6. cardihr̥drōgatr̥ṣṇācikitsitādhyāyaḥ

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

🔊 Audio coming soon

rājayakṣmacikitsitādanantaraṁ chardyādicikitsitamārabhyatē| yatō yakṣmaṇa ēva prāyēṇaita upadravabhūtā jāyantē| ata ētadārambhō yukta ityāha-

Adhikarana CardihradrogatRuShNAcikitsitAdhyAyaH CardiShu prAk la~gghanam,tato vamanam (2) · Śloka 2

athāta-chardihr̥drōgatr̥ṣṇācikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ iti ha smāhuratrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2| ) āmāśayōtklēśabhavāḥ prāyaścchardyō hitaṁ tataḥ| laṅghanaṁ prāgr̥tē vāyōrvamanaṁ tatra yōjayēt||1|| balinō bahudōṣasya vamataḥ pratataṁ bahu| |2|

View original

अथात-छर्दिहृद्रोगतृष्णाचिकित्सितं व्याख्यास्यामः इति ह स्माहुरत्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) आमाशयोत्क्लेशभवाः प्रायश्च्छर्द्यो हितं ततः| लङ्घनं प्रागृते वायोर्वमनं तत्र योजयेत्||१|| बलिनो बहुदोषस्य वमतः प्रततं बहु| |२|

🔊 Audio coming soon

sa0-utklēśanaṁ-utklēśō,-dōṣāṇāmucchūnāvasthaiva| āmāśayōtklēśāt sambhavō-janma, yāsāṁ tā āmāśayōtklēśabhavāḥ prāyaścchardyō yatastasmāt prāk-prathamaṁ, laṅghanaṁ hitam| prāyōgrahaṇaṁ vātajāyāṁ chardyāmāmāśayōtklēśāsambhavārthaṁ vāyōṟutē tadyōjayēt| kāryē kāraṇōpacārādēvaṁ nirdiṣṭam| vātajāṁ hi chardi muktvā'nyāsu chardiṣu laṅghanaṁ kāryam| laṅghanē kr̥tē'pyanu paśāntavēgāsu tatra-tāsu chardiṣu, vamanaṁ kāryam| balinaḥ puṁsō-na durbalasya, athavā bahudōṣasya, tathā pratataṁ-anārataṁ, bahu vamatō vamanaṁ yōjayēt|

Adhikarana tato hRudyaM virecanam virecanaPalam tataH shamanauShadham rUkShadurbalasya shamanameva (2-3) · Śloka 3

| tatō virēkaṁ kramaśō hr̥dyaṁ madyaiḥ phalāmbubhiḥ||2|| kṣīrairvā saha sa hyūrdhvaṁ gataṁ dōṣaṁ nayatyadhaḥ| śamanaṁ cauṣadhaṁ rūkṣadurbalasya tadēva tu||3||

View original

| ततो विरेकं क्रमशो हृद्यं मद्यैः फलाम्बुभिः||२|| क्षीरैर्वा सह स ह्यूर्ध्वं गतं दोषं नयत्यधः| शमनं चौषधं रूक्षदुर्बलस्य तदेव तु||३||

🔊 Audio coming soon

sa0-tatō-vamanādanantaraṁ virēkauṣadhaṁ kramaśō-na sahasā, yōjayēt| kimbhūtaṁ virēkadravyam ? hr̥dyaṁ-hr̥dayāya hitam| kaiḥ saha ? madyaiḥ-mārdvīkādibhiḥ| tathā, phalāmbubhiḥ-śōbhanadrā kṣādiphalaniṣpāditavāribhiḥ| athavā, kṣīraiḥ-gōkṣīrādibhiḥ saha| kimēvaṁ syāt ? ityāha-sa hyūrdhvamityādi| yasmātsaḥ-virēkaḥ, ūrdhvaṁ gataṁ dōṣaṁ chardyanugamadhō nayati| na kēvalaṁ śōdhanaṁ-vamanaṁ virēcanaṁ vā, tatra yōjayēt| yāvacchamanamapi yadauṣadhaṁ tadapi tatra yōjayēt| rūkṣadurbalasya punaḥ puṁsastadēva-śamanamēva, yōjayēt, śōdhanāsahatvāt|

Adhikarana CardiShu annashAkaPalAdikam (4-6) · Śloka 6

pariśuṣkaṁ priyaṁ sātmyamannaṁ laghu ca śasyatē| upavāsastathā yūṣā rasāḥ kāmbalikāḥ khalāḥ||4|| śākāni lēhā bhōjyāni rāgaṣāḍavapānakāḥ| bhakṣyāḥ śuṣkā vicitrāśca phalāni snānagharṣaṇam||5|| gandhāḥ_ sugandhayō gandhaphalapuṣpānnapānajāḥ| bhuktamātrasya sahasā mukhē śītāmbusēcanam||6||

View original

परिशुष्कं प्रियं सात्म्यमन्नं लघु च शस्यते| उपवासस्तथा यूषा रसाः काम्बलिकाः खलाः||४|| शाकानि लेहा भोज्यानि रागषाडवपानकाः| भक्ष्याः शुष्का विचित्राश्च फलानि स्नानघर्षणम्||५|| गन्धाः_ सुगन्धयो गन्धफलपुष्पान्नपानजाः| भुक्तमात्रस्य सहसा मुखे शीताम्बुसेचनम्||६||

🔊 Audio coming soon

sa0-tatra sarvāsvapi chardiṣu pariśuṣkādiguṇayuktamannaṁ śasyatē| kāmbalikādilakṣaṇaṁ kr̥tānnavargē kathitam| tathā phalāni, snānamudvartanādirūpēṇa gharṣaṇaṁ sugandhayaḥ-śōbhanagandhāḥ, gandhadravyapuṣpaphalānnapānajāḥ śasyantē| tatra gandhaśabdēna gandhadravyāṇi| bhuktamātrasya sahasā-jhaṭityēvājñātasaṅkētasya, mukhē śītāmbusēcanam| iti sāmānyēna chardīnāmupakramāḥ|

Adhikarana vAtajAyAM CardyAM ghRutam, vAtajAyAM vyoShAdyaM ghRutam, vAtajAyAM dADimAdyaM ghRutam, vAtajAyAM tulyAmbukShIram, vAtajAyAM vaiShkiro rasaH, vAtajAyAM snigdhaM Bojanam, vAtajAyAM snehavirecanam (7-10) · Śloka 10

adhunā viśēṣēṇāha hanti mārutajāṁ chardiṁ sarpiḥ pītaṁ sasaindhavam| kiñciduṣṇaṁ viśēṣēṇa sakāsahr̥dayadravām||7|| vyōṣatrilavaṇāḍhyaṁ vā siddhaṁ vā dāḍimāmbunā| saśuṇṭhīdadhidhānyēna śr̥taṁ tulyāmbu vā payaḥ||8|| vyaktasaindhavasarpirvā phalāmlō vaiṣkirō rasaḥ| snigdhaṁ ca bhōjanaṁ śuṇṭhīdadhidāḍimasādhitam||9|| kōṣṇaṁ salavaṇaṁ cātra hitaṁ snēhavirēcanam| |10|

View original

अधुना विशेषेणाह हन्ति मारुतजां छर्दिं सर्पिः पीतं ससैन्धवम्| किञ्चिदुष्णं विशेषेण सकासहृदयद्रवाम्||७|| व्योषत्रिलवणाढ्यं वा सिद्धं वा दाडिमाम्बुना| सशुण्ठीदधिधान्येन शृतं तुल्याम्बु वा पयः||८|| व्यक्तसैन्धवसर्पिर्वा फलाम्लो वैष्किरो रसः| स्निग्धं च भोजनं शुण्ठीदधिदाडिमसाधितम्||९|| कोष्णं सलवणं चात्र हितं स्नेहविरेचनम्| |१०|

🔊 Audio coming soon

sa0-vātajāṁ chardiṣaṁ sarpiḥ pītaṁ saindhavānvitaṁ kiñciduṣṇaṁ viśēṣēṇa hanti| pītaṁ-na tu līḍham, aśaktatvāt| tathā cōktam (hr̥.ci.a.3/111)-"ākrāmatyanilaṁ pītaṁ" iti| tasmāt pītaṁ ghr̥taṁ chardiṁ hantīti yuktam| athavā trikaṭutrilavaṇōtkaṭaṁ sarpiḥ pītaṁ pūrvōktaguṇam| dāḍimāmbuna vā śuṇṭhī dadhidhānyēna saha sāmānyakalpanayā siddhaṁ ghr̥taṁ pītaṁ pūrvōktaguṇam| jalatulyaṁ vā payaḥ śr̥taṁ pūrvavat| athavā, vaiṣkiraḥ-kukkuṭādijō, rasō bahusarpiḥsaindhavō mārutajāṁ chardiṁ hanti| kimbhūtaḥ ? phalēna-dāḍimamātuluṅgādinā, amlaḥ-amlatāṁ prāpitaḥ| snigdhaṁ ca bhōjanaṁ-aśanaṁ, [śuṇṭhī]dadhidāḍimēna saṁskr̥taṁ tu hitaṁ-chardiṁ hanti| atra ca-mārutacchardiṣi, snēhēna-ēraṇḍatailādinā, virēcanaṁ snēhavirēcanaṁ kōṣṇaṁ salavaṇaṁ ca hitam|

Adhikarana pittajAyAM CardyAM drAkShAdi virecanam, pittajAyAM tailvakaM dhRutam, pittajAyAM shleShmasthAnagate pitte vamanam, pittajAyAM shuddhau annapAnam, pittajAyAM jambAmrAdikkAthaH, pittajAyAM sacandano dhAtrIrasaH, pittajAyAM mugdadalakvAtaH, pittajAyAM kolAdilehaH, pittajAyAMpathyAdilehatrayam (10-17) · Śloka 17

| pittajāyāṁ virēkārthaṁ drākṣēkṣusvarasaistrivr̥t||10|| sarpirvā tailvakaṁ yōjyaṁ vr̥ddhaṁ ca ślēṣmadhāmagam| ūrdhvamēva harēt pittaṁ svādutiktairviśuddhimān||11|| pibēnmanthaṁ yavāgūṁ vā lājaiḥ samadhuśarkarām| mudgajāṅgalajairadyādvyañjanaiḥ śāliṣaṣṭikam||12|| mr̥dbhr̥ṣṭalōṣṭaprabhavaṁ suśītaṁ salilaṁ pibēt| mudgōśīrakaṇādhānyaiḥ saha vā saṁsthitaṁ niśām||13|| drākṣārasaṁ rasaṁ vēkṣōrguḍūcyambu payō'pi vā| jambvāmrapallavōśīravaṭaśuṅgāvarōhajaḥ||14|| kvāthaḥ kṣaudrayutaḥ pītaḥ śītō vā viniyacchati| chardiṁ jvaramatīsāraṁ mūrcchāṁ tr̥ṣṇāṁ ca durjayām||15|| dhātrīrasēna vā śītaṁ pibēnmudgadalāmbu vā| kōlamajjasitālājāmakṣikāviṭkaṇāñjanam||16|| lihyātkṣaudrēṇa pathyāṁ vā drākṣāṁ vā badarāṇi vā| |17|

View original

| पित्तजायां विरेकार्थं द्राक्षेक्षुस्वरसैस्त्रिवृत्||१०|| सर्पिर्वा तैल्वकं योज्यं वृद्धं च श्लेष्मधामगम्| ऊर्ध्वमेव हरेत् पित्तं स्वादुतिक्तैर्विशुद्धिमान्||११|| पिबेन्मन्थं यवागूं वा लाजैः समधुशर्कराम्| मुद्गजाङ्गलजैरद्याद्व्यञ्जनैः शालिषष्टिकम्||१२|| मृद्भृष्टलोष्टप्रभवं सुशीतं सलिलं पिबेत्| मुद्गोशीरकणाधान्यैः सह वा संस्थितं निशाम्||१३|| द्राक्षारसं रसं वेक्षोर्गुडूच्यम्बु पयोऽपि वा| जम्ब्वाम्रपल्लवोशीरवटशुङ्गावरोहजः||१४|| क्वाथः क्षौद्रयुतः पीतः शीतो वा विनियच्छति| छर्दिं ज्वरमतीसारं मूर्च्छां तृष्णां च दुर्जयाम्||१५|| धात्रीरसेन वा शीतं पिबेन्मुद्गदलाम्बु वा| कोलमज्जसितालाजामक्षिकाविट्कणाञ्जनम्||१६|| लिह्यात्क्षौद्रेण पथ्यां वा द्राक्षां वा बदराणि वा| |१७|

🔊 Audio coming soon

sa0-pittajāyāṁ chardyāṁ virēkārthaṁ-virēkaprayōjanāya, drākṣēkṣusvarasaistrivr̥ddēyā| tailvakaṁ vā sarpiryōjyam| pittajē chardiṣi vr̥ddhaṁ ślēṣmadhāmagaṁ pittamūrdhvamēva harēt-vamanaṁ tatra dēyamityarthaḥ| kairdravyaiḥ ? svādutiktaiḥ| āturō viśuddhimān-kr̥tavamanavirēkō lājairmanthaṁ pibēt| kimbhūtam ? samadhuśarkaram, athavā yavāgūṁ lājaiḥ samadhuśarkarāṁ pibēt| samadhuśarkaraśca samadhuśarkarā cēti "pumān striyā" ityēkaśēṣaḥ| tathā, mudgajairvyañjanairjāṅgalamāṁsai (māṁsajai)śca vyañjanaiḥ śāliṣaṣṭikamadyāt| mr̥dbhr̥ṣṭalōṣṭajaṁ suśītalaṁ jalaṁ pibēt| mudgādibhirvā saha niśāṁ sthitaṁ jalaṁ pibēt| drākṣārasādiṁ vā yathāyōgaṁ pibēt| jambvāmrādijaḥ kvāthaḥ kṣaudrānvitaḥ śītō vā-śītakaṣāyaḥ, pītaḥ kṣaudrayutaśchardyādīn hanti| mudgadalaiḥ śr̥tamambu mudgadalāmbu, taddhātrīrasēna saha pibēt| athavā mudgadalānāmambu mudgadalāmbu, śītaṁ-śītakaṣāyaṁ, pibēt| kōlādikaṁ kṣaudrēṇa lihyāt| pathyāṁ vā kṣaudrēṇa lihyāt| drākṣāṁ vā badarāṇi vā lihyāt|

Adhikarana kaPajAyAM CardyAM nimbAdi vamanam, kaPajAyAM upavAsaH, kaPajAyAM AragvadhAdiniryUhaH, kaPajAyAM manthAH, annaM rAgAH, kaPajAyAM manaHshilAdilehaH, kaPajAyAM kapitthayogaH, kaPajAyAM durAlaBAlehaH, kaPajAyAM maricAdilehaH (17-21) · Śloka 21

| kaphajāyāṁ vamēnnimbakr̥ṣṇāpiṇḍītasarṣapaiḥ||17|| yuktēna kōṣṇatōyēna, durbalaṁ cōpavāsayēt| āragvadhādiniryūhaṁ śītaṁ kṣaudrayutaṁ pibēt||18|| manthān yavairvā bahuśaścchardighnauṣadhabhāvitaiḥ| kaphaghnamannaṁ hr̥dyaṁ ca rāgāḥ sārjakabhūstr̥ṇāḥ||19|| līḍhaṁ manaḥśilākr̥ṣṇāmaricaṁ bījapūrakāt| svarasēna kapitthasya sakṣaudrēṇa vamiṁ jayēt||20|| khādētkapitthaṁ savyōṣaṁ, madhunā vā durālabhām| lihyānmaricacōcailāgōśakr̥drasamākṣikam||21||

View original

| कफजायां वमेन्निम्बकृष्णापिण्डीतसर्षपैः||१७|| युक्तेन कोष्णतोयेन, दुर्बलं चोपवासयेत्| आरग्वधादिनिर्यूहं शीतं क्षौद्रयुतं पिबेत्||१८|| मन्थान् यवैर्वा बहुशश्च्छर्दिघ्नौषधभावितैः| कफघ्नमन्नं हृद्यं च रागाः सार्जकभूस्तृणाः||१९|| लीढं मनःशिलाकृष्णामरिचं बीजपूरकात्| स्वरसेन कपित्थस्य सक्षौद्रेण वमिं जयेत्||२०|| ख़ादेत्कपित्थं सव्योषं, मधुना वा दुरालभाम्| लिह्यान्मरिचचोचैलागोशकृद्रसमाक्षिकम्||२१||

🔊 Audio coming soon

sa0-kaphajāyāṁ chardyāṁ nimbādibhiryuktēna kōṣṇajalēna vamēt| durbalaṁ ca naramupavāsayēt| āragvadhādiniryūhaṁ śītaṁ kṣaudrānvitaṁ pibēt| bahūn vārān chardighnauṣadhabhāvitairyavairmanthān pibēt| kaphaghnamannaṁ hr̥dyaṁ ca bhuktaṁ sadvamiṁ jayēt| rāgāḥ sakuṭhērakabhūstr̥ṇā vamiṁ jayanti pītāḥ| manaḥśilādikaṁ bījapūrakarasēna sakṣaudrēṇa vamiṁ jayēt| kapitthasya vā rasēna mākṣikānvitēna manaḥśilādikaṁ līḍhaṁ vamiṁ jayēt| kapitthaṁ vā satrikaṭukaṁ madhunā khādēt| dhanvayavāsaṁ vā madhunā lihyāt|

Adhikarana dviShTArthajAyAmauShadham (22) · Śloka 22

anūkūlōpacārēṇa yāti dviṣṭārthajā śamam| |22|

View original

अनूकूलोपचारेण याति द्विष्टार्थजा शमम्| |२२|

🔊 Audio coming soon

sa0-dviṣārthajā chardirmanasō'nukūlōpacārēṇa śāmyati|

Adhikarana kRumijAyAmauShadham, sheShacCardirogANAmauShadham, CardyupadravANAmauShadham (22-23) · Śloka 23

| kr̥mijā kr̥mihr̥drōgagaditaiśca bhiṣagjitaiḥ||22|| yathāsvaṁ pariśēṣāśca, tatkr̥tāśca tathā''mayāḥ| |23|

View original

| कृमिजा कृमिहृद्रोगगदितैश्च भिषग्जितैः||२२|| यथास्वं परिशेषाश्च, तत्कृताश्च तथाऽऽमयाः| |२३|

🔊 Audio coming soon

sa0-kr̥mibhyō jātā chardiḥ kr̥mihr̥drōgagaditairauṣadhaiḥ śamaṁ yāti| na kēvalaṁ kr̥mijā chardirēva śamaṁ yāti| yathāsvaṁ pariśēṣā apyāmayāḥ-kr̥mihr̥drōgakr̥tāḥ, tē'pi kr̥mihr̥drōgagaditairbhēṣajaiḥ śamaṁ yānti|

Adhikarana prasaktAyAM CardyAmauShadham (23-25) · Śloka 25

chardiprasaṅgēna hi mātariśvā dhātukṣayātkōpamupaityavaśyam| kuryādatō'smin vamanātiyōga- prōktaṁ vidhiṁ stambhanabr̥ṁhaṇīyam||23|| sarpirguḍā māṁsarasā ghr̥tāni kalyāṇakatryūṣaṇajīvanāni| payāṁsi pathyōpahitāni lēhāśchardiṁ prasaktāṁ praśamaṁ nayanti||24|| iti chardicikitsitam|25|

View original

छर्दिप्रसङ्गेन हि मातरिश्वा धातुक्षयात्कोपमुपैत्यवश्यम्| कुर्यादतोऽस्मिन् वमनातियोग- प्रोक्तं विधिं स्तम्भनबृंहणीयम्||२३|| सर्पिर्गुडा मांसरसा घृतानि कल्याणकत्र्यूषणजीवनानि| पयांसि पथ्योपहितानि लेहाश्छर्दिं प्रसक्तां प्रशमं नयन्ति||२४|| इति छर्दिचिकित्सितम्|२५|

🔊 Audio coming soon

sa0-hi-yasmāt, chardiprasaṅgēna-anubandhēna, yō dhātukṣayaḥ tasmāddhētōrmātariśvā avaśyaṁ kōpamāyāti| atō hētōrvamanātiyōgaprōktaṁ vidhiṁ stambhanaṁ br̥ṁhaṇaṁ ca kuryāt, na punastaduktamanyaṁ vidhim| indravajrāvr̥ttam| tathā, sarpirguḍādayō dōṣadūṣyānurōdhatō yathākālamupayuktāśchardiṁ prasaktāṁ śamayanti| upajātivr̥ttam| tantrāntarē(?)cōktam (hr̥.ka.a.3/25)-"añjanaṁ candanōśīramajāsr̥kśarkarōdakam| lājacūrṇaiḥ pibēnmanthamatiyōgaharaṁ param||" iti|

Adhikarana vAtaje hradroge mastvAdi tailam (25-26) · Śloka 26

chardicikitsitādanantaraṁ hr̥drōgasādhanamucyatē, hr̥drōgaśabdaśravaṇasambandhāt| atha hr̥drōgacikitsitam| | hr̥drōgē vātajē tailaṁ mastusauvīratakravat||25|| pibētsukhōṣṇaṁ sabiḍaṁ gulmānāhārtijicca tat| |26|

View original

छर्दिचिकित्सितादनन्तरं हृद्रोगसाधनमुच्यते, हृद्रोगशब्दश्रवणसम्बन्धात्| अथ हृद्रोगचिकित्सितम्| | हृद्रोगे वातजे तैलं मस्तुसौवीरतक्रवत्||२५|| पिबेत्सुख़ोष्णं सबिडं गुल्मानाहार्तिजिच्च तत्| |२६|

🔊 Audio coming soon

sa0-vātajē hr̥drōgē tailaṁ sukhōṣṇaṁ-kiñciduṣṇaṁ, pibēt| kimbhūtam ? mastusauvīratakrāṇi vidyantē yasmiṁstadēvam| tathā saha biḍalavaṇēna sabiḍaṁ, gulmādijit|

Adhikarana vAtaje hRudroge lavaNatailam (26) · Śloka 26

| tailaṁ ca lavaṇaiḥ siddhaṁ samūtrāmlaṁ tathāguṇam||26||

View original

| तैलं च लवणैः सिद्धं समूत्राम्लं तथागुणम्||२६||

🔊 Audio coming soon

sa0-lavaṇaiḥ-pañcabhiḥ saindhavādibhiḥ, gōmūtrēṇa kāñjikēna ca tailaṁ sāmānyaparibhāṣayā pakvaṁ tathāguṇaṁ-gulmādijit|

Adhikarana vAtaje hRudroge bilvAditailam (27-28) · Śloka 28

bilvaṁ rāsnāṁ yavān kōlaṁ dēvadāruṁ punarnavām| kulatthān pañcamūlaṁ ca paktvā tasminpacējjalē||27|| tailaṁ tannāvanē pānē bastau ca viniyōjayēt| |28|

View original

बिल्वं रास्नां यवान् कोलं देवदारुं पुनर्नवाम्| कुलत्थान् पञ्चमूलं च पक्त्वा तस्मिन्पचेज्जले||२७|| तैलं तन्नावने पाने बस्तौ च विनियोजयेत्| |२८|

🔊 Audio coming soon

sa0-bilvādīni jalē paktvā tasmin jalē kvāthībhūtē tailaṁ pacēt| tattailaṁ nasyē pānē'nuvāsanē ca viniyōjayēt| tacca pūrvasamam|

Adhikarana vAtaje hRudroge shuNThyAdighRutam (28-29) · Śloka 29

| śuṇṭhīvayasthālavaṇakāyasthāhiṅgupauṣkaraiḥ||28|| pathyayā ca śr̥taṁ pārśvahr̥drujāgulmajidghr̥tam| |29|

View original

| शुण्ठीवयस्थालवणकायस्थाहिङ्गुपौष्करैः||२८|| पथ्यया च शृतं पार्श्वहृद्रुजागुल्मजिद्घृतम्| |२९|

🔊 Audio coming soon

sa0-śuṇṭhyādibhiḥ pakvaṁ ca ghr̥taṁ pārśvahr̥drujādijit| vayasthā-āmalakī| kāyasthā-kākōlī|

Adhikarana vAtaje hRudroge sauvarcalAdighRutam (29-30) · Śloka 30

| sauvarcalasya dvipalē pathyāpañcāśadanvitē||29|| ghr̥tasya sādhitaḥ prasthō hr̥drōgaśvāsagulmajit| |30|

View original

| सौवर्चलस्य द्विपले पथ्यापञ्चाशदन्विते||२९|| घृतस्य साधितः प्रस्थो हृद्रोगश्वासगुल्मजित्| |३०|

🔊 Audio coming soon

sa0-sauvarcalasya paladvayē pathyāpañcāśadyuktē sādhitō ghr̥taprasthō hr̥drōgādijit|

Adhikarana vAtaje dADimAdicUrNam (30-31) · Śloka 31

| dāḍimaṁ kr̥ṣṇalavaṇaṁ śuṇṭhī hiṅgvamlavētasam||30|| apatantrakahr̥drōgaśvāsaghnaṁ cūrṇamuttamam| |31|

View original

| दाडिमं कृष्णलवणं शुण्ठी हिङ्ग्वम्लवेतसम्||३०|| अपतन्त्रकहृद्रोगश्वासघ्नं चूर्णमुत्तमम्| |३१|

🔊 Audio coming soon

ā0 ra0- cūrṇamāha-dāḍīmamiti| apatantrakō-vātavyādhinidānōktaḥ|

Adhikarana vAtaje puShkarAdikalkaH (31-32) · Śloka 32

| puṣkarāhvaśaṭhīśuṇṭhībījapūrajaṭābhayāḥ||31|| pītāḥ kalkīkr̥tāḥ kṣāraghr̥tāmlalavaṇairyutāḥ| vikartikāśūlaharāḥ|32|

View original

| पुष्कराह्वशठीशुण्ठीबीजपूरजटाभयाः||३१|| पीताः कल्कीकृताः क्षारघृताम्ललवणैर्युताः| विकर्तिकाशूलहराः|३२|

🔊 Audio coming soon

sa0-puṣkarāhvādayaḥ kalkīkr̥tāḥ-piṣṭāḥ, tathā ghr̥tādiyuktāḥ pītā vikartikāśūlaharāḥ| vikartikā-hr̥dayasyāvartacchēdanikā iva rugviśēṣaḥ| hr̥drōgaprasaṅgādētacikitsā'pyuktā|

Adhikarana vAtaje yavAnyAdikvAthaH,vAtaje yavakShArAdipAnam (32-1.5) · Śloka 1

kvāthaḥ kōṣṇaśca tadguṇaḥ||32|| yavānīlavaṇakṣāravacājājyauṣadhaiḥ kr̥taḥ| sapūtidārubījāhvapalāśaśaṭhipauṣkaraiḥ||33|| (yavakṣārō yavānī ca pibēduṣṇēna vāriṇā| ētēna vātajaṁ śūlaṁ gulmaṁ caiva cirōtthitam||1|| bhidyatē saptarātrēṇa pavanēna yathā ghanaḥ| )||1.5||

View original

क्वाथः कोष्णश्च तद्गुणः||३२|| यवानीलवणक्षारवचाजाज्यौषधैः कृतः| सपूतिदारुबीजाह्वपलाशशठिपौष्करैः||३३|| (यवक्षारो यवानी च पिबेदुष्णेन वारिणा| एतेन वातजं शूलं गुल्मं चैव चिरोत्थितम्||१|| भिद्यते सप्तरात्रेण पवनेन यथा घनः| )||१.५||

🔊 Audio coming soon

sa0-kvāthaśca kōṣṇō yavānyādibhirdēvadārusahitaistadguṇō vikartikāśūlaharaḥ| auṣadhaṁ-śuṇṭhī| bījahvaḥ-bījasāram, bījapūrakamityanyē|

Adhikarana vAtaje pa~jjakolAdicUrNam (34-35) · Śloka 35

pañcakōlaśaṭhīpathyāguḍabījāhvapauṣkaram| vāruṇīkalkitaṁ bhr̥ṣṭaṁ yamakē lavaṇānvitam||34|| hr̥tpārśvayōniśūlēṣu khādēdgulmōdarēṣu ca| |35|

View original

पञ्चकोलशठीपथ्यागुडबीजाह्वपौष्करम्| वारुणीकल्कितं भृष्टं यमके लवणान्वितम्||३४|| हृत्पार्श्वयोनिशूलेषु ख़ादेद्गुल्मोदरेषु च| |३५|

🔊 Audio coming soon

sa0-pañcakōlādikaṁ vāruṇyā-prasannayā surayā, kalkitaṁpiṣṭaṁ, yamakē bhr̥ṣṭaṁ saindhavayutaṁ hr̥dādiśūlēṣu gulmādiṣu ca khādēt|

Adhikarana vAtaje snehasvedau (35) · Śloka 35

| snigdhāścēha hitāḥ svēdāḥ saṁskr̥tāni ghr̥tāni ca||35||

View original

| स्निग्धाश्चेह हिताः स्वेदाः संस्कृतानि घृतानि च||३५||

🔊 Audio coming soon

sa0-iha-vātajē hr̥drōgē, svēdāśca snigdhā hitāḥ| ghr̥tāni pakvāni vā (ca)|

Adhikarana vAtaje pa~jcamUlAdipAnapa~jcakaM (36) · Śloka 36

laghunā pañcamūlēna śuṇṭhyā vā sādhitaṁ jalam| vāruṇīdadhimaṇḍaṁ vā dhānyāmlaṁ vā pibēttr̥ṣi||36||

View original

लघुना पञ्चमूलेन शुण्ठ्या वा साधितं जलम्| वारुणीदधिमण्डं वा धान्याम्लं वा पिबेत्तृषि||३६||

🔊 Audio coming soon

sa0-tr̥ṣi satyāṁ hrasvēna pañcamūlēna śuṇṭhyā vā sādhitaṁ jalaṁ pibēt| vāruṇīmaṇḍaṁ vā dadhimaṇḍaṁ vā pibēt|

Adhikarana uktAnAmauShadhAnAM viShayaH (37) · Śloka 37

sāyāmastambhaśūlāmē hr̥di mārutadūṣitē| kriyaiṣā|37|

View original

सायामस्तम्भशूलामे हृदि मारुतदूषिते| क्रियैषा|३७|

🔊 Audio coming soon

sa0-āyāmaḥ-ākṣēpaḥ, saha āyāmādibhirvartatē yad hr̥dayaṁ tasmiṁstathāvidhē hr̥di tathā mārutadūṣitē sati kriyaiṣācikitsēyaṁ pūrvōktā|

Adhikarana sadravAyAmapramohe vAtahRudroge tittiryAdirasAH (37-38) · Śloka 38

| sadravāyāmapramōhē tu hitā rasāḥ||37|| snēhāḍhyāstittirikrauñcaśikhivartakadakṣajāḥ| |38|

View original

| सद्रवायामप्रमोहे तु हिता रसाः||३७|| स्नेहाढ्यास्तित्तिरिक्रौञ्चशिख़िवर्तकदक्षजाः| |३८|

🔊 Audio coming soon

sa0-sadravāyāmapramōhē punaḥ hr̥di mārutadūṣitē rasāstittiryādijāḥ| snēhādyāḥ-bahusnēhāḥ, hitāḥ|

Adhikarana sadravAyAmapramohe balAtailAdisnehacatuShkam (38-39) · Śloka 39

| balātailaṁ sahr̥drōgaḥ pibēdvā sukumārakam||38|| yaṣṭyāhvaśatapākaṁ vā mahāsnēhaṁ tathōttamam| |39|

View original

| बलातैलं सहृद्रोगः पिबेद्वा सुकुमारकम्||३८|| यष्ट्याह्वशतपाकं वा महास्नेहं तथोत्तमम्| |३९|

🔊 Audio coming soon

sa0-sahr̥drōgō narō balātailaṁ pibēt| sukumārakaṁ vā-pramēhōktaṁ ghr̥taṁ, yaṣṭyāhvaṁ ca tacchatapākaṁ ca yaṣṭyāhvaśatapākaṁ-śatakr̥tvaḥ pakvaṁ tattailaṁ vātaśōṇitōktaṁ (hr̥.ci.a.22/41) pibēt| mahāsēnhaṁ tathōttamaṁ pibēt|

Adhikarana sadravAyAmapramohe rAsnAdimahAsnehaH (39-41) · Śloka 41

tadēva cāha | rāsnājīvakajīvantībalāvyāghrīpunarnavaiḥ||39|| bhārṅgīsthirāvacāvyōṣairmahāsnēhaṁ vipācayēt| dadhipādaṁ tathāmlaiśca lābhataḥ sa niṣēvitaḥ||40|| tarpaṇō br̥ṁhaṇō balyō vātahr̥drōganāśanaḥ| |41|

View original

तदेव चाह | रास्नाजीवकजीवन्तीबलाव्याघ्रीपुनर्नवैः||३९|| भार्ङ्गीस्थिरावचाव्योषैर्महास्नेहं विपाचयेत्| दधिपादं तथाम्लैश्च लाभतः स निषेवितः||४०|| तर्पणो बृंहणो बल्यो वातहृद्रोगनाशनः| |४१|

🔊 Audio coming soon

sa0-rāsnādibhiḥ kalkīkr̥tairmahāsnēhaṁ dadhipādaṁ vipācayēt| dadhipādaṁ ca daghnaḥ pādaḥ-caturthabhāgapramāṇō, yasmiṁstathābhūtam| tathā, amlaiḥ-kāñjikādibhiḥ, lābhatō-yathālābham| anayaiva kalpanayā saḥ-mahāsnēhō, niṣēvitastarpaṇō br̥ṁhaṇō balyō vātahr̥drōgaghnaśca syāt|

Adhikarana dIpte~angau kShIrAdi hitam (41-42) · Śloka 42

| dīptē'gnau sadravāyāmē hr̥drōgē vātikē hitam||41|| kṣīraṁ dadhiguḍaḥ sarpiraudakānūpamāmiṣam| |42|

View original

| दीप्तेऽग्नौ सद्रवायामे हृद्रोगे वातिके हितम्||४१|| क्षीरं दधिगुडः सर्पिरौदकानूपमामिषम्| |४२|

🔊 Audio coming soon

sa0-dīptē'gnau sati vātahr̥drōgē sadravāyāmē saha dravēṇa-kampanēna, āyāmēna ca vartatē yastasmiṁstathābhūtē kṣīrādi hitam| audakāmiṣaṁ-matsyādimāṁsam, ānūpāmiṣaṁ-grāmyavarāhādijaṁ māṁsam|

Adhikarana sheSheShu hRudrogeShvetadahitam (42-43) · Śloka 43

| ētānyēva ca varjyāni hr̥drōgēṣu caturṣvapi||42|| śēṣēṣu, stambhajāḍyāmasaṁyuktē'pi ca vātikē| |43|

View original

| एतान्येव च वर्ज्यानि हृद्रोगेषु चतुर्ष्वपि||४२|| शेषेषु, स्तम्भजाड्यामसंयुक्तेऽपि च वातिके| |४३|

🔊 Audio coming soon

sa0-vātahr̥drōgaṁ muktvā'nyēṣu-śēṣēṣu, caturṣu hr̥drōgēṣvētāni-kṣīrādīni, varjyāni-na prayōjyāni| na kēvalamēṣvētāni varjyāni, yāvatstambhajāḍyāmasaṁyuktē vātikē'pi hr̥drōga ētāni varjyāni|

Adhikarana sakaPe hRudroge virecanam (43) · Śloka 43

| kaphānubandhē tasmiṁstu rūkṣōṣṇāmācarētkriyām||43||

View original

| कफानुबन्धे तस्मिंस्तु रूक्षोष्णामाचरेत्क्रियाम्||४३||

🔊 Audio coming soon

sa0-tasmin-vātikē hr̥drōgē, kaphānubandhē tu sati rūkṣōṣṇāṁ kriyāṁ sēvēta|

Adhikarana pittaje virecanAnantaraM peyAdikramaH, pittajekShatapittajvaroktaM shodhanam, pittaje kaTvImadhukakalkaH (44-45) · Śloka 45

paittē drākṣēkṣuniryāsasitākṣaudraparūṣakaiḥ| yuktō virēkō hr̥dyaḥ syātkramaḥ śuddhē ca pittahā||44|| kṣatapittajvarōktaṁ ca bāhyāntaḥ parimārjanam| kaṭvīmadhukakalkaṁ ca pibētsasitamambhasā||45||

View original

पैत्ते द्राक्षेक्षुनिर्याससिताक्षौद्रपरूषकैः| युक्तो विरेको हृद्यः स्यात्क्रमः शुद्धे च पित्तहा||४४|| क्षतपित्तज्वरोक्तं च बाह्यान्तः परिमार्जनम्| कट्वीमधुककल्कं च पिबेत्ससितमम्भसा||४५||

🔊 Audio coming soon

sa0-paittē hr̥drōgē drākṣēkṣuniryāsādiyuktō virēkō hr̥dyaḥ syāt| śuddhē satyanantaraṁ kramaḥ pittahā syāt, sa tu pēyādikaḥ kāryaḥ| kṣatē pittajvarē ca yā bahirantaśca śuddhiruktā sā cātra kāryā| kaṭukīmadhukakalkaṁ śarkarānvitamambhasā pibēt|

Adhikarana pittaje shreyasyAdighRutam (46-47) · Śloka 47

śrēyasīśarkarādrākṣājīvakarṣabhakōtpalaiḥ| balākharjūrakākōlīmēdāyugmaiśca sādhitam||46|| sakṣīraṁ māhiṣaṁ sarpiḥ pittahr̥drōganāśanam| |47|

View original

श्रेयसीशर्कराद्राक्षाजीवकर्षभकोत्पलैः| बलाख़र्जूरकाकोलीमेदायुग्मैश्च साधितम्||४६|| सक्षीरं माहिषं सर्पिः पित्तहृद्रोगनाशनम्| |४७|

🔊 Audio coming soon

sa0-śrēyasyādibhiḥ sādhitaṁ kṣīrānvitaṁ māhiṣaṁ sarpiḥ pittahr̥drōgaghnam| śrēyasī-hastipippalī| māhiṣaghr̥tasyātra nirdēśaḥ śītatamatvāt|

Adhikarana pittaje prapauNDarIkAdi, pittaje svAduvargakRutaM ghRutam, pittaje anuvAsanabastiH (47-49) · Śloka 49

| prapauṇḍarīkamadhukabisagranthikasērukāḥ||47|| saśuṇṭhīśaivalāstābhiḥ sakṣīraṁ vipacēdghr̥tam| śītaṁ samadhu taccēṣṭaṁ svāduvargakr̥taṁ ca yat||48|| bastiṁ ca dadyātsakṣaudraṁ tailaṁ madhukasādhitam| |49|

View original

| प्रपौण्डरीकमधुकबिसग्रन्थिकसेरुकाः||४७|| सशुण्ठीशैवलास्ताभिः सक्षीरं विपचेद्घृतम्| शीतं समधु तच्चेष्टं स्वादुवर्गकृतं च यत्||४८|| बस्तिं च दद्यात्सक्षौद्रं तैलं मधुकसाधितम्| |४९|

🔊 Audio coming soon

sa0-prapauṇḍarīkādibhiḥ kṣīrayutaṁ pakvaṁ ghr̥taṁ śītībhutaṁ sanmākṣikōpētaṁ taccēṣṭamatra rōgē| svāduvargēṇa-drākṣādinā, yacca kr̥taṁ tacca hitam| tathā, bastiṁ madhukasādhitaṁ-madhukēna pakvaṁ, mākṣikānvitaṁ dadyāt|

Adhikarana pittaje picumandAdinA vamanam,pittaje kulatthAdi annapAnam (49-50) · Śloka 50

| kaphōdbhavē vamētsvinnaḥ picumandavacāmbhasā||49|| kulatthadhanvōttharasatīkṣṇamadyayavāśanaḥ| |50|

View original

| कफोद्भवे वमेत्स्विन्नः पिचुमन्दवचाम्भसा||४९|| कुलत्थधन्वोत्थरसतीक्ष्णमद्ययवाशनः| |५०|

🔊 Audio coming soon

sa0-kaphōdbhavē hr̥drōgē svinnō nimbavacābhyāṁ kvathitēna jalēna vamēt kulatthajāṅgalādirasa(larasādi)bhuk|

Adhikarana pittaje vacAdicUrNam, pittaje puShkarAdicUrNam, pittaje aBayAdikvAthaH (50-52) · Śloka 52

| pibēccūrṇaṁ vacāhiṅgulavaṇadvayanāgarāt||50|| sailāyavānakakaṇāyavakṣārātsukhāmbunā| phaladhānyāmlakaulatthayūṣamūtrāsavaistathā||51|| puṣkarāhvābhayāśuṇṭhīśaṭhīrāsnāvacākaṇāt| kvāthaṁ tathā'bhayāśuṇṭhīmādrīpītadrukaṭphalāt||52||

View original

| पिबेच्चूर्णं वचाहिङ्गुलवणद्वयनागरात्||५०|| सैलायवानककणायवक्षारात्सुख़ाम्बुना| फलधान्याम्लकौलत्थयूषमूत्रासवैस्तथा||५१|| पुष्कराह्वाभयाशुण्ठीशठीरास्नावचाकणात्| क्वाथं तथाऽभयाशुण्ठीमाद्रीपीतद्रुकट्फलात्||५२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana pittaje rohitakAdilehaH (53-54) · Śloka 54

kvāthē rōhitakāśvatthakhadirōdumbarārjunē| sapalāśavaṭē vyōṣatrivr̥ccūrṇānvitē kr̥taḥ||53|| sukhōdakānupānaśca lēhaḥ kaphavikārahā| |54|

View original

क्वाथे रोहितकाश्वत्थख़दिरोदुम्बरार्जुने| सपलाशवटे व्योषत्रिवृच्चूर्णान्विते कृतः||५३|| सुख़ोदकानुपानश्च लेहः कफविकारहा| |५४|

🔊 Audio coming soon

sa0-rōhitakādīnāṁ kvāthē trikaṭutrivr̥ccūrṇayutē kr̥tō lēha uṣṇōdakānupānaḥ kaphavikārahā| arśaścikitsitōktaṁ (hr̥.ci.a.8/104)-"tulāṁ divyāmbhasi pacēt" iti pramāṇānusārēṇa parimāṇamatra nirūpitam|

Adhikarana pittaje shleShmagulmoktaghRutAdIni, pittaje shilAhvAdirasAyanAni (54-55) · Śloka 55

| ślēṣmagulmōditājyāni kṣārāṁśca vividhān pibēt||54|| prayōjayēcchilāhvaṁ vā brāhmaṁ vā'tra rasāyanam| tathā''malakalēhaṁ vā prāśaṁ vā'gastyanirmitam||55||

View original

| श्लेष्मगुल्मोदिताज्यानि क्षारांश्च विविधान् पिबेत्||५४|| प्रयोजयेच्छिलाह्वं वा ब्राह्मं वाऽत्र रसायनम्| तथाऽऽमलकलेहं वा प्राशं वाऽगस्त्यनिर्मितम्||५५||

🔊 Audio coming soon

sa0-kaphahr̥drōgē, ślēṣmagulmē yāni gaditānyājyāni-sarpīṣi, tatraivōktān kṣārāṁśca nānāvidhāṁstān pibēt| śilājatu prayōjayēt| vā brāhmaṁ rasāyanaṁ-rasāyanādhyāyōktam (hr̥.u.a.39/15)| tathā, āmalakalēhaṁ vā-rasāyanōktamēva cyavanaprāśākhyam (hr̥.u.a.39/33)| athavā, prāśaṁ-lēhaṁ, agastyanirmitaṁ kāsacikitsitōktaṁ (hr̥.ci.a.3/127), prayōjayēt|

Adhikarana shUlacikitsA, ajIrNashUlasya auShadham (56-57) · Śloka 57

syācchūlaṁ yasya bhuktē'ti, jīryatyalpaṁ, jarāṁ gatē| śāmyētsa kuṣṭhakr̥mijillavaṇadvayatilvakaiḥ||56|| sadēvadārvativiṣaiścūrṇamuṣṇāmbunā pibēt| |57|

View original

स्याच्छूलं यस्य भुक्तेऽति, जीर्यत्यल्पं, जरां गते| शाम्येत्स कुष्ठकृमिजिल्लवणद्वयतिल्वकैः||५६|| सदेवदार्वतिविषैश्चूर्णमुष्णाम्बुना पिबेत्| |५७|

🔊 Audio coming soon

sa0-yasya-puṁsō, bhuktē-tatkāla ēva, ati śūlaṁ syāt| jīryatyannē-madhyamāyāṁ pākāvasthāyāṁ, alpaṁ śūlaṁ syāt| jarāṁ gatē-kiṭṭasāratayā pariṇatē'nnē, tu śāmyēt| saḥ-naraḥ, kuṣṭhādibhiścūrṇamuṣṇāmbunā pibēt|

Adhikarana jIrNashUlasya auShadham, jIryacchUlasya auShadham (57-58) · Śloka 58

| yasya jīrṇē'dhikaṁ snēhaiḥ sa virēcyaḥ, phalaiḥpunaḥ||57|| jīryatyannē, tathā mūlaistīkṣṇaiḥ śūlē sadā'dhikē| |58|

View original

| यस्य जीर्णेऽधिकं स्नेहैः स विरेच्यः, फलैःपुनः||५७|| जीर्यत्यन्ने, तथा मूलैस्तीक्ष्णैः शूले सदाऽधिके| |५८|

🔊 Audio coming soon

sa0-yasya-puṁsō, jīrṇē satyadhikaṁ śūlaṁ bhavēt, sa snēhaiḥ-virēcanadravyasiddhaiḥ, virēcanīyaḥ| jīryatyannē-pacyamānāvasthāyāṁ, adhikaṁ śūlē sati phalairvirēcyaḥ| tathā ca muniḥ(?)-"mr̥dvīkā'tha viḍaṅgāni kharjūrāṇi parūṣakam| āragvadhō'thāmalakaṁ harītakyō bibhītakam|| kampillakōpacitrē ca trapusaṁ ca mukūlakam| nīlikā kuvalaṁ pīlu bhavētphalavirēcanam||" iti| yasya punaḥ sadā'dhikamēva śūlaṁ-kēvalaṁ na bhuktamātrē jīrṇē jīryati vā, saḥ-puruṣō, mūlaistīkṣṇaiḥ-mūlavirēcanairdantītrivr̥cchyāmāsaptalādidravyaiḥ samanvitaiḥ, virēcyaḥ| tathā cōktam-"saptalāśaṅkhinīdantīdravantīgirikarṇikāḥ| trivr̥cchyāmōdakīryā ca prakīryā kṣīriṇī tathā|| chagalāṇḍī gavākṣī ca kucākṣī girikarṇikā| masūravidalā caiva bhavēnmūlavirēcanam||" iti|

Adhikarana rUddhagatAvanile anulomanam (58-59) · Śloka 59

| prāyō'nilō ruddhagatiḥ kupyatyāmāśayē gataḥ||58|| tasyānulōmanaṁ kāryaṁ śuddhilaṅghanapācanaiḥ| |59|

View original

| प्रायोऽनिलो रुद्धगतिः कुप्यत्यामाशये गतः||५८|| तस्यानुलोमनं कार्यं शुद्धिलङ्घनपाचनैः| |५९|

🔊 Audio coming soon

sa0-bāhulyēna mārutō ruddhamārga āmāśayaṁ(yē) gataḥ kupyati| tasya-marutaḥ, śuddhyādibhiḥ-avasthāvaśādvayastaiḥ samastairvā, anulōmanaṁ kāryam|

Adhikarana kRumije hRudroge auShadham (59-60) · Śloka 60

| kr̥mighnamauṣadhaṁ sarvaṁ kr̥mijē hr̥dayāmayē||59|| iti hr̥drōgacikitsitam|60|

View original

| कृमिघ्नमौषधं सर्वं कृमिजे हृदयामये||५९|| इति हृद्रोगचिकित्सितम्|६०|

🔊 Audio coming soon

sa0-kr̥mijē hr̥drōgē sarvamēva ca kr̥mighnamauṣadham|

Adhikarana tRuShNAcikitsA, sarvAsu tRuShNAsu sAmAnyamauShadham (60-67) · Śloka 67

atha tr̥ṣṇācikitsitam| tr̥ṣṇāsu vātapittaghnō vidhiḥ prāyēṇa śasyatē| sarvāsu śītō bāhyāntastathā śamanaśōdhanaḥ||60|| divyāmbu śītaṁ sakṣaudraṁ tadvadbhōmaṁ ca tadguṇam| nirvāpitaṁ taptalōṣṭakapālasikatādibhiḥ||61|| saśarkaraṁ vā kvathitaṁ pañcamūlēna vā jalam| darbhaphūrvēṇa manthaśca praśastō lājasaktubhiḥ||62|| vāṭyaścāmayavaiḥ śītaḥ śarkarāmākṣikānvitaḥ| yavāgūḥ śālibhistadvatkōdravaiśca cirantanaiḥ||63|| śītēna śītavīryaiśca dravyaiḥ siddhēna bhōjanam| himāmbupariṣiktasya payasā sasitāmadhu||64|| rasaiścānamlalavaṇairjāṅgalairghr̥tabharjitaiḥ| mudgādīnāṁ tathā yūṣairjīvanīyarasānvitaiḥ||65|| nasyaṁ kṣīraghr̥taṁ siddhaṁ śītairikṣōstathā rasaḥ| nirvāpaṇāśca gaṇḍūṣāḥ sūtrasthānōditā hitāḥ||66|| dāhajvarōktā lēpādyā nirīhatvaṁ manōratiḥ| mahāsariddhradādīnāṁ darśanarumaraṇāni ca||67||

View original

अथ तृष्णाचिकित्सितम्| तृष्णासु वातपित्तघ्नो विधिः प्रायेण शस्यते| सर्वासु शीतो बाह्यान्तस्तथा शमनशोधनः||६०|| दिव्याम्बु शीतं सक्षौद्रं तद्वद्भोमं च तद्गुणम्| निर्वापितं तप्तलोष्टकपालसिकतादिभिः||६१|| सशर्करं वा क्वथितं पञ्चमूलेन वा जलम्| दर्भफूर्वेण मन्थश्च प्रशस्तो लाजसक्तुभिः||६२|| वाट्यश्चामयवैः शीतः शर्करामाक्षिकान्वितः| यवागूः शालिभिस्तद्वत्कोद्रवैश्च चिरन्तनैः||६३|| शीतेन शीतवीर्यैश्च द्रव्यैः सिद्धेन भोजनम्| हिमाम्बुपरिषिक्तस्य पयसा ससितामधु||६४|| रसैश्चानम्ललवणैर्जाङ्गलैर्घृतभर्जितैः| मुद्गादीनां तथा यूषैर्जीवनीयरसान्वितैः||६५|| नस्यं क्षीरघृतं सिद्धं शीतैरिक्षोस्तथा रसः| निर्वापणाश्च गण्डूषाः सूत्रस्थानोदिता हिताः||६६|| दाहज्वरोक्ता लेपाद्या निरीहत्वं मनोरतिः| महासरिद्ध्रदादीनां दर्शनरुमरणानि च||६७||

🔊 Audio coming soon

sa0-tr̥ṣṇāsu sarvāsu vātapittaharaḥ sarvō'pi vidhiriṣyatē| tathā, bāhyatō'bhyantarē ca śītō vidhiḥ| tathā, śamanaṁ śōdhanaṁ ca śasyatē| divyāmbu-āntarikṣaṁ jalaṁ, śītaṁ mākṣikēṇa saha śasyatē| bhaumaṁ ca jalaṁ tadguṇaṁ-divyāmbusamānaguṇaṁ "śucipr̥thvasitaścētē dēśē" (hr̥.sū.a.5|5) ityādilakṣaṇalakṣitam, tacca śasyatē| tasya-divyajalasyēva guṇā yasya tattadguṇam| taptalōṣṭakakapālasikatādibhistaptaṁ tannirvāpitaṁ-śītīkr̥taṁ śasyatē| athavā, tadēva samaśarkaraṁ śasyatē| athavā, darbhapūrvēṇa-tr̥ṇākhyēna, pañcamūlēna kvathitaṁ nirvāpitaṁ śasyatē| tathā, lājasaktubhiḥ kr̥tō manthaḥ praśastaḥ| tathā, āmaiḥ-abhr̥ṣṭaiḥ, yavairvāṭyaḥ praśastaḥ śītībhūtaḥ śarkarāmākṣikayuktaḥ| yavāgūḥ śālibhistathaiva śarkarāmākṣikānvitā śastā| tathā, cirantanaiḥ kōdravaiḥ śarkarāmadhuyuktā yavāgūḥ śastā| tathā, śītēna-śītīkr̥tēna dravyēṇa, śītavīryaiśca dravyaiḥ siddhēna bhōjanaṁ hitam| athavā, śītajalaiḥ pariṣiktasya puṁsaḥ payasā saśarkarāmārdvīkaṁ bhōjanaṁ hitam| athavā na kēvalaṁ payasā sātmyādivaśānmāṁsarasairjāṅlaiḥ kiñcidamlalavaṇaiṟutabharjitairbhōjanaṁ hitam| tathā, mudgamasūrādikānāṁ yūṣairjīvanīyarasayuktairbhōjanaṁ hitam| tathā, śītaiḥ-śītavīryaiścandanādibhiḥ, tathēkṣurasē siddhaṁ kṣīraghr̥taṁ nasyaṁ hitam| kṣīrōdbhavaṁ ghr̥taṁ kṣīraghr̥tam| tathā, sūtrasthānōditāḥ (a.22) nirvāpaṇāḥ-rōpaṇāḥ, gaṇḍūṣā hitāḥ| tathā, dāhajvarē ya uktā lēpādyāḥ-"dūrvādibhirvā pittaghnaiḥ" (hr̥.ci.a.1/131) ityādigranthanirdiṣṭāḥ, tē ca hitāḥ| tathā, nirīhatvaṁ-nirvyāpāratvaṁ hitam| tathā, manasōratiḥ-nirvr̥tatvam| tathā, mahāsaritāṁ mahāhradānāṁ-mahātaḍāgānāṁ, ca darśanasmaraṇāni hitāni|

Adhikarana vAtajAyAM tRuShNAyAmauShadham (68) · Śloka 68

iti tr̥ṣṇāsu sāmānyēna cikitsitamuktam| viśēṣēṇāha tr̥ṣṇāyāṁ pavanōtthāyāṁ saguḍaṁ dadhi śasyatē| rasāśca br̥ṁhaṇāḥ śītā vidāryādigaṇāmbu ca||68||

View original

इति तृष्णासु सामान्येन चिकित्सितमुक्तम्| विशेषेणाह तृष्णायां पवनोत्थायां सगुडं दधि शस्यते| रसाश्च बृंहणाः शीता विदार्यादिगणाम्बु च||६८||

🔊 Audio coming soon

sa0-pavanōtthāyāṁ tr̥ṣṇāyāṁ dadhi guḍēna saha śasyatē| māṁsarasāśca br̥ṁhaṇāḥ śastāḥ| tathā vidāryādigaṇāmbu "vidāripañcāṅgula" (hr̥.sū.a.15/9)ityādibhiḥ śr̥taṁ tōyaṁ-pānīyaṁ, śastam|

Adhikarana pittajAyAM auShadham (69-72) · Śloka 72

pittājāyāṁ sitāyuktaḥ pakvōdumbarajō rasaḥ| tatkvāthō vā himastadvatsārivādigaṇāmbu vā||69|| tadvidhaiśca gaṇaiḥ śītakaṣāyān sasitāmadhūn| madhurairauṣadhaistadvat kṣīrivr̥kṣaiśca kalpitān||70|| bījapūrakamr̥dvīkāvaṭavētasapallavān| mūlāni kuśakāśānāṁ yaṣṭyāhvaṁ ca jalē śr̥tam||71|| jvarōditaṁ vā drākṣādi pañcasārāmbu vā pibēt| |72|

View original

पित्ताजायां सितायुक्तः पक्वोदुम्बरजो रसः| तत्क्वाथो वा हिमस्तद्वत्सारिवादिगणाम्बु वा||६९|| तद्विधैश्च गणैः शीतकषायान् ससितामधून्| मधुरैरौषधैस्तद्वत् क्षीरिवृक्षैश्च कल्पितान्||७०|| बीजपूरकमृद्वीकावटवेतसपल्लवान्| मूलानि कुशकाशानां यष्ट्याह्वं च जले शृतम्||७१|| ज्वरोदितं वा द्राक्षादि पञ्चसाराम्बु वा पिबेत्| |७२|

🔊 Audio coming soon

sa0-pittōtthāyāṁ śarkarānvitaḥ pakvōdumbaraphalajō rasaḥ, tēṣāṁ-udumbarāṇāṁ vā kvāthō himaḥ, tadvat-sitāyuktaḥ, śasyatē| tathaiva sārivādigaṇāmbu-"sārivōśīra" (hr̥.sū.a.15|11) ityādi praśasyatē| tadvidhaiḥ-śītavīryaiśca, gaṇaiḥ kr̥tān śītakaṣāyān sasitāmākṣikān pibēt| tathaiva madhuraiḥ-drākṣādibhirdravyaiḥ, kalpitān| kṣīrivr̥kṣaiśca-aśvatthanyagrōdhādibhiḥ, kalpitān śītakaṣāyān saśarkarāmadhūn pibēt| bījapūrakādipallavān kuśakāśānāṁ mūlāni madhukaṁ caitajjalē śr̥taṁ pibēt| śītamiti prakr̥tatvādyōgyatvāccātra yōjyam| athavā, jvaracikitsitōktaṁ [drākṣādi-] "drākṣāmadhūka" (hr̥.ci.a.1|55) ityādikaṁ phāṇṭaṁ śītakaṣāyaṁ [vā] pibēt| pañcasārāmbu vā-"madhukharjūramr̥dvīkā" (hr̥.ci.a.2/14) ityādi raktapittacikitsitē paṭhitaṁ, pibēt|

Adhikarana kaPajAyAM auShadham (72-74) · Śloka 74

| kaphōdbhavāyāṁ vamanaṁ nimbaprasavavāriṇā||72|| bilvāḍhakīpañcakōladarbhapañcakasādhitam| jalaṁ pibēdrajanyā vā siddhaṁ sakṣaudraśarkaram||73|| mudgayūṣaṁ ca savyōṣapaṭōlīnimbapallavam| yavānnaṁ tīkṣṇakavalanasyalēhāṁśca śīlayēt||74||

View original

| कफोद्भवायां वमनं निम्बप्रसववारिणा||७२|| बिल्वाढकीपञ्चकोलदर्भपञ्चकसाधितम्| जलं पिबेद्रजन्या वा सिद्धं सक्षौद्रशर्करम्||७३|| मुद्गयूषं च सव्योषपटोलीनिम्बपल्लवम्| यवान्नं तीक्ष्णकवलनस्यलेहांश्च शीलयेत्||७४||

🔊 Audio coming soon

sa0-ślēṣmajāyāṁ tr̥ṣṇāyāṁ nimbapatrapānīyēna vamanaṁ śastam| bilvādibhirjalaṁ sādhitaṁ kaphatr̥ṣṇāyāṁ pibēt| rajanyā-haridrayā, jalaṁ siddhaṁ pibēt| sakṣaudraśarkaraṁ kaphatr̥ṣṇāyāṁ mudgayūṣaṁ ca trikaṭupaṭōlanimbapallavānvitaṁ pibēt| yavānnaṁ tīkṣṇakavalaṁ tīkṣṇanasyaṁ tīkṣṇalēhaṁ ca śīlayēt| śimbīdhānyam| kacchakaḥ-tumu(tūṇī)kaḥ| vaṅgasēnē (tr̥ṣā-ślō.22)-"bilvāḍhakīdhātakīpañcakōladarbhēṣu siddhaṁ kaphajāṁ nihanti| "iti| yōgaratnē-"bilvāḍhakī[kanyaka] pañcamūladarbhēṣu siddhaṁ kaphajāṁ nihanti|" iti| kacchaka(dhātaki)-pañcakōlayōḥ sthānē laghu [pañcamūlam]| vaṅgasēnē(tr̥ṣā. ślō.23)-"sajīrakāṇyārdrakaśr̥ṅgabērasauvarcalānyardhajalaplutāni| madyāni hr̥dyāni ca gandhavanti pītāni sadyaḥ śamayanti tr̥ṣṇām||" iti|

Adhikarana sannipAtajAyAM auShadham,AmrajAyAM auShadham (75) · Śloka 75

sarvairāmācca taddhantrī kriyēṣṭā vamanaṁ tathā| tryūṣaṇāruṣkaravacāphalāmlōṣṇāmbumastubhiḥ||75||

View original

सर्वैरामाच्च तद्धन्त्री क्रियेष्टा वमनं तथा| त्र्यूषणारुष्करवचाफलाम्लोष्णाम्बुमस्तुभिः||७५||

🔊 Audio coming soon

sa0-sarvairāmācca tr̥ṣṇāyāṁ satyāṁ taddhantrī sannipātaghnyāmaghnī ca kriyēṣṭā| tathā ca vamanamiṣṭam| tryūṣaṇāruṣkaravacādiyuktēna phalāmlēnōṣṇajalēna vā mastunā vā iṣṭam|

Adhikarana upavAsajAyAM auShadham (76) · Śloka 76

annātyayānmaṇḍamuṣṇaṁ himaṁ manthaṁ ca kālavit| |76|

View original

अन्नात्ययान्मण्डमुष्णं हिमं मन्थं च कालवित्| |७६|

🔊 Audio coming soon

sa0-annātyayāt-annavirahāt, tr̥ṣṇāyāṁ satyāṁ maṇḍamuṣṇaṁ śītaṁ manthaṁ ca kālaprakr̥tisātmyādivit pibēt| vātakaphaprakr̥tinā uṣṇō maṇḍaḥ pēyaḥ| pittaślēṣmaprakr̥tinā vātapittaprakr̥tinā ca himō manthaḥ pēyaḥ| ēvaṁ kālasātmyādiṣu nirupyam| "saktavaḥ sarpiṣā'bhyaktāḥ śītōdakapariplutāḥ| nātidravā nāti sāndrā mantha ityabhidhīyatē||" iti|

Adhikarana shramajAyAM auShadham (76) · Śloka 76

| tr̥ṣi śramānmāṁsarasaṁ manthaṁ vā sasitaṁ pibēt||76||

View original

| तृषि श्रमान्मांसरसं मन्थं वा ससितं पिबेत्||७६||

🔊 Audio coming soon

sa0-śramāttr̥ṣi jātāyāṁ māṁsarasaṁ madyaṁ vā saśarkaraṁ pibēt|

Adhikarana AtapajAyAM tRuShNAyAmau (77) · Śloka 77

ātapātsasitaṁ manthaṁ yavakōlajasaktubhiḥ| sarvāṇyaṅgāni limpēcca tilapiṇyākakāñjikaiḥ||77||

View original

आतपात्ससितं मन्थं यवकोलजसक्तुभिः| सर्वाण्यङ्गानि लिम्पेच्च तिलपिण्याककाञ्जिकैः||७७||

🔊 Audio coming soon

sa0-ātapāttr̥ṣi yavakōlōdbhavaiḥ saktubhiḥ saśarkaraṁ manthaṁ pibēt| sarvāṇi cāṅgāni tilapiṇyākakāñjikairlimpēt|

Adhikarana shItasnAnajAyAM tRuShNAyAmau (78) · Śloka 78

śītasnānācca madyāmbu pibēttr̥ṇmān guḍāmbu vā| |78|

View original

शीतस्नानाच्च मद्याम्बु पिबेत्तृण्मान् गुडाम्बु वा| |७८|

🔊 Audio coming soon

sa0-śītasnānācca tr̥ṇmān madyāmbu pibēt| tr̥ṇmāniti matupi maya iti ṇatvē rūpam| guḍajalaṁ vā pibēt|

Adhikarana madyajAyAM tRuShNAyAmau (78) · Śloka 78

| madyādardhajalaṁ madyaṁ snātō'mlalavaṇairyutam||78||

View original

| मद्यादर्धजलं मद्यं स्नातोऽम्ललवणैर्युतम्||७८||

🔊 Audio coming soon

sa0-madyāttr̥ṇmānardhajalaṁ madyaṁ snātaścāmlalavaṇābhyāṁ yutaṁ pibēt|

Adhikarana snehatIkShNAgnijAyAM tRuShNAyAmau (79) · Śloka 79

snēhatīkṣṇatarāgnistu svabhāvaśiśiraṁ jalam| |79|

View original

स्नेहतीक्ष्णतराग्निस्तु स्वभावशिशिरं जलम्| |७९|

🔊 Audio coming soon

sa0-snēhēna tīkṣṇatarō'gniryasya sa narastr̥ṇmānnisargaśītalaṁ jalaṁ pibēt|

Adhikarana ajIrNasnehajAyAM tRuShNAyAmau (79) · Śloka 79

| snēhāduṣṇāmbvajīrṇāttu jīrṇānmaṇḍaṁ pipāsitaḥ||79||

View original

| स्नेहादुष्णाम्ब्वजीर्णात्तु जीर्णान्मण्डं पिपासितः||७९||

🔊 Audio coming soon

sa0-snēhāt punarajīrṇāt pipāsita uṣṇāmbu vā pibēt| jīrṇāttu snēhattr̥ṣi maṇḍaṁ pibēt|

Adhikarana snigdhAnnajAyAM tRuShNAyAmau (80) · Śloka 80

pibētsnigdhānnatr̥ṣitō himaspardhi guḍōdakam| |80|

View original

पिबेत्स्निग्धान्नतृषितो हिमस्पर्धि गुडोदकम्| |८०|

🔊 Audio coming soon

sa0-snigdhānnēna bhuktēna tr̥ṣitō himaspardhi-tuhinaśītalaṁ, guḍōdakaṁ pibēt|

Adhikarana gurvAdyannajAyAM tRuShNAyAmau (80) · Śloka 80

| gurvādyannēna tr̥ṣitaḥ pītvōṣṇāmbu tadullikhēt||80||

View original

| गुर्वाद्यन्नेन तृषितः पीत्वोष्णाम्बु तदुल्लिख़ेत्||८०||

🔊 Audio coming soon

sa0-gurvādyannēna bhuktēna tr̥ṣitaḥ pītvōṣṇāmbu tat-gurvādyannaṁ, udvamēt|

Adhikarana rasakShayajAyAM tRuShNAyAmau (81) · Śloka 81

kṣayajāyāṁ kṣayahitaṁ sarvaṁ br̥ṁhaṇamauṣadham| |81|

View original

क्षयजायां क्षयहितं सर्वं बृंहणमौषधम्| |८१|

🔊 Audio coming soon

sa0-kṣayajāyāṁ tr̥ṣi kṣayē hitaṁ yad br̥ṁhaṇamauṣadhaṁ tatsarvaṁ hitaṁ-śastam|

Adhikarana kRushAdijAyAM tRuShNAyAmauShadham (81) · Śloka 81

| kr̥śadurbalarūkṣāṇāṁ kṣīraṁ chāgō rasō'thavā||81||

View original

| कृशदुर्बलरूक्षाणां क्षीरं छागो रसोऽथवा||८१||

🔊 Audio coming soon

sa0-kr̥śādīnāṁ tr̥ṣi jātāyaṁ kṣīraṁ hitam| athavā chāgō rasō hitaḥ|

Adhikarana sordhvavAtAyAM tRuShNAyAmauShadham (82) · Śloka 82

kṣīraṁ ca sōrdhvavātāyāṁ kṣayakāsaharaiḥ śr̥tam| |82|

View original

क्षीरं च सोर्ध्ववातायां क्षयकासहरैः शृतम्| |८२|

🔊 Audio coming soon

sa0-sōrdhvavātāyāṁ tr̥ṣi kṣayakāsaharaiḥ śr̥taṁ kṣīraṁ hitam| caśabdānmāṁsarasaśca|

Adhikarana rogopasargajAyAM tRuShNAyAmauShadham (82-83) · Śloka 83

| rōgōpasargājjātāyāṁ dhānyāmbu sasitāmadhu||82|| pānē praśastaṁ sarvā ca kriyā rōgādyapēkṣayā| |83|

View original

| रोगोपसर्गाज्जातायां धान्याम्बु ससितामधु||८२|| पाने प्रशस्तं सर्वा च क्रिया रोगाद्यपेक्षया| |८३|

🔊 Audio coming soon

sa0-rōgōpasargājjātāyāṁ tr̥ṣi dhānyāmbu sasitāmākṣikaṁ pānē praśastam| sarvā ca kriyā rōgādyapēkṣayā śastā|

Adhikarana pUrvAmayakShINajAyAM tvaritaM auShadham (6) · Śloka 6

| tr̥ṣyan pūrvāmayakṣīṇō na labhēta jalaṁ yadi||83|| maraṇaṁ dīrgharōgaṁ vā prāpnuyāttvaritaṁ tataḥ| sātmyānnapānabhaiṣajyaistr̥ṣṇāṁ tasya jayētpurā||84|| tasyāṁ jitāyāmanyō'pi vyādhiḥ śakyaścikitsitum| 84 1/2| iti tr̥ṣṇārōgacikitsitam| iti śrivaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭaṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ caturthē cikitsitasthānē chardihr̥drōgatr̥ṣṇācikitsitaṁ nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ||6||

View original

| तृष्यन् पूर्वामयक्षीणो न लभेत जलं यदि||८३|| मरणं दीर्घरोगं वा प्राप्नुयात्त्वरितं ततः| सात्म्यान्नपानभैषज्यैस्तृष्णां तस्य जयेत्पुरा||८४|| तस्यां जितायामन्योऽपि व्याधिः शक्यश्चिकित्सितुम्| ८४ १/२| इति तृष्णारोगचिकित्सितम्| इति श्रिवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने छर्दिहृद्रोगतृष्णाचिकित्सितं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||

🔊 Audio coming soon

sa0-pūrvāmayēna kṣīṇaḥ san tr̥ṣṇak-pipāsitō, yadi jalaṁ na labhēta tadā maraṇaṁ dīrgharōgaṁ vā prāpnuyāt| tataśca hētōstvaritaṁ-śīghrataraṁ, tasya-narasya, pūrvamanyēbhyō rōgēbhyaḥ sātmyānna pānabhēṣajaistr̥ṣaṁ jayēt, tatō'paraṁ rōgam| kimēvaṁ kriyatē ? ityāha-tasyāṁ tr̥ṣi jitāyāṁ satyāmanyō'pi rōga upakramituṁ śakyaḥ| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ caturthē cikitsitasthānē chardihr̥drōgatr̥ṣṇācikitsitaṁ nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 6||

← 5. rājayakṣmādicikitsitādhyāyaḥ 7. madātyayādicikitsitādhyāyaḥ →