Adhikarana CardihradrogatRuShNAcikitsitAdhyAyaH CardiShu prAk la~gghanam,tato vamanam (2) · Śloka 2
athāta-chardihr̥drōgatr̥ṣṇācikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ iti ha smāhuratrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē|2|
) āmāśayōtklēśabhavāḥ prāyaścchardyō hitaṁ tataḥ|
laṅghanaṁ prāgr̥tē vāyōrvamanaṁ tatra yōjayēt||1||
balinō bahudōṣasya vamataḥ pratataṁ bahu|
|2|
View original
अथात-छर्दिहृद्रोगतृष्णाचिकित्सितं व्याख्यास्यामः इति ह स्माहुरत्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे|२|
) आमाशयोत्क्लेशभवाः प्रायश्च्छर्द्यो हितं ततः|
लङ्घनं प्रागृते वायोर्वमनं तत्र योजयेत्||१||
बलिनो बहुदोषस्य वमतः प्रततं बहु|
|२|
Adhikarana tato hRudyaM virecanam virecanaPalam tataH shamanauShadham rUkShadurbalasya shamanameva (2-3) · Śloka 3
|
tatō virēkaṁ kramaśō hr̥dyaṁ madyaiḥ phalāmbubhiḥ||2||
kṣīrairvā saha sa hyūrdhvaṁ gataṁ dōṣaṁ nayatyadhaḥ|
śamanaṁ cauṣadhaṁ rūkṣadurbalasya tadēva tu||3||
View original
|
ततो विरेकं क्रमशो हृद्यं मद्यैः फलाम्बुभिः||२||
क्षीरैर्वा सह स ह्यूर्ध्वं गतं दोषं नयत्यधः|
शमनं चौषधं रूक्षदुर्बलस्य तदेव तु||३||
Adhikarana CardiShu annashAkaPalAdikam (4-6) · Śloka 6
pariśuṣkaṁ priyaṁ sātmyamannaṁ laghu ca śasyatē|
upavāsastathā yūṣā rasāḥ kāmbalikāḥ khalāḥ||4||
śākāni lēhā bhōjyāni rāgaṣāḍavapānakāḥ|
bhakṣyāḥ śuṣkā vicitrāśca phalāni snānagharṣaṇam||5||
gandhāḥ_ sugandhayō gandhaphalapuṣpānnapānajāḥ|
bhuktamātrasya sahasā mukhē śītāmbusēcanam||6||
View original
परिशुष्कं प्रियं सात्म्यमन्नं लघु च शस्यते|
उपवासस्तथा यूषा रसाः काम्बलिकाः खलाः||४||
शाकानि लेहा भोज्यानि रागषाडवपानकाः|
भक्ष्याः शुष्का विचित्राश्च फलानि स्नानघर्षणम्||५||
गन्धाः_ सुगन्धयो गन्धफलपुष्पान्नपानजाः|
भुक्तमात्रस्य सहसा मुखे शीताम्बुसेचनम्||६||
Adhikarana vAtajAyAM CardyAM ghRutam, vAtajAyAM vyoShAdyaM ghRutam, vAtajAyAM dADimAdyaM ghRutam, vAtajAyAM tulyAmbukShIram, vAtajAyAM vaiShkiro rasaH, vAtajAyAM snigdhaM Bojanam, vAtajAyAM snehavirecanam (7-10) · Śloka 10
adhunā viśēṣēṇāha hanti mārutajāṁ chardiṁ sarpiḥ pītaṁ sasaindhavam|
kiñciduṣṇaṁ viśēṣēṇa sakāsahr̥dayadravām||7||
vyōṣatrilavaṇāḍhyaṁ vā siddhaṁ vā dāḍimāmbunā|
saśuṇṭhīdadhidhānyēna śr̥taṁ tulyāmbu vā payaḥ||8||
vyaktasaindhavasarpirvā phalāmlō vaiṣkirō rasaḥ|
snigdhaṁ ca bhōjanaṁ śuṇṭhīdadhidāḍimasādhitam||9||
kōṣṇaṁ salavaṇaṁ cātra hitaṁ snēhavirēcanam|
|10|
View original
अधुना विशेषेणाह हन्ति मारुतजां छर्दिं सर्पिः पीतं ससैन्धवम्|
किञ्चिदुष्णं विशेषेण सकासहृदयद्रवाम्||७||
व्योषत्रिलवणाढ्यं वा सिद्धं वा दाडिमाम्बुना|
सशुण्ठीदधिधान्येन शृतं तुल्याम्बु वा पयः||८||
व्यक्तसैन्धवसर्पिर्वा फलाम्लो वैष्किरो रसः|
स्निग्धं च भोजनं शुण्ठीदधिदाडिमसाधितम्||९||
कोष्णं सलवणं चात्र हितं स्नेहविरेचनम्|
|१०|
Adhikarana pittajAyAM CardyAM drAkShAdi virecanam, pittajAyAM tailvakaM dhRutam, pittajAyAM shleShmasthAnagate pitte vamanam, pittajAyAM shuddhau annapAnam, pittajAyAM jambAmrAdikkAthaH, pittajAyAM sacandano dhAtrIrasaH, pittajAyAM mugdadalakvAtaH, pittajAyAM kolAdilehaH, pittajAyAMpathyAdilehatrayam (10-17) · Śloka 17
|
pittajāyāṁ virēkārthaṁ drākṣēkṣusvarasaistrivr̥t||10||
sarpirvā tailvakaṁ yōjyaṁ vr̥ddhaṁ ca ślēṣmadhāmagam|
ūrdhvamēva harēt pittaṁ svādutiktairviśuddhimān||11||
pibēnmanthaṁ yavāgūṁ vā lājaiḥ samadhuśarkarām|
mudgajāṅgalajairadyādvyañjanaiḥ śāliṣaṣṭikam||12||
mr̥dbhr̥ṣṭalōṣṭaprabhavaṁ suśītaṁ salilaṁ pibēt|
mudgōśīrakaṇādhānyaiḥ saha vā saṁsthitaṁ niśām||13||
drākṣārasaṁ rasaṁ vēkṣōrguḍūcyambu payō'pi vā|
jambvāmrapallavōśīravaṭaśuṅgāvarōhajaḥ||14||
kvāthaḥ kṣaudrayutaḥ pītaḥ śītō vā viniyacchati|
chardiṁ jvaramatīsāraṁ mūrcchāṁ tr̥ṣṇāṁ ca durjayām||15||
dhātrīrasēna vā śītaṁ pibēnmudgadalāmbu vā|
kōlamajjasitālājāmakṣikāviṭkaṇāñjanam||16||
lihyātkṣaudrēṇa pathyāṁ vā drākṣāṁ vā badarāṇi vā|
|17|
View original
|
पित्तजायां विरेकार्थं द्राक्षेक्षुस्वरसैस्त्रिवृत्||१०||
सर्पिर्वा तैल्वकं योज्यं वृद्धं च श्लेष्मधामगम्|
ऊर्ध्वमेव हरेत् पित्तं स्वादुतिक्तैर्विशुद्धिमान्||११||
पिबेन्मन्थं यवागूं वा लाजैः समधुशर्कराम्|
मुद्गजाङ्गलजैरद्याद्व्यञ्जनैः शालिषष्टिकम्||१२||
मृद्भृष्टलोष्टप्रभवं सुशीतं सलिलं पिबेत्|
मुद्गोशीरकणाधान्यैः सह वा संस्थितं निशाम्||१३||
द्राक्षारसं रसं वेक्षोर्गुडूच्यम्बु पयोऽपि वा|
जम्ब्वाम्रपल्लवोशीरवटशुङ्गावरोहजः||१४||
क्वाथः क्षौद्रयुतः पीतः शीतो वा विनियच्छति|
छर्दिं ज्वरमतीसारं मूर्च्छां तृष्णां च दुर्जयाम्||१५||
धात्रीरसेन वा शीतं पिबेन्मुद्गदलाम्बु वा|
कोलमज्जसितालाजामक्षिकाविट्कणाञ्जनम्||१६||
लिह्यात्क्षौद्रेण पथ्यां वा द्राक्षां वा बदराणि वा|
|१७|
Adhikarana kaPajAyAM CardyAM nimbAdi vamanam, kaPajAyAM upavAsaH, kaPajAyAM AragvadhAdiniryUhaH, kaPajAyAM manthAH, annaM rAgAH, kaPajAyAM manaHshilAdilehaH, kaPajAyAM kapitthayogaH, kaPajAyAM durAlaBAlehaH, kaPajAyAM maricAdilehaH (17-21) · Śloka 21
|
kaphajāyāṁ vamēnnimbakr̥ṣṇāpiṇḍītasarṣapaiḥ||17||
yuktēna kōṣṇatōyēna, durbalaṁ cōpavāsayēt|
āragvadhādiniryūhaṁ śītaṁ kṣaudrayutaṁ pibēt||18||
manthān yavairvā bahuśaścchardighnauṣadhabhāvitaiḥ|
kaphaghnamannaṁ hr̥dyaṁ ca rāgāḥ sārjakabhūstr̥ṇāḥ||19||
līḍhaṁ manaḥśilākr̥ṣṇāmaricaṁ bījapūrakāt|
svarasēna kapitthasya sakṣaudrēṇa vamiṁ jayēt||20||
khādētkapitthaṁ savyōṣaṁ, madhunā vā durālabhām|
lihyānmaricacōcailāgōśakr̥drasamākṣikam||21||
View original
|
कफजायां वमेन्निम्बकृष्णापिण्डीतसर्षपैः||१७||
युक्तेन कोष्णतोयेन, दुर्बलं चोपवासयेत्|
आरग्वधादिनिर्यूहं शीतं क्षौद्रयुतं पिबेत्||१८||
मन्थान् यवैर्वा बहुशश्च्छर्दिघ्नौषधभावितैः|
कफघ्नमन्नं हृद्यं च रागाः सार्जकभूस्तृणाः||१९||
लीढं मनःशिलाकृष्णामरिचं बीजपूरकात्|
स्वरसेन कपित्थस्य सक्षौद्रेण वमिं जयेत्||२०||
ख़ादेत्कपित्थं सव्योषं, मधुना वा दुरालभाम्|
लिह्यान्मरिचचोचैलागोशकृद्रसमाक्षिकम्||२१||
Adhikarana dviShTArthajAyAmauShadham (22) · Śloka 22
anūkūlōpacārēṇa yāti dviṣṭārthajā śamam|
|22|
View original
अनूकूलोपचारेण याति द्विष्टार्थजा शमम्|
|२२|
Adhikarana kRumijAyAmauShadham, sheShacCardirogANAmauShadham, CardyupadravANAmauShadham (22-23) · Śloka 23
|
kr̥mijā kr̥mihr̥drōgagaditaiśca bhiṣagjitaiḥ||22||
yathāsvaṁ pariśēṣāśca, tatkr̥tāśca tathā''mayāḥ|
|23|
View original
|
कृमिजा कृमिहृद्रोगगदितैश्च भिषग्जितैः||२२||
यथास्वं परिशेषाश्च, तत्कृताश्च तथाऽऽमयाः|
|२३|
Adhikarana prasaktAyAM CardyAmauShadham (23-25) · Śloka 25
chardiprasaṅgēna hi mātariśvā dhātukṣayātkōpamupaityavaśyam|
kuryādatō'smin vamanātiyōga- prōktaṁ vidhiṁ stambhanabr̥ṁhaṇīyam||23||
sarpirguḍā māṁsarasā ghr̥tāni kalyāṇakatryūṣaṇajīvanāni|
payāṁsi pathyōpahitāni lēhāśchardiṁ prasaktāṁ praśamaṁ nayanti||24||
iti chardicikitsitam|25|
View original
छर्दिप्रसङ्गेन हि मातरिश्वा धातुक्षयात्कोपमुपैत्यवश्यम्|
कुर्यादतोऽस्मिन् वमनातियोग- प्रोक्तं विधिं स्तम्भनबृंहणीयम्||२३||
सर्पिर्गुडा मांसरसा घृतानि कल्याणकत्र्यूषणजीवनानि|
पयांसि पथ्योपहितानि लेहाश्छर्दिं प्रसक्तां प्रशमं नयन्ति||२४||
इति छर्दिचिकित्सितम्|२५|
Adhikarana vAtaje hradroge mastvAdi tailam (25-26) · Śloka 26
chardicikitsitādanantaraṁ hr̥drōgasādhanamucyatē, hr̥drōgaśabdaśravaṇasambandhāt|
atha hr̥drōgacikitsitam|
|
hr̥drōgē vātajē tailaṁ mastusauvīratakravat||25||
pibētsukhōṣṇaṁ sabiḍaṁ gulmānāhārtijicca tat|
|26|
View original
छर्दिचिकित्सितादनन्तरं हृद्रोगसाधनमुच्यते, हृद्रोगशब्दश्रवणसम्बन्धात्|
अथ हृद्रोगचिकित्सितम्|
|
हृद्रोगे वातजे तैलं मस्तुसौवीरतक्रवत्||२५||
पिबेत्सुख़ोष्णं सबिडं गुल्मानाहार्तिजिच्च तत्|
|२६|
Adhikarana vAtaje hRudroge lavaNatailam (26) · Śloka 26
|
tailaṁ ca lavaṇaiḥ siddhaṁ samūtrāmlaṁ tathāguṇam||26||
View original
|
तैलं च लवणैः सिद्धं समूत्राम्लं तथागुणम्||२६||
Adhikarana vAtaje hRudroge bilvAditailam (27-28) · Śloka 28
bilvaṁ rāsnāṁ yavān kōlaṁ dēvadāruṁ punarnavām|
kulatthān pañcamūlaṁ ca paktvā tasminpacējjalē||27||
tailaṁ tannāvanē pānē bastau ca viniyōjayēt|
|28|
View original
बिल्वं रास्नां यवान् कोलं देवदारुं पुनर्नवाम्|
कुलत्थान् पञ्चमूलं च पक्त्वा तस्मिन्पचेज्जले||२७||
तैलं तन्नावने पाने बस्तौ च विनियोजयेत्|
|२८|
Adhikarana vAtaje hRudroge shuNThyAdighRutam (28-29) · Śloka 29
|
śuṇṭhīvayasthālavaṇakāyasthāhiṅgupauṣkaraiḥ||28||
pathyayā ca śr̥taṁ pārśvahr̥drujāgulmajidghr̥tam|
|29|
View original
|
शुण्ठीवयस्थालवणकायस्थाहिङ्गुपौष्करैः||२८||
पथ्यया च शृतं पार्श्वहृद्रुजागुल्मजिद्घृतम्|
|२९|
Adhikarana vAtaje hRudroge sauvarcalAdighRutam (29-30) · Śloka 30
|
sauvarcalasya dvipalē pathyāpañcāśadanvitē||29||
ghr̥tasya sādhitaḥ prasthō hr̥drōgaśvāsagulmajit|
|30|
View original
|
सौवर्चलस्य द्विपले पथ्यापञ्चाशदन्विते||२९||
घृतस्य साधितः प्रस्थो हृद्रोगश्वासगुल्मजित्|
|३०|
Adhikarana vAtaje dADimAdicUrNam (30-31) · Śloka 31
|
dāḍimaṁ kr̥ṣṇalavaṇaṁ śuṇṭhī hiṅgvamlavētasam||30||
apatantrakahr̥drōgaśvāsaghnaṁ cūrṇamuttamam|
|31|
View original
|
दाडिमं कृष्णलवणं शुण्ठी हिङ्ग्वम्लवेतसम्||३०||
अपतन्त्रकहृद्रोगश्वासघ्नं चूर्णमुत्तमम्|
|३१|
Adhikarana vAtaje puShkarAdikalkaH (31-32) · Śloka 32
|
puṣkarāhvaśaṭhīśuṇṭhībījapūrajaṭābhayāḥ||31||
pītāḥ kalkīkr̥tāḥ kṣāraghr̥tāmlalavaṇairyutāḥ|
vikartikāśūlaharāḥ|32|
View original
|
पुष्कराह्वशठीशुण्ठीबीजपूरजटाभयाः||३१||
पीताः कल्कीकृताः क्षारघृताम्ललवणैर्युताः|
विकर्तिकाशूलहराः|३२|
Adhikarana vAtaje yavAnyAdikvAthaH,vAtaje yavakShArAdipAnam (32-1.5) · Śloka 1
kvāthaḥ kōṣṇaśca tadguṇaḥ||32||
yavānīlavaṇakṣāravacājājyauṣadhaiḥ kr̥taḥ|
sapūtidārubījāhvapalāśaśaṭhipauṣkaraiḥ||33||
(yavakṣārō yavānī ca pibēduṣṇēna vāriṇā|
ētēna vātajaṁ śūlaṁ gulmaṁ caiva cirōtthitam||1||
bhidyatē saptarātrēṇa pavanēna yathā ghanaḥ|
)||1.5||
View original
क्वाथः कोष्णश्च तद्गुणः||३२||
यवानीलवणक्षारवचाजाज्यौषधैः कृतः|
सपूतिदारुबीजाह्वपलाशशठिपौष्करैः||३३||
(यवक्षारो यवानी च पिबेदुष्णेन वारिणा|
एतेन वातजं शूलं गुल्मं चैव चिरोत्थितम्||१||
भिद्यते सप्तरात्रेण पवनेन यथा घनः|
)||१.५||
Adhikarana vAtaje pa~jjakolAdicUrNam (34-35) · Śloka 35
pañcakōlaśaṭhīpathyāguḍabījāhvapauṣkaram|
vāruṇīkalkitaṁ bhr̥ṣṭaṁ yamakē lavaṇānvitam||34||
hr̥tpārśvayōniśūlēṣu khādēdgulmōdarēṣu ca|
|35|
View original
पञ्चकोलशठीपथ्यागुडबीजाह्वपौष्करम्|
वारुणीकल्कितं भृष्टं यमके लवणान्वितम्||३४||
हृत्पार्श्वयोनिशूलेषु ख़ादेद्गुल्मोदरेषु च|
|३५|
Adhikarana vAtaje snehasvedau (35) · Śloka 35
|
snigdhāścēha hitāḥ svēdāḥ saṁskr̥tāni ghr̥tāni ca||35||
View original
|
स्निग्धाश्चेह हिताः स्वेदाः संस्कृतानि घृतानि च||३५||
Adhikarana vAtaje pa~jcamUlAdipAnapa~jcakaM (36) · Śloka 36
laghunā pañcamūlēna śuṇṭhyā vā sādhitaṁ jalam|
vāruṇīdadhimaṇḍaṁ vā dhānyāmlaṁ vā pibēttr̥ṣi||36||
View original
लघुना पञ्चमूलेन शुण्ठ्या वा साधितं जलम्|
वारुणीदधिमण्डं वा धान्याम्लं वा पिबेत्तृषि||३६||
Adhikarana uktAnAmauShadhAnAM viShayaH (37) · Śloka 37
sāyāmastambhaśūlāmē hr̥di mārutadūṣitē|
kriyaiṣā|37|
View original
सायामस्तम्भशूलामे हृदि मारुतदूषिते|
क्रियैषा|३७|
Adhikarana sadravAyAmapramohe vAtahRudroge tittiryAdirasAH (37-38) · Śloka 38
|
sadravāyāmapramōhē tu hitā rasāḥ||37||
snēhāḍhyāstittirikrauñcaśikhivartakadakṣajāḥ|
|38|
View original
|
सद्रवायामप्रमोहे तु हिता रसाः||३७||
स्नेहाढ्यास्तित्तिरिक्रौञ्चशिख़िवर्तकदक्षजाः|
|३८|
Adhikarana sadravAyAmapramohe balAtailAdisnehacatuShkam (38-39) · Śloka 39
|
balātailaṁ sahr̥drōgaḥ pibēdvā sukumārakam||38||
yaṣṭyāhvaśatapākaṁ vā mahāsnēhaṁ tathōttamam|
|39|
View original
|
बलातैलं सहृद्रोगः पिबेद्वा सुकुमारकम्||३८||
यष्ट्याह्वशतपाकं वा महास्नेहं तथोत्तमम्|
|३९|
Adhikarana sadravAyAmapramohe rAsnAdimahAsnehaH (39-41) · Śloka 41
tadēva cāha |
rāsnājīvakajīvantībalāvyāghrīpunarnavaiḥ||39||
bhārṅgīsthirāvacāvyōṣairmahāsnēhaṁ vipācayēt|
dadhipādaṁ tathāmlaiśca lābhataḥ sa niṣēvitaḥ||40||
tarpaṇō br̥ṁhaṇō balyō vātahr̥drōganāśanaḥ|
|41|
View original
तदेव चाह |
रास्नाजीवकजीवन्तीबलाव्याघ्रीपुनर्नवैः||३९||
भार्ङ्गीस्थिरावचाव्योषैर्महास्नेहं विपाचयेत्|
दधिपादं तथाम्लैश्च लाभतः स निषेवितः||४०||
तर्पणो बृंहणो बल्यो वातहृद्रोगनाशनः|
|४१|
Adhikarana dIpte~angau kShIrAdi hitam (41-42) · Śloka 42
|
dīptē'gnau sadravāyāmē hr̥drōgē vātikē hitam||41||
kṣīraṁ dadhiguḍaḥ sarpiraudakānūpamāmiṣam|
|42|
View original
|
दीप्तेऽग्नौ सद्रवायामे हृद्रोगे वातिके हितम्||४१||
क्षीरं दधिगुडः सर्पिरौदकानूपमामिषम्|
|४२|
Adhikarana sheSheShu hRudrogeShvetadahitam (42-43) · Śloka 43
|
ētānyēva ca varjyāni hr̥drōgēṣu caturṣvapi||42||
śēṣēṣu, stambhajāḍyāmasaṁyuktē'pi ca vātikē|
|43|
View original
|
एतान्येव च वर्ज्यानि हृद्रोगेषु चतुर्ष्वपि||४२||
शेषेषु, स्तम्भजाड्यामसंयुक्तेऽपि च वातिके|
|४३|
Adhikarana sakaPe hRudroge virecanam (43) · Śloka 43
|
kaphānubandhē tasmiṁstu rūkṣōṣṇāmācarētkriyām||43||
View original
|
कफानुबन्धे तस्मिंस्तु रूक्षोष्णामाचरेत्क्रियाम्||४३||
Adhikarana pittaje virecanAnantaraM peyAdikramaH, pittajekShatapittajvaroktaM shodhanam, pittaje kaTvImadhukakalkaH (44-45) · Śloka 45
paittē drākṣēkṣuniryāsasitākṣaudraparūṣakaiḥ|
yuktō virēkō hr̥dyaḥ syātkramaḥ śuddhē ca pittahā||44||
kṣatapittajvarōktaṁ ca bāhyāntaḥ parimārjanam|
kaṭvīmadhukakalkaṁ ca pibētsasitamambhasā||45||
View original
पैत्ते द्राक्षेक्षुनिर्याससिताक्षौद्रपरूषकैः|
युक्तो विरेको हृद्यः स्यात्क्रमः शुद्धे च पित्तहा||४४||
क्षतपित्तज्वरोक्तं च बाह्यान्तः परिमार्जनम्|
कट्वीमधुककल्कं च पिबेत्ससितमम्भसा||४५||
Adhikarana pittaje shreyasyAdighRutam (46-47) · Śloka 47
śrēyasīśarkarādrākṣājīvakarṣabhakōtpalaiḥ|
balākharjūrakākōlīmēdāyugmaiśca sādhitam||46||
sakṣīraṁ māhiṣaṁ sarpiḥ pittahr̥drōganāśanam|
|47|
View original
श्रेयसीशर्कराद्राक्षाजीवकर्षभकोत्पलैः|
बलाख़र्जूरकाकोलीमेदायुग्मैश्च साधितम्||४६||
सक्षीरं माहिषं सर्पिः पित्तहृद्रोगनाशनम्|
|४७|
Adhikarana pittaje prapauNDarIkAdi, pittaje svAduvargakRutaM ghRutam, pittaje anuvAsanabastiH (47-49) · Śloka 49
|
prapauṇḍarīkamadhukabisagranthikasērukāḥ||47||
saśuṇṭhīśaivalāstābhiḥ sakṣīraṁ vipacēdghr̥tam|
śītaṁ samadhu taccēṣṭaṁ svāduvargakr̥taṁ ca yat||48||
bastiṁ ca dadyātsakṣaudraṁ tailaṁ madhukasādhitam|
|49|
View original
|
प्रपौण्डरीकमधुकबिसग्रन्थिकसेरुकाः||४७||
सशुण्ठीशैवलास्ताभिः सक्षीरं विपचेद्घृतम्|
शीतं समधु तच्चेष्टं स्वादुवर्गकृतं च यत्||४८||
बस्तिं च दद्यात्सक्षौद्रं तैलं मधुकसाधितम्|
|४९|
Adhikarana pittaje picumandAdinA vamanam,pittaje kulatthAdi annapAnam (49-50) · Śloka 50
|
kaphōdbhavē vamētsvinnaḥ picumandavacāmbhasā||49||
kulatthadhanvōttharasatīkṣṇamadyayavāśanaḥ|
|50|
View original
|
कफोद्भवे वमेत्स्विन्नः पिचुमन्दवचाम्भसा||४९||
कुलत्थधन्वोत्थरसतीक्ष्णमद्ययवाशनः|
|५०|
Adhikarana pittaje vacAdicUrNam, pittaje puShkarAdicUrNam, pittaje aBayAdikvAthaH (50-52) · Śloka 52
|
pibēccūrṇaṁ vacāhiṅgulavaṇadvayanāgarāt||50||
sailāyavānakakaṇāyavakṣārātsukhāmbunā|
phaladhānyāmlakaulatthayūṣamūtrāsavaistathā||51||
puṣkarāhvābhayāśuṇṭhīśaṭhīrāsnāvacākaṇāt|
kvāthaṁ tathā'bhayāśuṇṭhīmādrīpītadrukaṭphalāt||52||
View original
|
पिबेच्चूर्णं वचाहिङ्गुलवणद्वयनागरात्||५०||
सैलायवानककणायवक्षारात्सुख़ाम्बुना|
फलधान्याम्लकौलत्थयूषमूत्रासवैस्तथा||५१||
पुष्कराह्वाभयाशुण्ठीशठीरास्नावचाकणात्|
क्वाथं तथाऽभयाशुण्ठीमाद्रीपीतद्रुकट्फलात्||५२||
Adhikarana pittaje rohitakAdilehaH (53-54) · Śloka 54
kvāthē rōhitakāśvatthakhadirōdumbarārjunē|
sapalāśavaṭē vyōṣatrivr̥ccūrṇānvitē kr̥taḥ||53||
sukhōdakānupānaśca lēhaḥ kaphavikārahā|
|54|
View original
क्वाथे रोहितकाश्वत्थख़दिरोदुम्बरार्जुने|
सपलाशवटे व्योषत्रिवृच्चूर्णान्विते कृतः||५३||
सुख़ोदकानुपानश्च लेहः कफविकारहा|
|५४|
Adhikarana pittaje shleShmagulmoktaghRutAdIni, pittaje shilAhvAdirasAyanAni (54-55) · Śloka 55
|
ślēṣmagulmōditājyāni kṣārāṁśca vividhān pibēt||54||
prayōjayēcchilāhvaṁ vā brāhmaṁ vā'tra rasāyanam|
tathā''malakalēhaṁ vā prāśaṁ vā'gastyanirmitam||55||
View original
|
श्लेष्मगुल्मोदिताज्यानि क्षारांश्च विविधान् पिबेत्||५४||
प्रयोजयेच्छिलाह्वं वा ब्राह्मं वाऽत्र रसायनम्|
तथाऽऽमलकलेहं वा प्राशं वाऽगस्त्यनिर्मितम्||५५||
Adhikarana shUlacikitsA, ajIrNashUlasya auShadham (56-57) · Śloka 57
syācchūlaṁ yasya bhuktē'ti, jīryatyalpaṁ, jarāṁ gatē|
śāmyētsa kuṣṭhakr̥mijillavaṇadvayatilvakaiḥ||56||
sadēvadārvativiṣaiścūrṇamuṣṇāmbunā pibēt|
|57|
View original
स्याच्छूलं यस्य भुक्तेऽति, जीर्यत्यल्पं, जरां गते|
शाम्येत्स कुष्ठकृमिजिल्लवणद्वयतिल्वकैः||५६||
सदेवदार्वतिविषैश्चूर्णमुष्णाम्बुना पिबेत्|
|५७|
Adhikarana jIrNashUlasya auShadham, jIryacchUlasya auShadham (57-58) · Śloka 58
|
yasya jīrṇē'dhikaṁ snēhaiḥ sa virēcyaḥ, phalaiḥpunaḥ||57||
jīryatyannē, tathā mūlaistīkṣṇaiḥ śūlē sadā'dhikē|
|58|
View original
|
यस्य जीर्णेऽधिकं स्नेहैः स विरेच्यः, फलैःपुनः||५७||
जीर्यत्यन्ने, तथा मूलैस्तीक्ष्णैः शूले सदाऽधिके|
|५८|
Adhikarana rUddhagatAvanile anulomanam (58-59) · Śloka 59
|
prāyō'nilō ruddhagatiḥ kupyatyāmāśayē gataḥ||58||
tasyānulōmanaṁ kāryaṁ śuddhilaṅghanapācanaiḥ|
|59|
View original
|
प्रायोऽनिलो रुद्धगतिः कुप्यत्यामाशये गतः||५८||
तस्यानुलोमनं कार्यं शुद्धिलङ्घनपाचनैः|
|५९|
Adhikarana kRumije hRudroge auShadham (59-60) · Śloka 60
|
kr̥mighnamauṣadhaṁ sarvaṁ kr̥mijē hr̥dayāmayē||59||
iti hr̥drōgacikitsitam|60|
View original
|
कृमिघ्नमौषधं सर्वं कृमिजे हृदयामये||५९||
इति हृद्रोगचिकित्सितम्|६०|
Adhikarana tRuShNAcikitsA, sarvAsu tRuShNAsu sAmAnyamauShadham (60-67) · Śloka 67
atha tr̥ṣṇācikitsitam|
tr̥ṣṇāsu vātapittaghnō vidhiḥ prāyēṇa śasyatē|
sarvāsu śītō bāhyāntastathā śamanaśōdhanaḥ||60||
divyāmbu śītaṁ sakṣaudraṁ tadvadbhōmaṁ ca tadguṇam|
nirvāpitaṁ taptalōṣṭakapālasikatādibhiḥ||61||
saśarkaraṁ vā kvathitaṁ pañcamūlēna vā jalam|
darbhaphūrvēṇa manthaśca praśastō lājasaktubhiḥ||62||
vāṭyaścāmayavaiḥ śītaḥ śarkarāmākṣikānvitaḥ|
yavāgūḥ śālibhistadvatkōdravaiśca cirantanaiḥ||63||
śītēna śītavīryaiśca dravyaiḥ siddhēna bhōjanam|
himāmbupariṣiktasya payasā sasitāmadhu||64||
rasaiścānamlalavaṇairjāṅgalairghr̥tabharjitaiḥ|
mudgādīnāṁ tathā yūṣairjīvanīyarasānvitaiḥ||65||
nasyaṁ kṣīraghr̥taṁ siddhaṁ śītairikṣōstathā rasaḥ|
nirvāpaṇāśca gaṇḍūṣāḥ sūtrasthānōditā hitāḥ||66||
dāhajvarōktā lēpādyā nirīhatvaṁ manōratiḥ|
mahāsariddhradādīnāṁ darśanarumaraṇāni ca||67||
View original
अथ तृष्णाचिकित्सितम्|
तृष्णासु वातपित्तघ्नो विधिः प्रायेण शस्यते|
सर्वासु शीतो बाह्यान्तस्तथा शमनशोधनः||६०||
दिव्याम्बु शीतं सक्षौद्रं तद्वद्भोमं च तद्गुणम्|
निर्वापितं तप्तलोष्टकपालसिकतादिभिः||६१||
सशर्करं वा क्वथितं पञ्चमूलेन वा जलम्|
दर्भफूर्वेण मन्थश्च प्रशस्तो लाजसक्तुभिः||६२||
वाट्यश्चामयवैः शीतः शर्करामाक्षिकान्वितः|
यवागूः शालिभिस्तद्वत्कोद्रवैश्च चिरन्तनैः||६३||
शीतेन शीतवीर्यैश्च द्रव्यैः सिद्धेन भोजनम्|
हिमाम्बुपरिषिक्तस्य पयसा ससितामधु||६४||
रसैश्चानम्ललवणैर्जाङ्गलैर्घृतभर्जितैः|
मुद्गादीनां तथा यूषैर्जीवनीयरसान्वितैः||६५||
नस्यं क्षीरघृतं सिद्धं शीतैरिक्षोस्तथा रसः|
निर्वापणाश्च गण्डूषाः सूत्रस्थानोदिता हिताः||६६||
दाहज्वरोक्ता लेपाद्या निरीहत्वं मनोरतिः|
महासरिद्ध्रदादीनां दर्शनरुमरणानि च||६७||
Adhikarana vAtajAyAM tRuShNAyAmauShadham (68) · Śloka 68
iti tr̥ṣṇāsu sāmānyēna cikitsitamuktam|
viśēṣēṇāha tr̥ṣṇāyāṁ pavanōtthāyāṁ saguḍaṁ dadhi śasyatē|
rasāśca br̥ṁhaṇāḥ śītā vidāryādigaṇāmbu ca||68||
View original
इति तृष्णासु सामान्येन चिकित्सितमुक्तम्|
विशेषेणाह तृष्णायां पवनोत्थायां सगुडं दधि शस्यते|
रसाश्च बृंहणाः शीता विदार्यादिगणाम्बु च||६८||
Adhikarana pittajAyAM auShadham (69-72) · Śloka 72
pittājāyāṁ sitāyuktaḥ pakvōdumbarajō rasaḥ|
tatkvāthō vā himastadvatsārivādigaṇāmbu vā||69||
tadvidhaiśca gaṇaiḥ śītakaṣāyān sasitāmadhūn|
madhurairauṣadhaistadvat kṣīrivr̥kṣaiśca kalpitān||70||
bījapūrakamr̥dvīkāvaṭavētasapallavān|
mūlāni kuśakāśānāṁ yaṣṭyāhvaṁ ca jalē śr̥tam||71||
jvarōditaṁ vā drākṣādi pañcasārāmbu vā pibēt|
|72|
View original
पित्ताजायां सितायुक्तः पक्वोदुम्बरजो रसः|
तत्क्वाथो वा हिमस्तद्वत्सारिवादिगणाम्बु वा||६९||
तद्विधैश्च गणैः शीतकषायान् ससितामधून्|
मधुरैरौषधैस्तद्वत् क्षीरिवृक्षैश्च कल्पितान्||७०||
बीजपूरकमृद्वीकावटवेतसपल्लवान्|
मूलानि कुशकाशानां यष्ट्याह्वं च जले शृतम्||७१||
ज्वरोदितं वा द्राक्षादि पञ्चसाराम्बु वा पिबेत्|
|७२|
Adhikarana kaPajAyAM auShadham (72-74) · Śloka 74
|
kaphōdbhavāyāṁ vamanaṁ nimbaprasavavāriṇā||72||
bilvāḍhakīpañcakōladarbhapañcakasādhitam|
jalaṁ pibēdrajanyā vā siddhaṁ sakṣaudraśarkaram||73||
mudgayūṣaṁ ca savyōṣapaṭōlīnimbapallavam|
yavānnaṁ tīkṣṇakavalanasyalēhāṁśca śīlayēt||74||
View original
|
कफोद्भवायां वमनं निम्बप्रसववारिणा||७२||
बिल्वाढकीपञ्चकोलदर्भपञ्चकसाधितम्|
जलं पिबेद्रजन्या वा सिद्धं सक्षौद्रशर्करम्||७३||
मुद्गयूषं च सव्योषपटोलीनिम्बपल्लवम्|
यवान्नं तीक्ष्णकवलनस्यलेहांश्च शीलयेत्||७४||
Adhikarana sannipAtajAyAM auShadham,AmrajAyAM auShadham (75) · Śloka 75
sarvairāmācca taddhantrī kriyēṣṭā vamanaṁ tathā|
tryūṣaṇāruṣkaravacāphalāmlōṣṇāmbumastubhiḥ||75||
View original
सर्वैरामाच्च तद्धन्त्री क्रियेष्टा वमनं तथा|
त्र्यूषणारुष्करवचाफलाम्लोष्णाम्बुमस्तुभिः||७५||
Adhikarana upavAsajAyAM auShadham (76) · Śloka 76
annātyayānmaṇḍamuṣṇaṁ himaṁ manthaṁ ca kālavit|
|76|
View original
अन्नात्ययान्मण्डमुष्णं हिमं मन्थं च कालवित्|
|७६|
Adhikarana shramajAyAM auShadham (76) · Śloka 76
|
tr̥ṣi śramānmāṁsarasaṁ manthaṁ vā sasitaṁ pibēt||76||
View original
|
तृषि श्रमान्मांसरसं मन्थं वा ससितं पिबेत्||७६||
Adhikarana AtapajAyAM tRuShNAyAmau (77) · Śloka 77
ātapātsasitaṁ manthaṁ yavakōlajasaktubhiḥ|
sarvāṇyaṅgāni limpēcca tilapiṇyākakāñjikaiḥ||77||
View original
आतपात्ससितं मन्थं यवकोलजसक्तुभिः|
सर्वाण्यङ्गानि लिम्पेच्च तिलपिण्याककाञ्जिकैः||७७||
Adhikarana shItasnAnajAyAM tRuShNAyAmau (78) · Śloka 78
śītasnānācca madyāmbu pibēttr̥ṇmān guḍāmbu vā|
|78|
View original
शीतस्नानाच्च मद्याम्बु पिबेत्तृण्मान् गुडाम्बु वा|
|७८|
Adhikarana madyajAyAM tRuShNAyAmau (78) · Śloka 78
|
madyādardhajalaṁ madyaṁ snātō'mlalavaṇairyutam||78||
View original
|
मद्यादर्धजलं मद्यं स्नातोऽम्ललवणैर्युतम्||७८||
Adhikarana snehatIkShNAgnijAyAM tRuShNAyAmau (79) · Śloka 79
snēhatīkṣṇatarāgnistu svabhāvaśiśiraṁ jalam|
|79|
View original
स्नेहतीक्ष्णतराग्निस्तु स्वभावशिशिरं जलम्|
|७९|
Adhikarana ajIrNasnehajAyAM tRuShNAyAmau (79) · Śloka 79
|
snēhāduṣṇāmbvajīrṇāttu jīrṇānmaṇḍaṁ pipāsitaḥ||79||
View original
|
स्नेहादुष्णाम्ब्वजीर्णात्तु जीर्णान्मण्डं पिपासितः||७९||
Adhikarana snigdhAnnajAyAM tRuShNAyAmau (80) · Śloka 80
pibētsnigdhānnatr̥ṣitō himaspardhi guḍōdakam|
|80|
View original
पिबेत्स्निग्धान्नतृषितो हिमस्पर्धि गुडोदकम्|
|८०|
Adhikarana gurvAdyannajAyAM tRuShNAyAmau (80) · Śloka 80
|
gurvādyannēna tr̥ṣitaḥ pītvōṣṇāmbu tadullikhēt||80||
View original
|
गुर्वाद्यन्नेन तृषितः पीत्वोष्णाम्बु तदुल्लिख़ेत्||८०||
Adhikarana rasakShayajAyAM tRuShNAyAmau (81) · Śloka 81
kṣayajāyāṁ kṣayahitaṁ sarvaṁ br̥ṁhaṇamauṣadham|
|81|
View original
क्षयजायां क्षयहितं सर्वं बृंहणमौषधम्|
|८१|
Adhikarana kRushAdijAyAM tRuShNAyAmauShadham (81) · Śloka 81
|
kr̥śadurbalarūkṣāṇāṁ kṣīraṁ chāgō rasō'thavā||81||
View original
|
कृशदुर्बलरूक्षाणां क्षीरं छागो रसोऽथवा||८१||
Adhikarana sordhvavAtAyAM tRuShNAyAmauShadham (82) · Śloka 82
kṣīraṁ ca sōrdhvavātāyāṁ kṣayakāsaharaiḥ śr̥tam|
|82|
View original
क्षीरं च सोर्ध्ववातायां क्षयकासहरैः शृतम्|
|८२|
Adhikarana rogopasargajAyAM tRuShNAyAmauShadham (82-83) · Śloka 83
|
rōgōpasargājjātāyāṁ dhānyāmbu sasitāmadhu||82||
pānē praśastaṁ sarvā ca kriyā rōgādyapēkṣayā|
|83|
View original
|
रोगोपसर्गाज्जातायां धान्याम्बु ससितामधु||८२||
पाने प्रशस्तं सर्वा च क्रिया रोगाद्यपेक्षया|
|८३|
Adhikarana pUrvAmayakShINajAyAM tvaritaM auShadham (6) · Śloka 6
|
tr̥ṣyan pūrvāmayakṣīṇō na labhēta jalaṁ yadi||83||
maraṇaṁ dīrgharōgaṁ vā prāpnuyāttvaritaṁ tataḥ|
sātmyānnapānabhaiṣajyaistr̥ṣṇāṁ tasya jayētpurā||84||
tasyāṁ jitāyāmanyō'pi vyādhiḥ śakyaścikitsitum|
84 1/2|
iti tr̥ṣṇārōgacikitsitam|
iti śrivaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭaṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ caturthē cikitsitasthānē chardihr̥drōgatr̥ṣṇācikitsitaṁ nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ||6||
View original
|
तृष्यन् पूर्वामयक्षीणो न लभेत जलं यदि||८३||
मरणं दीर्घरोगं वा प्राप्नुयात्त्वरितं ततः|
सात्म्यान्नपानभैषज्यैस्तृष्णां तस्य जयेत्पुरा||८४||
तस्यां जितायामन्योऽपि व्याधिः शक्यश्चिकित्सितुम्|
८४ १/२|
इति तृष्णारोगचिकित्सितम्|
इति श्रिवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने छर्दिहृद्रोगतृष्णाचिकित्सितं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||