6. cardihr̥drōgatr̥ṣṇācikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

രാജയക്ഷ്മചികിത്സിതാദനന്തരം ഛര്ദ്യാദിചികിത്സിതമാരഭ്യതേ| യതോ യക്ഷ്മണ ഏവ പ്രായേണൈത ഉപദ്രവഭൂതാ ജായന്തേ| അത ഏതദാരമ്ഭോ യുക്ത ഇത്യാഹ-

Adhikarana CardihradrogatRuShNAcikitsitAdhyAyaH CardiShu prAk la~gghanam,tato vamanam (2) · Śloka 2

അഥാത-ഛര്ദിഹൃദ്രോഗതൃഷ്ണാചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ഇതി ഹ സ്മാഹുരത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨| ) ആമാശയോത്ക്ലേശഭവാഃ പ്രായശ്ച്ഛര്ദ്യോ ഹിതം തതഃ| ലങ്ഘനം പ്രാഗൃതേ വായോര്വമനം തത്ര യോജയേത്||൧|| ബലിനോ ബഹുദോഷസ്യ വമതഃ പ്രതതം ബഹു| |൨|

സ൦-ഉത്ക്ലേശനം-ഉത്ക്ലേശോ,-ദോഷാണാമുച്ഛൂനാവസ്ഥൈവ| ആമാശയോത്ക്ലേശാത് സമ്ഭവോ-ജന്മ, യാസാം താ ആമാശയോത്ക്ലേശഭവാഃ പ്രായശ്ച്ഛര്ദ്യോ യതസ്തസ്മാത് പ്രാക്-പ്രഥമം, ലങ്ഘനം ഹിതമ്| പ്രായോഗ്രഹണം വാതജായാം ഛര്ദ്യാമാമാശയോത്ക്ലേശാസമ്ഭവാര്ഥം വായോരൃതേ തദ്യോജയേത്| കാര്യേ കാരണോപചാരാദേവം നിര്ദിഷ്ടമ്| വാതജാം ഹി ഛര്ദി മുക്ത്വാऽന്യാസു ഛര്ദിഷു ലങ്ഘനം കാര്യമ്| ലങ്ഘനേ കൃതേऽപ്യനു പശാന്തവേഗാസു തത്ര-താസു ഛര്ദിഷു, വമനം കാര്യമ്| ബലിനഃ പുംസോ-ന ദുര്ബലസ്യ, അഥവാ ബഹുദോഷസ്യ, തഥാ പ്രതതം-അനാരതം, ബഹു വമതോ വമനം യോജയേത്|

Adhikarana tato hRudyaM virecanam virecanaPalam tataH shamanauShadham rUkShadurbalasya shamanameva (2-3) · Śloka 3

| തതോ വിരേകം ക്രമശോ ഹൃദ്യം മദ്യൈഃ ഫലാമ്ബുഭിഃ||൨|| ക്ഷീരൈര്വാ സഹ സ ഹ്യൂര്ധ്വം ഗതം ദോഷം നയത്യധഃ| ശമനം ചൌഷധം രൂക്ഷദുര്ബലസ്യ തദേവ തു||൩||

സ൦-തതോ-വമനാദനന്തരം വിരേകൌഷധം ക്രമശോ-ന സഹസാ, യോജയേത്| കിമ്ഭൂതം വിരേകദ്രവ്യമ് ? ഹൃദ്യം-ഹൃദയായ ഹിതമ്| കൈഃ സഹ ? മദ്യൈഃ-മാര്ദ്വീകാദിഭിഃ| തഥാ, ഫലാമ്ബുഭിഃ-ശോഭനദ്രാ ക്ഷാദിഫലനിഷ്പാദിതവാരിഭിഃ| അഥവാ, ക്ഷീരൈഃ-ഗോക്ഷീരാദിഭിഃ സഹ| കിമേവം സ്യാത് ? ഇത്യാഹ-സ ഹ്യൂര്ധ്വമിത്യാദി| യസ്മാത്സഃ-വിരേകഃ, ഊര്ധ്വം ഗതം ദോഷം ഛര്ദ്യനുഗമധോ നയതി| ന കേവലം ശോധനം-വമനം വിരേചനം വാ, തത്ര യോജയേത്| യാവച്ഛമനമപി യദൌഷധം തദപി തത്ര യോജയേത്| രൂക്ഷദുര്ബലസ്യ പുനഃ പുംസസ്തദേവ-ശമനമേവ, യോജയേത്, ശോധനാസഹത്വാത്|

Adhikarana CardiShu annashAkaPalAdikam (4-6) · Śloka 6

പരിശുഷ്കം പ്രിയം സാത്മ്യമന്നം ലഘു ച ശസ്യതേ| ഉപവാസസ്തഥാ യൂഷാ രസാഃ കാമ്ബലികാഃ ഖലാഃ||൪|| ശാകാനി ലേഹാ ഭോജ്യാനി രാഗഷാഡവപാനകാഃ| ഭക്ഷ്യാഃ ശുഷ്കാ വിചിത്രാശ്ച ഫലാനി സ്നാനഘര്ഷണമ്||൫|| ഗന്ധാഃ_ സുഗന്ധയോ ഗന്ധഫലപുഷ്പാന്നപാനജാഃ| ഭുക്തമാത്രസ്യ സഹസാ മുഖേ ശീതാമ്ബുസേചനമ്||൬||

സ൦-തത്ര സര്വാസ്വപി ഛര്ദിഷു പരിശുഷ്കാദിഗുണയുക്തമന്നം ശസ്യതേ| കാമ്ബലികാദിലക്ഷണം കൃതാന്നവര്ഗേ കഥിതമ്| തഥാ ഫലാനി, സ്നാനമുദ്വര്തനാദിരൂപേണ ഘര്ഷണം സുഗന്ധയഃ-ശോഭനഗന്ധാഃ, ഗന്ധദ്രവ്യപുഷ്പഫലാന്നപാനജാഃ ശസ്യന്തേ| തത്ര ഗന്ധശബ്ദേന ഗന്ധദ്രവ്യാണി| ഭുക്തമാത്രസ്യ സഹസാ-ഝടിത്യേവാജ്ഞാതസങ്കേതസ്യ, മുഖേ ശീതാമ്ബുസേചനമ്| ഇതി സാമാന്യേന ഛര്ദീനാമുപക്രമാഃ|

Adhikarana vAtajAyAM CardyAM ghRutam, vAtajAyAM vyoShAdyaM ghRutam, vAtajAyAM dADimAdyaM ghRutam, vAtajAyAM tulyAmbukShIram, vAtajAyAM vaiShkiro rasaH, vAtajAyAM snigdhaM Bojanam, vAtajAyAM snehavirecanam (7-10) · Śloka 10

അധുനാ വിശേഷേണാഹ ഹന്തി മാരുതജാം ഛര്ദിം സര്പിഃ പീതം സസൈന്ധവമ്| കിഞ്ചിദുഷ്ണം വിശേഷേണ സകാസഹൃദയദ്രവാമ്||൭|| വ്യോഷത്രിലവണാഢ്യം വാ സിദ്ധം വാ ദാഡിമാമ്ബുനാ| സശുണ്ഠീദധിധാന്യേന ശൃതം തുല്യാമ്ബു വാ പയഃ||൮|| വ്യക്തസൈന്ധവസര്പിര്വാ ഫലാമ്ലോ വൈഷ്കിരോ രസഃ| സ്നിഗ്ധം ച ഭോജനം ശുണ്ഠീദധിദാഡിമസാധിതമ്||൯|| കോഷ്ണം സലവണം ചാത്ര ഹിതം സ്നേഹവിരേചനമ്| |൧൦|

സ൦-വാതജാം ഛര്ദിഷം സര്പിഃ പീതം സൈന്ധവാന്വിതം കിഞ്ചിദുഷ്ണം വിശേഷേണ ഹന്തി| പീതം-ന തു ലീഢമ്, അശക്തത്വാത്| തഥാ ചോക്തമ് (ഹൃ.ചി.അ.൩/൧൧൧)-"ആക്രാമത്യനിലം പീതം" ഇതി| തസ്മാത് പീതം ഘൃതം ഛര്ദിം ഹന്തീതി യുക്തമ്| അഥവാ ത്രികടുത്രിലവണോത്കടം സര്പിഃ പീതം പൂര്വോക്തഗുണമ്| ദാഡിമാമ്ബുന വാ ശുണ്ഠീ ദധിധാന്യേന സഹ സാമാന്യകല്പനയാ സിദ്ധം ഘൃതം പീതം പൂര്വോക്തഗുണമ്| ജലതുല്യം വാ പയഃ ശൃതം പൂര്വവത്| അഥവാ, വൈഷ്കിരഃ-കുക്കുടാദിജോ, രസോ ബഹുസര്പിഃസൈന്ധവോ മാരുതജാം ഛര്ദിം ഹന്തി| കിമ്ഭൂതഃ ? ഫലേന-ദാഡിമമാതുലുങ്ഗാദിനാ, അമ്ലഃ-അമ്ലതാം പ്രാപിതഃ| സ്നിഗ്ധം ച ഭോജനം-അശനം, [ശുണ്ഠീ]ദധിദാഡിമേന സംസ്കൃതം തു ഹിതം-ഛര്ദിം ഹന്തി| അത്ര ച-മാരുതച്ഛര്ദിഷി, സ്നേഹേന-ഏരണ്ഡതൈലാദിനാ, വിരേചനം സ്നേഹവിരേചനം കോഷ്ണം സലവണം ച ഹിതമ്|

Adhikarana pittajAyAM CardyAM drAkShAdi virecanam, pittajAyAM tailvakaM dhRutam, pittajAyAM shleShmasthAnagate pitte vamanam, pittajAyAM shuddhau annapAnam, pittajAyAM jambAmrAdikkAthaH, pittajAyAM sacandano dhAtrIrasaH, pittajAyAM mugdadalakvAtaH, pittajAyAM kolAdilehaH, pittajAyAMpathyAdilehatrayam (10-17) · Śloka 17

| പിത്തജായാം വിരേകാര്ഥം ദ്രാക്ഷേക്ഷുസ്വരസൈസ്ത്രിവൃത്||൧൦|| സര്പിര്വാ തൈല്വകം യോജ്യം വൃദ്ധം ച ശ്ലേഷ്മധാമഗമ്| ഊര്ധ്വമേവ ഹരേത് പിത്തം സ്വാദുതിക്തൈര്വിശുദ്ധിമാന്||൧൧|| പിബേന്മന്ഥം യവാഗൂം വാ ലാജൈഃ സമധുശര്കരാമ്| മുദ്ഗജാങ്ഗലജൈരദ്യാദ്വ്യഞ്ജനൈഃ ശാലിഷഷ്ടികമ്||൧൨|| മൃദ്ഭൃഷ്ടലോഷ്ടപ്രഭവം സുശീതം സലിലം പിബേത്| മുദ്ഗോശീരകണാധാന്യൈഃ സഹ വാ സംസ്ഥിതം നിശാമ്||൧൩|| ദ്രാക്ഷാരസം രസം വേക്ഷോര്ഗുഡൂച്യമ്ബു പയോऽപി വാ| ജമ്ബ്വാമ്രപല്ലവോശീരവടശുങ്ഗാവരോഹജഃ||൧൪|| ക്വാഥഃ ക്ഷൌദ്രയുതഃ പീതഃ ശീതോ വാ വിനിയച്ഛതി| ഛര്ദിം ജ്വരമതീസാരം മൂര്ച്ഛാം തൃഷ്ണാം ച ദുര്ജയാമ്||൧൫|| ധാത്രീരസേന വാ ശീതം പിബേന്മുദ്ഗദലാമ്ബു വാ| കോലമജ്ജസിതാലാജാമക്ഷികാവിട്കണാഞ്ജനമ്||൧൬|| ലിഹ്യാത്ക്ഷൌദ്രേണ പഥ്യാം വാ ദ്രാക്ഷാം വാ ബദരാണി വാ| |൧൭|

സ൦-പിത്തജായാം ഛര്ദ്യാം വിരേകാര്ഥം-വിരേകപ്രയോജനായ, ദ്രാക്ഷേക്ഷുസ്വരസൈസ്ത്രിവൃദ്ദേയാ| തൈല്വകം വാ സര്പിര്യോജ്യമ്| പിത്തജേ ഛര്ദിഷി വൃദ്ധം ശ്ലേഷ്മധാമഗം പിത്തമൂര്ധ്വമേവ ഹരേത്-വമനം തത്ര ദേയമിത്യര്ഥഃ| കൈര്ദ്രവ്യൈഃ ? സ്വാദുതിക്തൈഃ| ആതുരോ വിശുദ്ധിമാന്-കൃതവമനവിരേകോ ലാജൈര്മന്ഥം പിബേത്| കിമ്ഭൂതമ് ? സമധുശര്കരമ്, അഥവാ യവാഗൂം ലാജൈഃ സമധുശര്കരാം പിബേത്| സമധുശര്കരശ്ച സമധുശര്കരാ ചേതി "പുമാന് സ്ത്രിയാ" ഇത്യേകശേഷഃ| തഥാ, മുദ്ഗജൈര്വ്യഞ്ജനൈര്ജാങ്ഗലമാംസൈ (മാംസജൈ)ശ്ച വ്യഞ്ജനൈഃ ശാലിഷഷ്ടികമദ്യാത്| മൃദ്ഭൃഷ്ടലോഷ്ടജം സുശീതലം ജലം പിബേത്| മുദ്ഗാദിഭിര്വാ സഹ നിശാം സ്ഥിതം ജലം പിബേത്| ദ്രാക്ഷാരസാദിം വാ യഥായോഗം പിബേത്| ജമ്ബ്വാമ്രാദിജഃ ക്വാഥഃ ക്ഷൌദ്രാന്വിതഃ ശീതോ വാ-ശീതകഷായഃ, പീതഃ ക്ഷൌദ്രയുതശ്ഛര്ദ്യാദീന് ഹന്തി| മുദ്ഗദലൈഃ ശൃതമമ്ബു മുദ്ഗദലാമ്ബു, തദ്ധാത്രീരസേന സഹ പിബേത്| അഥവാ മുദ്ഗദലാനാമമ്ബു മുദ്ഗദലാമ്ബു, ശീതം-ശീതകഷായം, പിബേത്| കോലാദികം ക്ഷൌദ്രേണ ലിഹ്യാത്| പഥ്യാം വാ ക്ഷൌദ്രേണ ലിഹ്യാത്| ദ്രാക്ഷാം വാ ബദരാണി വാ ലിഹ്യാത്|

Adhikarana kaPajAyAM CardyAM nimbAdi vamanam, kaPajAyAM upavAsaH, kaPajAyAM AragvadhAdiniryUhaH, kaPajAyAM manthAH, annaM rAgAH, kaPajAyAM manaHshilAdilehaH, kaPajAyAM kapitthayogaH, kaPajAyAM durAlaBAlehaH, kaPajAyAM maricAdilehaH (17-21) · Śloka 21

| കഫജായാം വമേന്നിമ്ബകൃഷ്ണാപിണ്ഡീതസര്ഷപൈഃ||൧൭|| യുക്തേന കോഷ്ണതോയേന, ദുര്ബലം ചോപവാസയേത്| ആരഗ്വധാദിനിര്യൂഹം ശീതം ക്ഷൌദ്രയുതം പിബേത്||൧൮|| മന്ഥാന് യവൈര്വാ ബഹുശശ്ച്ഛര്ദിഘ്നൌഷധഭാവിതൈഃ| കഫഘ്നമന്നം ഹൃദ്യം ച രാഗാഃ സാര്ജകഭൂസ്തൃണാഃ||൧൯|| ലീഢം മനഃശിലാകൃഷ്ണാമരിചം ബീജപൂരകാത്| സ്വരസേന കപിത്ഥസ്യ സക്ഷൌദ്രേണ വമിം ജയേത്||൨൦|| ഖാദേത്കപിത്ഥം സവ്യോഷം, മധുനാ വാ ദുരാലഭാമ്| ലിഹ്യാന്മരിചചോചൈലാഗോശകൃദ്രസമാക്ഷികമ്||൨൧||

സ൦-കഫജായാം ഛര്ദ്യാം നിമ്ബാദിഭിര്യുക്തേന കോഷ്ണജലേന വമേത്| ദുര്ബലം ച നരമുപവാസയേത്| ആരഗ്വധാദിനിര്യൂഹം ശീതം ക്ഷൌദ്രാന്വിതം പിബേത്| ബഹൂന് വാരാന് ഛര്ദിഘ്നൌഷധഭാവിതൈര്യവൈര്മന്ഥാന് പിബേത്| കഫഘ്നമന്നം ഹൃദ്യം ച ഭുക്തം സദ്വമിം ജയേത്| രാഗാഃ സകുഠേരകഭൂസ്തൃണാ വമിം ജയന്തി പീതാഃ| മനഃശിലാദികം ബീജപൂരകരസേന സക്ഷൌദ്രേണ വമിം ജയേത്| കപിത്ഥസ്യ വാ രസേന മാക്ഷികാന്വിതേന മനഃശിലാദികം ലീഢം വമിം ജയേത്| കപിത്ഥം വാ സത്രികടുകം മധുനാ ഖാദേത്| ധന്വയവാസം വാ മധുനാ ലിഹ്യാത്|

Adhikarana dviShTArthajAyAmauShadham (22) · Śloka 22

അനൂകൂലോപചാരേണ യാതി ദ്വിഷ്ടാര്ഥജാ ശമമ്| |൨൨|

സ൦-ദ്വിഷാര്ഥജാ ഛര്ദിര്മനസോऽനുകൂലോപചാരേണ ശാമ്യതി|

Adhikarana kRumijAyAmauShadham, sheShacCardirogANAmauShadham, CardyupadravANAmauShadham (22-23) · Śloka 23

| കൃമിജാ കൃമിഹൃദ്രോഗഗദിതൈശ്ച ഭിഷഗ്ജിതൈഃ||൨൨|| യഥാസ്വം പരിശേഷാശ്ച, തത്കൃതാശ്ച തഥാऽऽമയാഃ| |൨൩|

സ൦-കൃമിഭ്യോ ജാതാ ഛര്ദിഃ കൃമിഹൃദ്രോഗഗദിതൈരൌഷധൈഃ ശമം യാതി| ന കേവലം കൃമിജാ ഛര്ദിരേവ ശമം യാതി| യഥാസ്വം പരിശേഷാ അപ്യാമയാഃ-കൃമിഹൃദ്രോഗകൃതാഃ, തേऽപി കൃമിഹൃദ്രോഗഗദിതൈര്ഭേഷജൈഃ ശമം യാന്തി|

Adhikarana prasaktAyAM CardyAmauShadham (23-25) · Śloka 25

ഛര്ദിപ്രസങ്ഗേന ഹി മാതരിശ്വാ ധാതുക്ഷയാത്കോപമുപൈത്യവശ്യമ്| കുര്യാദതോऽസ്മിന് വമനാതിയോഗ- പ്രോക്തം വിധിം സ്തമ്ഭനബൃംഹണീയമ്||൨൩|| സര്പിര്ഗുഡാ മാംസരസാ ഘൃതാനി കല്യാണകത്ര്യൂഷണജീവനാനി| പയാംസി പഥ്യോപഹിതാനി ലേഹാശ്ഛര്ദിം പ്രസക്താം പ്രശമം നയന്തി||൨൪|| ഇതി ഛര്ദിചികിത്സിതമ്|൨൫|

സ൦-ഹി-യസ്മാത്, ഛര്ദിപ്രസങ്ഗേന-അനുബന്ധേന, യോ ധാതുക്ഷയഃ തസ്മാദ്ധേതോര്മാതരിശ്വാ അവശ്യം കോപമായാതി| അതോ ഹേതോര്വമനാതിയോഗപ്രോക്തം വിധിം സ്തമ്ഭനം ബൃംഹണം ച കുര്യാത്, ന പുനസ്തദുക്തമന്യം വിധിമ്| ഇന്ദ്രവജ്രാവൃത്തമ്| തഥാ, സര്പിര്ഗുഡാദയോ ദോഷദൂഷ്യാനുരോധതോ യഥാകാലമുപയുക്താശ്ഛര്ദിം പ്രസക്താം ശമയന്തി| ഉപജാതിവൃത്തമ്| തന്ത്രാന്തരേ(?)ചോക്തമ് (ഹൃ.ക.അ.൩/൨൫)-"അഞ്ജനം ചന്ദനോശീരമജാസൃക്ശര്കരോദകമ്| ലാജചൂര്ണൈഃ പിബേന്മന്ഥമതിയോഗഹരം പരമ്||" ഇതി|

Adhikarana vAtaje hradroge mastvAdi tailam (25-26) · Śloka 26

ഛര്ദിചികിത്സിതാദനന്തരം ഹൃദ്രോഗസാധനമുച്യതേ, ഹൃദ്രോഗശബ്ദശ്രവണസമ്ബന്ധാത്| അഥ ഹൃദ്രോഗചികിത്സിതമ്| | ഹൃദ്രോഗേ വാതജേ തൈലം മസ്തുസൌവീരതക്രവത്||൨൫|| പിബേത്സുഖോഷ്ണം സബിഡം ഗുല്മാനാഹാര്തിജിച്ച തത്| |൨൬|

സ൦-വാതജേ ഹൃദ്രോഗേ തൈലം സുഖോഷ്ണം-കിഞ്ചിദുഷ്ണം, പിബേത്| കിമ്ഭൂതമ് ? മസ്തുസൌവീരതക്രാണി വിദ്യന്തേ യസ്മിംസ്തദേവമ്| തഥാ സഹ ബിഡലവണേന സബിഡം, ഗുല്മാദിജിത്|

Adhikarana vAtaje hRudroge lavaNatailam (26) · Śloka 26

| തൈലം ച ലവണൈഃ സിദ്ധം സമൂത്രാമ്ലം തഥാഗുണമ്||൨൬||

സ൦-ലവണൈഃ-പഞ്ചഭിഃ സൈന്ധവാദിഭിഃ, ഗോമൂത്രേണ കാഞ്ജികേന ച തൈലം സാമാന്യപരിഭാഷയാ പക്വം തഥാഗുണം-ഗുല്മാദിജിത്|

Adhikarana vAtaje hRudroge bilvAditailam (27-28) · Śloka 28

ബില്വം രാസ്നാം യവാന് കോലം ദേവദാരും പുനര്നവാമ്| കുലത്ഥാന് പഞ്ചമൂലം ച പക്ത്വാ തസ്മിന്പചേജ്ജലേ||൨൭|| തൈലം തന്നാവനേ പാനേ ബസ്തൌ ച വിനിയോജയേത്| |൨൮|

സ൦-ബില്വാദീനി ജലേ പക്ത്വാ തസ്മിന് ജലേ ക്വാഥീഭൂതേ തൈലം പചേത്| തത്തൈലം നസ്യേ പാനേऽനുവാസനേ ച വിനിയോജയേത്| തച്ച പൂര്വസമമ്|

Adhikarana vAtaje hRudroge shuNThyAdighRutam (28-29) · Śloka 29

| ശുണ്ഠീവയസ്ഥാലവണകായസ്ഥാഹിങ്ഗുപൌഷ്കരൈഃ||൨൮|| പഥ്യയാ ച ശൃതം പാര്ശ്വഹൃദ്രുജാഗുല്മജിദ്ഘൃതമ്| |൨൯|

സ൦-ശുണ്ഠ്യാദിഭിഃ പക്വം ച ഘൃതം പാര്ശ്വഹൃദ്രുജാദിജിത്| വയസ്ഥാ-ആമലകീ| കായസ്ഥാ-കാകോലീ|

Adhikarana vAtaje hRudroge sauvarcalAdighRutam (29-30) · Śloka 30

| സൌവര്ചലസ്യ ദ്വിപലേ പഥ്യാപഞ്ചാശദന്വിതേ||൨൯|| ഘൃതസ്യ സാധിതഃ പ്രസ്ഥോ ഹൃദ്രോഗശ്വാസഗുല്മജിത്| |൩൦|

സ൦-സൌവര്ചലസ്യ പലദ്വയേ പഥ്യാപഞ്ചാശദ്യുക്തേ സാധിതോ ഘൃതപ്രസ്ഥോ ഹൃദ്രോഗാദിജിത്|

Adhikarana vAtaje dADimAdicUrNam (30-31) · Śloka 31

| ദാഡിമം കൃഷ്ണലവണം ശുണ്ഠീ ഹിങ്ഗ്വമ്ലവേതസമ്||൩൦|| അപതന്ത്രകഹൃദ്രോഗശ്വാസഘ്നം ചൂര്ണമുത്തമമ്| |൩൧|

ആ൦ ര൦- ചൂര്ണമാഹ-ദാഡീമമിതി| അപതന്ത്രകോ-വാതവ്യാധിനിദാനോക്തഃ|

Adhikarana vAtaje puShkarAdikalkaH (31-32) · Śloka 32

| പുഷ്കരാഹ്വശഠീശുണ്ഠീബീജപൂരജടാഭയാഃ||൩൧|| പീതാഃ കല്കീകൃതാഃ ക്ഷാരഘൃതാമ്ലലവണൈര്യുതാഃ| വികര്തികാശൂലഹരാഃ|൩൨|

സ൦-പുഷ്കരാഹ്വാദയഃ കല്കീകൃതാഃ-പിഷ്ടാഃ, തഥാ ഘൃതാദിയുക്താഃ പീതാ വികര്തികാശൂലഹരാഃ| വികര്തികാ-ഹൃദയസ്യാവര്തച്ഛേദനികാ ഇവ രുഗ്വിശേഷഃ| ഹൃദ്രോഗപ്രസങ്ഗാദേതചികിത്സാऽപ്യുക്താ|

Adhikarana vAtaje yavAnyAdikvAthaH,vAtaje yavakShArAdipAnam (32-1.5) · Śloka 1

ക്വാഥഃ കോഷ്ണശ്ച തദ്ഗുണഃ||൩൨|| യവാനീലവണക്ഷാരവചാജാജ്യൌഷധൈഃ കൃതഃ| സപൂതിദാരുബീജാഹ്വപലാശശഠിപൌഷ്കരൈഃ||൩൩|| (യവക്ഷാരോ യവാനീ ച പിബേദുഷ്ണേന വാരിണാ| ഏതേന വാതജം ശൂലം ഗുല്മം ചൈവ ചിരോത്ഥിതമ്||൧|| ഭിദ്യതേ സപ്തരാത്രേണ പവനേന യഥാ ഘനഃ| )||൧.൫||

സ൦-ക്വാഥശ്ച കോഷ്ണോ യവാന്യാദിഭിര്ദേവദാരുസഹിതൈസ്തദ്ഗുണോ വികര്തികാശൂലഹരഃ| ഔഷധം-ശുണ്ഠീ| ബീജഹ്വഃ-ബീജസാരമ്, ബീജപൂരകമിത്യന്യേ|

Adhikarana vAtaje pa~jjakolAdicUrNam (34-35) · Śloka 35

പഞ്ചകോലശഠീപഥ്യാഗുഡബീജാഹ്വപൌഷ്കരമ്| വാരുണീകല്കിതം ഭൃഷ്ടം യമകേ ലവണാന്വിതമ്||൩൪|| ഹൃത്പാര്ശ്വയോനിശൂലേഷു ഖാദേദ്ഗുല്മോദരേഷു ച| |൩൫|

സ൦-പഞ്ചകോലാദികം വാരുണ്യാ-പ്രസന്നയാ സുരയാ, കല്കിതംപിഷ്ടം, യമകേ ഭൃഷ്ടം സൈന്ധവയുതം ഹൃദാദിശൂലേഷു ഗുല്മാദിഷു ച ഖാദേത്|

Adhikarana vAtaje snehasvedau (35) · Śloka 35

| സ്നിഗ്ധാശ്ചേഹ ഹിതാഃ സ്വേദാഃ സംസ്കൃതാനി ഘൃതാനി ച||൩൫||

സ൦-ഇഹ-വാതജേ ഹൃദ്രോഗേ, സ്വേദാശ്ച സ്നിഗ്ധാ ഹിതാഃ| ഘൃതാനി പക്വാനി വാ (ച)|

Adhikarana vAtaje pa~jcamUlAdipAnapa~jcakaM (36) · Śloka 36

ലഘുനാ പഞ്ചമൂലേന ശുണ്ഠ്യാ വാ സാധിതം ജലമ്| വാരുണീദധിമണ്ഡം വാ ധാന്യാമ്ലം വാ പിബേത്തൃഷി||൩൬||

സ൦-തൃഷി സത്യാം ഹ്രസ്വേന പഞ്ചമൂലേന ശുണ്ഠ്യാ വാ സാധിതം ജലം പിബേത്| വാരുണീമണ്ഡം വാ ദധിമണ്ഡം വാ പിബേത്|

Adhikarana uktAnAmauShadhAnAM viShayaH (37) · Śloka 37

സായാമസ്തമ്ഭശൂലാമേ ഹൃദി മാരുതദൂഷിതേ| ക്രിയൈഷാ|൩൭|

സ൦-ആയാമഃ-ആക്ഷേപഃ, സഹ ആയാമാദിഭിര്വര്തതേ യദ് ഹൃദയം തസ്മിംസ്തഥാവിധേ ഹൃദി തഥാ മാരുതദൂഷിതേ സതി ക്രിയൈഷാചികിത്സേയം പൂര്വോക്താ|

Adhikarana sadravAyAmapramohe vAtahRudroge tittiryAdirasAH (37-38) · Śloka 38

| സദ്രവായാമപ്രമോഹേ തു ഹിതാ രസാഃ||൩൭|| സ്നേഹാഢ്യാസ്തിത്തിരിക്രൌഞ്ചശിഖിവര്തകദക്ഷജാഃ| |൩൮|

സ൦-സദ്രവായാമപ്രമോഹേ പുനഃ ഹൃദി മാരുതദൂഷിതേ രസാസ്തിത്തിര്യാദിജാഃ| സ്നേഹാദ്യാഃ-ബഹുസ്നേഹാഃ, ഹിതാഃ|

Adhikarana sadravAyAmapramohe balAtailAdisnehacatuShkam (38-39) · Śloka 39

| ബലാതൈലം സഹൃദ്രോഗഃ പിബേദ്വാ സുകുമാരകമ്||൩൮|| യഷ്ട്യാഹ്വശതപാകം വാ മഹാസ്നേഹം തഥോത്തമമ്| |൩൯|

സ൦-സഹൃദ്രോഗോ നരോ ബലാതൈലം പിബേത്| സുകുമാരകം വാ-പ്രമേഹോക്തം ഘൃതം, യഷ്ട്യാഹ്വം ച തച്ഛതപാകം ച യഷ്ട്യാഹ്വശതപാകം-ശതകൃത്വഃ പക്വം തത്തൈലം വാതശോണിതോക്തം (ഹൃ.ചി.അ.൨൨/൪൧) പിബേത്| മഹാസേന്ഹം തഥോത്തമം പിബേത്|

Adhikarana sadravAyAmapramohe rAsnAdimahAsnehaH (39-41) · Śloka 41

തദേവ ചാഹ | രാസ്നാജീവകജീവന്തീബലാവ്യാഘ്രീപുനര്നവൈഃ||൩൯|| ഭാര്ങ്ഗീസ്ഥിരാവചാവ്യോഷൈര്മഹാസ്നേഹം വിപാചയേത്| ദധിപാദം തഥാമ്ലൈശ്ച ലാഭതഃ സ നിഷേവിതഃ||൪൦|| തര്പണോ ബൃംഹണോ ബല്യോ വാതഹൃദ്രോഗനാശനഃ| |൪൧|

സ൦-രാസ്നാദിഭിഃ കല്കീകൃതൈര്മഹാസ്നേഹം ദധിപാദം വിപാചയേത്| ദധിപാദം ച ദഘ്നഃ പാദഃ-ചതുര്ഥഭാഗപ്രമാണോ, യസ്മിംസ്തഥാഭൂതമ്| തഥാ, അമ്ലൈഃ-കാഞ്ജികാദിഭിഃ, ലാഭതോ-യഥാലാഭമ്| അനയൈവ കല്പനയാ സഃ-മഹാസ്നേഹോ, നിഷേവിതസ്തര്പണോ ബൃംഹണോ ബല്യോ വാതഹൃദ്രോഗഘ്നശ്ച സ്യാത്|

Adhikarana dIpte~angau kShIrAdi hitam (41-42) · Śloka 42

| ദീപ്തേऽഗ്നൌ സദ്രവായാമേ ഹൃദ്രോഗേ വാതികേ ഹിതമ്||൪൧|| ക്ഷീരം ദധിഗുഡഃ സര്പിരൌദകാനൂപമാമിഷമ്| |൪൨|

സ൦-ദീപ്തേऽഗ്നൌ സതി വാതഹൃദ്രോഗേ സദ്രവായാമേ സഹ ദ്രവേണ-കമ്പനേന, ആയാമേന ച വര്തതേ യസ്തസ്മിംസ്തഥാഭൂതേ ക്ഷീരാദി ഹിതമ്| ഔദകാമിഷം-മത്സ്യാദിമാംസമ്, ആനൂപാമിഷം-ഗ്രാമ്യവരാഹാദിജം മാംസമ്|

Adhikarana sheSheShu hRudrogeShvetadahitam (42-43) · Śloka 43

| ഏതാന്യേവ ച വര്ജ്യാനി ഹൃദ്രോഗേഷു ചതുര്ഷ്വപി||൪൨|| ശേഷേഷു, സ്തമ്ഭജാഡ്യാമസംയുക്തേऽപി ച വാതികേ| |൪൩|

സ൦-വാതഹൃദ്രോഗം മുക്ത്വാऽന്യേഷു-ശേഷേഷു, ചതുര്ഷു ഹൃദ്രോഗേഷ്വേതാനി-ക്ഷീരാദീനി, വര്ജ്യാനി-ന പ്രയോജ്യാനി| ന കേവലമേഷ്വേതാനി വര്ജ്യാനി, യാവത്സ്തമ്ഭജാഡ്യാമസംയുക്തേ വാതികേऽപി ഹൃദ്രോഗ ഏതാനി വര്ജ്യാനി|

Adhikarana sakaPe hRudroge virecanam (43) · Śloka 43

| കഫാനുബന്ധേ തസ്മിംസ്തു രൂക്ഷോഷ്ണാമാചരേത്ക്രിയാമ്||൪൩||

സ൦-തസ്മിന്-വാതികേ ഹൃദ്രോഗേ, കഫാനുബന്ധേ തു സതി രൂക്ഷോഷ്ണാം ക്രിയാം സേവേത|

Adhikarana pittaje virecanAnantaraM peyAdikramaH, pittajekShatapittajvaroktaM shodhanam, pittaje kaTvImadhukakalkaH (44-45) · Śloka 45

പൈത്തേ ദ്രാക്ഷേക്ഷുനിര്യാസസിതാക്ഷൌദ്രപരൂഷകൈഃ| യുക്തോ വിരേകോ ഹൃദ്യഃ സ്യാത്ക്രമഃ ശുദ്ധേ ച പിത്തഹാ||൪൪|| ക്ഷതപിത്തജ്വരോക്തം ച ബാഹ്യാന്തഃ പരിമാര്ജനമ്| കട്വീമധുകകല്കം ച പിബേത്സസിതമമ്ഭസാ||൪൫||

സ൦-പൈത്തേ ഹൃദ്രോഗേ ദ്രാക്ഷേക്ഷുനിര്യാസാദിയുക്തോ വിരേകോ ഹൃദ്യഃ സ്യാത്| ശുദ്ധേ സത്യനന്തരം ക്രമഃ പിത്തഹാ സ്യാത്, സ തു പേയാദികഃ കാര്യഃ| ക്ഷതേ പിത്തജ്വരേ ച യാ ബഹിരന്തശ്ച ശുദ്ധിരുക്താ സാ ചാത്ര കാര്യാ| കടുകീമധുകകല്കം ശര്കരാന്വിതമമ്ഭസാ പിബേത്|

Adhikarana pittaje shreyasyAdighRutam (46-47) · Śloka 47

ശ്രേയസീശര്കരാദ്രാക്ഷാജീവകര്ഷഭകോത്പലൈഃ| ബലാഖര്ജൂരകാകോലീമേദായുഗ്മൈശ്ച സാധിതമ്||൪൬|| സക്ഷീരം മാഹിഷം സര്പിഃ പിത്തഹൃദ്രോഗനാശനമ്| |൪൭|

സ൦-ശ്രേയസ്യാദിഭിഃ സാധിതം ക്ഷീരാന്വിതം മാഹിഷം സര്പിഃ പിത്തഹൃദ്രോഗഘ്നമ്| ശ്രേയസീ-ഹസ്തിപിപ്പലീ| മാഹിഷഘൃതസ്യാത്ര നിര്ദേശഃ ശീതതമത്വാത്|

Adhikarana pittaje prapauNDarIkAdi, pittaje svAduvargakRutaM ghRutam, pittaje anuvAsanabastiH (47-49) · Śloka 49

| പ്രപൌണ്ഡരീകമധുകബിസഗ്രന്ഥികസേരുകാഃ||൪൭|| സശുണ്ഠീശൈവലാസ്താഭിഃ സക്ഷീരം വിപചേദ്ഘൃതമ്| ശീതം സമധു തച്ചേഷ്ടം സ്വാദുവര്ഗകൃതം ച യത്||൪൮|| ബസ്തിം ച ദദ്യാത്സക്ഷൌദ്രം തൈലം മധുകസാധിതമ്| |൪൯|

സ൦-പ്രപൌണ്ഡരീകാദിഭിഃ ക്ഷീരയുതം പക്വം ഘൃതം ശീതീഭുതം സന്മാക്ഷികോപേതം തച്ചേഷ്ടമത്ര രോഗേ| സ്വാദുവര്ഗേണ-ദ്രാക്ഷാദിനാ, യച്ച കൃതം തച്ച ഹിതമ്| തഥാ, ബസ്തിം മധുകസാധിതം-മധുകേന പക്വം, മാക്ഷികാന്വിതം ദദ്യാത്|

Adhikarana pittaje picumandAdinA vamanam,pittaje kulatthAdi annapAnam (49-50) · Śloka 50

| കഫോദ്ഭവേ വമേത്സ്വിന്നഃ പിചുമന്ദവചാമ്ഭസാ||൪൯|| കുലത്ഥധന്വോത്ഥരസതീക്ഷ്ണമദ്യയവാശനഃ| |൫൦|

സ൦-കഫോദ്ഭവേ ഹൃദ്രോഗേ സ്വിന്നോ നിമ്ബവചാഭ്യാം ക്വഥിതേന ജലേന വമേത് കുലത്ഥജാങ്ഗലാദിരസ(ലരസാദി)ഭുക്|

Adhikarana pittaje vacAdicUrNam, pittaje puShkarAdicUrNam, pittaje aBayAdikvAthaH (50-52) · Śloka 52

| പിബേച്ചൂര്ണം വചാഹിങ്ഗുലവണദ്വയനാഗരാത്||൫൦|| സൈലായവാനകകണായവക്ഷാരാത്സുഖാമ്ബുനാ| ഫലധാന്യാമ്ലകൌലത്ഥയൂഷമൂത്രാസവൈസ്തഥാ||൫൧|| പുഷ്കരാഹ്വാഭയാശുണ്ഠീശഠീരാസ്നാവചാകണാത്| ക്വാഥം തഥാऽഭയാശുണ്ഠീമാദ്രീപീതദ്രുകട്ഫലാത്||൫൨||

സ൦-ചൂര്ണം വചാദിഭ്യ ഉഷ്ണോദകേന പിബേത്| യവാനകോ-യവാനീഭേദഃ| തഥാ, ഫലധാന്യാമ്ലദിഭിര്വൈകതരേണ(മേന)പിബേത്| തഥാ, പുഷ്കരാദേശ്ചൂര്ണം പൂര്വോക്തൈരുഷ്ണാ(മ്ബ്വാ)ദിഭിഃ പിബേത്| തഥാ, ഹരീതക്യാദേഃ ക്വാഥം പിബേത്|

Adhikarana pittaje rohitakAdilehaH (53-54) · Śloka 54

ക്വാഥേ രോഹിതകാശ്വത്ഥഖദിരോദുമ്ബരാര്ജുനേ| സപലാശവടേ വ്യോഷത്രിവൃച്ചൂര്ണാന്വിതേ കൃതഃ||൫൩|| സുഖോദകാനുപാനശ്ച ലേഹഃ കഫവികാരഹാ| |൫൪|

സ൦-രോഹിതകാദീനാം ക്വാഥേ ത്രികടുത്രിവൃച്ചൂര്ണയുതേ കൃതോ ലേഹ ഉഷ്ണോദകാനുപാനഃ കഫവികാരഹാ| അര്ശശ്ചികിത്സിതോക്തം (ഹൃ.ചി.അ.൮/൧൦൪)-"തുലാം ദിവ്യാമ്ഭസി പചേത്" ഇതി പ്രമാണാനുസാരേണ പരിമാണമത്ര നിരൂപിതമ്|

Adhikarana pittaje shleShmagulmoktaghRutAdIni, pittaje shilAhvAdirasAyanAni (54-55) · Śloka 55

| ശ്ലേഷ്മഗുല്മോദിതാജ്യാനി ക്ഷാരാംശ്ച വിവിധാന് പിബേത്||൫൪|| പ്രയോജയേച്ഛിലാഹ്വം വാ ബ്രാഹ്മം വാऽത്ര രസായനമ്| തഥാऽऽമലകലേഹം വാ പ്രാശം വാऽഗസ്ത്യനിര്മിതമ്||൫൫||

സ൦-കഫഹൃദ്രോഗേ, ശ്ലേഷ്മഗുല്മേ യാനി ഗദിതാന്യാജ്യാനി-സര്പീഷി, തത്രൈവോക്താന് ക്ഷാരാംശ്ച നാനാവിധാംസ്താന് പിബേത്| ശിലാജതു പ്രയോജയേത്| വാ ബ്രാഹ്മം രസായനം-രസായനാധ്യായോക്തമ് (ഹൃ.ഉ.അ.൩൯/൧൫)| തഥാ, ആമലകലേഹം വാ-രസായനോക്തമേവ ച്യവനപ്രാശാഖ്യമ് (ഹൃ.ഉ.അ.൩൯/൩൩)| അഥവാ, പ്രാശം-ലേഹം, അഗസ്ത്യനിര്മിതം കാസചികിത്സിതോക്തം (ഹൃ.ചി.അ.൩/൧൨൭), പ്രയോജയേത്|

Adhikarana shUlacikitsA, ajIrNashUlasya auShadham (56-57) · Śloka 57

സ്യാച്ഛൂലം യസ്യ ഭുക്തേऽതി, ജീര്യത്യല്പം, ജരാം ഗതേ| ശാമ്യേത്സ കുഷ്ഠകൃമിജില്ലവണദ്വയതില്വകൈഃ||൫൬|| സദേവദാര്വതിവിഷൈശ്ചൂര്ണമുഷ്ണാമ്ബുനാ പിബേത്| |൫൭|

സ൦-യസ്യ-പുംസോ, ഭുക്തേ-തത്കാല ഏവ, അതി ശൂലം സ്യാത്| ജീര്യത്യന്നേ-മധ്യമായാം പാകാവസ്ഥായാം, അല്പം ശൂലം സ്യാത്| ജരാം ഗതേ-കിട്ടസാരതയാ പരിണതേऽന്നേ, തു ശാമ്യേത്| സഃ-നരഃ, കുഷ്ഠാദിഭിശ്ചൂര്ണമുഷ്ണാമ്ബുനാ പിബേത്|

Adhikarana jIrNashUlasya auShadham, jIryacchUlasya auShadham (57-58) · Śloka 58

| യസ്യ ജീര്ണേऽധികം സ്നേഹൈഃ സ വിരേച്യഃ, ഫലൈഃപുനഃ||൫൭|| ജീര്യത്യന്നേ, തഥാ മൂലൈസ്തീക്ഷ്ണൈഃ ശൂലേ സദാऽധികേ| |൫൮|

സ൦-യസ്യ-പുംസോ, ജീര്ണേ സത്യധികം ശൂലം ഭവേത്, സ സ്നേഹൈഃ-വിരേചനദ്രവ്യസിദ്ധൈഃ, വിരേചനീയഃ| ജീര്യത്യന്നേ-പച്യമാനാവസ്ഥായാം, അധികം ശൂലേ സതി ഫലൈര്വിരേച്യഃ| തഥാ ച മുനിഃ(?)-"മൃദ്വീകാऽഥ വിഡങ്ഗാനി ഖര്ജൂരാണി പരൂഷകമ്| ആരഗ്വധോऽഥാമലകം ഹരീതക്യോ ബിഭീതകമ്|| കമ്പില്ലകോപചിത്രേ ച ത്രപുസം ച മുകൂലകമ്| നീലികാ കുവലം പീലു ഭവേത്ഫലവിരേചനമ്||" ഇതി| യസ്യ പുനഃ സദാऽധികമേവ ശൂലം-കേവലം ന ഭുക്തമാത്രേ ജീര്ണേ ജീര്യതി വാ, സഃ-പുരുഷോ, മൂലൈസ്തീക്ഷ്ണൈഃ-മൂലവിരേചനൈര്ദന്തീത്രിവൃച്ഛ്യാമാസപ്തലാദിദ്രവ്യൈഃ സമന്വിതൈഃ, വിരേച്യഃ| തഥാ ചോക്തമ്-"സപ്തലാശങ്ഖിനീദന്തീദ്രവന്തീഗിരികര്ണികാഃ| ത്രിവൃച്ഛ്യാമോദകീര്യാ ച പ്രകീര്യാ ക്ഷീരിണീ തഥാ|| ഛഗലാണ്ഡീ ഗവാക്ഷീ ച കുചാക്ഷീ ഗിരികര്ണികാ| മസൂരവിദലാ ചൈവ ഭവേന്മൂലവിരേചനമ്||" ഇതി|

Adhikarana rUddhagatAvanile anulomanam (58-59) · Śloka 59

| പ്രായോऽനിലോ രുദ്ധഗതിഃ കുപ്യത്യാമാശയേ ഗതഃ||൫൮|| തസ്യാനുലോമനം കാര്യം ശുദ്ധിലങ്ഘനപാചനൈഃ| |൫൯|

സ൦-ബാഹുല്യേന മാരുതോ രുദ്ധമാര്ഗ ആമാശയം(യേ) ഗതഃ കുപ്യതി| തസ്യ-മരുതഃ, ശുദ്ധ്യാദിഭിഃ-അവസ്ഥാവശാദ്വയസ്തൈഃ സമസ്തൈര്വാ, അനുലോമനം കാര്യമ്|

Adhikarana kRumije hRudroge auShadham (59-60) · Śloka 60

| കൃമിഘ്നമൌഷധം സര്വം കൃമിജേ ഹൃദയാമയേ||൫൯|| ഇതി ഹൃദ്രോഗചികിത്സിതമ്|൬൦|

സ൦-കൃമിജേ ഹൃദ്രോഗേ സര്വമേവ ച കൃമിഘ്നമൌഷധമ്|

Adhikarana tRuShNAcikitsA, sarvAsu tRuShNAsu sAmAnyamauShadham (60-67) · Śloka 67

അഥ തൃഷ്ണാചികിത്സിതമ്| തൃഷ്ണാസു വാതപിത്തഘ്നോ വിധിഃ പ്രായേണ ശസ്യതേ| സര്വാസു ശീതോ ബാഹ്യാന്തസ്തഥാ ശമനശോധനഃ||൬൦|| ദിവ്യാമ്ബു ശീതം സക്ഷൌദ്രം തദ്വദ്ഭോമം ച തദ്ഗുണമ്| നിര്വാപിതം തപ്തലോഷ്ടകപാലസികതാദിഭിഃ||൬൧|| സശര്കരം വാ ക്വഥിതം പഞ്ചമൂലേന വാ ജലമ്| ദര്ഭഫൂര്വേണ മന്ഥശ്ച പ്രശസ്തോ ലാജസക്തുഭിഃ||൬൨|| വാട്യശ്ചാമയവൈഃ ശീതഃ ശര്കരാമാക്ഷികാന്വിതഃ| യവാഗൂഃ ശാലിഭിസ്തദ്വത്കോദ്രവൈശ്ച ചിരന്തനൈഃ||൬൩|| ശീതേന ശീതവീര്യൈശ്ച ദ്രവ്യൈഃ സിദ്ധേന ഭോജനമ്| ഹിമാമ്ബുപരിഷിക്തസ്യ പയസാ സസിതാമധു||൬൪|| രസൈശ്ചാനമ്ലലവണൈര്ജാങ്ഗലൈര്ഘൃതഭര്ജിതൈഃ| മുദ്ഗാദീനാം തഥാ യൂഷൈര്ജീവനീയരസാന്വിതൈഃ||൬൫|| നസ്യം ക്ഷീരഘൃതം സിദ്ധം ശീതൈരിക്ഷോസ്തഥാ രസഃ| നിര്വാപണാശ്ച ഗണ്ഡൂഷാഃ സൂത്രസ്ഥാനോദിതാ ഹിതാഃ||൬൬|| ദാഹജ്വരോക്താ ലേപാദ്യാ നിരീഹത്വം മനോരതിഃ| മഹാസരിദ്ധ്രദാദീനാം ദര്ശനരുമരണാനി ച||൬൭||

സ൦-തൃഷ്ണാസു സര്വാസു വാതപിത്തഹരഃ സര്വോऽപി വിധിരിഷ്യതേ| തഥാ, ബാഹ്യതോऽഭ്യന്തരേ ച ശീതോ വിധിഃ| തഥാ, ശമനം ശോധനം ച ശസ്യതേ| ദിവ്യാമ്ബു-ആന്തരിക്ഷം ജലം, ശീതം മാക്ഷികേണ സഹ ശസ്യതേ| ഭൌമം ച ജലം തദ്ഗുണം-ദിവ്യാമ്ബുസമാനഗുണം "ശുചിപൃഥ്വസിതശ്ചേതേ ദേശേ" (ഹൃ.സൂ.അ.൫|൫) ഇത്യാദിലക്ഷണലക്ഷിതമ്, തച്ച ശസ്യതേ| തസ്യ-ദിവ്യജലസ്യേവ ഗുണാ യസ്യ തത്തദ്ഗുണമ്| തപ്തലോഷ്ടകകപാലസികതാദിഭിസ്തപ്തം തന്നിര്വാപിതം-ശീതീകൃതം ശസ്യതേ| അഥവാ, തദേവ സമശര്കരം ശസ്യതേ| അഥവാ, ദര്ഭപൂര്വേണ-തൃണാഖ്യേന, പഞ്ചമൂലേന ക്വഥിതം നിര്വാപിതം ശസ്യതേ| തഥാ, ലാജസക്തുഭിഃ കൃതോ മന്ഥഃ പ്രശസ്തഃ| തഥാ, ആമൈഃ-അഭൃഷ്ടൈഃ, യവൈര്വാട്യഃ പ്രശസ്തഃ ശീതീഭൂതഃ ശര്കരാമാക്ഷികയുക്തഃ| യവാഗൂഃ ശാലിഭിസ്തഥൈവ ശര്കരാമാക്ഷികാന്വിതാ ശസ്താ| തഥാ, ചിരന്തനൈഃ കോദ്രവൈഃ ശര്കരാമധുയുക്താ യവാഗൂഃ ശസ്താ| തഥാ, ശീതേന-ശീതീകൃതേന ദ്രവ്യേണ, ശീതവീര്യൈശ്ച ദ്രവ്യൈഃ സിദ്ധേന ഭോജനം ഹിതമ്| അഥവാ, ശീതജലൈഃ പരിഷിക്തസ്യ പുംസഃ പയസാ സശര്കരാമാര്ദ്വീകം ഭോജനം ഹിതമ്| അഥവാ ന കേവലം പയസാ സാത്മ്യാദിവശാന്മാംസരസൈര്ജാങ്ലൈഃ കിഞ്ചിദമ്ലലവണൈരൃതഭര്ജിതൈര്ഭോജനം ഹിതമ്| തഥാ, മുദ്ഗമസൂരാദികാനാം യൂഷൈര്ജീവനീയരസയുക്തൈര്ഭോജനം ഹിതമ്| തഥാ, ശീതൈഃ-ശീതവീര്യൈശ്ചന്ദനാദിഭിഃ, തഥേക്ഷുരസേ സിദ്ധം ക്ഷീരഘൃതം നസ്യം ഹിതമ്| ക്ഷീരോദ്ഭവം ഘൃതം ക്ഷീരഘൃതമ്| തഥാ, സൂത്രസ്ഥാനോദിതാഃ (അ.൨൨) നിര്വാപണാഃ-രോപണാഃ, ഗണ്ഡൂഷാ ഹിതാഃ| തഥാ, ദാഹജ്വരേ യ ഉക്താ ലേപാദ്യാഃ-"ദൂര്വാദിഭിര്വാ പിത്തഘ്നൈഃ" (ഹൃ.ചി.അ.൧/൧൩൧) ഇത്യാദിഗ്രന്ഥനിര്ദിഷ്ടാഃ, തേ ച ഹിതാഃ| തഥാ, നിരീഹത്വം-നിര്വ്യാപാരത്വം ഹിതമ്| തഥാ, മനസോരതിഃ-നിര്വൃതത്വമ്| തഥാ, മഹാസരിതാം മഹാഹ്രദാനാം-മഹാതഡാഗാനാം, ച ദര്ശനസ്മരണാനി ഹിതാനി|

Adhikarana vAtajAyAM tRuShNAyAmauShadham (68) · Śloka 68

ഇതി തൃഷ്ണാസു സാമാന്യേന ചികിത്സിതമുക്തമ്| വിശേഷേണാഹ തൃഷ്ണായാം പവനോത്ഥായാം സഗുഡം ദധി ശസ്യതേ| രസാശ്ച ബൃംഹണാഃ ശീതാ വിദാര്യാദിഗണാമ്ബു ച||൬൮||

സ൦-പവനോത്ഥായാം തൃഷ്ണായാം ദധി ഗുഡേന സഹ ശസ്യതേ| മാംസരസാശ്ച ബൃംഹണാഃ ശസ്താഃ| തഥാ വിദാര്യാദിഗണാമ്ബു "വിദാരിപഞ്ചാങ്ഗുല" (ഹൃ.സൂ.അ.൧൫/൯)ഇത്യാദിഭിഃ ശൃതം തോയം-പാനീയം, ശസ്തമ്|

Adhikarana pittajAyAM auShadham (69-72) · Śloka 72

പിത്താജായാം സിതായുക്തഃ പക്വോദുമ്ബരജോ രസഃ| തത്ക്വാഥോ വാ ഹിമസ്തദ്വത്സാരിവാദിഗണാമ്ബു വാ||൬൯|| തദ്വിധൈശ്ച ഗണൈഃ ശീതകഷായാന് സസിതാമധൂന്| മധുരൈരൌഷധൈസ്തദ്വത് ക്ഷീരിവൃക്ഷൈശ്ച കല്പിതാന്||൭൦|| ബീജപൂരകമൃദ്വീകാവടവേതസപല്ലവാന്| മൂലാനി കുശകാശാനാം യഷ്ട്യാഹ്വം ച ജലേ ശൃതമ്||൭൧|| ജ്വരോദിതം വാ ദ്രാക്ഷാദി പഞ്ചസാരാമ്ബു വാ പിബേത്| |൭൨|

സ൦-പിത്തോത്ഥായാം ശര്കരാന്വിതഃ പക്വോദുമ്ബരഫലജോ രസഃ, തേഷാം-ഉദുമ്ബരാണാം വാ ക്വാഥോ ഹിമഃ, തദ്വത്-സിതായുക്തഃ, ശസ്യതേ| തഥൈവ സാരിവാദിഗണാമ്ബു-"സാരിവോശീര" (ഹൃ.സൂ.അ.൧൫|൧൧) ഇത്യാദി പ്രശസ്യതേ| തദ്വിധൈഃ-ശീതവീര്യൈശ്ച, ഗണൈഃ കൃതാന് ശീതകഷായാന് സസിതാമാക്ഷികാന് പിബേത്| തഥൈവ മധുരൈഃ-ദ്രാക്ഷാദിഭിര്ദ്രവ്യൈഃ, കല്പിതാന്| ക്ഷീരിവൃക്ഷൈശ്ച-അശ്വത്ഥന്യഗ്രോധാദിഭിഃ, കല്പിതാന് ശീതകഷായാന് സശര്കരാമധൂന് പിബേത്| ബീജപൂരകാദിപല്ലവാന് കുശകാശാനാം മൂലാനി മധുകം ചൈതജ്ജലേ ശൃതം പിബേത്| ശീതമിതി പ്രകൃതത്വാദ്യോഗ്യത്വാച്ചാത്ര യോജ്യമ്| അഥവാ, ജ്വരചികിത്സിതോക്തം [ദ്രാക്ഷാദി-] "ദ്രാക്ഷാമധൂക" (ഹൃ.ചി.അ.൧|൫൫) ഇത്യാദികം ഫാണ്ടം ശീതകഷായം [വാ] പിബേത്| പഞ്ചസാരാമ്ബു വാ-"മധുഖര്ജൂരമൃദ്വീകാ" (ഹൃ.ചി.അ.൨/൧൪) ഇത്യാദി രക്തപിത്തചികിത്സിതേ പഠിതം, പിബേത്|

Adhikarana kaPajAyAM auShadham (72-74) · Śloka 74

| കഫോദ്ഭവായാം വമനം നിമ്ബപ്രസവവാരിണാ||൭൨|| ബില്വാഢകീപഞ്ചകോലദര്ഭപഞ്ചകസാധിതമ്| ജലം പിബേദ്രജന്യാ വാ സിദ്ധം സക്ഷൌദ്രശര്കരമ്||൭൩|| മുദ്ഗയൂഷം ച സവ്യോഷപടോലീനിമ്ബപല്ലവമ്| യവാന്നം തീക്ഷ്ണകവലനസ്യലേഹാംശ്ച ശീലയേത്||൭൪||

സ൦-ശ്ലേഷ്മജായാം തൃഷ്ണായാം നിമ്ബപത്രപാനീയേന വമനം ശസ്തമ്| ബില്വാദിഭിര്ജലം സാധിതം കഫതൃഷ്ണായാം പിബേത്| രജന്യാ-ഹരിദ്രയാ, ജലം സിദ്ധം പിബേത്| സക്ഷൌദ്രശര്കരം കഫതൃഷ്ണായാം മുദ്ഗയൂഷം ച ത്രികടുപടോലനിമ്ബപല്ലവാന്വിതം പിബേത്| യവാന്നം തീക്ഷ്ണകവലം തീക്ഷ്ണനസ്യം തീക്ഷ്ണലേഹം ച ശീലയേത്| ശിമ്ബീധാന്യമ്| കച്ഛകഃ-തുമു(തൂണീ)കഃ| വങ്ഗസേനേ (തൃഷാ-ശ്ലോ.൨൨)-"ബില്വാഢകീധാതകീപഞ്ചകോലദര്ഭേഷു സിദ്ധം കഫജാം നിഹന്തി| "ഇതി| യോഗരത്നേ-"ബില്വാഢകീ[കന്യക] പഞ്ചമൂലദര്ഭേഷു സിദ്ധം കഫജാം നിഹന്തി|" ഇതി| കച്ഛക(ധാതകി)-പഞ്ചകോലയോഃ സ്ഥാനേ ലഘു [പഞ്ചമൂലമ്]| വങ്ഗസേനേ(തൃഷാ. ശ്ലോ.൨൩)-"സജീരകാണ്യാര്ദ്രകശൃങ്ഗബേരസൌവര്ചലാന്യര്ധജലപ്ലുതാനി| മദ്യാനി ഹൃദ്യാനി ച ഗന്ധവന്തി പീതാനി സദ്യഃ ശമയന്തി തൃഷ്ണാമ്||" ഇതി|

Adhikarana sannipAtajAyAM auShadham,AmrajAyAM auShadham (75) · Śloka 75

സര്വൈരാമാച്ച തദ്ധന്ത്രീ ക്രിയേഷ്ടാ വമനം തഥാ| ത്ര്യൂഷണാരുഷ്കരവചാഫലാമ്ലോഷ്ണാമ്ബുമസ്തുഭിഃ||൭൫||

സ൦-സര്വൈരാമാച്ച തൃഷ്ണായാം സത്യാം തദ്ധന്ത്രീ സന്നിപാതഘ്ന്യാമഘ്നീ ച ക്രിയേഷ്ടാ| തഥാ ച വമനമിഷ്ടമ്| ത്ര്യൂഷണാരുഷ്കരവചാദിയുക്തേന ഫലാമ്ലേനോഷ്ണജലേന വാ മസ്തുനാ വാ ഇഷ്ടമ്|

Adhikarana upavAsajAyAM auShadham (76) · Śloka 76

അന്നാത്യയാന്മണ്ഡമുഷ്ണം ഹിമം മന്ഥം ച കാലവിത്| |൭൬|

സ൦-അന്നാത്യയാത്-അന്നവിരഹാത്, തൃഷ്ണായാം സത്യാം മണ്ഡമുഷ്ണം ശീതം മന്ഥം ച കാലപ്രകൃതിസാത്മ്യാദിവിത് പിബേത്| വാതകഫപ്രകൃതിനാ ഉഷ്ണോ മണ്ഡഃ പേയഃ| പിത്തശ്ലേഷ്മപ്രകൃതിനാ വാതപിത്തപ്രകൃതിനാ ച ഹിമോ മന്ഥഃ പേയഃ| ഏവം കാലസാത്മ്യാദിഷു നിരുപ്യമ്| "സക്തവഃ സര്പിഷാऽഭ്യക്താഃ ശീതോദകപരിപ്ലുതാഃ| നാതിദ്രവാ നാതി സാന്ദ്രാ മന്ഥ ഇത്യഭിധീയതേ||" ഇതി|

Adhikarana shramajAyAM auShadham (76) · Śloka 76

| തൃഷി ശ്രമാന്മാംസരസം മന്ഥം വാ സസിതം പിബേത്||൭൬||

സ൦-ശ്രമാത്തൃഷി ജാതായാം മാംസരസം മദ്യം വാ സശര്കരം പിബേത്|

Adhikarana AtapajAyAM tRuShNAyAmau (77) · Śloka 77

ആതപാത്സസിതം മന്ഥം യവകോലജസക്തുഭിഃ| സര്വാണ്യങ്ഗാനി ലിമ്പേച്ച തിലപിണ്യാകകാഞ്ജികൈഃ||൭൭||

സ൦-ആതപാത്തൃഷി യവകോലോദ്ഭവൈഃ സക്തുഭിഃ സശര്കരം മന്ഥം പിബേത്| സര്വാണി ചാങ്ഗാനി തിലപിണ്യാകകാഞ്ജികൈര്ലിമ്പേത്|

Adhikarana shItasnAnajAyAM tRuShNAyAmau (78) · Śloka 78

ശീതസ്നാനാച്ച മദ്യാമ്ബു പിബേത്തൃണ്മാന് ഗുഡാമ്ബു വാ| |൭൮|

സ൦-ശീതസ്നാനാച്ച തൃണ്മാന് മദ്യാമ്ബു പിബേത്| തൃണ്മാനിതി മതുപി മയ ഇതി ണത്വേ രൂപമ്| ഗുഡജലം വാ പിബേത്|

Adhikarana madyajAyAM tRuShNAyAmau (78) · Śloka 78

| മദ്യാദര്ധജലം മദ്യം സ്നാതോऽമ്ലലവണൈര്യുതമ്||൭൮||

സ൦-മദ്യാത്തൃണ്മാനര്ധജലം മദ്യം സ്നാതശ്ചാമ്ലലവണാഭ്യാം യുതം പിബേത്|

Adhikarana snehatIkShNAgnijAyAM tRuShNAyAmau (79) · Śloka 79

സ്നേഹതീക്ഷ്ണതരാഗ്നിസ്തു സ്വഭാവശിശിരം ജലമ്| |൭൯|

സ൦-സ്നേഹേന തീക്ഷ്ണതരോऽഗ്നിര്യസ്യ സ നരസ്തൃണ്മാന്നിസര്ഗശീതലം ജലം പിബേത്|

Adhikarana ajIrNasnehajAyAM tRuShNAyAmau (79) · Śloka 79

| സ്നേഹാദുഷ്ണാമ്ബ്വജീര്ണാത്തു ജീര്ണാന്മണ്ഡം പിപാസിതഃ||൭൯||

സ൦-സ്നേഹാത് പുനരജീര്ണാത് പിപാസിത ഉഷ്ണാമ്ബു വാ പിബേത്| ജീര്ണാത്തു സ്നേഹത്തൃഷി മണ്ഡം പിബേത്|

Adhikarana snigdhAnnajAyAM tRuShNAyAmau (80) · Śloka 80

പിബേത്സ്നിഗ്ധാന്നതൃഷിതോ ഹിമസ്പര്ധി ഗുഡോദകമ്| |൮൦|

സ൦-സ്നിഗ്ധാന്നേന ഭുക്തേന തൃഷിതോ ഹിമസ്പര്ധി-തുഹിനശീതലം, ഗുഡോദകം പിബേത്|

Adhikarana gurvAdyannajAyAM tRuShNAyAmau (80) · Śloka 80

| ഗുര്വാദ്യന്നേന തൃഷിതഃ പീത്വോഷ്ണാമ്ബു തദുല്ലിഖേത്||൮൦||

സ൦-ഗുര്വാദ്യന്നേന ഭുക്തേന തൃഷിതഃ പീത്വോഷ്ണാമ്ബു തത്-ഗുര്വാദ്യന്നം, ഉദ്വമേത്|

Adhikarana rasakShayajAyAM tRuShNAyAmau (81) · Śloka 81

ക്ഷയജായാം ക്ഷയഹിതം സര്വം ബൃംഹണമൌഷധമ്| |൮൧|

സ൦-ക്ഷയജായാം തൃഷി ക്ഷയേ ഹിതം യദ് ബൃംഹണമൌഷധം തത്സര്വം ഹിതം-ശസ്തമ്|

Adhikarana kRushAdijAyAM tRuShNAyAmauShadham (81) · Śloka 81

| കൃശദുര്ബലരൂക്ഷാണാം ക്ഷീരം ഛാഗോ രസോऽഥവാ||൮൧||

സ൦-കൃശാദീനാം തൃഷി ജാതായം ക്ഷീരം ഹിതമ്| അഥവാ ഛാഗോ രസോ ഹിതഃ|

Adhikarana sordhvavAtAyAM tRuShNAyAmauShadham (82) · Śloka 82

ക്ഷീരം ച സോര്ധ്വവാതായാം ക്ഷയകാസഹരൈഃ ശൃതമ്| |൮൨|

സ൦-സോര്ധ്വവാതായാം തൃഷി ക്ഷയകാസഹരൈഃ ശൃതം ക്ഷീരം ഹിതമ്| ചശബ്ദാന്മാംസരസശ്ച|

Adhikarana rogopasargajAyAM tRuShNAyAmauShadham (82-83) · Śloka 83

| രോഗോപസര്ഗാജ്ജാതായാം ധാന്യാമ്ബു സസിതാമധു||൮൨|| പാനേ പ്രശസ്തം സര്വാ ച ക്രിയാ രോഗാദ്യപേക്ഷയാ| |൮൩|

സ൦-രോഗോപസര്ഗാജ്ജാതായാം തൃഷി ധാന്യാമ്ബു സസിതാമാക്ഷികം പാനേ പ്രശസ്തമ്| സര്വാ ച ക്രിയാ രോഗാദ്യപേക്ഷയാ ശസ്താ|

Adhikarana pUrvAmayakShINajAyAM tvaritaM auShadham (6) · Śloka 6

| തൃഷ്യന് പൂര്വാമയക്ഷീണോ ന ലഭേത ജലം യദി||൮൩|| മരണം ദീര്ഘരോഗം വാ പ്രാപ്നുയാത്ത്വരിതം തതഃ| സാത്മ്യാന്നപാനഭൈഷജ്യൈസ്തൃഷ്ണാം തസ്യ ജയേത്പുരാ||൮൪|| തസ്യാം ജിതായാമന്യോऽപി വ്യാധിഃ ശക്യശ്ചികിത്സിതുമ്| ൮൪ ൧/൨| ഇതി തൃഷ്ണാരോഗചികിത്സിതമ്| ഇതി ശ്രിവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ ഛര്ദിഹൃദ്രോഗതൃഷ്ണാചികിത്സിതം നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ||൬||

സ൦-പൂര്വാമയേന ക്ഷീണഃ സന് തൃഷ്ണക്-പിപാസിതോ, യദി ജലം ന ലഭേത തദാ മരണം ദീര്ഘരോഗം വാ പ്രാപ്നുയാത്| തതശ്ച ഹേതോസ്ത്വരിതം-ശീഘ്രതരം, തസ്യ-നരസ്യ, പൂര്വമന്യേഭ്യോ രോഗേഭ്യഃ സാത്മ്യാന്ന പാനഭേഷജൈസ്തൃഷം ജയേത്, തതോऽപരം രോഗമ്| കിമേവം ക്രിയതേ ? ഇത്യാഹ-തസ്യാം തൃഷി ജിതായാം സത്യാമന്യോऽപി രോഗ ഉപക്രമിതും ശക്യഃ| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ ഛര്ദിഹൃദ്രോഗതൃഷ്ണാചികിത്സിതം നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൬||