6. cardihr̥drōgatr̥ṣṇācikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

రాజయక్ష్మచికిత్సితాదనంతరం ఛర్ద్యాదిచికిత్సితమారభ్యతే| యతో యక్ష్మణ ఏవ ప్రాయేణైత ఉపద్రవభూతా జాయంతే| అత ఏతదారంభో యుక్త ఇత్యాహ-

Adhikarana CardihradrogatRuShNAcikitsitAdhyAyaH CardiShu prAk la~gghanam,tato vamanam (2) · Śloka 2

అథాత-ఛర్దిహృద్రోగతృష్ణాచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ఇతి హ స్మాహురత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2| ) ఆమాశయోత్క్లేశభవాః ప్రాయశ్చ్ఛర్ద్యో హితం తతః| లంఘనం ప్రాగృతే వాయోర్వమనం తత్ర యోజయేత్||1|| బలినో బహుదోషస్య వమతః ప్రతతం బహు| |2|

స0-ఉత్క్లేశనం-ఉత్క్లేశో,-దోషాణాముచ్ఛూనావస్థైవ| ఆమాశయోత్క్లేశాత్ సంభవో-జన్మ, యాసాం తా ఆమాశయోత్క్లేశభవాః ప్రాయశ్చ్ఛర్ద్యో యతస్తస్మాత్ ప్రాక్-ప్రథమం, లంఘనం హితం| ప్రాయోగ్రహణం వాతజాయాం ఛర్ద్యామామాశయోత్క్లేశాసంభవార్థం వాయోరృతే తద్యోజయేత్| కార్యే కారణోపచారాదేవం నిర్దిష్టం| వాతజాం హి ఛర్ది ముక్త్వాఽన్యాసు ఛర్దిషు లంఘనం కార్యం| లంఘనే కృతేఽప్యను పశాంతవేగాసు తత్ర-తాసు ఛర్దిషు, వమనం కార్యం| బలినః పుంసో-న దుర్బలస్య, అథవా బహుదోషస్య, తథా ప్రతతం-అనారతం, బహు వమతో వమనం యోజయేత్|

Adhikarana tato hRudyaM virecanam virecanaPalam tataH shamanauShadham rUkShadurbalasya shamanameva (2-3) · Śloka 3

| తతో విరేకం క్రమశో హృద్యం మద్యైః ఫలాంబుభిః||2|| క్షీరైర్వా సహ స హ్యూర్ధ్వం గతం దోషం నయత్యధః| శమనం చౌషధం రూక్షదుర్బలస్య తదేవ తు||3||

స0-తతో-వమనాదనంతరం విరేకౌషధం క్రమశో-న సహసా, యోజయేత్| కింభూతం విరేకద్రవ్యం ? హృద్యం-హృదయాయ హితం| కైః సహ ? మద్యైః-మార్ద్వీకాదిభిః| తథా, ఫలాంబుభిః-శోభనద్రా క్షాదిఫలనిష్పాదితవారిభిః| అథవా, క్షీరైః-గోక్షీరాదిభిః సహ| కిమేవం స్యాత్ ? ఇత్యాహ-స హ్యూర్ధ్వమిత్యాది| యస్మాత్సః-విరేకః, ఊర్ధ్వం గతం దోషం ఛర్ద్యనుగమధో నయతి| న కేవలం శోధనం-వమనం విరేచనం వా, తత్ర యోజయేత్| యావచ్ఛమనమపి యదౌషధం తదపి తత్ర యోజయేత్| రూక్షదుర్బలస్య పునః పుంసస్తదేవ-శమనమేవ, యోజయేత్, శోధనాసహత్వాత్|

Adhikarana CardiShu annashAkaPalAdikam (4-6) · Śloka 6

పరిశుష్కం ప్రియం సాత్మ్యమన్నం లఘు చ శస్యతే| ఉపవాసస్తథా యూషా రసాః కాంబలికాః ఖలాః||4|| శాకాని లేహా భోజ్యాని రాగషాడవపానకాః| భక్ష్యాః శుష్కా విచిత్రాశ్చ ఫలాని స్నానఘర్షణం||5|| గంధాః_ సుగంధయో గంధఫలపుష్పాన్నపానజాః| భుక్తమాత్రస్య సహసా ముఖే శీతాంబుసేచనం||6||

స0-తత్ర సర్వాస్వపి ఛర్దిషు పరిశుష్కాదిగుణయుక్తమన్నం శస్యతే| కాంబలికాదిలక్షణం కృతాన్నవర్గే కథితం| తథా ఫలాని, స్నానముద్వర్తనాదిరూపేణ ఘర్షణం సుగంధయః-శోభనగంధాః, గంధద్రవ్యపుష్పఫలాన్నపానజాః శస్యంతే| తత్ర గంధశబ్దేన గంధద్రవ్యాణి| భుక్తమాత్రస్య సహసా-ఝటిత్యేవాజ్ఞాతసంకేతస్య, ముఖే శీతాంబుసేచనం| ఇతి సామాన్యేన ఛర్దీనాముపక్రమాః|

Adhikarana vAtajAyAM CardyAM ghRutam, vAtajAyAM vyoShAdyaM ghRutam, vAtajAyAM dADimAdyaM ghRutam, vAtajAyAM tulyAmbukShIram, vAtajAyAM vaiShkiro rasaH, vAtajAyAM snigdhaM Bojanam, vAtajAyAM snehavirecanam (7-10) · Śloka 10

అధునా విశేషేణాహ హంతి మారుతజాం ఛర్దిం సర్పిః పీతం ససైంధవం| కించిదుష్ణం విశేషేణ సకాసహృదయద్రవాం||7|| వ్యోషత్రిలవణాఢ్యం వా సిద్ధం వా దాడిమాంబునా| సశుంఠీదధిధాన్యేన శృతం తుల్యాంబు వా పయః||8|| వ్యక్తసైంధవసర్పిర్వా ఫలామ్లో వైష్కిరో రసః| స్నిగ్ధం చ భోజనం శుంఠీదధిదాడిమసాధితం||9|| కోష్ణం సలవణం చాత్ర హితం స్నేహవిరేచనం| |10|

స0-వాతజాం ఛర్దిషం సర్పిః పీతం సైంధవాన్వితం కించిదుష్ణం విశేషేణ హంతి| పీతం-న తు లీఢం, అశక్తత్వాత్| తథా చోక్తం (హృ.చి.అ.3/111)-"ఆక్రామత్యనిలం పీతం" ఇతి| తస్మాత్ పీతం ఘృతం ఛర్దిం హంతీతి యుక్తం| అథవా త్రికటుత్రిలవణోత్కటం సర్పిః పీతం పూర్వోక్తగుణం| దాడిమాంబున వా శుంఠీ దధిధాన్యేన సహ సామాన్యకల్పనయా సిద్ధం ఘృతం పీతం పూర్వోక్తగుణం| జలతుల్యం వా పయః శృతం పూర్వవత్| అథవా, వైష్కిరః-కుక్కుటాదిజో, రసో బహుసర్పిఃసైంధవో మారుతజాం ఛర్దిం హంతి| కింభూతః ? ఫలేన-దాడిమమాతులుంగాదినా, అమ్లః-అమ్లతాం ప్రాపితః| స్నిగ్ధం చ భోజనం-అశనం, [శుంఠీ]దధిదాడిమేన సంస్కృతం తు హితం-ఛర్దిం హంతి| అత్ర చ-మారుతచ్ఛర్దిషి, స్నేహేన-ఏరండతైలాదినా, విరేచనం స్నేహవిరేచనం కోష్ణం సలవణం చ హితం|

Adhikarana pittajAyAM CardyAM drAkShAdi virecanam, pittajAyAM tailvakaM dhRutam, pittajAyAM shleShmasthAnagate pitte vamanam, pittajAyAM shuddhau annapAnam, pittajAyAM jambAmrAdikkAthaH, pittajAyAM sacandano dhAtrIrasaH, pittajAyAM mugdadalakvAtaH, pittajAyAM kolAdilehaH, pittajAyAMpathyAdilehatrayam (10-17) · Śloka 17

| పిత్తజాయాం విరేకార్థం ద్రాక్షేక్షుస్వరసైస్త్రివృత్||10|| సర్పిర్వా తైల్వకం యోజ్యం వృద్ధం చ శ్లేష్మధామగం| ఊర్ధ్వమేవ హరేత్ పిత్తం స్వాదుతిక్తైర్విశుద్ధిమాన్||11|| పిబేన్మంథం యవాగూం వా లాజైః సమధుశర్కరాం| ముద్గజాంగలజైరద్యాద్వ్యంజనైః శాలిషష్టికం||12|| మృద్భృష్టలోష్టప్రభవం సుశీతం సలిలం పిబేత్| ముద్గోశీరకణాధాన్యైః సహ వా సంస్థితం నిశాం||13|| ద్రాక్షారసం రసం వేక్షోర్గుడూచ్యంబు పయోఽపి వా| జంబ్వామ్రపల్లవోశీరవటశుంగావరోహజః||14|| క్వాథః క్షౌద్రయుతః పీతః శీతో వా వినియచ్ఛతి| ఛర్దిం జ్వరమతీసారం మూర్చ్ఛాం తృష్ణాం చ దుర్జయాం||15|| ధాత్రీరసేన వా శీతం పిబేన్ముద్గదలాంబు వా| కోలమజ్జసితాలాజామక్షికావిట్కణాంజనం||16|| లిహ్యాత్క్షౌద్రేణ పథ్యాం వా ద్రాక్షాం వా బదరాణి వా| |17|

స0-పిత్తజాయాం ఛర్ద్యాం విరేకార్థం-విరేకప్రయోజనాయ, ద్రాక్షేక్షుస్వరసైస్త్రివృద్దేయా| తైల్వకం వా సర్పిర్యోజ్యం| పిత్తజే ఛర్దిషి వృద్ధం శ్లేష్మధామగం పిత్తమూర్ధ్వమేవ హరేత్-వమనం తత్ర దేయమిత్యర్థః| కైర్ద్రవ్యైః ? స్వాదుతిక్తైః| ఆతురో విశుద్ధిమాన్-కృతవమనవిరేకో లాజైర్మంథం పిబేత్| కింభూతం ? సమధుశర్కరం, అథవా యవాగూం లాజైః సమధుశర్కరాం పిబేత్| సమధుశర్కరశ్చ సమధుశర్కరా చేతి "పుమాన్ స్త్రియా" ఇత్యేకశేషః| తథా, ముద్గజైర్వ్యంజనైర్జాంగలమాంసై (మాంసజై)శ్చ వ్యంజనైః శాలిషష్టికమద్యాత్| మృద్భృష్టలోష్టజం సుశీతలం జలం పిబేత్| ముద్గాదిభిర్వా సహ నిశాం స్థితం జలం పిబేత్| ద్రాక్షారసాదిం వా యథాయోగం పిబేత్| జంబ్వామ్రాదిజః క్వాథః క్షౌద్రాన్వితః శీతో వా-శీతకషాయః, పీతః క్షౌద్రయుతశ్ఛర్ద్యాదీన్ హంతి| ముద్గదలైః శృతమంబు ముద్గదలాంబు, తద్ధాత్రీరసేన సహ పిబేత్| అథవా ముద్గదలానామంబు ముద్గదలాంబు, శీతం-శీతకషాయం, పిబేత్| కోలాదికం క్షౌద్రేణ లిహ్యాత్| పథ్యాం వా క్షౌద్రేణ లిహ్యాత్| ద్రాక్షాం వా బదరాణి వా లిహ్యాత్|

Adhikarana kaPajAyAM CardyAM nimbAdi vamanam, kaPajAyAM upavAsaH, kaPajAyAM AragvadhAdiniryUhaH, kaPajAyAM manthAH, annaM rAgAH, kaPajAyAM manaHshilAdilehaH, kaPajAyAM kapitthayogaH, kaPajAyAM durAlaBAlehaH, kaPajAyAM maricAdilehaH (17-21) · Śloka 21

| కఫజాయాం వమేన్నింబకృష్ణాపిండీతసర్షపైః||17|| యుక్తేన కోష్ణతోయేన, దుర్బలం చోపవాసయేత్| ఆరగ్వధాదినిర్యూహం శీతం క్షౌద్రయుతం పిబేత్||18|| మంథాన్ యవైర్వా బహుశశ్చ్ఛర్దిఘ్నౌషధభావితైః| కఫఘ్నమన్నం హృద్యం చ రాగాః సార్జకభూస్తృణాః||19|| లీఢం మనఃశిలాకృష్ణామరిచం బీజపూరకాత్| స్వరసేన కపిత్థస్య సక్షౌద్రేణ వమిం జయేత్||20|| ఖాదేత్కపిత్థం సవ్యోషం, మధునా వా దురాలభాం| లిహ్యాన్మరిచచోచైలాగోశకృద్రసమాక్షికం||21||

స0-కఫజాయాం ఛర్ద్యాం నింబాదిభిర్యుక్తేన కోష్ణజలేన వమేత్| దుర్బలం చ నరముపవాసయేత్| ఆరగ్వధాదినిర్యూహం శీతం క్షౌద్రాన్వితం పిబేత్| బహూన్ వారాన్ ఛర్దిఘ్నౌషధభావితైర్యవైర్మంథాన్ పిబేత్| కఫఘ్నమన్నం హృద్యం చ భుక్తం సద్వమిం జయేత్| రాగాః సకుఠేరకభూస్తృణా వమిం జయంతి పీతాః| మనఃశిలాదికం బీజపూరకరసేన సక్షౌద్రేణ వమిం జయేత్| కపిత్థస్య వా రసేన మాక్షికాన్వితేన మనఃశిలాదికం లీఢం వమిం జయేత్| కపిత్థం వా సత్రికటుకం మధునా ఖాదేత్| ధన్వయవాసం వా మధునా లిహ్యాత్|

Adhikarana dviShTArthajAyAmauShadham (22) · Śloka 22

అనూకూలోపచారేణ యాతి ద్విష్టార్థజా శమం| |22|

స0-ద్విషార్థజా ఛర్దిర్మనసోఽనుకూలోపచారేణ శామ్యతి|

Adhikarana kRumijAyAmauShadham, sheShacCardirogANAmauShadham, CardyupadravANAmauShadham (22-23) · Śloka 23

| కృమిజా కృమిహృద్రోగగదితైశ్చ భిషగ్జితైః||22|| యథాస్వం పరిశేషాశ్చ, తత్కృతాశ్చ తథాఽఽమయాః| |23|

స0-కృమిభ్యో జాతా ఛర్దిః కృమిహృద్రోగగదితైరౌషధైః శమం యాతి| న కేవలం కృమిజా ఛర్దిరేవ శమం యాతి| యథాస్వం పరిశేషా అప్యామయాః-కృమిహృద్రోగకృతాః, తేఽపి కృమిహృద్రోగగదితైర్భేషజైః శమం యాంతి|

Adhikarana prasaktAyAM CardyAmauShadham (23-25) · Śloka 25

ఛర్దిప్రసంగేన హి మాతరిశ్వా ధాతుక్షయాత్కోపముపైత్యవశ్యం| కుర్యాదతోఽస్మిన్ వమనాతియోగ- ప్రోక్తం విధిం స్తంభనబృంహణీయం||23|| సర్పిర్గుడా మాంసరసా ఘృతాని కల్యాణకత్ర్యూషణజీవనాని| పయాంసి పథ్యోపహితాని లేహాశ్ఛర్దిం ప్రసక్తాం ప్రశమం నయంతి||24|| ఇతి ఛర్దిచికిత్సితం|25|

స0-హి-యస్మాత్, ఛర్దిప్రసంగేన-అనుబంధేన, యో ధాతుక్షయః తస్మాద్ధేతోర్మాతరిశ్వా అవశ్యం కోపమాయాతి| అతో హేతోర్వమనాతియోగప్రోక్తం విధిం స్తంభనం బృంహణం చ కుర్యాత్, న పునస్తదుక్తమన్యం విధిం| ఇంద్రవజ్రావృత్తం| తథా, సర్పిర్గుడాదయో దోషదూష్యానురోధతో యథాకాలముపయుక్తాశ్ఛర్దిం ప్రసక్తాం శమయంతి| ఉపజాతివృత్తం| తంత్రాంతరే(?)చోక్తం (హృ.క.అ.3/25)-"అంజనం చందనోశీరమజాసృక్శర్కరోదకం| లాజచూర్ణైః పిబేన్మంథమతియోగహరం పరం||" ఇతి|

Adhikarana vAtaje hradroge mastvAdi tailam (25-26) · Śloka 26

ఛర్దిచికిత్సితాదనంతరం హృద్రోగసాధనముచ్యతే, హృద్రోగశబ్దశ్రవణసంబంధాత్| అథ హృద్రోగచికిత్సితం| | హృద్రోగే వాతజే తైలం మస్తుసౌవీరతక్రవత్||25|| పిబేత్సుఖోష్ణం సబిడం గుల్మానాహార్తిజిచ్చ తత్| |26|

స0-వాతజే హృద్రోగే తైలం సుఖోష్ణం-కించిదుష్ణం, పిబేత్| కింభూతం ? మస్తుసౌవీరతక్రాణి విద్యంతే యస్మింస్తదేవం| తథా సహ బిడలవణేన సబిడం, గుల్మాదిజిత్|

Adhikarana vAtaje hRudroge lavaNatailam (26) · Śloka 26

| తైలం చ లవణైః సిద్ధం సమూత్రామ్లం తథాగుణం||26||

స0-లవణైః-పంచభిః సైంధవాదిభిః, గోమూత్రేణ కాంజికేన చ తైలం సామాన్యపరిభాషయా పక్వం తథాగుణం-గుల్మాదిజిత్|

Adhikarana vAtaje hRudroge bilvAditailam (27-28) · Śloka 28

బిల్వం రాస్నాం యవాన్ కోలం దేవదారుం పునర్నవాం| కులత్థాన్ పంచమూలం చ పక్త్వా తస్మింపచేజ్జలే||27|| తైలం తన్నావనే పానే బస్తౌ చ వినియోజయేత్| |28|

స0-బిల్వాదీని జలే పక్త్వా తస్మిన్ జలే క్వాథీభూతే తైలం పచేత్| తత్తైలం నస్యే పానేఽనువాసనే చ వినియోజయేత్| తచ్చ పూర్వసమం|

Adhikarana vAtaje hRudroge shuNThyAdighRutam (28-29) · Śloka 29

| శుంఠీవయస్థాలవణకాయస్థాహింగుపౌష్కరైః||28|| పథ్యయా చ శృతం పార్శ్వహృద్రుజాగుల్మజిద్ఘృతం| |29|

స0-శుంఠ్యాదిభిః పక్వం చ ఘృతం పార్శ్వహృద్రుజాదిజిత్| వయస్థా-ఆమలకీ| కాయస్థా-కాకోలీ|

Adhikarana vAtaje hRudroge sauvarcalAdighRutam (29-30) · Śloka 30

| సౌవర్చలస్య ద్విపలే పథ్యాపంచాశదన్వితే||29|| ఘృతస్య సాధితః ప్రస్థో హృద్రోగశ్వాసగుల్మజిత్| |30|

స0-సౌవర్చలస్య పలద్వయే పథ్యాపంచాశద్యుక్తే సాధితో ఘృతప్రస్థో హృద్రోగాదిజిత్|

Adhikarana vAtaje dADimAdicUrNam (30-31) · Śloka 31

| దాడిమం కృష్ణలవణం శుంఠీ హింగ్వమ్లవేతసం||30|| అపతంత్రకహృద్రోగశ్వాసఘ్నం చూర్ణముత్తమం| |31|

ఆ0 ర0- చూర్ణమాహ-దాడీమమితి| అపతంత్రకో-వాతవ్యాధినిదానోక్తః|

Adhikarana vAtaje puShkarAdikalkaH (31-32) · Śloka 32

| పుష్కరాహ్వశఠీశుంఠీబీజపూరజటాభయాః||31|| పీతాః కల్కీకృతాః క్షారఘృతామ్లలవణైర్యుతాః| వికర్తికాశూలహరాః|32|

స0-పుష్కరాహ్వాదయః కల్కీకృతాః-పిష్టాః, తథా ఘృతాదియుక్తాః పీతా వికర్తికాశూలహరాః| వికర్తికా-హృదయస్యావర్తచ్ఛేదనికా ఇవ రుగ్విశేషః| హృద్రోగప్రసంగాదేతచికిత్సాఽప్యుక్తా|

Adhikarana vAtaje yavAnyAdikvAthaH,vAtaje yavakShArAdipAnam (32-1.5) · Śloka 1

క్వాథః కోష్ణశ్చ తద్గుణః||32|| యవానీలవణక్షారవచాజాజ్యౌషధైః కృతః| సపూతిదారుబీజాహ్వపలాశశఠిపౌష్కరైః||33|| (యవక్షారో యవానీ చ పిబేదుష్ణేన వారిణా| ఏతేన వాతజం శూలం గుల్మం చైవ చిరోత్థితం||1|| భిద్యతే సప్తరాత్రేణ పవనేన యథా ఘనః| )||1.5||

స0-క్వాథశ్చ కోష్ణో యవాన్యాదిభిర్దేవదారుసహితైస్తద్గుణో వికర్తికాశూలహరః| ఔషధం-శుంఠీ| బీజహ్వః-బీజసారం, బీజపూరకమిత్యన్యే|

Adhikarana vAtaje pa~jjakolAdicUrNam (34-35) · Śloka 35

పంచకోలశఠీపథ్యాగుడబీజాహ్వపౌష్కరం| వారుణీకల్కితం భృష్టం యమకే లవణాన్వితం||34|| హృత్పార్శ్వయోనిశూలేషు ఖాదేద్గుల్మోదరేషు చ| |35|

స0-పంచకోలాదికం వారుణ్యా-ప్రసన్నయా సురయా, కల్కితంపిష్టం, యమకే భృష్టం సైంధవయుతం హృదాదిశూలేషు గుల్మాదిషు చ ఖాదేత్|

Adhikarana vAtaje snehasvedau (35) · Śloka 35

| స్నిగ్ధాశ్చేహ హితాః స్వేదాః సంస్కృతాని ఘృతాని చ||35||

స0-ఇహ-వాతజే హృద్రోగే, స్వేదాశ్చ స్నిగ్ధా హితాః| ఘృతాని పక్వాని వా (చ)|

Adhikarana vAtaje pa~jcamUlAdipAnapa~jcakaM (36) · Śloka 36

లఘునా పంచమూలేన శుంఠ్యా వా సాధితం జలం| వారుణీదధిమండం వా ధాన్యామ్లం వా పిబేత్తృషి||36||

స0-తృషి సత్యాం హ్రస్వేన పంచమూలేన శుంఠ్యా వా సాధితం జలం పిబేత్| వారుణీమండం వా దధిమండం వా పిబేత్|

Adhikarana uktAnAmauShadhAnAM viShayaH (37) · Śloka 37

సాయామస్తంభశూలామే హృది మారుతదూషితే| క్రియైషా|37|

స0-ఆయామః-ఆక్షేపః, సహ ఆయామాదిభిర్వర్తతే యద్ హృదయం తస్మింస్తథావిధే హృది తథా మారుతదూషితే సతి క్రియైషాచికిత్సేయం పూర్వోక్తా|

Adhikarana sadravAyAmapramohe vAtahRudroge tittiryAdirasAH (37-38) · Śloka 38

| సద్రవాయామప్రమోహే తు హితా రసాః||37|| స్నేహాఢ్యాస్తిత్తిరిక్రౌంచశిఖివర్తకదక్షజాః| |38|

స0-సద్రవాయామప్రమోహే పునః హృది మారుతదూషితే రసాస్తిత్తిర్యాదిజాః| స్నేహాద్యాః-బహుస్నేహాః, హితాః|

Adhikarana sadravAyAmapramohe balAtailAdisnehacatuShkam (38-39) · Śloka 39

| బలాతైలం సహృద్రోగః పిబేద్వా సుకుమారకం||38|| యష్ట్యాహ్వశతపాకం వా మహాస్నేహం తథోత్తమం| |39|

స0-సహృద్రోగో నరో బలాతైలం పిబేత్| సుకుమారకం వా-ప్రమేహోక్తం ఘృతం, యష్ట్యాహ్వం చ తచ్ఛతపాకం చ యష్ట్యాహ్వశతపాకం-శతకృత్వః పక్వం తత్తైలం వాతశోణితోక్తం (హృ.చి.అ.22/41) పిబేత్| మహాసేణం తథోత్తమం పిబేత్|

Adhikarana sadravAyAmapramohe rAsnAdimahAsnehaH (39-41) · Śloka 41

తదేవ చాహ | రాస్నాజీవకజీవంతీబలావ్యాఘ్రీపునర్నవైః||39|| భారంగీస్థిరావచావ్యోషైర్మహాస్నేహం విపాచయేత్| దధిపాదం తథామ్లైశ్చ లాభతః స నిషేవితః||40|| తర్పణో బృంహణో బల్యో వాతహృద్రోగనాశనః| |41|

స0-రాస్నాదిభిః కల్కీకృతైర్మహాస్నేహం దధిపాదం విపాచయేత్| దధిపాదం చ దఘ్నః పాదః-చతుర్థభాగప్రమాణో, యస్మింస్తథాభూతం| తథా, అమ్లైః-కాంజికాదిభిః, లాభతో-యథాలాభం| అనయైవ కల్పనయా సః-మహాస్నేహో, నిషేవితస్తర్పణో బృంహణో బల్యో వాతహృద్రోగఘ్నశ్చ స్యాత్|

Adhikarana dIpte~angau kShIrAdi hitam (41-42) · Śloka 42

| దీప్తేఽగ్నౌ సద్రవాయామే హృద్రోగే వాతికే హితం||41|| క్షీరం దధిగుడః సర్పిరౌదకానూపమామిషం| |42|

స0-దీప్తేఽగ్నౌ సతి వాతహృద్రోగే సద్రవాయామే సహ ద్రవేణ-కంపనేన, ఆయామేన చ వర్తతే యస్తస్మింస్తథాభూతే క్షీరాది హితం| ఔదకామిషం-మత్స్యాదిమాంసం, ఆనూపామిషం-గ్రామ్యవరాహాదిజం మాంసం|

Adhikarana sheSheShu hRudrogeShvetadahitam (42-43) · Śloka 43

| ఏతాన్యేవ చ వర్జ్యాని హృద్రోగేషు చతుర్ష్వపి||42|| శేషేషు, స్తంభజాడ్యామసంయుక్తేఽపి చ వాతికే| |43|

స0-వాతహృద్రోగం ముక్త్వాఽన్యేషు-శేషేషు, చతుర్షు హృద్రోగేష్వేతాని-క్షీరాదీని, వర్జ్యాని-న ప్రయోజ్యాని| న కేవలమేష్వేతాని వర్జ్యాని, యావత్స్తంభజాడ్యామసంయుక్తే వాతికేఽపి హృద్రోగ ఏతాని వర్జ్యాని|

Adhikarana sakaPe hRudroge virecanam (43) · Śloka 43

| కఫానుబంధే తస్మింస్తు రూక్షోష్ణామాచరేత్క్రియాం||43||

స0-తస్మిన్-వాతికే హృద్రోగే, కఫానుబంధే తు సతి రూక్షోష్ణాం క్రియాం సేవేత|

Adhikarana pittaje virecanAnantaraM peyAdikramaH, pittajekShatapittajvaroktaM shodhanam, pittaje kaTvImadhukakalkaH (44-45) · Śloka 45

పైత్తే ద్రాక్షేక్షునిర్యాససితాక్షౌద్రపరూషకైః| యుక్తో విరేకో హృద్యః స్యాత్క్రమః శుద్ధే చ పిత్తహా||44|| క్షతపిత్తజ్వరోక్తం చ బాహ్యాంతః పరిమార్జనం| కట్వీమధుకకల్కం చ పిబేత్ససితమంభసా||45||

స0-పైత్తే హృద్రోగే ద్రాక్షేక్షునిర్యాసాదియుక్తో విరేకో హృద్యః స్యాత్| శుద్ధే సత్యనంతరం క్రమః పిత్తహా స్యాత్, స తు పేయాదికః కార్యః| క్షతే పిత్తజ్వరే చ యా బహిరంతశ్చ శుద్ధిరుక్తా సా చాత్ర కార్యా| కటుకీమధుకకల్కం శర్కరాన్వితమంభసా పిబేత్|

Adhikarana pittaje shreyasyAdighRutam (46-47) · Śloka 47

శ్రేయసీశర్కరాద్రాక్షాజీవకర్షభకోత్పలైః| బలాఖర్జూరకాకోలీమేదాయుగ్మైశ్చ సాధితం||46|| సక్షీరం మాహిషం సర్పిః పిత్తహృద్రోగనాశనం| |47|

స0-శ్రేయస్యాదిభిః సాధితం క్షీరాన్వితం మాహిషం సర్పిః పిత్తహృద్రోగఘ్నం| శ్రేయసీ-హస్తిపిప్పలీ| మాహిషఘృతస్యాత్ర నిర్దేశః శీతతమత్వాత్|

Adhikarana pittaje prapauNDarIkAdi, pittaje svAduvargakRutaM ghRutam, pittaje anuvAsanabastiH (47-49) · Śloka 49

| ప్రపౌండరీకమధుకబిసగ్రంథికసేరుకాః||47|| సశుంఠీశైవలాస్తాభిః సక్షీరం విపచేద్ఘృతం| శీతం సమధు తచ్చేష్టం స్వాదువర్గకృతం చ యత్||48|| బస్తిం చ దద్యాత్సక్షౌద్రం తైలం మధుకసాధితం| |49|

స0-ప్రపౌండరీకాదిభిః క్షీరయుతం పక్వం ఘృతం శీతీభుతం సన్మాక్షికోపేతం తచ్చేష్టమత్ర రోగే| స్వాదువర్గేణ-ద్రాక్షాదినా, యచ్చ కృతం తచ్చ హితం| తథా, బస్తిం మధుకసాధితం-మధుకేన పక్వం, మాక్షికాన్వితం దద్యాత్|

Adhikarana pittaje picumandAdinA vamanam,pittaje kulatthAdi annapAnam (49-50) · Śloka 50

| కఫోద్భవే వమేత్స్విన్నః పిచుమందవచాంభసా||49|| కులత్థధన్వోత్థరసతీక్ష్ణమద్యయవాశనః| |50|

స0-కఫోద్భవే హృద్రోగే స్విన్నో నింబవచాభ్యాం క్వథితేన జలేన వమేత్ కులత్థజాంగలాదిరస(లరసాది)భుక్|

Adhikarana pittaje vacAdicUrNam, pittaje puShkarAdicUrNam, pittaje aBayAdikvAthaH (50-52) · Śloka 52

| పిబేచ్చూర్ణం వచాహింగులవణద్వయనాగరాత్||50|| సైలాయవానకకణాయవక్షారాత్సుఖాంబునా| ఫలధాన్యామ్లకౌలత్థయూషమూత్రాసవైస్తథా||51|| పుష్కరాహ్వాభయాశుంఠీశఠీరాస్నావచాకణాత్| క్వాథం తథాఽభయాశుంఠీమాద్రీపీతద్రుకట్ఫలాత్||52||

స0-చూర్ణం వచాదిభ్య ఉష్ణోదకేన పిబేత్| యవానకో-యవానీభేదః| తథా, ఫలధాన్యామ్లదిభిర్వైకతరేణ(మేన)పిబేత్| తథా, పుష్కరాదేశ్చూర్ణం పూర్వోక్తైరుష్ణా(ంబ్వా)దిభిః పిబేత్| తథా, హరీతక్యాదేః క్వాథం పిబేత్|

Adhikarana pittaje rohitakAdilehaH (53-54) · Śloka 54

క్వాథే రోహితకాశ్వత్థఖదిరోదుంబరార్జునే| సపలాశవటే వ్యోషత్రివృచ్చూర్ణాన్వితే కృతః||53|| సుఖోదకానుపానశ్చ లేహః కఫవికారహా| |54|

స0-రోహితకాదీనాం క్వాథే త్రికటుత్రివృచ్చూర్ణయుతే కృతో లేహ ఉష్ణోదకానుపానః కఫవికారహా| అర్శశ్చికిత్సితోక్తం (హృ.చి.అ.8/104)-"తులాం దివ్యాంభసి పచేత్" ఇతి ప్రమాణానుసారేణ పరిమాణమత్ర నిరూపితం|

Adhikarana pittaje shleShmagulmoktaghRutAdIni, pittaje shilAhvAdirasAyanAni (54-55) · Śloka 55

| శ్లేష్మగుల్మోదితాజ్యాని క్షారాంశ్చ వివిధాన్ పిబేత్||54|| ప్రయోజయేచ్ఛిలాహ్వం వా బ్రాహ్మం వాఽత్ర రసాయనం| తథాఽఽమలకలేహం వా ప్రాశం వాఽగస్త్యనిర్మితం||55||

స0-కఫహృద్రోగే, శ్లేష్మగుల్మే యాని గదితాన్యాజ్యాని-సర్పీషి, తత్రైవోక్తాన్ క్షారాంశ్చ నానావిధాంస్తాన్ పిబేత్| శిలాజతు ప్రయోజయేత్| వా బ్రాహ్మం రసాయనం-రసాయనాధ్యాయోక్తం (హృ.ఉ.అ.39/15)| తథా, ఆమలకలేహం వా-రసాయనోక్తమేవ చ్యవనప్రాశాఖ్యం (హృ.ఉ.అ.39/33)| అథవా, ప్రాశం-లేహం, అగస్త్యనిర్మితం కాసచికిత్సితోక్తం (హృ.చి.అ.3/127), ప్రయోజయేత్|

Adhikarana shUlacikitsA, ajIrNashUlasya auShadham (56-57) · Śloka 57

స్యాచ్ఛూలం యస్య భుక్తేఽతి, జీర్యత్యల్పం, జరాం గతే| శామ్యేత్స కుష్ఠకృమిజిల్లవణద్వయతిల్వకైః||56|| సదేవదార్వతివిషైశ్చూర్ణముష్ణాంబునా పిబేత్| |57|

స0-యస్య-పుంసో, భుక్తే-తత్కాల ఏవ, అతి శూలం స్యాత్| జీర్యత్యన్నే-మధ్యమాయాం పాకావస్థాయాం, అల్పం శూలం స్యాత్| జరాం గతే-కిట్టసారతయా పరిణతేఽన్నే, తు శామ్యేత్| సః-నరః, కుష్ఠాదిభిశ్చూర్ణముష్ణాంబునా పిబేత్|

Adhikarana jIrNashUlasya auShadham, jIryacchUlasya auShadham (57-58) · Śloka 58

| యస్య జీర్ణేఽధికం స్నేహైః స విరేచ్యః, ఫలైఃపునః||57|| జీర్యత్యన్నే, తథా మూలైస్తీక్ష్ణైః శూలే సదాఽధికే| |58|

స0-యస్య-పుంసో, జీర్ణే సత్యధికం శూలం భవేత్, స స్నేహైః-విరేచనద్రవ్యసిద్ధైః, విరేచనీయః| జీర్యత్యన్నే-పచ్యమానావస్థాయాం, అధికం శూలే సతి ఫలైర్విరేచ్యః| తథా చ మునిః(?)-"మృద్వీకాఽథ విడంగాని ఖర్జూరాణి పరూషకం| ఆరగ్వధోఽథామలకం హరీతక్యో బిభీతకం|| కంపిల్లకోపచిత్రే చ త్రపుసం చ ముకూలకం| నీలికా కువలం పీలు భవేత్ఫలవిరేచనం||" ఇతి| యస్య పునః సదాఽధికమేవ శూలం-కేవలం న భుక్తమాత్రే జీర్ణే జీర్యతి వా, సః-పురుషో, మూలైస్తీక్ష్ణైః-మూలవిరేచనైర్దంతీత్రివృచ్ఛ్యామాసప్తలాదిద్రవ్యైః సమన్వితైః, విరేచ్యః| తథా చోక్తం-"సప్తలాశంఖినీదంతీద్రవంతీగిరికర్ణికాః| త్రివృచ్ఛ్యామోదకీర్యా చ ప్రకీర్యా క్షీరిణీ తథా|| ఛగలాండీ గవాక్షీ చ కుచాక్షీ గిరికర్ణికా| మసూరవిదలా చైవ భవేన్మూలవిరేచనం||" ఇతి|

Adhikarana rUddhagatAvanile anulomanam (58-59) · Śloka 59

| ప్రాయోఽనిలో రుద్ధగతిః కుప్యత్యామాశయే గతః||58|| తస్యానులోమనం కార్యం శుద్ధిలంఘనపాచనైః| |59|

స0-బాహుల్యేన మారుతో రుద్ధమార్గ ఆమాశయం(యే) గతః కుప్యతి| తస్య-మరుతః, శుద్ధ్యాదిభిః-అవస్థావశాద్వయస్తైః సమస్తైర్వా, అనులోమనం కార్యం|

Adhikarana kRumije hRudroge auShadham (59-60) · Śloka 60

| కృమిఘ్నమౌషధం సర్వం కృమిజే హృదయామయే||59|| ఇతి హృద్రోగచికిత్సితం|60|

స0-కృమిజే హృద్రోగే సర్వమేవ చ కృమిఘ్నమౌషధం|

Adhikarana tRuShNAcikitsA, sarvAsu tRuShNAsu sAmAnyamauShadham (60-67) · Śloka 67

అథ తృష్ణాచికిత్సితం| తృష్ణాసు వాతపిత్తఘ్నో విధిః ప్రాయేణ శస్యతే| సర్వాసు శీతో బాహ్యాంతస్తథా శమనశోధనః||60|| దివ్యాంబు శీతం సక్షౌద్రం తద్వద్భోమం చ తద్గుణం| నిర్వాపితం తప్తలోష్టకపాలసికతాదిభిః||61|| సశర్కరం వా క్వథితం పంచమూలేన వా జలం| దర్భఫూర్వేణ మంథశ్చ ప్రశస్తో లాజసక్తుభిః||62|| వాట్యశ్చామయవైః శీతః శర్కరామాక్షికాన్వితః| యవాగూః శాలిభిస్తద్వత్కోద్రవైశ్చ చిరంతనైః||63|| శీతేన శీతవీర్యైశ్చ ద్రవ్యైః సిద్ధేన భోజనం| హిమాంబుపరిషిక్తస్య పయసా ససితామధు||64|| రసైశ్చానమ్లలవణైర్జాంగలైర్ఘృతభర్జితైః| ముద్గాదీనాం తథా యూషైర్జీవనీయరసాన్వితైః||65|| నస్యం క్షీరఘృతం సిద్ధం శీతైరిక్షోస్తథా రసః| నిర్వాపణాశ్చ గండూషాః సూత్రస్థానోదితా హితాః||66|| దాహజ్వరోక్తా లేపాద్యా నిరీహత్వం మనోరతిః| మహాసరిద్ధ్రదాదీనాం దర్శనరుమరణాని చ||67||

స0-తృష్ణాసు సర్వాసు వాతపిత్తహరః సర్వోఽపి విధిరిష్యతే| తథా, బాహ్యతోఽభ్యంతరే చ శీతో విధిః| తథా, శమనం శోధనం చ శస్యతే| దివ్యాంబు-ఆంతరిక్షం జలం, శీతం మాక్షికేణ సహ శస్యతే| భౌమం చ జలం తద్గుణం-దివ్యాంబుసమానగుణం "శుచిపృథ్వసితశ్చేతే దేశే" (హృ.సూ.అ.5|5) ఇత్యాదిలక్షణలక్షితం, తచ్చ శస్యతే| తస్య-దివ్యజలస్యేవ గుణా యస్య తత్తద్గుణం| తప్తలోష్టకకపాలసికతాదిభిస్తప్తం తన్నిర్వాపితం-శీతీకృతం శస్యతే| అథవా, తదేవ సమశర్కరం శస్యతే| అథవా, దర్భపూర్వేణ-తృణాఖ్యేన, పంచమూలేన క్వథితం నిర్వాపితం శస్యతే| తథా, లాజసక్తుభిః కృతో మంథః ప్రశస్తః| తథా, ఆమైః-అభృష్టైః, యవైర్వాట్యః ప్రశస్తః శీతీభూతః శర్కరామాక్షికయుక్తః| యవాగూః శాలిభిస్తథైవ శర్కరామాక్షికాన్వితా శస్తా| తథా, చిరంతనైః కోద్రవైః శర్కరామధుయుక్తా యవాగూః శస్తా| తథా, శీతేన-శీతీకృతేన ద్రవ్యేణ, శీతవీర్యైశ్చ ద్రవ్యైః సిద్ధేన భోజనం హితం| అథవా, శీతజలైః పరిషిక్తస్య పుంసః పయసా సశర్కరామార్ద్వీకం భోజనం హితం| అథవా న కేవలం పయసా సాత్మ్యాదివశాన్మాంసరసైర్జాఙ్లైః కించిదమ్లలవణైరృతభర్జితైర్భోజనం హితం| తథా, ముద్గమసూరాదికానాం యూషైర్జీవనీయరసయుక్తైర్భోజనం హితం| తథా, శీతైః-శీతవీర్యైశ్చందనాదిభిః, తథేక్షురసే సిద్ధం క్షీరఘృతం నస్యం హితం| క్షీరోద్భవం ఘృతం క్షీరఘృతం| తథా, సూత్రస్థానోదితాః (అ.22) నిర్వాపణాః-రోపణాః, గండూషా హితాః| తథా, దాహజ్వరే య ఉక్తా లేపాద్యాః-"దూర్వాదిభిర్వా పిత్తఘ్నైః" (హృ.చి.అ.1/131) ఇత్యాదిగ్రంథనిర్దిష్టాః, తే చ హితాః| తథా, నిరీహత్వం-నిర్వ్యాపారత్వం హితం| తథా, మనసోరతిః-నిర్వృతత్వం| తథా, మహాసరితాం మహాహ్రదానాం-మహాతడాగానాం, చ దర్శనస్మరణాని హితాని|

Adhikarana vAtajAyAM tRuShNAyAmauShadham (68) · Śloka 68

ఇతి తృష్ణాసు సామాన్యేన చికిత్సితముక్తం| విశేషేణాహ తృష్ణాయాం పవనోత్థాయాం సగుడం దధి శస్యతే| రసాశ్చ బృంహణాః శీతా విదార్యాదిగణాంబు చ||68||

స0-పవనోత్థాయాం తృష్ణాయాం దధి గుడేన సహ శస్యతే| మాంసరసాశ్చ బృంహణాః శస్తాః| తథా విదార్యాదిగణాంబు "విదారిపంచాంగుల" (హృ.సూ.అ.15/9)ఇత్యాదిభిః శృతం తోయం-పానీయం, శస్తం|

Adhikarana pittajAyAM auShadham (69-72) · Śloka 72

పిత్తాజాయాం సితాయుక్తః పక్వోదుంబరజో రసః| తత్క్వాథో వా హిమస్తద్వత్సారివాదిగణాంబు వా||69|| తద్విధైశ్చ గణైః శీతకషాయాన్ ససితామధూన్| మధురైరౌషధైస్తద్వత్ క్షీరివృక్షైశ్చ కల్పితాన్||70|| బీజపూరకమృద్వీకావటవేతసపల్లవాన్| మూలాని కుశకాశానాం యష్ట్యాహ్వం చ జలే శృతం||71|| జ్వరోదితం వా ద్రాక్షాది పంచసారాంబు వా పిబేత్| |72|

స0-పిత్తోత్థాయాం శర్కరాన్వితః పక్వోదుంబరఫలజో రసః, తేషాం-ఉదుంబరాణాం వా క్వాథో హిమః, తద్వత్-సితాయుక్తః, శస్యతే| తథైవ సారివాదిగణాంబు-"సారివోశీర" (హృ.సూ.అ.15|11) ఇత్యాది ప్రశస్యతే| తద్విధైః-శీతవీర్యైశ్చ, గణైః కృతాన్ శీతకషాయాన్ ససితామాక్షికాన్ పిబేత్| తథైవ మధురైః-ద్రాక్షాదిభిర్ద్రవ్యైః, కల్పితాన్| క్షీరివృక్షైశ్చ-అశ్వత్థన్యగ్రోధాదిభిః, కల్పితాన్ శీతకషాయాన్ సశర్కరామధూన్ పిబేత్| బీజపూరకాదిపల్లవాన్ కుశకాశానాం మూలాని మధుకం చైతజ్జలే శృతం పిబేత్| శీతమితి ప్రకృతత్వాద్యోగ్యత్వాచ్చాత్ర యోజ్యం| అథవా, జ్వరచికిత్సితోక్తం [ద్రాక్షాది-] "ద్రాక్షామధూక" (హృ.చి.అ.1|55) ఇత్యాదికం ఫాంటం శీతకషాయం [వా] పిబేత్| పంచసారాంబు వా-"మధుఖర్జూరమృద్వీకా" (హృ.చి.అ.2/14) ఇత్యాది రక్తపిత్తచికిత్సితే పఠితం, పిబేత్|

Adhikarana kaPajAyAM auShadham (72-74) · Śloka 74

| కఫోద్భవాయాం వమనం నింబప్రసవవారిణా||72|| బిల్వాఢకీపంచకోలదర్భపంచకసాధితం| జలం పిబేద్రజన్యా వా సిద్ధం సక్షౌద్రశర్కరం||73|| ముద్గయూషం చ సవ్యోషపటోలీనింబపల్లవం| యవాన్నం తీక్ష్ణకవలనస్యలేహాంశ్చ శీలయేత్||74||

స0-శ్లేష్మజాయాం తృష్ణాయాం నింబపత్రపానీయేన వమనం శస్తం| బిల్వాదిభిర్జలం సాధితం కఫతృష్ణాయాం పిబేత్| రజన్యా-హరిద్రయా, జలం సిద్ధం పిబేత్| సక్షౌద్రశర్కరం కఫతృష్ణాయాం ముద్గయూషం చ త్రికటుపటోలనింబపల్లవాన్వితం పిబేత్| యవాన్నం తీక్ష్ణకవలం తీక్ష్ణనస్యం తీక్ష్ణలేహం చ శీలయేత్| శింబీధాన్యం| కచ్ఛకః-తుము(తూణీ)కః| వంగసేనే (తృషా-శ్లో.22)-"బిల్వాఢకీధాతకీపంచకోలదర్భేషు సిద్ధం కఫజాం నిహంతి| "ఇతి| యోగరత్నే-"బిల్వాఢకీ[కన్యక] పంచమూలదర్భేషు సిద్ధం కఫజాం నిహంతి|" ఇతి| కచ్ఛక(ధాతకి)-పంచకోలయోః స్థానే లఘు [పంచమూలం]| వంగసేనే(తృషా. శ్లో.23)-"సజీరకాణ్యార్ద్రకశృంగబేరసౌవర్చలాన్యర్ధజలప్లుతాని| మద్యాని హృద్యాని చ గంధవంతి పీతాని సద్యః శమయంతి తృష్ణాం||" ఇతి|

Adhikarana sannipAtajAyAM auShadham,AmrajAyAM auShadham (75) · Śloka 75

సర్వైరామాచ్చ తద్ధంత్రీ క్రియేష్టా వమనం తథా| త్ర్యూషణారుష్కరవచాఫలామ్లోష్ణాంబుమస్తుభిః||75||

స0-సర్వైరామాచ్చ తృష్ణాయాం సత్యాం తద్ధంత్రీ సన్నిపాతఘ్న్యామఘ్నీ చ క్రియేష్టా| తథా చ వమనమిష్టం| త్ర్యూషణారుష్కరవచాదియుక్తేన ఫలామ్లేనోష్ణజలేన వా మస్తునా వా ఇష్టం|

Adhikarana upavAsajAyAM auShadham (76) · Śloka 76

అన్నాత్యయాన్మండముష్ణం హిమం మంథం చ కాలవిత్| |76|

స0-అన్నాత్యయాత్-అన్నవిరహాత్, తృష్ణాయాం సత్యాం మండముష్ణం శీతం మంథం చ కాలప్రకృతిసాత్మ్యాదివిత్ పిబేత్| వాతకఫప్రకృతినా ఉష్ణో మండః పేయః| పిత్తశ్లేష్మప్రకృతినా వాతపిత్తప్రకృతినా చ హిమో మంథః పేయః| ఏవం కాలసాత్మ్యాదిషు నిరుప్యం| "సక్తవః సర్పిషాఽభ్యక్తాః శీతోదకపరిప్లుతాః| నాతిద్రవా నాతి సాంద్రా మంథ ఇత్యభిధీయతే||" ఇతి|

Adhikarana shramajAyAM auShadham (76) · Śloka 76

| తృషి శ్రమాన్మాంసరసం మంథం వా ససితం పిబేత్||76||

స0-శ్రమాత్తృషి జాతాయాం మాంసరసం మద్యం వా సశర్కరం పిబేత్|

Adhikarana AtapajAyAM tRuShNAyAmau (77) · Śloka 77

ఆతపాత్ససితం మంథం యవకోలజసక్తుభిః| సర్వాణ్యంగాని లింపేచ్చ తిలపిణ్యాకకాంజికైః||77||

స0-ఆతపాత్తృషి యవకోలోద్భవైః సక్తుభిః సశర్కరం మంథం పిబేత్| సర్వాణి చాంగాని తిలపిణ్యాకకాంజికైర్లింపేత్|

Adhikarana shItasnAnajAyAM tRuShNAyAmau (78) · Śloka 78

శీతస్నానాచ్చ మద్యాంబు పిబేత్తృణ్మాన్ గుడాంబు వా| |78|

స0-శీతస్నానాచ్చ తృణ్మాన్ మద్యాంబు పిబేత్| తృణ్మానితి మతుపి మయ ఇతి ణత్వే రూపం| గుడజలం వా పిబేత్|

Adhikarana madyajAyAM tRuShNAyAmau (78) · Śloka 78

| మద్యాదర్ధజలం మద్యం స్నాతోఽమ్లలవణైర్యుతం||78||

స0-మద్యాత్తృణ్మానర్ధజలం మద్యం స్నాతశ్చామ్లలవణాభ్యాం యుతం పిబేత్|

Adhikarana snehatIkShNAgnijAyAM tRuShNAyAmau (79) · Śloka 79

స్నేహతీక్ష్ణతరాగ్నిస్తు స్వభావశిశిరం జలం| |79|

స0-స్నేహేన తీక్ష్ణతరోఽగ్నిర్యస్య స నరస్తృణ్మాన్నిసర్గశీతలం జలం పిబేత్|

Adhikarana ajIrNasnehajAyAM tRuShNAyAmau (79) · Śloka 79

| స్నేహాదుష్ణాంబ్వజీర్ణాత్తు జీర్ణాన్మండం పిపాసితః||79||

స0-స్నేహాత్ పునరజీర్ణాత్ పిపాసిత ఉష్ణాంబు వా పిబేత్| జీర్ణాత్తు స్నేహత్తృషి మండం పిబేత్|

Adhikarana snigdhAnnajAyAM tRuShNAyAmau (80) · Śloka 80

పిబేత్స్నిగ్ధాన్నతృషితో హిమస్పర్ధి గుడోదకం| |80|

స0-స్నిగ్ధాన్నేన భుక్తేన తృషితో హిమస్పర్ధి-తుహినశీతలం, గుడోదకం పిబేత్|

Adhikarana gurvAdyannajAyAM tRuShNAyAmau (80) · Śloka 80

| గుర్వాద్యన్నేన తృషితః పీత్వోష్ణాంబు తదుల్లిఖేత్||80||

స0-గుర్వాద్యన్నేన భుక్తేన తృషితః పీత్వోష్ణాంబు తత్-గుర్వాద్యన్నం, ఉద్వమేత్|

Adhikarana rasakShayajAyAM tRuShNAyAmau (81) · Śloka 81

క్షయజాయాం క్షయహితం సర్వం బృంహణమౌషధం| |81|

స0-క్షయజాయాం తృషి క్షయే హితం యద్ బృంహణమౌషధం తత్సర్వం హితం-శస్తం|

Adhikarana kRushAdijAyAM tRuShNAyAmauShadham (81) · Śloka 81

| కృశదుర్బలరూక్షాణాం క్షీరం ఛాగో రసోఽథవా||81||

స0-కృశాదీనాం తృషి జాతాయం క్షీరం హితం| అథవా ఛాగో రసో హితః|

Adhikarana sordhvavAtAyAM tRuShNAyAmauShadham (82) · Śloka 82

క్షీరం చ సోర్ధ్వవాతాయాం క్షయకాసహరైః శృతం| |82|

స0-సోర్ధ్వవాతాయాం తృషి క్షయకాసహరైః శృతం క్షీరం హితం| చశబ్దాన్మాంసరసశ్చ|

Adhikarana rogopasargajAyAM tRuShNAyAmauShadham (82-83) · Śloka 83

| రోగోపసర్గాజ్జాతాయాం ధాన్యాంబు ససితామధు||82|| పానే ప్రశస్తం సర్వా చ క్రియా రోగాద్యపేక్షయా| |83|

స0-రోగోపసర్గాజ్జాతాయాం తృషి ధాన్యాంబు ససితామాక్షికం పానే ప్రశస్తం| సర్వా చ క్రియా రోగాద్యపేక్షయా శస్తా|

Adhikarana pUrvAmayakShINajAyAM tvaritaM auShadham (6) · Śloka 6

| తృష్యన్ పూర్వామయక్షీణో న లభేత జలం యది||83|| మరణం దీర్ఘరోగం వా ప్రాప్నుయాత్త్వరితం తతః| సాత్మ్యాన్నపానభైషజ్యైస్తృష్ణాం తస్య జయేత్పురా||84|| తస్యాం జితాయామన్యోఽపి వ్యాధిః శక్యశ్చికిత్సితుం| 84 1/2| ఇతి తృష్ణారోగచికిత్సితం| ఇతి శ్రివైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టంగహృదయసంహితాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే ఛర్దిహృద్రోగతృష్ణాచికిత్సితం నామ షష్ఠోఽధ్యాయః||6||

స0-పూర్వామయేన క్షీణః సన్ తృష్ణక్-పిపాసితో, యది జలం న లభేత తదా మరణం దీర్ఘరోగం వా ప్రాప్నుయాత్| తతశ్చ హేతోస్త్వరితం-శీఘ్రతరం, తస్య-నరస్య, పూర్వమన్యేభ్యో రోగేభ్యః సాత్మ్యాన్న పానభేషజైస్తృషం జయేత్, తతోఽపరం రోగం| కిమేవం క్రియతే ? ఇత్యాహ-తస్యాం తృషి జితాయాం సత్యామన్యోఽపి రోగ ఉపక్రమితుం శక్యః| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే ఛర్దిహృద్రోగతృష్ణాచికిత్సితం నామ షష్ఠోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 6||