત્યવશ્યમ્| કુર્યાદતોઽસ્મિન્ વમનાતિયોગ- પ્રોક્તં વિધિં સ્તમ્ભનબૃંહણીયમ્||૨૩|| સર્પિર્ગુડા માંસરસા ઘૃતાનિ કલ્યાણકત્ર્યૂષણજીવનાનિ| પયાંસિ પથ્યોપહિતાનિ લેહાશ્છર્દિં પ્રસક્તાં પ્રશમં નયન્તિ||૨૪|| ઇતિ છર્દિચિકિત્સિતમ્|૨૫|

સ૦-હિ-યસ્માત્, છર્દિપ્રસઙ્ગેન-અનુબન્ધેન, યો ધાતુક્ષયઃ તસ્માદ્ધેતોર્માતરિશ્વા અવશ્યં કોપમાયાતિ| અતો હેતોર્વમનાતિયોગપ્રોક્તં વિધિં સ્તમ્ભનં બૃંહણં ચ કુર્યાત્, ન પુનસ્તદુક્તમન્યં વિધિમ્| ઇન્દ્રવજ્રાવૃત્તમ્| તથા, સર્પિર્ગુડાદયો દોષદૂષ્યાનુરોધતો યથાકાલમુપયુક્તાશ્છર્દિં પ્રસક્તાં શમયન્તિ| ઉપજાતિવૃત્તમ્| તન્ત્રાન્તરે(?)ચોક્તમ્ (હૃ.ક.અ.૩/૨૫)-"અઞ્જનં ચન્દનોશીરમજાસૃક્શર્કરોદકમ્| લાજચૂર્ણૈઃ પિબેન્મન્થમતિયોગહરં પરમ્||" ઇતિ|

Adhikarana vAtaje hradroge mastvAdi tailam (25-26) · Śloka 26

છર્દિચિકિત્સિતાદનન્તરં હૃદ્રોગસાધનમુચ્યતે, હૃદ્રોગશબ્દશ્રવણસમ્બન્ધાત્| અથ હૃદ્રોગચિકિત્સિતમ્| | હૃદ્રોગે વાતજે તૈલં મસ્તુસૌવીરતક્રવત્||૨૫|| પિબેત્સુખોષ્ણં સબિડં ગુલ્માનાહાર્તિજિચ્ચ તત્| |૨૬|

સ૦-વાતજે હૃદ્રોગે તૈલં સુખોષ્ણં-કિઞ્ચિદુષ્ણં, પિબેત્| કિમ્ભૂતમ્ ? મસ્તુસૌવીરતક્રાણિ વિદ્યન્તે યસ્મિંસ્તદેવમ્| તથા સહ બિડલવણેન સબિડં, ગુલ્માદિજિત્|

Adhikarana vAtaje hRudroge lavaNatailam (26) · Śloka 26

| તૈલં ચ લવણૈઃ સિદ્ધં સમૂત્રામ્લં તથાગુણમ્||૨૬||

સ૦-લવણૈઃ-પઞ્ચભિઃ સૈન્ધવાદિભિઃ, ગોમૂત્રેણ કાઞ્જિકેન ચ તૈલં સામાન્યપરિભાષયા પક્વં તથાગુણં-ગુલ્માદિજિત્|

Adhikarana vAtaje hRudroge bilvAditailam (27-28) · Śloka 28

બિલ્વં રાસ્નાં યવાન્ કોલં દેવદારું પુનર્નવામ્| કુલત્થાન્ પઞ્ચમૂલં ચ પક્ત્વા તસ્મિન્પચેજ્જલે||૨૭|| તૈલં તન્નાવને પાને બસ્તૌ ચ વિનિયોજયેત્| |૨૮|

સ૦-બિલ્વાદીનિ જલે પક્ત્વા તસ્મિન્ જલે ક્વાથીભૂતે તૈલં પચેત્| તત્તૈલં નસ્યે પાનેઽનુવાસને ચ વિનિયોજયેત્| તચ્ચ પૂર્વસમમ્|

Adhikarana vAtaje hRudroge shuNThyAdighRutam (28-29) · Śloka 29

| શુણ્ઠીવયસ્થાલવણકાયસ્થાહિઙ્ગુપૌષ્કરૈઃ||૨૮|| પથ્યયા ચ શૃતં પાર્શ્વહૃદ્રુજાગુલ્મજિદ્ઘૃતમ્| |૨૯|

સ૦-શુણ્ઠ્યાદિભિઃ પક્વં ચ ઘૃતં પાર્શ્વહૃદ્રુજાદિજિત્| વયસ્થા-આમલકી| કાયસ્થા-કાકોલી|

Adhikarana vAtaje hRudroge sauvarcalAdighRutam (29-30) · Śloka 30

| સૌવર્ચલસ્ય દ્વિપલે પથ્યાપઞ્ચાશદન્વિતે||૨૯|| ઘૃતસ્ય સાધિતઃ પ્રસ્થો હૃદ્રોગશ્વાસગુલ્મજિત્| |૩૦|

સ૦-સૌવર્ચલસ્ય પલદ્વયે પથ્યાપઞ્ચાશદ્યુક્તે સાધિતો ઘૃતપ્રસ્થો હૃદ્રોગાદિજિત્|

Adhikarana vAtaje dADimAdicUrNam (30-31) · Śloka 31

| દાડિમં કૃષ્ણલવણં શુણ્ઠી હિઙ્ગ્વમ્લવેતસમ્||૩૦|| અપતન્ત્રકહૃદ્રોગશ્વાસઘ્નં ચૂર્ણમુત્તમમ્| |૩૧|

આ૦ ર૦- ચૂર્ણમાહ-દાડીમમિતિ| અપતન્ત્રકો-વાતવ્યાધિનિદાનોક્તઃ|

Adhikarana vAtaje puShkarAdikalkaH (31-32) · Śloka 32

| પુષ્કરાહ્વશઠીશુણ્ઠીબીજપૂરજટાભયાઃ||૩૧|| પીતાઃ કલ્કીકૃતાઃ ક્ષારઘૃતામ્લલવણૈર્યુતાઃ| વિકર્તિકાશૂલહરાઃ|૩૨|

સ૦-પુષ્કરાહ્વાદયઃ કલ્કીકૃતાઃ-પિષ્ટાઃ, તથા ઘૃતાદિયુક્તાઃ પીતા વિકર્તિકાશૂલહરાઃ| વિકર્તિકા-હૃદયસ્યાવર્તચ્છેદનિકા ઇવ રુગ્વિશેષઃ| હૃદ્રોગપ્રસઙ્ગાદેતચિકિત્સાઽપ્યુક્તા|

Adhikarana vAtaje yavAnyAdikvAthaH,vAtaje yavakShArAdipAnam (32-1.5) · Śloka 1

ક્વાથઃ કોષ્ણશ્ચ તદ્ગુણઃ||૩૨|| યવાનીલવણક્ષારવચાજાજ્યૌષધૈઃ કૃતઃ| સપૂતિદારુબીજાહ્વપલાશશઠિપૌષ્કરૈઃ||૩૩|| (યવક્ષારો યવાની ચ પિબેદુષ્ણેન વારિણા| એતેન વાતજં શૂલં ગુલ્મં ચૈવ ચિરોત્થિતમ્||૧|| ભિદ્યતે સપ્તરાત્રેણ પવનેન યથા ઘનઃ| )||૧.૫||

સ૦-ક્વાથશ્ચ કોષ્ણો યવાન્યાદિભિર્દેવદારુસહિતૈસ્તદ્ગુણો વિકર્તિકાશૂલહરઃ| ઔષધં-શુણ્ઠી| બીજહ્વઃ-બીજસારમ્, બીજપૂરકમિત્યન્યે|

Adhikarana vAtaje pa~jjakolAdicUrNam (34-35) · Śloka 35

પઞ્ચકોલશઠીપથ્યાગુડબીજાહ્વપૌષ્કરમ્| વારુણીકલ્કિતં ભૃષ્ટં યમકે લવણાન્વિતમ્||૩૪|| હૃત્પાર્શ્વયોનિશૂલેષુ ખાદેદ્ગુલ્મોદરેષુ ચ| |૩૫|

સ૦-પઞ્ચકોલાદિકં વારુણ્યા-પ્રસન્નયા સુરયા, કલ્કિતંપિષ્ટં, યમકે ભૃષ્ટં સૈન્ધવયુતં હૃદાદિશૂલેષુ ગુલ્માદિષુ ચ ખાદેત્|

Adhikarana vAtaje snehasvedau (35) · Śloka 35

| સ્નિગ્ધાશ્ચેહ હિતાઃ સ્વેદાઃ સંસ્કૃતાનિ ઘૃતાનિ ચ||૩૫||

સ૦-ઇહ-વાતજે હૃદ્રોગે, સ્વેદાશ્ચ સ્નિગ્ધા હિતાઃ| ઘૃતાનિ પક્વાનિ વા (ચ)|

Adhikarana vAtaje pa~jcamUlAdipAnapa~jcakaM (36) · Śloka 36

લઘુના પઞ્ચમૂલેન શુણ્ઠ્યા વા સાધિતં જલમ્| વારુણીદધિમણ્ડં વા ધાન્યામ્લં વા પિબેત્તૃષિ||૩૬||

સ૦-તૃષિ સત્યાં હ્રસ્વેન પઞ્ચમૂલેન શુણ્ઠ્યા વા સાધિતં જલં પિબેત્| વારુણીમણ્ડં વા દધિમણ્ડં વા પિબેત્|

Adhikarana uktAnAmauShadhAnAM viShayaH (37) · Śloka 37

સાયામસ્તમ્ભશૂલામે હૃદિ મારુતદૂષિતે| ક્રિયૈષા|૩૭|

સ૦-આયામઃ-આક્ષેપઃ, સહ આયામાદિભિર્વર્તતે યદ્ હૃદયં તસ્મિંસ્તથાવિધે હૃદિ તથા મારુતદૂષિતે સતિ ક્રિયૈષાચિકિત્સેયં પૂર્વોક્તા|

Adhikarana sadravAyAmapramohe vAtahRudroge tittiryAdirasAH (37-38) · Śloka 38

| સદ્રવાયામપ્રમોહે તુ હિતા રસાઃ||૩૭|| સ્નેહાઢ્યાસ્તિત્તિરિક્રૌઞ્ચશિખિવર્તકદક્ષજાઃ| |૩૮|

સ૦-સદ્રવાયામપ્રમોહે પુનઃ હૃદિ મારુતદૂષિતે રસાસ્તિત્તિર્યાદિજાઃ| સ્નેહાદ્યાઃ-બહુસ્નેહાઃ, હિતાઃ|

Adhikarana sadravAyAmapramohe balAtailAdisnehacatuShkam (38-39) · Śloka 39

| બલાતૈલં સહૃદ્રોગઃ પિબેદ્વા સુકુમારકમ્||૩૮|| યષ્ટ્યાહ્વશતપાકં વા મહાસ્નેહં તથોત્તમમ્| |૩૯|

સ૦-સહૃદ્રોગો નરો બલાતૈલં પિબેત્| સુકુમારકં વા-પ્રમેહોક્તં ઘૃતં, યષ્ટ્યાહ્વં ચ તચ્છતપાકં ચ યષ્ટ્યાહ્વશતપાકં-શતકૃત્વઃ પક્વં તત્તૈલં વાતશોણિતોક્તં (હૃ.ચિ.અ.૨૨/૪૧) પિબેત્| મહાસેન્હં તથોત્તમં પિબેત્|

Adhikarana sadravAyAmapramohe rAsnAdimahAsnehaH (39-41) · Śloka 41

તદેવ ચાહ | રાસ્નાજીવકજીવન્તીબલાવ્યાઘ્રીપુનર્નવૈઃ||૩૯|| ભાર્ઙ્ગીસ્થિરાવચાવ્યોષૈર્મહાસ્નેહં વિપાચયેત્| દધિપાદં તથામ્લૈશ્ચ લાભતઃ સ નિષેવિતઃ||૪૦|| તર્પણો બૃંહણો બલ્યો વાતહૃદ્રોગનાશનઃ| |૪૧|

સ૦-રાસ્નાદિભિઃ કલ્કીકૃતૈર્મહાસ્નેહં દધિપાદં વિપાચયેત્| દધિપાદં ચ દઘ્નઃ પાદઃ-ચતુર્થભાગપ્રમાણો, યસ્મિંસ્તથાભૂતમ્| તથા, અમ્લૈઃ-કાઞ્જિકાદિભિઃ, લાભતો-યથાલાભમ્| અનયૈવ કલ્પનયા સઃ-મહાસ્નેહો, નિષેવિતસ્તર્પણો બૃંહણો બલ્યો વાતહૃદ્રોગઘ્નશ્ચ સ્યાત્|

Adhikarana dIpte~angau kShIrAdi hitam (41-42) · Śloka 42

| દીપ્તેઽગ્નૌ સદ્રવાયામે હૃદ્રોગે વાતિકે હિતમ્||૪૧|| ક્ષીરં દધિગુડઃ સર્પિરૌદકાનૂપમામિષમ્| |૪૨|

સ૦-દીપ્તેઽગ્નૌ સતિ વાતહૃદ્રોગે સદ્રવાયામે સહ દ્રવેણ-કમ્પનેન, આયામેન ચ વર્તતે યસ્તસ્મિંસ્તથાભૂતે ક્ષીરાદિ હિતમ્| ઔદકામિષં-મત્સ્યાદિમાંસમ્, આનૂપામિષં-ગ્રામ્યવરાહાદિજં માંસમ્|

Adhikarana sheSheShu hRudrogeShvetadahitam (42-43) · Śloka 43

| એતાન્યેવ ચ વર્જ્યાનિ હૃદ્રોગેષુ ચતુર્ષ્વપિ||૪૨|| શેષેષુ, સ્તમ્ભજાડ્યામસંયુક્તેઽપિ ચ વાતિકે| |૪૩|

સ૦-વાતહૃદ્રોગં મુક્ત્વાઽન્યેષુ-શેષેષુ, ચતુર્ષુ હૃદ્રોગેષ્વેતાનિ-ક્ષીરાદીનિ, વર્જ્યાનિ-ન પ્રયોજ્યાનિ| ન કેવલમેષ્વેતાનિ વર્જ્યાનિ, યાવત્સ્તમ્ભજાડ્યામસંયુક્તે વાતિકેઽપિ હૃદ્રોગ એતાનિ વર્જ્યાનિ|

Adhikarana sakaPe hRudroge virecanam (43) · Śloka 43

| કફાનુબન્ધે તસ્મિંસ્તુ રૂક્ષોષ્ણામાચરેત્ક્રિયામ્||૪૩||

સ૦-તસ્મિન્-વાતિકે હૃદ્રોગે, કફાનુબન્ધે તુ સતિ રૂક્ષોષ્ણાં ક્રિયાં સેવેત|

Adhikarana pittaje virecanAnantaraM peyAdikramaH, pittajekShatapittajvaroktaM shodhanam, pittaje kaTvImadhukakalkaH (44-45) · Śloka 45

પૈત્તે દ્રાક્ષેક્ષુનિર્યાસસિતાક્ષૌદ્રપરૂષકૈઃ| યુક્તો વિરેકો હૃદ્યઃ સ્યાત્ક્રમઃ શુદ્ધે ચ પિત્તહા||૪૪|| ક્ષતપિત્તજ્વરોક્તં ચ બાહ્યાન્તઃ પરિમાર્જનમ્| કટ્વીમધુકકલ્કં ચ પિબેત્સસિતમમ્ભસા||૪૫||

સ૦-પૈત્તે હૃદ્રોગે દ્રાક્ષેક્ષુનિર્યાસાદિયુક્તો વિરેકો હૃદ્યઃ સ્યાત્| શુદ્ધે સત્યનન્તરં ક્રમઃ પિત્તહા સ્યાત્, સ તુ પેયાદિકઃ કાર્યઃ| ક્ષતે પિત્તજ્વરે ચ યા બહિરન્તશ્ચ શુદ્ધિરુક્તા સા ચાત્ર કાર્યા| કટુકીમધુકકલ્કં શર્કરાન્વિતમમ્ભસા પિબેત્|

Adhikarana pittaje shreyasyAdighRutam (46-47) · Śloka 47

શ્રેયસીશર્કરાદ્રાક્ષાજીવકર્ષભકોત્પલૈઃ| બલાખર્જૂરકાકોલીમેદાયુગ્મૈશ્ચ સાધિતમ્||૪૬|| સક્ષીરં માહિષં સર્પિઃ પિત્તહૃદ્રોગનાશનમ્| |૪૭|

સ૦-શ્રેયસ્યાદિભિઃ સાધિતં ક્ષીરાન્વિતં માહિષં સર્પિઃ પિત્તહૃદ્રોગઘ્નમ્| શ્રેયસી-હસ્તિપિપ્પલી| માહિષઘૃતસ્યાત્ર નિર્દેશઃ શીતતમત્વાત્|

Adhikarana pittaje prapauNDarIkAdi, pittaje svAduvargakRutaM ghRutam, pittaje anuvAsanabastiH (47-49) · Śloka 49

| પ્રપૌણ્ડરીકમધુકબિસગ્રન્થિકસેરુકાઃ||૪૭|| સશુણ્ઠીશૈવલાસ્તાભિઃ સક્ષીરં વિપચેદ્ઘૃતમ્| શીતં સમધુ તચ્ચેષ્ટં સ્વાદુવર્ગકૃતં ચ યત્||૪૮|| બસ્તિં ચ દદ્યાત્સક્ષૌદ્રં તૈલં મધુકસાધિતમ્| |૪૯|

સ૦-પ્રપૌણ્ડરીકાદિભિઃ ક્ષીરયુતં પક્વં ઘૃતં શીતીભુતં સન્માક્ષિકોપેતં તચ્ચેષ્ટમત્ર રોગે| સ્વાદુવર્ગેણ-દ્રાક્ષાદિના, યચ્ચ કૃતં તચ્ચ હિતમ્| તથા, બસ્તિં મધુકસાધિતં-મધુકેન પક્વં, માક્ષિકાન્વિતં દદ્યાત્|

Adhikarana pittaje picumandAdinA vamanam,pittaje kulatthAdi annapAnam (49-50) · Śloka 50

| કફોદ્ભવે વમેત્સ્વિન્નઃ પિચુમન્દવચામ્ભસા||૪૯|| કુલત્થધન્વોત્થરસતીક્ષ્ણમદ્યયવાશનઃ| |૫૦|

સ૦-કફોદ્ભવે હૃદ્રોગે સ્વિન્નો નિમ્બવચાભ્યાં ક્વથિતેન જલેન વમેત્ કુલત્થજાઙ્ગલાદિરસ(લરસાદિ)ભુક્|

Adhikarana pittaje vacAdicUrNam, pittaje puShkarAdicUrNam, pittaje aBayAdikvAthaH (50-52) · Śloka 52

| પિબેચ્ચૂર્ણં વચાહિઙ્ગુલવણદ્વયનાગરાત્||૫૦|| સૈલાયવાનકકણાયવક્ષારાત્સુખામ્બુના| ફલધાન્યામ્લકૌલત્થયૂષમૂત્રાસવૈસ્તથા||૫૧|| પુષ્કરાહ્વાભયાશુણ્ઠીશઠીરાસ્નાવચાકણાત્| ક્વાથં તથાઽભયાશુણ્ઠીમાદ્રીપીતદ્રુકટ્ફલાત્||૫૨||

સ૦-ચૂર્ણં વચાદિભ્ય ઉષ્ણોદકેન પિબેત્| યવાનકો-યવાનીભેદઃ| તથા, ફલધાન્યામ્લદિભિર્વૈકતરેણ(મેન)પિબેત્| તથા, પુષ્કરાદેશ્ચૂર્ણં પૂર્વોક્તૈરુષ્ણા(મ્બ્વા)દિભિઃ પિબેત્| તથા, હરીતક્યાદેઃ ક્વાથં પિબેત્|

Adhikarana pittaje rohitakAdilehaH (53-54) · Śloka 54

ક્વાથે રોહિતકાશ્વત્થખદિરોદુમ્બરાર્જુને| સપલાશવટે વ્યોષત્રિવૃચ્ચૂર્ણાન્વિતે કૃતઃ||૫૩|| સુખોદકાનુપાનશ્ચ લેહઃ કફવિકારહા| |૫૪|

સ૦-રોહિતકાદીનાં ક્વાથે ત્રિકટુત્રિવૃચ્ચૂર્ણયુતે કૃતો લેહ ઉષ્ણોદકાનુપાનઃ કફવિકારહા| અર્શશ્ચિકિત્સિતોક્તં (હૃ.ચિ.અ.૮/૧૦૪)-"તુલાં દિવ્યામ્ભસિ પચેત્" ઇતિ પ્રમાણાનુસારેણ પરિમાણમત્ર નિરૂપિતમ્|

Adhikarana pittaje shleShmagulmoktaghRutAdIni, pittaje shilAhvAdirasAyanAni (54-55) · Śloka 55

| શ્લેષ્મગુલ્મોદિતાજ્યાનિ ક્ષારાંશ્ચ વિવિધાન્ પિબેત્||૫૪|| પ્રયોજયેચ્છિલાહ્વં વા બ્રાહ્મં વાઽત્ર રસાયનમ્| તથાઽઽમલકલેહં વા પ્રાશં વાઽગસ્ત્યનિર્મિતમ્||૫૫||

સ૦-કફહૃદ્રોગે, શ્લેષ્મગુલ્મે યાનિ ગદિતાન્યાજ્યાનિ-સર્પીષિ, તત્રૈવોક્તાન્ ક્ષારાંશ્ચ નાનાવિધાંસ્તાન્ પિબેત્| શિલાજતુ પ્રયોજયેત્| વા બ્રાહ્મં રસાયનં-રસાયનાધ્યાયોક્તમ્ (હૃ.ઉ.અ.૩૯/૧૫)| તથા, આમલકલેહં વા-રસાયનોક્તમેવ ચ્યવનપ્રાશાખ્યમ્ (હૃ.ઉ.અ.૩૯/૩૩)| અથવા, પ્રાશં-લેહં, અગસ્ત્યનિર્મિતં કાસચિકિત્સિતોક્તં (હૃ.ચિ.અ.૩/૧૨૭), પ્રયોજયેત્|

Adhikarana shUlacikitsA, ajIrNashUlasya auShadham (56-57) · Śloka 57

સ્યાચ્છૂલં યસ્ય ભુક્તેઽતિ, જીર્યત્યલ્પં, જરાં ગતે| શામ્યેત્સ કુષ્ઠકૃમિજિલ્લવણદ્વયતિલ્વકૈઃ||૫૬|| સદેવદાર્વતિવિષૈશ્ચૂર્ણમુષ્ણામ્બુના પિબેત્| |૫૭|

સ૦-યસ્ય-પુંસો, ભુક્તે-તત્કાલ એવ, અતિ શૂલં સ્યાત્| જીર્યત્યન્ને-મધ્યમાયાં પાકાવસ્થાયાં, અલ્પં શૂલં સ્યાત્| જરાં ગતે-કિટ્ટસારતયા પરિણતેઽન્ને, તુ શામ્યેત્| સઃ-નરઃ, કુષ્ઠાદિભિશ્ચૂર્ણમુષ્ણામ્બુના પિબેત્|

Adhikarana jIrNashUlasya auShadham, jIryacchUlasya auShadham (57-58) · Śloka 58

| યસ્ય જીર્ણેઽધિકં સ્નેહૈઃ સ વિરેચ્યઃ, ફલૈઃપુનઃ||૫૭|| જીર્યત્યન્ને, તથા મૂલૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ શૂલે સદાઽધિકે| |૫૮|

સ૦-યસ્ય-પુંસો, જીર્ણે સત્યધિકં શૂલં ભવેત્, સ સ્નેહૈઃ-વિરેચનદ્રવ્યસિદ્ધૈઃ, વિરેચનીયઃ| જીર્યત્યન્ને-પચ્યમાનાવસ્થાયાં, અધિકં શૂલે સતિ ફલૈર્વિરેચ્યઃ| તથા ચ મુનિઃ(?)-"મૃદ્વીકાઽથ વિડઙ્ગાનિ ખર્જૂરાણિ પરૂષકમ્| આરગ્વધોઽથામલકં હરીતક્યો બિભીતકમ્|| કમ્પિલ્લકોપચિત્રે ચ ત્રપુસં ચ મુકૂલકમ્| નીલિકા કુવલં પીલુ ભવેત્ફલવિરેચનમ્||" ઇતિ| યસ્ય પુનઃ સદાઽધિકમેવ શૂલં-કેવલં ન ભુક્તમાત્રે જીર્ણે જીર્યતિ વા, સઃ-પુરુષો, મૂલૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ-મૂલવિરેચનૈર્દન્તીત્રિવૃચ્છ્યામાસપ્તલાદિદ્રવ્યૈઃ સમન્વિતૈઃ, વિરેચ્યઃ| તથા ચોક્તમ્-"સપ્તલાશઙ્ખિનીદન્તીદ્રવન્તીગિરિકર્ણિકાઃ| ત્રિવૃચ્છ્યામોદકીર્યા ચ પ્રકીર્યા ક્ષીરિણી તથા|| છગલાણ્ડી ગવાક્ષી ચ કુચાક્ષી ગિરિકર્ણિકા| મસૂરવિદલા ચૈવ ભવેન્મૂલવિરેચનમ્||" ઇતિ|

Adhikarana rUddhagatAvanile anulomanam (58-59) · Śloka 59

| પ્રાયોઽનિલો રુદ્ધગતિઃ કુપ્યત્યામાશયે ગતઃ||૫૮|| તસ્યાનુલોમનં કાર્યં શુદ્ધિલઙ્ઘનપાચનૈઃ| |૫૯|

સ૦-બાહુલ્યેન મારુતો રુદ્ધમાર્ગ આમાશયં(યે) ગતઃ કુપ્યતિ| તસ્ય-મરુતઃ, શુદ્ધ્યાદિભિઃ-અવસ્થાવશાદ્વયસ્તૈઃ સમસ્તૈર્વા, અનુલોમનં કાર્યમ્|

Adhikarana kRumije hRudroge auShadham (59-60) · Śloka 60

| કૃમિઘ્નમૌષધં સર્વં કૃમિજે હૃદયામયે||૫૯|| ઇતિ હૃદ્રોગચિકિત્સિતમ્|૬૦|

સ૦-કૃમિજે હૃદ્રોગે સર્વમેવ ચ કૃમિઘ્નમૌષધમ્|

Adhikarana tRuShNAcikitsA, sarvAsu tRuShNAsu sAmAnyamauShadham (60-67) · Śloka 67

અથ તૃષ્ણાચિકિત્સિતમ્| તૃષ્ણાસુ વાતપિત્તઘ્નો વિધિઃ પ્રાયેણ શસ્યતે| સર્વાસુ શીતો બાહ્યાન્તસ્તથા શમનશોધનઃ||૬૦|| દિવ્યામ્બુ શીતં સક્ષૌદ્રં તદ્વદ્ભોમં ચ તદ્ગુણમ્| નિર્વાપિતં તપ્તલોષ્ટકપાલસિકતાદિભિઃ||૬૧|| સશર્કરં વા ક્વથિતં પઞ્ચમૂલેન વા જલમ્| દર્ભફૂર્વેણ મન્થશ્ચ પ્રશસ્તો લાજસક્તુભિઃ||૬૨|| વાટ્યશ્ચામયવૈઃ શીતઃ શર્કરામાક્ષિકાન્વિતઃ| યવાગૂઃ શાલિભિસ્તદ્વત્કોદ્રવૈશ્ચ ચિરન્તનૈઃ||૬૩|| શીતેન શીતવીર્યૈશ્ચ દ્રવ્યૈઃ સિદ્ધેન ભોજનમ્| હિમામ્બુપરિષિક્તસ્ય પયસા સસિતામધુ||૬૪|| રસૈશ્ચાનમ્લલવણૈર્જાઙ્ગલૈર્ઘૃતભર્જિતૈઃ| મુદ્ગાદીનાં તથા યૂષૈર્જીવનીયરસાન્વિતૈઃ||૬૫|| નસ્યં ક્ષીરઘૃતં સિદ્ધં શીતૈરિક્ષોસ્તથા રસઃ| નિર્વાપણાશ્ચ ગણ્ડૂષાઃ સૂત્રસ્થાનોદિતા હિતાઃ||૬૬|| દાહજ્વરોક્તા લેપાદ્યા નિરીહત્વં મનોરતિઃ| મહાસરિદ્ધ્રદાદીનાં દર્શનરુમરણાનિ ચ||૬૭||

સ૦-તૃષ્ણાસુ સર્વાસુ વાતપિત્તહરઃ સર્વોઽપિ વિધિરિષ્યતે| તથા, બાહ્યતોઽભ્યન્તરે ચ શીતો વિધિઃ| તથા, શમનં શોધનં ચ શસ્યતે| દિવ્યામ્બુ-આન્તરિક્ષં જલં, શીતં માક્ષિકેણ સહ શસ્યતે| ભૌમં ચ જલં તદ્ગુણં-દિવ્યામ્બુસમાનગુણં "શુચિપૃથ્વસિતશ્ચેતે દેશે" (હૃ.સૂ.અ.૫|૫) ઇત્યાદિલક્ષણલક્ષિતમ્, તચ્ચ શસ્યતે| તસ્ય-દિવ્યજલસ્યેવ ગુણા યસ્ય તત્તદ્ગુણમ્| તપ્તલોષ્ટકકપાલસિકતાદિભિસ્તપ્તં તન્નિર્વાપિતં-શીતીકૃતં શસ્યતે| અથવા, તદેવ સમશર્કરં શસ્યતે| અથવા, દર્ભપૂર્વેણ-તૃણાખ્યેન, પઞ્ચમૂલેન ક્વથિતં નિર્વાપિતં શસ્યતે| તથા, લાજસક્તુભિઃ કૃતો મન્થઃ પ્રશસ્તઃ| તથા, આમૈઃ-અભૃષ્ટૈઃ, યવૈર્વાટ્યઃ પ્રશસ્તઃ શીતીભૂતઃ શર્કરામાક્ષિકયુક્તઃ| યવાગૂઃ શાલિભિસ્તથૈવ શર્કરામાક્ષિકાન્વિતા શસ્તા| તથા, ચિરન્તનૈઃ કોદ્રવૈઃ શર્કરામધુયુક્તા યવાગૂઃ શસ્તા| તથા, શીતેન-શીતીકૃતેન દ્રવ્યેણ, શીતવીર્યૈશ્ચ દ્રવ્યૈઃ સિદ્ધેન ભોજનં હિતમ્| અથવા, શીતજલૈઃ પરિષિક્તસ્ય પુંસઃ પયસા સશર્કરામાર્દ્વીકં ભોજનં હિતમ્| અથવા ન કેવલં પયસા સાત્મ્યાદિવશાન્માંસરસૈર્જાઙ્લૈઃ કિઞ્ચિદમ્લલવણૈરૃતભર્જિતૈર્ભોજનં હિતમ્| તથા, મુદ્ગમસૂરાદિકાનાં યૂષૈર્જીવનીયરસયુક્તૈર્ભોજનં હિતમ્| તથા, શીતૈઃ-શીતવીર્યૈશ્ચન્દનાદિભિઃ, તથેક્ષુરસે સિદ્ધં ક્ષીરઘૃતં નસ્યં હિતમ્| ક્ષીરોદ્ભવં ઘૃતં ક્ષીરઘૃતમ્| તથા, સૂત્રસ્થાનોદિતાઃ (અ.૨૨) નિર્વાપણાઃ-રોપણાઃ, ગણ્ડૂષા હિતાઃ| તથા, દાહજ્વરે ય ઉક્તા લેપાદ્યાઃ-"દૂર્વાદિભિર્વા પિત્તઘ્નૈઃ" (હૃ.ચિ.અ.૧/૧૩૧) ઇત્યાદિગ્રન્થનિર્દિષ્ટાઃ, તે ચ હિતાઃ| તથા, નિરીહત્વં-નિર્વ્યાપારત્વં હિતમ્| તથા, મનસોરતિઃ-નિર્વૃતત્વમ્| તથા, મહાસરિતાં મહાહ્રદાનાં-મહાતડાગાનાં, ચ દર્શનસ્મરણાનિ હિતાનિ|

Adhikarana vAtajAyAM tRuShNAyAmauShadham (68) · Śloka 68

ઇતિ તૃષ્ણાસુ સામાન્યેન ચિકિત્સિતમુક્તમ્| વિશેષેણાહ તૃષ્ણાયાં પવનોત્થાયાં સગુડં દધિ શસ્યતે| રસાશ્ચ બૃંહણાઃ શીતા વિદાર્યાદિગણામ્બુ ચ||૬૮||

સ૦-પવનોત્થાયાં તૃષ્ણાયાં દધિ ગુડેન સહ શસ્યતે| માંસરસાશ્ચ બૃંહણાઃ શસ્તાઃ| તથા વિદાર્યાદિગણામ્બુ "વિદારિપઞ્ચાઙ્ગુલ" (હૃ.સૂ.અ.૧૫/૯)ઇત્યાદિભિઃ શૃતં તોયં-પાનીયં, શસ્તમ્|

Adhikarana pittajAyAM auShadham (69-72) · Śloka 72

પિત્તાજાયાં સિતાયુક્તઃ પક્વોદુમ્બરજો રસઃ| તત્ક્વાથો વા હિમસ્તદ્વત્સારિવાદિગણામ્બુ વા||૬૯|| તદ્વિધૈશ્ચ ગણૈઃ શીતકષાયાન્ સસિતામધૂન્| મધુરૈરૌષધૈસ્તદ્વત્ ક્ષીરિવૃક્ષૈશ્ચ કલ્પિતાન્||૭૦|| બીજપૂરકમૃદ્વીકાવટવેતસપલ્લવાન્| મૂલાનિ કુશકાશાનાં યષ્ટ્યાહ્વં ચ જલે શૃતમ્||૭૧|| જ્વરોદિતં વા દ્રાક્ષાદિ પઞ્ચસારામ્બુ વા પિબેત્| |૭૨|

સ૦-પિત્તોત્થાયાં શર્કરાન્વિતઃ પક્વોદુમ્બરફલજો રસઃ, તેષાં-ઉદુમ્બરાણાં વા ક્વાથો હિમઃ, તદ્વત્-સિતાયુક્તઃ, શસ્યતે| તથૈવ સારિવાદિગણામ્બુ-"સારિવોશીર" (હૃ.સૂ.અ.૧૫|૧૧) ઇત્યાદિ પ્રશસ્યતે| તદ્વિધૈઃ-શીતવીર્યૈશ્ચ, ગણૈઃ કૃતાન્ શીતકષાયાન્ સસિતામાક્ષિકાન્ પિબેત્| તથૈવ મધુરૈઃ-દ્રાક્ષાદિભિર્દ્રવ્યૈઃ, કલ્પિતાન્| ક્ષીરિવૃક્ષૈશ્ચ-અશ્વત્થન્યગ્રોધાદિભિઃ, કલ્પિતાન્ શીતકષાયાન્ સશર્કરામધૂન્ પિબેત્| બીજપૂરકાદિપલ્લવાન્ કુશકાશાનાં મૂલાનિ મધુકં ચૈતજ્જલે શૃતં પિબેત્| શીતમિતિ પ્રકૃતત્વાદ્યોગ્યત્વાચ્ચાત્ર યોજ્યમ્| અથવા, જ્વરચિકિત્સિતોક્તં [દ્રાક્ષાદિ-] "દ્રાક્ષામધૂક" (હૃ.ચિ.અ.૧|૫૫) ઇત્યાદિકં ફાણ્ટં શીતકષાયં [વા] પિબેત્| પઞ્ચસારામ્બુ વા-"મધુખર્જૂરમૃદ્વીકા" (હૃ.ચિ.અ.૨/૧૪) ઇત્યાદિ રક્તપિત્તચિકિત્સિતે પઠિતં, પિબેત્|

Adhikarana kaPajAyAM auShadham (72-74) · Śloka 74

| કફોદ્ભવાયાં વમનં નિમ્બપ્રસવવારિણા||૭૨|| બિલ્વાઢકીપઞ્ચકોલદર્ભપઞ્ચકસાધિતમ્| જલં પિબેદ્રજન્યા વા સિદ્ધં સક્ષૌદ્રશર્કરમ્||૭૩|| મુદ્ગયૂષં ચ સવ્યોષપટોલીનિમ્બપલ્લવમ્| યવાન્નં તીક્ષ્ણકવલનસ્યલેહાંશ્ચ શીલયેત્||૭૪||

સ૦-શ્લેષ્મજાયાં તૃષ્ણાયાં નિમ્બપત્રપાનીયેન વમનં શસ્તમ્| બિલ્વાદિભિર્જલં સાધિતં કફતૃષ્ણાયાં પિબેત્| રજન્યા-હરિદ્રયા, જલં સિદ્ધં પિબેત્| સક્ષૌદ્રશર્કરં કફતૃષ્ણાયાં મુદ્ગયૂષં ચ ત્રિકટુપટોલનિમ્બપલ્લવાન્વિતં પિબેત્| યવાન્નં તીક્ષ્ણકવલં તીક્ષ્ણનસ્યં તીક્ષ્ણલેહં ચ શીલયેત્| શિમ્બીધાન્યમ્| કચ્છકઃ-તુમુ(તૂણી)કઃ| વઙ્ગસેને (તૃષા-શ્લો.૨૨)-"બિલ્વાઢકીધાતકીપઞ્ચકોલદર્ભેષુ સિદ્ધં કફજાં નિહન્તિ| "ઇતિ| યોગરત્ને-"બિલ્વાઢકી[કન્યક] પઞ્ચમૂલદર્ભેષુ સિદ્ધં કફજાં નિહન્તિ|" ઇતિ| કચ્છક(ધાતકિ)-પઞ્ચકોલયોઃ સ્થાને લઘુ [પઞ્ચમૂલમ્]| વઙ્ગસેને(તૃષા. શ્લો.૨૩)-"સજીરકાણ્યાર્દ્રકશૃઙ્ગબેરસૌવર્ચલાન્યર્ધજલપ્લુતાનિ| મદ્યાનિ હૃદ્યાનિ ચ ગન્ધવન્તિ પીતાનિ સદ્યઃ શમયન્તિ તૃષ્ણામ્||" ઇતિ|

Adhikarana sannipAtajAyAM auShadham,AmrajAyAM auShadham (75) · Śloka 75

સર્વૈરામાચ્ચ તદ્ધન્ત્રી ક્રિયેષ્ટા વમનં તથા| ત્ર્યૂષણારુષ્કરવચાફલામ્લોષ્ણામ્બુમસ્તુભિઃ||૭૫||

સ૦-સર્વૈરામાચ્ચ તૃષ્ણાયાં સત્યાં તદ્ધન્ત્રી સન્નિપાતઘ્ન્યામઘ્ની ચ ક્રિયેષ્ટા| તથા ચ વમનમિષ્ટમ્| ત્ર્યૂષણારુષ્કરવચાદિયુક્તેન ફલામ્લેનોષ્ણજલેન વા મસ્તુના વા ઇષ્ટમ્|

Adhikarana upavAsajAyAM auShadham (76) · Śloka 76

અન્નાત્યયાન્મણ્ડમુષ્ણં હિમં મન્થં ચ કાલવિત્| |૭૬|

સ૦-અન્નાત્યયાત્-અન્નવિરહાત્, તૃષ્ણાયાં સત્યાં મણ્ડમુષ્ણં શીતં મન્થં ચ કાલપ્રકૃતિસાત્મ્યાદિવિત્ પિબેત્| વાતકફપ્રકૃતિના ઉષ્ણો મણ્ડઃ પેયઃ| પિત્તશ્લેષ્મપ્રકૃતિના વાતપિત્તપ્રકૃતિના ચ હિમો મન્થઃ પેયઃ| એવં કાલસાત્મ્યાદિષુ નિરુપ્યમ્| "સક્તવઃ સર્પિષાઽભ્યક્તાઃ શીતોદકપરિપ્લુતાઃ| નાતિદ્રવા નાતિ સાન્દ્રા મન્થ ઇત્યભિધીયતે||" ઇતિ|

Adhikarana shramajAyAM auShadham (76) · Śloka 76

| તૃષિ શ્રમાન્માંસરસં મન્થં વા સસિતં પિબેત્||૭૬||

સ૦-શ્રમાત્તૃષિ જાતાયાં માંસરસં મદ્યં વા સશર્કરં પિબેત્|

Adhikarana AtapajAyAM tRuShNAyAmau (77) · Śloka 77

આતપાત્સસિતં મન્થં યવકોલજસક્તુભિઃ| સર્વાણ્યઙ્ગાનિ લિમ્પેચ્ચ તિલપિણ્યાકકાઞ્જિકૈઃ||૭૭||

સ૦-આતપાત્તૃષિ યવકોલોદ્ભવૈઃ સક્તુભિઃ સશર્કરં મન્થં પિબેત્| સર્વાણિ ચાઙ્ગાનિ તિલપિણ્યાકકાઞ્જિકૈર્લિમ્પેત્|

Adhikarana shItasnAnajAyAM tRuShNAyAmau (78) · Śloka 78

શીતસ્નાનાચ્ચ મદ્યામ્બુ પિબેત્તૃણ્માન્ ગુડામ્બુ વા| |૭૮|

સ૦-શીતસ્નાનાચ્ચ તૃણ્માન્ મદ્યામ્બુ પિબેત્| તૃણ્માનિતિ મતુપિ મય ઇતિ ણત્વે રૂપમ્| ગુડજલં વા પિબેત્|

Adhikarana madyajAyAM tRuShNAyAmau (78) · Śloka 78

| મદ્યાદર્ધજલં મદ્યં સ્નાતોઽમ્લલવણૈર્યુતમ્||૭૮||

સ૦-મદ્યાત્તૃણ્માનર્ધજલં મદ્યં સ્નાતશ્ચામ્લલવણાભ્યાં યુતં પિબેત્|

Adhikarana snehatIkShNAgnijAyAM tRuShNAyAmau (79) · Śloka 79

સ્નેહતીક્ષ્ણતરાગ્નિસ્તુ સ્વભાવશિશિરં જલમ્| |૭૯|

સ૦-સ્નેહેન તીક્ષ્ણતરોઽગ્નિર્યસ્ય સ નરસ્તૃણ્માન્નિસર્ગશીતલં જલં પિબેત્|

Adhikarana ajIrNasnehajAyAM tRuShNAyAmau (79) · Śloka 79

| સ્નેહાદુષ્ણામ્બ્વજીર્ણાત્તુ જીર્ણાન્મણ્ડં પિપાસિતઃ||૭૯||

સ૦-સ્નેહાત્ પુનરજીર્ણાત્ પિપાસિત ઉષ્ણામ્બુ વા પિબેત્| જીર્ણાત્તુ સ્નેહત્તૃષિ મણ્ડં પિબેત્|

Adhikarana snigdhAnnajAyAM tRuShNAyAmau (80) · Śloka 80

પિબેત્સ્નિગ્ધાન્નતૃષિતો હિમસ્પર્ધિ ગુડોદકમ્| |૮૦|

સ૦-સ્નિગ્ધાન્નેન ભુક્તેન તૃષિતો હિમસ્પર્ધિ-તુહિનશીતલં, ગુડોદકં પિબેત્|

Adhikarana gurvAdyannajAyAM tRuShNAyAmau (80) · Śloka 80

| ગુર્વાદ્યન્નેન તૃષિતઃ પીત્વોષ્ણામ્બુ તદુલ્લિખેત્||૮૦||

સ૦-ગુર્વાદ્યન્નેન ભુક્તેન તૃષિતઃ પીત્વોષ્ણામ્બુ તત્-ગુર્વાદ્યન્નં, ઉદ્વમેત્|

Adhikarana rasakShayajAyAM tRuShNAyAmau (81) · Śloka 81

ક્ષયજાયાં ક્ષયહિતં સર્વં બૃંહણમૌષધમ્| |૮૧|

સ૦-ક્ષયજાયાં તૃષિ ક્ષયે હિતં યદ્ બૃંહણમૌષધં તત્સર્વં હિતં-શસ્તમ્|

Adhikarana kRushAdijAyAM tRuShNAyAmauShadham (81) · Śloka 81

| કૃશદુર્બલરૂક્ષાણાં ક્ષીરં છાગો રસોઽથવા||૮૧||

સ૦-કૃશાદીનાં તૃષિ જાતાયં ક્ષીરં હિતમ્| અથવા છાગો રસો હિતઃ|

Adhikarana sordhvavAtAyAM tRuShNAyAmauShadham (82) · Śloka 82

ક્ષીરં ચ સોર્ધ્વવાતાયાં ક્ષયકાસહરૈઃ શૃતમ્| |૮૨|

સ૦-સોર્ધ્વવાતાયાં તૃષિ ક્ષયકાસહરૈઃ શૃતં ક્ષીરં હિતમ્| ચશબ્દાન્માંસરસશ્ચ|

Adhikarana rogopasargajAyAM tRuShNAyAmauShadham (82-83) · Śloka 83

| રોગોપસર્ગાજ્જાતાયાં ધાન્યામ્બુ સસિતામધુ||૮૨|| પાને પ્રશસ્તં સર્વા ચ ક્રિયા રોગાદ્યપેક્ષયા| |૮૩|

સ૦-રોગોપસર્ગાજ્જાતાયાં તૃષિ ધાન્યામ્બુ સસિતામાક્ષિકં પાને પ્રશસ્તમ્| સર્વા ચ ક્રિયા રોગાદ્યપેક્ષયા શસ્તા|

Adhikarana pUrvAmayakShINajAyAM tvaritaM auShadham (6) · Śloka 6

| તૃષ્યન્ પૂર્વામયક્ષીણો ન લભેત જલં યદિ||૮૩|| મરણં દીર્ઘરોગં વા પ્રાપ્નુયાત્ત્વરિતં તતઃ| સાત્મ્યાન્નપાનભૈષજ્યૈસ્તૃષ્ણાં તસ્ય જયેત્પુરા||૮૪|| તસ્યાં જિતાયામન્યોઽપિ વ્યાધિઃ શક્યશ્ચિકિત્સિતુમ્| ૮૪ ૧/૨| ઇતિ તૃષ્ણારોગચિકિત્સિતમ્| ઇતિ શ્રિવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને છર્દિહૃદ્રોગતૃષ્ણાચિકિત્સિતં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||

સ૦-પૂર્વામયેન ક્ષીણઃ સન્ તૃષ્ણક્-પિપાસિતો, યદિ જલં ન લભેત તદા મરણં દીર્ઘરોગં વા પ્રાપ્નુયાત્| તતશ્ચ હેતોસ્ત્વરિતં-શીઘ્રતરં, તસ્ય-નરસ્ય, પૂર્વમન્યેભ્યો રોગેભ્યઃ સાત્મ્યાન્ન પાનભેષજૈસ્તૃષં જયેત્, તતોઽપરં રોગમ્| કિમેવં ક્રિયતે ? ઇત્યાહ-તસ્યાં તૃષિ જિતાયાં સત્યામન્યોઽપિ રોગ ઉપક્રમિતું શક્યઃ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને છર્દિહૃદ્રોગતૃષ્ણાચિકિત્સિતં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૬||