6. cardihr̥drōgatr̥ṣṇācikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana CardihradrogatRuShNAcikitsitAdhyAyaH CardiShu prAk la~gghanam,tato vamanam (2) · Śloka 2

અથાત-છર્દિહૃદ્રોગતૃષ્ણાચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ઇતિ હ સ્માહુરત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) આમાશયોત્ક્લેશભવાઃ પ્રાયશ્ચ્છર્દ્યો હિતં તતઃ| લઙ્ઘનં પ્રાગૃતે વાયોર્વમનં તત્ર યોજયેત્||૧|| બલિનો બહુદોષસ્ય વમતઃ પ્રતતં બહુ| |૨|

Adhikarana tato hRudyaM virecanam virecanaPalam tataH shamanauShadham rUkShadurbalasya shamanameva (2-3) · Śloka 3

| તતો વિરેકં ક્રમશો હૃદ્યં મદ્યૈઃ ફલામ્બુભિઃ||૨|| ક્ષીરૈર્વા સહ સ હ્યૂર્ધ્વં ગતં દોષં નયત્યધઃ| શમનં ચૌષધં રૂક્ષદુર્બલસ્ય તદેવ તુ||૩||

Adhikarana CardiShu annashAkaPalAdikam (4-6) · Śloka 6

પરિશુષ્કં પ્રિયં સાત્મ્યમન્નં લઘુ ચ શસ્યતે| ઉપવાસસ્તથા યૂષા રસાઃ કામ્બલિકાઃ ખલાઃ||૪|| શાકાનિ લેહા ભોજ્યાનિ રાગષાડવપાનકાઃ| ભક્ષ્યાઃ શુષ્કા વિચિત્રાશ્ચ ફલાનિ સ્નાનઘર્ષણમ્||૫|| ગન્ધાઃ_ સુગન્ધયો ગન્ધફલપુષ્પાન્નપાનજાઃ| ભુક્તમાત્રસ્ય સહસા મુખે શીતામ્બુસેચનમ્||૬||

Adhikarana vAtajAyAM CardyAM ghRutam, vAtajAyAM vyoShAdyaM ghRutam, vAtajAyAM dADimAdyaM ghRutam, vAtajAyAM tulyAmbukShIram, vAtajAyAM vaiShkiro rasaH, vAtajAyAM snigdhaM Bojanam, vAtajAyAM snehavirecanam (7-10) · Śloka 10

અધુના વિશેષેણાહ હન્તિ મારુતજાં છર્દિં સર્પિઃ પીતં સસૈન્ધવમ્| કિઞ્ચિદુષ્ણં વિશેષેણ સકાસહૃદયદ્રવામ્||૭|| વ્યોષત્રિલવણાઢ્યં વા સિદ્ધં વા દાડિમામ્બુના| સશુણ્ઠીદધિધાન્યેન શૃતં તુલ્યામ્બુ વા પયઃ||૮|| વ્યક્તસૈન્ધવસર્પિર્વા ફલામ્લો વૈષ્કિરો રસઃ| સ્નિગ્ધં ચ ભોજનં શુણ્ઠીદધિદાડિમસાધિતમ્||૯|| કોષ્ણં સલવણં ચાત્ર હિતં સ્નેહવિરેચનમ્| |૧૦|

Adhikarana pittajAyAM CardyAM drAkShAdi virecanam, pittajAyAM tailvakaM dhRutam, pittajAyAM shleShmasthAnagate pitte vamanam, pittajAyAM shuddhau annapAnam, pittajAyAM jambAmrAdikkAthaH, pittajAyAM sacandano dhAtrIrasaH, pittajAyAM mugdadalakvAtaH, pittajAyAM kolAdilehaH, pittajAyAMpathyAdilehatrayam (10-17) · Śloka 17

| પિત્તજાયાં વિરેકાર્થં દ્રાક્ષેક્ષુસ્વરસૈસ્ત્રિવૃત્||૧૦|| સર્પિર્વા તૈલ્વકં યોજ્યં વૃદ્ધં ચ શ્લેષ્મધામગમ્| ઊર્ધ્વમેવ હરેત્ પિત્તં સ્વાદુતિક્તૈર્વિશુદ્ધિમાન્||૧૧|| પિબેન્મન્થં યવાગૂં વા લાજૈઃ સમધુશર્કરામ્| મુદ્ગજાઙ્ગલજૈરદ્યાદ્વ્યઞ્જનૈઃ શાલિષષ્ટિકમ્||૧૨|| મૃદ્ભૃષ્ટલોષ્ટપ્રભવં સુશીતં સલિલં પિબેત્| મુદ્ગોશીરકણાધાન્યૈઃ સહ વા સંસ્થિતં નિશામ્||૧૩|| દ્રાક્ષારસં રસં વેક્ષોર્ગુડૂચ્યમ્બુ પયોઽપિ વા| જમ્બ્વામ્રપલ્લવોશીરવટશુઙ્ગાવરોહજઃ||૧૪|| ક્વાથઃ ક્ષૌદ્રયુતઃ પીતઃ શીતો વા વિનિયચ્છતિ| છર્દિં જ્વરમતીસારં મૂર્ચ્છાં તૃષ્ણાં ચ દુર્જયામ્||૧૫|| ધાત્રીરસેન વા શીતં પિબેન્મુદ્ગદલામ્બુ વા| કોલમજ્જસિતાલાજામક્ષિકાવિટ્કણાઞ્જનમ્||૧૬|| લિહ્યાત્ક્ષૌદ્રેણ પથ્યાં વા દ્રાક્ષાં વા બદરાણિ વા| |૧૭|

Adhikarana kaPajAyAM CardyAM nimbAdi vamanam, kaPajAyAM upavAsaH, kaPajAyAM AragvadhAdiniryUhaH, kaPajAyAM manthAH, annaM rAgAH, kaPajAyAM manaHshilAdilehaH, kaPajAyAM kapitthayogaH, kaPajAyAM durAlaBAlehaH, kaPajAyAM maricAdilehaH (17-21) · Śloka 21

| કફજાયાં વમેન્નિમ્બકૃષ્ણાપિણ્ડીતસર્ષપૈઃ||૧૭|| યુક્તેન કોષ્ણતોયેન, દુર્બલં ચોપવાસયેત્| આરગ્વધાદિનિર્યૂહં શીતં ક્ષૌદ્રયુતં પિબેત્||૧૮|| મન્થાન્ યવૈર્વા બહુશશ્ચ્છર્દિઘ્નૌષધભાવિતૈઃ| કફઘ્નમન્નં હૃદ્યં ચ રાગાઃ સાર્જકભૂસ્તૃણાઃ||૧૯|| લીઢં મનઃશિલાકૃષ્ણામરિચં બીજપૂરકાત્| સ્વરસેન કપિત્થસ્ય સક્ષૌદ્રેણ વમિં જયેત્||૨૦|| ખાદેત્કપિત્થં સવ્યોષં, મધુના વા દુરાલભામ્| લિહ્યાન્મરિચચોચૈલાગોશકૃદ્રસમાક્ષિકમ્||૨૧||

Adhikarana dviShTArthajAyAmauShadham (22) · Śloka 22

અનૂકૂલોપચારેણ યાતિ દ્વિષ્ટાર્થજા શમમ્| |૨૨|

Adhikarana kRumijAyAmauShadham, sheShacCardirogANAmauShadham, CardyupadravANAmauShadham (22-23) · Śloka 23

| કૃમિજા કૃમિહૃદ્રોગગદિતૈશ્ચ ભિષગ્જિતૈઃ||૨૨|| યથાસ્વં પરિશેષાશ્ચ, તત્કૃતાશ્ચ તથાઽઽમયાઃ| |૨૩|

Adhikarana prasaktAyAM CardyAmauShadham (23-25) · Śloka 25

છર્દિપ્રસઙ્ગેન હિ માતરિશ્વા ધાતુક્ષયાત્કોપમુપૈત્યવશ્યમ્| કુર્યાદતોઽસ્મિન્ વમનાતિયોગ- પ્રોક્તં વિધિં સ્તમ્ભનબૃંહણીયમ્||૨૩|| સર્પિર્ગુડા માંસરસા ઘૃતાનિ કલ્યાણકત્ર્યૂષણજીવનાનિ| પયાંસિ પથ્યોપહિતાનિ લેહાશ્છર્દિં પ્રસક્તાં પ્રશમં નયન્તિ||૨૪|| ઇતિ છર્દિચિકિત્સિતમ્|૨૫|

Adhikarana vAtaje hradroge mastvAdi tailam (25-26) · Śloka 26

છર્દિચિકિત્સિતાદનન્તરં હૃદ્રોગસાધનમુચ્યતે, હૃદ્રોગશબ્દશ્રવણસમ્બન્ધાત્| અથ હૃદ્રોગચિકિત્સિતમ્| | હૃદ્રોગે વાતજે તૈલં મસ્તુસૌવીરતક્રવત્||૨૫|| પિબેત્સુખોષ્ણં સબિડં ગુલ્માનાહાર્તિજિચ્ચ તત્| |૨૬|

Adhikarana vAtaje hRudroge lavaNatailam (26) · Śloka 26

| તૈલં ચ લવણૈઃ સિદ્ધં સમૂત્રામ્લં તથાગુણમ્||૨૬||

Adhikarana vAtaje hRudroge bilvAditailam (27-28) · Śloka 28

બિલ્વં રાસ્નાં યવાન્ કોલં દેવદારું પુનર્નવામ્| કુલત્થાન્ પઞ્ચમૂલં ચ પક્ત્વા તસ્મિન્પચેજ્જલે||૨૭|| તૈલં તન્નાવને પાને બસ્તૌ ચ વિનિયોજયેત્| |૨૮|

Adhikarana vAtaje hRudroge shuNThyAdighRutam (28-29) · Śloka 29

| શુણ્ઠીવયસ્થાલવણકાયસ્થાહિઙ્ગુપૌષ્કરૈઃ||૨૮|| પથ્યયા ચ શૃતં પાર્શ્વહૃદ્રુજાગુલ્મજિદ્ઘૃતમ્| |૨૯|

Adhikarana vAtaje hRudroge sauvarcalAdighRutam (29-30) · Śloka 30

| સૌવર્ચલસ્ય દ્વિપલે પથ્યાપઞ્ચાશદન્વિતે||૨૯|| ઘૃતસ્ય સાધિતઃ પ્રસ્થો હૃદ્રોગશ્વાસગુલ્મજિત્| |૩૦|

Adhikarana vAtaje dADimAdicUrNam (30-31) · Śloka 31

| દાડિમં કૃષ્ણલવણં શુણ્ઠી હિઙ્ગ્વમ્લવેતસમ્||૩૦|| અપતન્ત્રકહૃદ્રોગશ્વાસઘ્નં ચૂર્ણમુત્તમમ્| |૩૧|

Adhikarana vAtaje puShkarAdikalkaH (31-32) · Śloka 32

| પુષ્કરાહ્વશઠીશુણ્ઠીબીજપૂરજટાભયાઃ||૩૧|| પીતાઃ કલ્કીકૃતાઃ ક્ષારઘૃતામ્લલવણૈર્યુતાઃ| વિકર્તિકાશૂલહરાઃ|૩૨|

Adhikarana vAtaje yavAnyAdikvAthaH,vAtaje yavakShArAdipAnam (32-1.5) · Śloka 1

ક્વાથઃ કોષ્ણશ્ચ તદ્ગુણઃ||૩૨|| યવાનીલવણક્ષારવચાજાજ્યૌષધૈઃ કૃતઃ| સપૂતિદારુબીજાહ્વપલાશશઠિપૌષ્કરૈઃ||૩૩|| (યવક્ષારો યવાની ચ પિબેદુષ્ણેન વારિણા| એતેન વાતજં શૂલં ગુલ્મં ચૈવ ચિરોત્થિતમ્||૧|| ભિદ્યતે સપ્તરાત્રેણ પવનેન યથા ઘનઃ| )||૧.૫||

Adhikarana vAtaje pa~jjakolAdicUrNam (34-35) · Śloka 35

પઞ્ચકોલશઠીપથ્યાગુડબીજાહ્વપૌષ્કરમ્| વારુણીકલ્કિતં ભૃષ્ટં યમકે લવણાન્વિતમ્||૩૪|| હૃત્પાર્શ્વયોનિશૂલેષુ ખાદેદ્ગુલ્મોદરેષુ ચ| |૩૫|

Adhikarana vAtaje snehasvedau (35) · Śloka 35

| સ્નિગ્ધાશ્ચેહ હિતાઃ સ્વેદાઃ સંસ્કૃતાનિ ઘૃતાનિ ચ||૩૫||

Adhikarana vAtaje pa~jcamUlAdipAnapa~jcakaM (36) · Śloka 36

લઘુના પઞ્ચમૂલેન શુણ્ઠ્યા વા સાધિતં જલમ્| વારુણીદધિમણ્ડં વા ધાન્યામ્લં વા પિબેત્તૃષિ||૩૬||

Adhikarana uktAnAmauShadhAnAM viShayaH (37) · Śloka 37

સાયામસ્તમ્ભશૂલામે હૃદિ મારુતદૂષિતે| ક્રિયૈષા|૩૭|

Adhikarana sadravAyAmapramohe vAtahRudroge tittiryAdirasAH (37-38) · Śloka 38

| સદ્રવાયામપ્રમોહે તુ હિતા રસાઃ||૩૭|| સ્નેહાઢ્યાસ્તિત્તિરિક્રૌઞ્ચશિખિવર્તકદક્ષજાઃ| |૩૮|

Adhikarana sadravAyAmapramohe balAtailAdisnehacatuShkam (38-39) · Śloka 39

| બલાતૈલં સહૃદ્રોગઃ પિબેદ્વા સુકુમારકમ્||૩૮|| યષ્ટ્યાહ્વશતપાકં વા મહાસ્નેહં તથોત્તમમ્| |૩૯|

Adhikarana sadravAyAmapramohe rAsnAdimahAsnehaH (39-41) · Śloka 41

તદેવ ચાહ | રાસ્નાજીવકજીવન્તીબલાવ્યાઘ્રીપુનર્નવૈઃ||૩૯|| ભાર્ઙ્ગીસ્થિરાવચાવ્યોષૈર્મહાસ્નેહં વિપાચયેત્| દધિપાદં તથામ્લૈશ્ચ લાભતઃ સ નિષેવિતઃ||૪૦|| તર્પણો બૃંહણો બલ્યો વાતહૃદ્રોગનાશનઃ| |૪૧|

Adhikarana dIpte~angau kShIrAdi hitam (41-42) · Śloka 42

| દીપ્તેઽગ્નૌ સદ્રવાયામે હૃદ્રોગે વાતિકે હિતમ્||૪૧|| ક્ષીરં દધિગુડઃ સર્પિરૌદકાનૂપમામિષમ્| |૪૨|

Adhikarana sheSheShu hRudrogeShvetadahitam (42-43) · Śloka 43

| એતાન્યેવ ચ વર્જ્યાનિ હૃદ્રોગેષુ ચતુર્ષ્વપિ||૪૨|| શેષેષુ, સ્તમ્ભજાડ્યામસંયુક્તેઽપિ ચ વાતિકે| |૪૩|

Adhikarana sakaPe hRudroge virecanam (43) · Śloka 43

| કફાનુબન્ધે તસ્મિંસ્તુ રૂક્ષોષ્ણામાચરેત્ક્રિયામ્||૪૩||

Adhikarana pittaje virecanAnantaraM peyAdikramaH, pittajekShatapittajvaroktaM shodhanam, pittaje kaTvImadhukakalkaH (44-45) · Śloka 45

પૈત્તે દ્રાક્ષેક્ષુનિર્યાસસિતાક્ષૌદ્રપરૂષકૈઃ| યુક્તો વિરેકો હૃદ્યઃ સ્યાત્ક્રમઃ શુદ્ધે ચ પિત્તહા||૪૪|| ક્ષતપિત્તજ્વરોક્તં ચ બાહ્યાન્તઃ પરિમાર્જનમ્| કટ્વીમધુકકલ્કં ચ પિબેત્સસિતમમ્ભસા||૪૫||

Adhikarana pittaje shreyasyAdighRutam (46-47) · Śloka 47

શ્રેયસીશર્કરાદ્રાક્ષાજીવકર્ષભકોત્પલૈઃ| બલાખર્જૂરકાકોલીમેદાયુગ્મૈશ્ચ સાધિતમ્||૪૬|| સક્ષીરં માહિષં સર્પિઃ પિત્તહૃદ્રોગનાશનમ્| |૪૭|

Adhikarana pittaje prapauNDarIkAdi, pittaje svAduvargakRutaM ghRutam, pittaje anuvAsanabastiH (47-49) · Śloka 49

| પ્રપૌણ્ડરીકમધુકબિસગ્રન્થિકસેરુકાઃ||૪૭|| સશુણ્ઠીશૈવલાસ્તાભિઃ સક્ષીરં વિપચેદ્ઘૃતમ્| શીતં સમધુ તચ્ચેષ્ટં સ્વાદુવર્ગકૃતં ચ યત્||૪૮|| બસ્તિં ચ દદ્યાત્સક્ષૌદ્રં તૈલં મધુકસાધિતમ્| |૪૯|

Adhikarana pittaje picumandAdinA vamanam,pittaje kulatthAdi annapAnam (49-50) · Śloka 50

| કફોદ્ભવે વમેત્સ્વિન્નઃ પિચુમન્દવચામ્ભસા||૪૯|| કુલત્થધન્વોત્થરસતીક્ષ્ણમદ્યયવાશનઃ| |૫૦|

Adhikarana pittaje vacAdicUrNam, pittaje puShkarAdicUrNam, pittaje aBayAdikvAthaH (50-52) · Śloka 52

| પિબેચ્ચૂર્ણં વચાહિઙ્ગુલવણદ્વયનાગરાત્||૫૦|| સૈલાયવાનકકણાયવક્ષારાત્સુખામ્બુના| ફલધાન્યામ્લકૌલત્થયૂષમૂત્રાસવૈસ્તથા||૫૧|| પુષ્કરાહ્વાભયાશુણ્ઠીશઠીરાસ્નાવચાકણાત્| ક્વાથં તથાઽભયાશુણ્ઠીમાદ્રીપીતદ્રુકટ્ફલાત્||૫૨||

Adhikarana pittaje rohitakAdilehaH (53-54) · Śloka 54

ક્વાથે રોહિતકાશ્વત્થખદિરોદુમ્બરાર્જુને| સપલાશવટે વ્યોષત્રિવૃચ્ચૂર્ણાન્વિતે કૃતઃ||૫૩|| સુખોદકાનુપાનશ્ચ લેહઃ કફવિકારહા| |૫૪|

Adhikarana pittaje shleShmagulmoktaghRutAdIni, pittaje shilAhvAdirasAyanAni (54-55) · Śloka 55

| શ્લેષ્મગુલ્મોદિતાજ્યાનિ ક્ષારાંશ્ચ વિવિધાન્ પિબેત્||૫૪|| પ્રયોજયેચ્છિલાહ્વં વા બ્રાહ્મં વાઽત્ર રસાયનમ્| તથાઽઽમલકલેહં વા પ્રાશં વાઽગસ્ત્યનિર્મિતમ્||૫૫||

Adhikarana shUlacikitsA, ajIrNashUlasya auShadham (56-57) · Śloka 57

સ્યાચ્છૂલં યસ્ય ભુક્તેઽતિ, જીર્યત્યલ્પં, જરાં ગતે| શામ્યેત્સ કુષ્ઠકૃમિજિલ્લવણદ્વયતિલ્વકૈઃ||૫૬|| સદેવદાર્વતિવિષૈશ્ચૂર્ણમુષ્ણામ્બુના પિબેત્| |૫૭|

Adhikarana jIrNashUlasya auShadham, jIryacchUlasya auShadham (57-58) · Śloka 58

| યસ્ય જીર્ણેઽધિકં સ્નેહૈઃ સ વિરેચ્યઃ, ફલૈઃપુનઃ||૫૭|| જીર્યત્યન્ને, તથા મૂલૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ શૂલે સદાઽધિકે| |૫૮|

Adhikarana rUddhagatAvanile anulomanam (58-59) · Śloka 59

| પ્રાયોઽનિલો રુદ્ધગતિઃ કુપ્યત્યામાશયે ગતઃ||૫૮|| તસ્યાનુલોમનં કાર્યં શુદ્ધિલઙ્ઘનપાચનૈઃ| |૫૯|

Adhikarana kRumije hRudroge auShadham (59-60) · Śloka 60

| કૃમિઘ્નમૌષધં સર્વં કૃમિજે હૃદયામયે||૫૯|| ઇતિ હૃદ્રોગચિકિત્સિતમ્|૬૦|

Adhikarana tRuShNAcikitsA, sarvAsu tRuShNAsu sAmAnyamauShadham (60-67) · Śloka 67

અથ તૃષ્ણાચિકિત્સિતમ્| તૃષ્ણાસુ વાતપિત્તઘ્નો વિધિઃ પ્રાયેણ શસ્યતે| સર્વાસુ શીતો બાહ્યાન્તસ્તથા શમનશોધનઃ||૬૦|| દિવ્યામ્બુ શીતં સક્ષૌદ્રં તદ્વદ્ભોમં ચ તદ્ગુણમ્| નિર્વાપિતં તપ્તલોષ્ટકપાલસિકતાદિભિઃ||૬૧|| સશર્કરં વા ક્વથિતં પઞ્ચમૂલેન વા જલમ્| દર્ભફૂર્વેણ મન્થશ્ચ પ્રશસ્તો લાજસક્તુભિઃ||૬૨|| વાટ્યશ્ચામયવૈઃ શીતઃ શર્કરામાક્ષિકાન્વિતઃ| યવાગૂઃ શાલિભિસ્તદ્વત્કોદ્રવૈશ્ચ ચિરન્તનૈઃ||૬૩|| શીતેન શીતવીર્યૈશ્ચ દ્રવ્યૈઃ સિદ્ધેન ભોજનમ્| હિમામ્બુપરિષિક્તસ્ય પયસા સસિતામધુ||૬૪|| રસૈશ્ચાનમ્લલવણૈર્જાઙ્ગલૈર્ઘૃતભર્જિતૈઃ| મુદ્ગાદીનાં તથા યૂષૈર્જીવનીયરસાન્વિતૈઃ||૬૫|| નસ્યં ક્ષીરઘૃતં સિદ્ધં શીતૈરિક્ષોસ્તથા રસઃ| નિર્વાપણાશ્ચ ગણ્ડૂષાઃ સૂત્રસ્થાનોદિતા હિતાઃ||૬૬|| દાહજ્વરોક્તા લેપાદ્યા નિરીહત્વં મનોરતિઃ| મહાસરિદ્ધ્રદાદીનાં દર્શનરુમરણાનિ ચ||૬૭||

Adhikarana vAtajAyAM tRuShNAyAmauShadham (68) · Śloka 68

ઇતિ તૃષ્ણાસુ સામાન્યેન ચિકિત્સિતમુક્તમ્| વિશેષેણાહ તૃષ્ણાયાં પવનોત્થાયાં સગુડં દધિ શસ્યતે| રસાશ્ચ બૃંહણાઃ શીતા વિદાર્યાદિગણામ્બુ ચ||૬૮||

Adhikarana pittajAyAM auShadham (69-72) · Śloka 72

પિત્તાજાયાં સિતાયુક્તઃ પક્વોદુમ્બરજો રસઃ| તત્ક્વાથો વા હિમસ્તદ્વત્સારિવાદિગણામ્બુ વા||૬૯|| તદ્વિધૈશ્ચ ગણૈઃ શીતકષાયાન્ સસિતામધૂન્| મધુરૈરૌષધૈસ્તદ્વત્ ક્ષીરિવૃક્ષૈશ્ચ કલ્પિતાન્||૭૦|| બીજપૂરકમૃદ્વીકાવટવેતસપલ્લવાન્| મૂલાનિ કુશકાશાનાં યષ્ટ્યાહ્વં ચ જલે શૃતમ્||૭૧|| જ્વરોદિતં વા દ્રાક્ષાદિ પઞ્ચસારામ્બુ વા પિબેત્| |૭૨|

Adhikarana kaPajAyAM auShadham (72-74) · Śloka 74

| કફોદ્ભવાયાં વમનં નિમ્બપ્રસવવારિણા||૭૨|| બિલ્વાઢકીપઞ્ચકોલદર્ભપઞ્ચકસાધિતમ્| જલં પિબેદ્રજન્યા વા સિદ્ધં સક્ષૌદ્રશર્કરમ્||૭૩|| મુદ્ગયૂષં ચ સવ્યોષપટોલીનિમ્બપલ્લવમ્| યવાન્નં તીક્ષ્ણકવલનસ્યલેહાંશ્ચ શીલયેત્||૭૪||

Adhikarana sannipAtajAyAM auShadham,AmrajAyAM auShadham (75) · Śloka 75

સર્વૈરામાચ્ચ તદ્ધન્ત્રી ક્રિયેષ્ટા વમનં તથા| ત્ર્યૂષણારુષ્કરવચાફલામ્લોષ્ણામ્બુમસ્તુભિઃ||૭૫||

Adhikarana upavAsajAyAM auShadham (76) · Śloka 76

અન્નાત્યયાન્મણ્ડમુષ્ણં હિમં મન્થં ચ કાલવિત્| |૭૬|

Adhikarana shramajAyAM auShadham (76) · Śloka 76

| તૃષિ શ્રમાન્માંસરસં મન્થં વા સસિતં પિબેત્||૭૬||

Adhikarana AtapajAyAM tRuShNAyAmau (77) · Śloka 77

આતપાત્સસિતં મન્થં યવકોલજસક્તુભિઃ| સર્વાણ્યઙ્ગાનિ લિમ્પેચ્ચ તિલપિણ્યાકકાઞ્જિકૈઃ||૭૭||

Adhikarana shItasnAnajAyAM tRuShNAyAmau (78) · Śloka 78

શીતસ્નાનાચ્ચ મદ્યામ્બુ પિબેત્તૃણ્માન્ ગુડામ્બુ વા| |૭૮|

Adhikarana madyajAyAM tRuShNAyAmau (78) · Śloka 78

| મદ્યાદર્ધજલં મદ્યં સ્નાતોઽમ્લલવણૈર્યુતમ્||૭૮||

Adhikarana snehatIkShNAgnijAyAM tRuShNAyAmau (79) · Śloka 79

સ્નેહતીક્ષ્ણતરાગ્નિસ્તુ સ્વભાવશિશિરં જલમ્| |૭૯|

Adhikarana ajIrNasnehajAyAM tRuShNAyAmau (79) · Śloka 79

| સ્નેહાદુષ્ણામ્બ્વજીર્ણાત્તુ જીર્ણાન્મણ્ડં પિપાસિતઃ||૭૯||

Adhikarana snigdhAnnajAyAM tRuShNAyAmau (80) · Śloka 80

પિબેત્સ્નિગ્ધાન્નતૃષિતો હિમસ્પર્ધિ ગુડોદકમ્| |૮૦|

Adhikarana gurvAdyannajAyAM tRuShNAyAmau (80) · Śloka 80

| ગુર્વાદ્યન્નેન તૃષિતઃ પીત્વોષ્ણામ્બુ તદુલ્લિખેત્||૮૦||

Adhikarana rasakShayajAyAM tRuShNAyAmau (81) · Śloka 81

ક્ષયજાયાં ક્ષયહિતં સર્વં બૃંહણમૌષધમ્| |૮૧|

Adhikarana kRushAdijAyAM tRuShNAyAmauShadham (81) · Śloka 81

| કૃશદુર્બલરૂક્ષાણાં ક્ષીરં છાગો રસોઽથવા||૮૧||

Adhikarana sordhvavAtAyAM tRuShNAyAmauShadham (82) · Śloka 82

ક્ષીરં ચ સોર્ધ્વવાતાયાં ક્ષયકાસહરૈઃ શૃતમ્| |૮૨|

Adhikarana rogopasargajAyAM tRuShNAyAmauShadham (82-83) · Śloka 83

| રોગોપસર્ગાજ્જાતાયાં ધાન્યામ્બુ સસિતામધુ||૮૨|| પાને પ્રશસ્તં સર્વા ચ ક્રિયા રોગાદ્યપેક્ષયા| |૮૩|

Adhikarana pUrvAmayakShINajAyAM tvaritaM auShadham (6) · Śloka 6

| તૃષ્યન્ પૂર્વામયક્ષીણો ન લભેત જલં યદિ||૮૩|| મરણં દીર્ઘરોગં વા પ્રાપ્નુયાત્ત્વરિતં તતઃ| સાત્મ્યાન્નપાનભૈષજ્યૈસ્તૃષ્ણાં તસ્ય જયેત્પુરા||૮૪|| તસ્યાં જિતાયામન્યોઽપિ વ્યાધિઃ શક્યશ્ચિકિત્સિતુમ્| ૮૪ ૧/૨| ઇતિ તૃષ્ણારોગચિકિત્સિતમ્| ઇતિ શ્રિવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને છર્દિહૃદ્રોગતૃષ્ણાચિકિત્સિતં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||