10. grahaṇīdōṣacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

અતીસારચિકિત્સિતાદનન્તરં ગ્રહણીદોષચિકિત્સિતમુચ્યતે, નિદાનસામાન્યાત્| તથા ચ પ્રાગુક્તમ્ (હૃ. ચિ. અ. ૮/૧૬૪)-"અર્શોતિસારગ્રહણીવિકારાઃ" ઇત્યાદિ, અત આહ-

Adhikarana grahaNIdoShacikitsitAdhyAyaH (2-3) · Śloka 3

અથાતો ગ્રહણીદોષચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યમઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨|| )||૩||

સ૦-ગ્રહણ્યામાશ્રિતો દોષો ગ્રહણીદોષઃ,-તદાશ્રિતસ્થાનોદિતકારી વાતાદ્યન્યતમઃ, તસ્ય ચિકિત્સિતં ગ્રહણીદોષચિકિત્સિતમ્| શેષં પૂર્વવત્|

Adhikarana grahaNIdoShe~ajIrNavadatIsAravaccopacAraH (1) · Śloka 1

ગ્રહણીમાશ્રિતં દોષમજીર્ણવદુપાચરેત્| અતીસારોક્તવિધિના તસ્યામં ચ વિપાચયેત્||૧||

સ૦-ગ્રહણિમાશ્રિતં દોષમજીર્ણવદુપાચરેત્-તત્તુલ્યસાધનેન લઙ્ઘનો(નાદ્યુ)ક્તોપચારાદિનોપક્રમેત્| અતીસારોક્તવિધિના તસ્ય-ગ્રહણિદોષવતઃ પુંસો, યથાદોષમાં વિપાચયેત્|

Adhikarana vAtaje grahaNIdoShe yavAgvAdyannam (2) · Śloka 2

અન્નકાલે યવાગ્વાદિ પઞ્ચકોલાદિભિર્યુતમ્| વિતરેત્પટુલઘ્વન્નં પુનર્યોગાંશ્ચ દીપનાન્||૨||

સ૦-અન્નકાલે-સમ્યગ્ જાતાયં ક્ષુધિ, યવાગ્વાદ્યન્નં-પેયાવિલેપ્યોદનલક્ષણં, વિતરેત્-દદ્યાત્| કિમ્ભૂતમ્ ? પઞ્ચકોલાદિભિર્યુતમ્| આદિશબ્દેનાન્યૈરપ્યેવંપ્રકારૈર્દ્રવ્યૈર્દીપનાદિગુણયુક્તૈર્યુક્તમ્| તથા, પટુ-લવણમ્, લઘુ-ઉભયથા માત્રયા પ્રકૃત્યા ચ| પુનઃ-ભૂયો, દીપનાન્ ષાડવાદીન્ યોગાન્ વિતરેત્|

Adhikarana vAtaje sAme peyA, jalaM takraM ca (3) · Śloka 3

દદ્યાત્સાતિવિષાં પેયામામે સામ્લાં સનાગરામ્| પાનેઽતીસારવિહિતં વારિ તક્રં સુરાદિ ચ||૩||

સ૦-તથા, આમે સતિ પેયાં દદ્યાત્| કિમ્ભૂતામ્ ? નાગરાતિવિષાયુતામ્| તથા, સામ્લાં-ઈષદમ્લામ્| પાનેઽતીસારવિહિતં વારિ તક્રં સુરાદિ ચ સાત્મ્યાદિવશાદ્ યથાયોગ્યં તસ્મૈ દદ્યાત્|

Adhikarana vAtaje sAme takrasya tridoShaharatvam (4-5) · Śloka 5

ગ્રહણીદોષિણાં તક્રં દીપનગ્રાહિલાઘવાત્| પથ્યં, મધુરપાકિત્વાન્ન ચ પિત્તપ્રદૂષણમ્||૪|| કષાયોષ્ણવિકાશિત્વાદ્રૂક્ષત્વાચ્ચ કફે હિતમ્| વાતે સ્વાદ્વમ્લસાન્દ્રત્વાત્સદ્યસ્કમવિદાહિ તત્||૫||

સ૦-ગ્રહણિદોષિણાં તક્રં પથ્યમ્| કસ્માત્ ? દીપનગ્રાહિલાઘવાત્| દીપનગ્રાહિશબ્દયોરત્ર ભાવપ્રધાનયોર્નિર્દેશઃ, યથા "હ્યેકયોર્દ્વિવચનૈકવચને" ઇત્યત્ર| અત એવૈતૌ ભાવપ્રત્યાન્તેન લાઘવશબ્દેન સહ નિર્દિષ્ટૌ| ભાષ્યકારસ્ત્વાહ-"દ્વન્દ્વાત્પરો યઃ શ્રૂયતે સ સર્વૈઃ સમ્બધ્યતે|" ઇતિ| તેન દીપનગ્રાહિશબ્દયોરપિ ભવપ્રત્યયાર્થસમ્બન્ધો ભવતીતિ| મધુરપાકિત્વાત્ પિત્તપ્રદૂષણં ચ ન ભવતિ| નચપદેન પ્રકર્ષદૂષણં પિત્તસ્ય તક્રં નિષિધ્યતે| તેનાર્થાત્ કિઞ્ચિત્ પિત્તકરમિત્યુક્તં ભવતિ| કષાયોષ્ણવિકાશિત્વાદ્રૂક્ષત્વાચ્ચ કફે હિતમ્| તક્રં રૂક્ષત્વાચ્ચેતિ પૃથઙ્ક્ષિર્દેશાદ્રૂક્ષત્વસ્ય તક્રગતસ્ય યથા કફે હિતત્વં દ્રવ્યસ્વભાવાન્ન તથા કષાયાદીનામેતદ્ દ્યોતયતિ| વાતે સ્વાદ્વમ્લસાન્દ્રત્વાત્તક્રં પથ્યમ્| કિમ્ભૂતમ્ ? સદ્યસ્કં-સદ્યોવિલોડિતમ્, અત એવ ન વિદાહિ| નનુ, ગ્રહણીદોષિણાં તક્રં પથ્યમિત્યેતાવદસ્તુ| કિં હેતુનિર્દેશેન ? અત્રોચ્યતે| લઘ્વાદિગુણેભ્યઃ પ્રાઙ્ક્ષિરૂપિત્તેભ્યોઽધિકાન્ વિકાશિત્વમધુરપાકાદીનભિધાતું દીપનાદયોઽપિ તત્પ્રસઙ્ગાન્નિર્દિષ્ટાઃ| અપિ ચ, ગ્રહણીદોષિણાં તક્રં પથ્યમ્ યથા દીપનાદિગુણયોગાત્તથાન્યદપિ યદ્દ્રવ્યમેવંગુણં ગ્રહણીદોષચિકિત્સિતે નોક્તં તદપિ ગ્રહણીદોષિણાં પથ્યમિતિ હેતુનિર્દેશેન દ્યોત્યતે| દ્રવ્યસ્વભાવાત્તુ વિશેષેણ ગ્રહણીદોષિણાં તક્રં પથ્યમિતિ| એષ ચ ન્યાયોઽનત્રાપિ સહેતુકદ્રવ્યકથને યોજ્યઃ| કિઞ્ચ યત્તદોર્નિત્યાભિસમ્બન્ધાદેવંનિર્દેશાચ્ચાયમર્થોઽવતિષ્ઠતે,- યદેવંવિધં તક્રં તદ્ ગ્રહણીદોષિણાં પથ્યમ્, નાન્યાદ્રુશં યદનુદ્ધૃતસ્નેહમથવાઽર્ધોદ્ધૃતસ્નેહં તથાઽતિજાતત્વાદમ્લં તથાઽસદ્યસ્કં વિદાહિ ચ, તત્સર્વં ગ્રહણીદોષિણામપથ્યમેવ| તક્રે ચ રૂક્ષસ્વાદ્વમ્લાદયો ગુણાઃ પરસ્પરવિરુદ્ધા આપિ દ્રવ્યપ્રભાવાત્ કફવિજયિત્વં વાતવિજયિત્વં ચ યથાયોગં કુર્વન્ત્યેવ સ્વં સ્વં કર્મ, યથા સત્વરજસ્તમઃસંજ્ઞા ગુણાઃ|

Adhikarana vAtaje sAme amlAdicUrNam (6-7) · Śloka 7

ચતુર્ણાં પ્રસ્થમમ્લાનાં ત્ર્યૂષણાચ્ચ પલત્રયમ્| લવણાનાં ચ ચત્વારિ શર્કરાયાઃ પલાષ્ટકમ્||૬|| તચ્ચૂર્ણં શાકસૂપાન્નરાગાદિષ્વવચારયેત્| કાસાજીર્ણારુચિશ્વાસહૃત્પાણ્ડુપ્લીહગુલ્મનુત્||૭||

સ૦-અમ્લાનાં ચતુર્ણાં-કોલદાડિમવૃક્ષામ્લચુક્રિકાણાં, પ્રસ્થમ્| કેચિત્તુ વૃક્ષામ્લામ્લવેતસદાડિમબદરાણામિત્યાહુઃ| ત્રિકટુકાત્ પલત્રયમ્| લવણાનાં ચ ચત્વારિ પલાનિ| શરકરાયાઃ પલાન્યષ્ટૌ| તદેતચ્ચૂર્ણં શાકાદિષ્વવચારયેત્-મિશ્રયેત્| તચ્ચ કાસાદિજિત્|

Adhikarana vAtaje sAme nAgarAdikvAthakalkau, nAgaraharItakIcUrNe, vacAdicUrNam (8-9) · Śloka 9

નાગરાતિવિષામુસ્તં પાક્યમામહરં પિબેત્| ઉષ્ણામ્બુના વા તત્કલ્કં નાગરં વાઽથવાઽભયામ્||૮|| સસૈન્ધવમ્ વચાદિં વા તદ્વન્મદિરયાઽથવા| |૯|

સ૦-નાગરાદિ પાક્યં ક્વાથયિત્વાઽઽમઘ્નં પિબેત્| અથવા, તેષાં-નાગરાદીનાં, કલ્કમુષ્ણામ્બુના પિબેત્| અથવા, શુણ્ઠીમુષ્ણામ્બુના પિબેત્ હરીતકીં વ| વચાદિગણં વા સૈન્ધવાન્વિતં તદ્વત્-ઉષ્ણામ્બુના, પિબેત્| વચાદિમેવ મદિરયા વા પિબેત્|

Adhikarana vAtaje sAme sapravAhe biDalavaNAdi cUrNam (9-10) · Śloka 10

| વર્ચસ્યામે સપ્રવાહે પિબેદ્વા દાડિમામ્બુના||૯|| બિડેન લવણં પિષ્ટં બિલ્વચિત્રકનાગરમ્| સામે કફાનિલે કોષ્ઠરુક્કરે કોષ્ણવારિણા||૧૦||

સ૦-પુરીષ આમે તથા સપ્રવાહે બિડેનોપલક્ષિતં લવણં બિડલવણં પિષ્ટં દાડિમામ્બુના વા પિબેત્| સામે વાતકફે કોષ્ઠરુજાકરે બિલ્વાદીનિ કોષ્ણવારિણા પિબેત્|

Adhikarana vAtaje sAme kali~ggAdicUrNam pathyAdicUrNam (11-12) · Śloka 12

કલિઙ્ગહિઙ્ગ્વતિવિષાવચાસૌવર્ચલાભયમ્| છર્દિહૃદ્રોગશૂલેષુ પેયમુષ્ણેન વારિણા||૧૧|| પથ્યાસૌવર્ચલાજાજીચૂર્ણં મરિચસંયુતમ્| |૧૨|

સ૦-છર્દ્યાદિષુ કલિઙ્ગાદિકં કોષ્ણેન વારિણા પેયમ્| પથ્યાદિકં ચૂર્ણં સમરિચમુષ્ણજલેન પિબેત્| પૂર્વગુણમ્|

Adhikarana vAtaje sAme pippalyAdicUrNam (12-14) · Śloka 14

| પિપ્પલીં નાગરં પાઠાં સારિવાં બૃહતીદ્વયમ્||૧૨|| ચિત્રકં કૌટજં ક્ષારં તથા લવણપઞ્ચકમ્| ચૂર્ણીકૃતં દધિસુરાતન્મણ્ડોષ્ણામ્બુકાઞ્જિકૈઃ||૧૩|| પિબેદગ્નિવિવૃદ્ધ્યર્થં કોષ્ઠવાતહરં પરમ્| |૧૪|

સ૦-પિપ્પલ્યાદિકં સૂક્ષ્મરજીકૃતં દધ્યાદિભિરગ્નિદીપ્ત્યર્થં પિબેત્| તસ્યાઃ સુરાયા મણ્ડસ્તન્મણ્ડઃ| કોષ્ઠવાતહરં ચૈતચ્ચૂર્ણં સ્યાત્|

Adhikarana vAtaje sAme lavaNapa~jcakAdi guTikA (14-15) · Śloka 15

| પટુનિ પઞ્ચ દ્વૌ ક્ષારૌ મરિચં પઞ્ચકોલકમ્||૧૪|| દીપ્યકં હિઙ્ગુગુલિકા બીજપૂરરસે કૃતા| કોલદાડિમતોયે વા પરં પાચનદીપની||૧૫||

સ૦-લવણપઞ્ચકાદિભિર્ગુટિકા બીજપૂરરસે કૃતા કોલદાડિમજલે વા કૃતાઽતિશયેન પાચની દીપની ચ સ્યાત્|

Adhikarana vAtaje sAme tAlIsAdiguTikA (16-21) · Śloka 21

તાલીસપત્રચવિકામરિચાનાં પલં પલમ્| કૃષ્ણાતન્મૂલયોર્દ્વે દ્વે પલે શુણ્ઠી પલત્રયમ્||૧૬|| ચતુર્જાતમુશીરં ચ કર્ષાંશં શ્લક્ષ્ણચૂર્ણિતમ્| ગુડેન વટકાન્ કૃત્વા ત્રિગુણેન સદા ભજેત્||૧૭|| મદ્યયૂષરસારિષ્ટમસ્તુપેયાપયોનુપઃ| વાતશ્લેષ્માત્મનાં છર્દિગ્રહણીપાર્શ્વહૃદ્રુજામ્||૧૮|| જ્વરશ્વયથુપાણ્ડુત્વગુલ્મપાનાત્યયાર્શસામ્| પ્રસેકપીનસશ્વાસકાસાનાં ચ નિવૃત્તયે||૧૯|| અભયાં નાગરસ્થાને દદ્યાત્તત્રૈવ વિડ્ગ્રહે| છર્દ્યાદિષુ ચ પૈત્તેષુ ચતુર્ગુણસિતાન્વિતાઃ||૨૦|| પક્વેન વટકાઃ કાર્યા ગુડેન સિતયાઽપિ વા| પરં હિ વહ્નિસમ્પર્કાલ્લઘિમાનં ભજન્તિ તે||૨૧||

સ૦-તાલીસપત્રાદીનાં પ્રત્યેકં પલમ્| પિપ્પલી પલે દ્વે| પિપ્પલીમૂલસ્ય દ્વે| શુણ્ઠી પલત્રયમ્| ચતુર્જાતમુશીરં ચ પૃથક્ કર્ષભાગમ્| ગુડેન ત્રિગુણેન વટકાન્ કૃત્વા મદ્યાદીન્ પિબન્ સદા ભજેત્| કિમર્થમિત્યાહ-વાતકફાત્મકચ્છર્દ્યાદીનાં શાન્ત્યર્થમ્| તત્ર ચ (ત્રૈવ)-એતેષ્વેવ ચ વટકેષુ, વિડ્ગ્રહે-વિડ્વિબન્ધે સતિ, અભયાં નાગરસ્થાને દદ્યાત્| છર્દ્યાદિષુ પૂર્વોક્તેષુ પિત્તોદ્ભવેષુ સત્સુ ગુડવર્જં ચતુર્ગુણસિતયા યુક્તા વટકાઃ કાર્યાઃ| વટકાનાં વિધાનમાહ-પક્વેન ગુડેન વટકાઃ કાર્યાઃ, સિતયા વા પક્વયા કાર્યાઃ| કિમિતિ પક્વેન ક્રિયન્તે ? ઇત્યાહ-યસ્માત્કારણાદગ્નિસમ્પર્કાત્ તે-વટકાઃ, પરં લઘુત્વં ભજન્તિ| લઘોર્ભાવો લઘિમા, "પૃથ્વાદિભ્ય ઇમનિચ્|" "ટેઃ" ઇતિ ટિલોપઃ|

Adhikarana vAtaje nirAme ghRutam, nirUhabastiH, virecanam (22-24) · Śloka 24

સામચિકિત્સામુક્ત્વા નિરામચિકિત્સાં વિશેષેણાહ અથૈનં પરિક્વામં મારુતગ્રહણીગદમ્| દીપનીયયુતં સર્પિઃ પાયયેદલ્પશો ભિષક્||૨૨|| કિઞ્ચિત્સન્ધુક્ષિતે ત્વગ્નૌ સક્તવિણ્મૂત્રમારુતમ્| દ્વ્યહં ત્ર્યહં વા સંસ્નેહ્ય સ્વિન્નાભ્યક્તં નુરૂહયેત્||૨૩|| તત એરણ્ડતૈલેન સર્પિષા તૈલ્વકેન વા| સક્ષારેણાનિલે શાન્તે સ્રસ્તદોષં વિરેચયેત્||૨૪||

સ૦-મારુતગ્રહણીગદા વિદ્યન્તે યસ્યેતિ "અર્શઆદિત્વાત્(ભ્યોઽ)અચ્"| એનં-મારુતગ્રહણીગદવન્તં, દીપનીયૌષધયુતં-પઞ્ચકોલપ્રાયદ્રવ્યાન્વિતં, વહ્નિસન્ધુક્ષણાર્થમલ્પમાત્રયા ઘૃતં પાયયેત્| કિઞ્ચિત્સન્ધુક્ષિતે-મનાક્ સન્દીપિતે, ત્વગ્નૌ સતિ સક્તવિણ્મૂત્રપવનં નરં દ્વે દિને ત્રીણિ વા સસ્નેહ્ય-સ્નેહયિત્વા, અનન્તરં સ્વિન્નાભ્યક્તં કૃત્વા નિરુહયેત્| તતો-નિરુહાદનન્તરં, મારુતે શાન્તે સત્યેરણ્ડતૈલેનાથવા તૈલ્વકેન (હૃ.ચિ.અ.૨૯૧૩૨) ઘૃતેન સક્ષારેણ સ્રસ્તદોષં-પ્રચ્યુતદોષં, વિરેચયેત્|

Adhikarana vAtaje nirAme anuvAsanam, anantaraM laghvannam (25-26) · Śloka 26

શુદ્ધરૂક્ષાશયં બદ્ધવર્ચસ્કં ચાનુવાસયેત્| દીપનીયામ્લવાતઘ્નસિદ્ધતૈલેન તં તતઃ||૨૫|| નિરૂઢં ચ વિરિક્તં ચ સમ્યક્ચાપ્યનુવાસિતમ્| લઘ્વન્નપ્રતિસંયુક્તં સર્પિરભ્યાસયેત્પુનઃ||૨૬||

સ૦-શુદ્ધો રૂક્ષ આશયો યસ્ય સ એવમ્, તથા બદ્ધં વર્ચઃ-પુરીષં યસ્ય તમ્, શુદ્ધરૂક્ષાશયમિતિહેતૌ પ્રથમા, શુદ્ધરૂક્ષાશયત્વેન વદ્ધવર્ચસ્કમિત્યર્થઃ| તથાવિધં નરમનુવાસયેત્| કેન ? દીપનીયાનિ-નાગરાદીનિ, અમ્લનિ-વૃક્ષામ્લમાતુલુઙ્ગદાડિમાદીનિ, વાતઘ્નાનિ-કુષ્ઠરાસ્રૈરણ્ડાદીનિ, તૈર્દીપનીયામ્લવાતઘ્નૈઃ સિદ્ધતૈલેન| નિરૂઢં વિરિક્તં ચ વિધિના ચાનુવાસિતં માત્રયેત્યર્થઃ, સમ્યક્ ચાપ્યનુવાસિતં લઘ્વન્નપ્રતિસંયુક્તં પુનઃ સર્પિઃ શીલયેત્|

Adhikarana vAtaje nirAme pa~jcamUlAdighRutam (27-30) · Śloka 30

પઞ્ચમૂલાભયાવ્યોષપિપ્પલીમૂલસૈન્ધવૈઃ| રાસ્નાક્ષારદ્વયાજાજીવિડાઙ્ગશઠિભિર્ઘૃતમ્||૨૭|| શુક્તેન માતુલુઙ્ગસ્ય સ્વરસેનાર્દ્રકસ્ય ચ| શુષ્કમૂલકકોલામ્લચુક્રિકાદાડિમસ્ય ચ||૨૮|| તક્રમસ્તુસુરામણ્ડસૌવીરકતુષોદકૈઃ| કાઞ્જિકેન ચ તત્પક્વમગ્નિદીપ્તિકરં પરમ્||૨૯|| શૂલગુલ્મોદરશ્વાસકાસાનિલકફાપહમ્| |૩૦|

સ૦-પઞ્ચમૂલાદિભિઃ કલ્કૈર્દ્રવ્યૈઃ શુક્તાદિભિર્દ્રવદ્રવ્યૈઃ સામાન્યપરિભાષયા ઘૃતં પચેત્| પઞ્ચમૂલમિહ મહદ્ગ્રાહ્યમ્, સુતરાં વાતઘ્નત્વાત્| એતચ્ચ ઘૃતં પરમગ્નિદીપ્તિકરં શૂલાદિઘ્નમ્|

Adhikarana vAtaje nirAme bIjapUrakaghRutam (30) · Śloka 30

| સબીજપૂરકરસં સિદ્ધં વા પાયયેદ્ધૃતમ્||૩૦||

સ૦-બીજપૂરકરસેન સહ સિદ્ધં વા ઘૃતં પાયયેત્|

Adhikarana vAtaje nirAme aBya~jjanArthaM tailam (31) · Śloka 31

તૈલમભ્યઞ્જનાર્થં ચ સિદ્ધમેભિશ્ચલાપહમ્| |૩૧|

સ૦-એભિઃ પઞ્ચમૂલાદિભિર્ઘૃતૌષધૈઃ સિદ્ધં તૈલં વાઽભ્યઞ્જનાર્થં હિતમ્|

Adhikarana vAtaje shleShmAvRutavAtAdau cUrNam (31-32) · Śloka 32

| એતેષામૌષધાનાં વા પિબેચ્ચૂર્ણં સુખામ્બુના||૩૧|| વાતે શ્લેષ્માવૃતે સામે કફે વા વાયુનોદ્ધતે| |૩૨|

સ૦-એતેષામૌષધાનાં પઞ્ચમૂલાદીનાં ચૂર્ણમુષ્ણામ્બુના વા પિબેત્| કસ્યામવસ્થાયામિત્યાહ-વાતે| કિમ્ભૂતે? શ્લેષ્માવૃતે, તથા સામે કફે વા, વાતેનોદ્ધતે સામે વા|

Adhikarana pittaje grahaNIdoShe vamanavirekau tiktAdyannaM cUrNasnehASca (32-33) · Śloka 33

અધુના પિત્તગ્રહણીરોગચિકિત્સામાહ | અગ્નેર્નિર્વાપકં પિત્તં રેકેણ વમનેન વા||૩૨|| હત્વા તિક્તલઘુગ્રાહિદીપનૈરવિદાહિભિઃ| અન્નૈઃ સન્ધુક્ષયેદગ્નિં ચૂર્ણૈઃ સ્નેહૈશ્ચ તિક્તકૈઃ||૩૩||

સ૦-અગ્નિપિત્તયોર્ગ્રહણ્યાશ્રયત્વાદ્ દ્રવત્વાચ્ચ યદગ્નેઃ પ્લાવકં પિત્તમૂર્ધ્વાધઃ પ્રપન્નં તદ્યથાસન્નદેશં વમનેન વિરેકેણ વા હત્વા, આનન્તરં તમગ્નિમન્નૈસ્તિક્તલઘુગ્રાહિદીપનૈઃ સન્ધુક્ષયેત્| કિમ્ભૂતૈઃ ? અવિદાહિભિઃ,-ન તુ સામાન્યેન દીપનૈઃ| ન કેવલમેવંવિધૈરન્નૈરગ્નિં સન્ધુક્ષયેત્, તથા ચ ચૂર્ણૈઃ સ્નેહૈશ્ચ તં સન્ધુક્ષયેત્| કિમ્ભૂતૈઃ ? તિક્તકૈઃ-તિક્તદ્રવ્યભૂયિષ્ઠૈશ્ચૂર્ણૈસ્તિક્તદ્રવ્યસાધિતૈઃ સ્નેહૈશ્ચ|

Adhikarana pittaje grahaNIdoShe paTolAdi cUrNam (34-37) · Śloka 37

પટોલનિમ્બત્રાયન્તીતિક્તાતિક્તકપર્પટમ્| કુટજત્વક્ફલં મૂર્વા મધુશિગ્રુફલં વચા||૩૪|| દાર્વીત્વક્પદ્મકોશીરયવાનીમુસ્તચન્દનમ્| સૌરાષ્ટ્ર્યતિવિષાવ્યોષત્વગેલાપત્રદારુ ચ||૩૫|| ચૂર્ણિતં મધુના લેહ્યં પેયં મદ્યૈર્જલેન વા| હૃત્પાણ્ડુગ્રહણીરોગગુલ્મશૂલારુચિજ્વરાન્||૩૬|| કામલાં સન્નિપાતં ચ મુખરોગાંશ્ચ નાશયેત્| |૩૭|

સ૦-મધુશિગ્રુઃ-સોભાઞ્જનકવિશેષઃ, તસ્ય ફલં શ્વેતમરિચાખ્યમ્| એતત્પટોલાદિકં ચૂર્ણિતં મધુના લેહ્યમથવા જલેન પેયં મદ્યૈર્વા| તચ્ચ હૃદ્રોગાદીન્ નાશયેત્|

Adhikarana pittaje grahaNIdoShe BUnimbAdi cUrNam (37-39) · Śloka 39

| ભૂનિમ્બકટુકામુસ્તાત્ર્યૂષણેન્દ્રયવાન્ સમાન્||૩૭|| દ્વૌ ચિત્રકાદ્વત્સકત્વગ્ભાગાન્ ષોડશ ચૂર્ણયેત્| ગુડશીતામ્બુના પીતં ગ્રહણીદોષગુલ્મનુત્||૩૮|| કામલાજ્વરપાણ્ડુત્વમેહારુચ્યતિસારજિત્| |૩૯|

સ૦-ભૂનિમ્બાદ્યાન્ સમભાગાન્ ચિત્રકાત્ દ્વૌ કુટજત્વચાં ષોડશ ભાગાંશ્ચૂર્ણયેત્| તદેતચ્ચૂર્ણં ગુડયુતેન શીતામ્બુના પીતં ગ્રહણીરોગાદિહરમ્|

Adhikarana pittaje grahaNIdoShe nAgarAdicUrNam (39-41) · Śloka 41

| નાગરાતિવિષામુસ્તાપાઠાબિલ્વં રસાઞ્જનમ્||૩૯|| કુટજત્વક્ફલં તિક્તા ધાતકી ચ કૃતં રજઃ| ક્ષૌદ્રતણ્ડુલવારિભ્યાં પૈત્તિકે ગ્રહણીગદે||૪૦|| પ્રવાહિકાર્શોગુદરુગ્રક્તોત્થાનેષુ ચેષ્યતે| |૪૧|

સ૦-નાગરાદિદ્રવ્યં ચૂર્ણિતં ક્ષૌદ્રતણ્ડુલજલાભ્યાં સહ પૈત્તિકગ્રહણીરોગ ઇષ્યતે, પ્રવાહિકાદિષુ ચ|

Adhikarana pittaje grahaNIdoShe candanAdighRutam, kuShThoktaMtiktakaghRutam (41-44) · Śloka 44

| ચન્દનં પદ્મકોશીરં પાઠાં મૂર્વાં કુટન્નટમ્||૪૧|| ષડ્ગ્રન્થાસારિવાસ્ફોતાસપ્તપર્ણાટારૂષકાન્| પટોલોદુમ્બરાશ્વત્થવટપ્લક્ષકપીતનાન્||૪૨|| કટુકાં રોહિણીં મુસ્તાં નિમ્બં ચ દ્વિપલાંશકાન્| દ્રોણેઽપાં સાધયેત્તેન પચેત્સર્પિઃ પિચૂન્મિતૈઃ||૪૩|| કિરાતતિક્તેન્દ્રયવવીરામાગધિકોત્પલૈઃ| પિત્તગ્રહણ્યાં તત્પેયં કુષ્ઠોક્તં તિક્તકં ચ યત્||૪૪||

સ૦-ચન્દનાદિદ્રવ્યં પ્રત્યેકં દ્વિપલાંશકમપાં દ્રોણે પચેત્| તેન ક્વાથેન પિચુપ્રમાણૈશ્ચ કિરાતતિક્તાદિભિઃ કલ્કૈઃ સર્પિઃ પચેત્| કુટન્નટઃ-શ્યોનાકઃ| આસ્ફોતા-ઉત્પલસારિવા| કપીતનો-વાનીરઃ| અત્ર ચ સર્પિઃપ્રમાણં ક્વાથાપેક્ષયા દ્વાત્રિંશત્પલાનિ કલ્પ્યાનિ, ન તુ કલ્કાપેક્ષયા પઞ્ચ પલાનિ| ક્વાથાદિદ્રવદ્રવ્યસ્ય સ્નેહપાકે પ્રાધાન્યાત્| યતઃ ક્વાથાદિદ્રવમન્તરેણ સ્નેહપાકોઽપિ નોપપદ્યતે, ન તુ તથા કલ્કં વિના| તસ્માત્ ક્વાથસ્ય પ્રાધાન્યાત્ ક્વાથાપેક્ષયૈવ સર્પિર્ગ્રાહ્યમ્| તત્-એતદ્ઘૃતં, પિત્તગ્રહણ્યાં પેયમ્| યચ્ચ કુષ્ઠચિકિત્સિતે (ચિ. અ. ૧૯/૨) ગદિતં તિક્તકં ઘૃતં તચ્ચ પેયમ્| ચશબ્દો મહાતિક્તકસ્યાપિ ગ્રહણાર્થઃ|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe vamanam, kaTvamlAdiBiragnivardhanam (45) · Śloka 45

ગ્રહણ્યાં શ્લેષ્મદુષ્ટાયાં તીક્ષ્ણૈઃ પ્રચ્છર્દને કૃતે| કટ્વમ્લલવણક્ષારૈઃ ક્રમાદગ્નિં વિવર્ધયેત્||૪૫||

સ૦-શ્લેષ્મદુષ્ટાયાં ગ્રહણ્યાં તીક્ષ્ણૈર્દ્રવ્યૈઃ પ્રચ્છર્દને-વમને, કૃતે સતિ પ્રથમં કટ્વમ્લલવણક્ષારૈરગ્નિં વિવર્ધયેત્|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe pa~jcakolAdisiddhaM peyAdyannam (46) · Śloka 46

પઞ્ચકોલાભયાધાન્યપાઠાગન્ધપલાશકૈઃ| બીજપૂરપ્રગાઢૈશ્ચ સિદ્ધૈઃ પેયાદિ કલ્પયેત્||૪૬||

સ૦-પઞ્ચકોલાદિભિઃ સિદ્ધૈઃ-ક્વથિતૈઃ, પેયાદિકં કલ્પયેત્| ગન્ધપલાશં-ગન્ધપત્રમ્|

Adhikarana shleShmaje madhUkapuShpAdyAsavaH (47-50) · Śloka 50

દ્રોણં મધૂકપુષ્પાણાં વિડઙ્ગં ચ તતોઽર્ધતઃ| ચિત્રકસ્ય તતોઽર્ધં ચ તથા ભલ્લાતકાઢકમ્||૪૭|| મઞ્જિષ્ઠાઽષ્ટપલં ચૈતજ્જલદ્રોણત્રયે પચેત્| દ્રોણશેષં શૃતં શીતં મધ્વર્ધાઢકસંયુતમ્||૪૮|| એલામૃણાલાગુરુભિશ્ચન્દનેન ચ રૂષિતે| કુમ્ભે માસં સ્થિતં જાતમાસવં તં પ્રયોજયેત્||૪૯|| ગ્રહણીં દીપયત્યેષ બૃંહણઃ પિત્તરક્તનુત્| શોષકુષ્ઠકિલાસાનાં પ્રમેહાણાં ચ નાશનઃ||૫૦||

સ૦-મધૂકકુસુમાનાં દ્રોણમ્| તતો-મધૂકપુષ્પેભ્યઃ, અર્ધેન વિડઙ્ગમ્| તતો-વિડઙ્ગાત્, ચિત્રકસ્યાર્ધમ્| ભલ્લાતકસ્ય ચાઢકમ્| મઞ્જિષ્ઠાયાઃ પલાન્યષ્ટૌ| એતત્સર્વં પાનીયદ્રોણત્રયે પચેત્| એતચ્ચ દ્રોણશેષં શૃતં શીતં મધુનોઽર્ધાઢકેન સંયુક્તમેલાદિભિઃ કુમ્મે રૂષિતે-લિપ્તે, માસં સ્થિતં તં-એવંવિધં જાતં, આસવં પ્રયોજયેત્| એષઃ-આસવો, ગ્રહણીં દીપયતિ બૃંહણો રક્તપિત્તાદિનાશનઃ|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe madhUkapuShpasvarasAsavaH (51-52) · Śloka 52

મધૂકપુષ્પસ્વરસં શૃતમર્ધક્ષયીકૃતમ્| ક્ષૌદ્રપાદયુતં શીતં પૂર્વવત્સન્નિધાપયેત્||૫૧|| તત્પિબન્ ગ્રહણીદોષાન્ જયેત્સર્વાન્ હિતાશનઃ| |૫૨|

સ૦-મધૂકપુષ્પાણાં કુડવસ્વરસં ચ ક્વથિતમર્ધક્ષયીકૃતં-અર્ધાવશેષં, શીતં માક્ષિકચતુર્થભગયુતં પૂર્વવત્-પૂર્વેણ તુલ્યમેલાદિરૂષિતે ભાણ્ડે માસં યાવત્, સન્નિધાપયેત્-સમ્યક્ સ્થાપયેત્| "મધૂકપુષ્પકુડવં" ઇત્યાદિ યોઽયં પરિમાણનિર્દેશઃ સ ઇહ માત્રાદિક્પ્રદર્શનપરઃ| અનયા દિશાઽયં સન્ધાતવ્યો બહુઃ, ન ત્વેતાવાન્| અન્યથા હ્યલ્પસમ્ભૃતત્વાદયમાસવો ન શોભનઃ સ્યાત્| અન્યત્ર ત્વાસવારિષ્ટલેહાદૌ પરિપૂર્ણત્વાત્ યથાનિર્દિષ્ટૈવ માત્રા યથોક્તગુણકલાપં કરોતિ, ન ન્યૂનાધિકેતિ વેદ્યમ્| તત્ એતત્, પિબન્નાતુરો હિતભોજી સન્ સર્વાન્ ગ્રહણીદોષાન્ જયતિ|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe drAkShAdisvarasAsavAH (52) · Śloka 52

| તદ્વદ્દ્રાક્ષેક્ષુખર્જૂરસ્વરસાનાસુતાન્ પિબેત્||૫૨||

સ૦-[તદ્વત્-] યથૈષ મધૂકપુષ્પક્વાથ આસુતસ્તથૈવ, દ્રાક્ષાદિસ્વરસાનાસુતાન્ પિબેત્| યથા ચ મધૂકપુષ્પાણાં ક્વાથ આદિષ્ટો ગ્રન્થકૃતા તથૈવ દ્રાક્ષાદીનાં સ્વરસાભવે ક્વાથો ગ્રાહ્યાઃ, તસ્ય દિક્પ્રદર્શનપરત્વાત્|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe hi~ggvAdikShAraH (53-56) · Śloka 56

હિઙ્ગુતિક્તાવચામાદ્રીપાઠેન્દ્રયવગોક્ષુરમ્| પઞ્ચકોલં ચ કર્ષાંશં પલાંશં પટુપઞ્ચકમ્||૫૩|| ઘૃતતૈલદ્વિકુડવે દધ્નઃ પ્રસ્થદ્વયે ચ તત્| આપોથ્ય ક્વાથયેદગ્નૌ મૃદાવનુગતે રસે||૫૪|| અન્તર્ધૂમં તતો દગ્ધ્વા ચૂર્ણીકૃત્ય ઘૃતાપ્લુતમ્| પિબેત્પાણિતલં તસ્મિન્ જીર્ણે સ્યાન્મધુરાશનઃ||૫૫|| વાતશ્લેષ્મામયાન્ સર્વાન્ હન્યાદ્વિષગરાંશ્ચ સઃ| |૫૬|

સ૦-હિઙ્ગ્વાદિ કર્ષપ્રમાણં લવણાનિ પઞ્ચ પલપ્રમાણાનિ| તદેતદ્ઘૃતતૈલયોઃ કુડવદ્વયે દધિપ્રસ્થદ્વયે ચાપોથ્ય-સઙ્ક્ષુદ્ય, મૃદાવગ્નૌ ક્વાથયેત્| રસે ચાનુગતે-પ્રવિષ્ટે સતિ, અનન્તરમન્તર્ધૂમં કલશે દગ્ધ્વા તતશ્ચૂર્ણીકૃત્ય કર્ષમાત્રં ઘૃતાલોડિતં પિબેત્| તસ્મિન્ જીર્ણે મધુરભોજી સ્યાત્| સ ચ-ક્ષારો, વાતકફરોગાદીન્ હન્તિ|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe BUnimbAdikShAraH (56-57) · Śloka 57

| ભૂનિમ્બં રોહિણીં તિક્તાં પટોલં નિમ્બપર્પટમ્||૫૬|| દગ્ધ્વા માહિષમૂત્રેણ પિબેદગ્નિવિવર્ધનમ્| |૫૭|

સ૦-ભુનિમ્બાદીનિ દગ્ધ્વા માહિષમૂત્રેણ પિબેત્| તચ્ચ પીતં વહ્નિં વર્ધયતિ|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe haridrAdikShAraH (57-58) · Śloka 58

| દ્વે હરિદ્રે વચા કુષ્ઠં ચિત્રકઃ કટુરોહિણી||૫૭|| મુસ્તા ચ છાગમૂત્રેણ સિદ્ધઃ ક્ષારોઽગ્નિવર્ધનઃ| |૫૮|

સ૦-કટુરોહિણી-કટુકા| હરિદ્રાદ્વયાદેશ્છાગમૂત્રેણ સિદ્ધઃ પૂર્વવદગ્નિવૃદ્ધિકૃત્ ક્ષારઃ|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe sudhAkANDAdikShAraguTikA (58-60) · Śloka 60

| ચતુષ્પલં સુધાકાણ્ડાત્રિપલં લવણત્રયાત્||૫૮|| વાર્તાકકુડવં ચાર્કાદષ્ટૌ દ્વે ચિત્રકાત્પલે| દગ્ધ્વા રસેન વાર્તાકાદ્ગુટિકા ભોજનોત્તરાઃ||૫૯|| ભુક્તમન્નં પચન્ત્યાશુ કાસશ્વાસાર્શસાં હિતાઃ| વિસૂચિકાપ્રતિશ્યાયહૃદ્રોગશમનાશ્ચ તાઃ||૬૦||

સ૦-સુધાસ્તમ્ભાચ્ચત્વારિ પલાનિ, લવણત્રયાત્રીણિ પલાનિ, પક્વશુષ્કવાર્તાકકુડવમ્, અર્કાદષ્ટૌ પલાનિ, ચિત્રકપલે દ્વે, એતત્સર્વં દગ્ધ્વા, તતો વાર્તાકાનાં રસેન કૃતા ગુલિકા ભુક્તં ઉપયુક્તં, ભોજનં પચન્ત્યાશુ| કાસાદિભ્યો હિતાઃ| વિસૂચિકાદિઘ્ન્યશ્ચ સ્મૃતાઃ|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe mAtulu~ggAdicUrNam (61-62) · Śloka 62

માતુલુઙ્ગશઠીરાસ્નાકટુત્રયહરીતકિ| સ્વર્જિકાયાવશૂકાખ્યૌ ક્ષારૌ પઞ્ચપટૂનિ ચ||૬૧|| સુખામ્બુપીતં તચ્ચૂર્ણં બલવર્ણાગ્નિવર્ધનમ્| |૬૨|

સ૦-માતુલુઙ્ગાદિકં ચૂર્ણમુષ્ણોદકેન પીતં બલાદિવર્ધનમ્|

Adhikarana shleShmaje savAte mAtulu~ggAdighRutam, dhAnvantarAdighRutAni (62-63) · Śloka 63

| શ્લૈષ્મિકે ગ્રહણીદોષે સવાતે તૈર્ઘૃતં પચેત્||૬૨|| ધાન્વન્તરં ષટ્પલં ચ ભલ્લાતકઘૃતાભયમ્| |૬૩|

સ૦-શ્લૈષ્મિકે ગ્રહણીદોષે વાતાન્વિતે તૈઃ-માતુલુઙ્ગાદિભિઃ, ઘ્રુતં પચેત્| અથવા, ધાન્વન્તરં ઘૃતં-પ્રમેહચિકિત્સિતે "દશમૂલશઠી" (ચિ. અ. ૧૨/૧૯) ઇત્યાદિકમ્| ષટ્પલં-રાજયક્ષ્યચિકિત્સિતે "પઞ્ચકોલયવક્ષાર" (ચિ. અ. ૫/૨૨) ઇત્યાદિકમ્| ભલ્લાતકઘૃતં-ગુલ્મોક્તં "ભલ્લાતકાનાં દ્વિપલં" (ચિ. અ. ૧૪/૮૦) ઇત્યાદિકમ્| અભય્ઘૃતં-ઉદરચિકિત્સિતે "હરીતકીસૂક્ષ્મરજઃ" (ચિ. અ. ૧૫/૨૮) ઇત્યાદિકમ્|

Adhikarana shleShmaje savAte biDAdikShAraghRutam (63-65) · Śloka 65

| બિડકાચોષલવણસ્વર્જિકાયાવશૂકજાન્||૬૩|| સપ્તલાં કણ્ટકારીં ચ ચિત્રકં ચૈકતો દહેત્| સપ્તકૃત્વઃ સ્રુતસ્યાસ્ય ક્ષારસ્યાર્ધાઢકે પચેત્||૬૪|| આઢકં સર્પિષઃ પેયં તદગ્નિબલવૃદ્ધયે| |૬૫|

સ૦-બિડલવણં કાચલવણં-કૃષ્ણલવણં, ક્ષારલવણં સ્વર્જિકાદીંશ્ચૈકસ્મિન્ કૃત્વા દહેત્| સપ્તવારાનસ્ય ક્ષારસ્ય સ્રુતસ્ય ચાર્ધાઢકે સર્પિષ આઢકં પચેત્| તદ્ઘૃતમગ્નિબલાદિવૃદ્ધયે પેયમ્|

Adhikarana sanipAtaje grahaNIdoShe pa~jcakarmANi (65) · Śloka 65

| નિચયે પઞ્ચકર્માણિ યુઞ્જ્યાચ્ચૈતદ્યથાબલમ્||૬૫||

સ૦-નિચયે-સન્નિપાતજે ગ્રહણીદોષે, પઞ્ચકર્માણિ-વમનવિરેચનાસ્થાપનાનુવાસનનસ્યાનિ, યથાબલં યુઞ્જ્યાત્| યદ્યપિ શિરોવિરેચનાખ્યસ્ય કર્મણો બાહુલ્યેન ગ્રહણીદોષે પ્રયોજનં ન તથા દૃશ્યતે યથા વમનાદીનામ્, તથાઽપિ ભૂયસ્ત્વમુરરીકૃત્ય પઞ્ચકર્માણીત્યુક્તમ્| ચશબ્દાદ્યદેતદ્ધહણીત્રયે પ્રતિદોષમાશ્રિત્યોક્તં કર્મ તદપિ નિચયોત્થે ગ્રહણીદોષે યુઞ્જ્યાત્|

Adhikarana mandAgnau pratidoShaM pratyavasthaM ca cikitsitam (66-68) · Śloka 68

ઇતિ ગ્રહણિદોષસ્ય ચતુર્વિધસ્ય ચિકિત્સામાભિધાયેદાનીં પ્રતિપુરુષં પ્રતિદોષં મન્દાગ્નિત્વમાશ્રિત્ય યથાવસ્થં ચિકિત્સિતં નિર્દિશન્નાહ પ્રસેકે શ્લૈષ્મિકેઽલ્પાગ્નેર્દીપનં રૂક્ષતિક્તકમ્| યોજ્યં કૃશસ્ય વ્યત્યાસાત્સ્નિગ્ધરૂક્ષં કફોદયે||૬૬|| ક્ષીણક્ષામશરીરસ્ય દીપનં સ્નેહસંયુતમ્| દીપનં બહુપિત્તસ્ય તિક્તં મધુરકૈર્યુતમ્||૬૭|| સ્નેહોઽમ્લલવણૈર્યુક્તો બહુવાતસ્ય શસ્યતે| |૬૮|

સ૦-પ્રસેકો દ્વિવિધઃ-વાતિકઃ શ્લૈષ્મિકશ્ચ| તત્ર મન્દાગ્નેઃ શ્લૈષ્મપ્રકોપજે પ્રસેકે દીપનં રૂક્ષતિક્તં યદ્ દ્રવ્યં તત્પ્રયોજ્યમ્, ન ઘૃતં નાપિ મધુરામ્લલવણાદિકમ્| શ્લેષ્મજપ્રસેકસ્ય ચ લક્ષણમ્ (હૃ.ચિ.અ.૫/૬૩)- "શ્લેષ્મણોઽતિપ્રસેકેન વાયુઃ શ્લેષ્માણમસ્યતિ|" ઇત્યાદિ| કૃશસ્ય પુનર્મન્દાગ્નેઃ કફોદયે સતિ વ્યત્યાસાત્ પર્યાયેણ વ્યતિકર્મવ્યવહારાર્થઃ| વ્યત્યાસાત્ સ્નિગ્ધરૂક્ષં યોજ્યમ્,-સ્નિગ્ધં યોજયિત્વા રૂક્ષં યોજ્યં રૂક્ષં યોજયિત્વા સ્નિગ્ધં યોજ્યમિત્યર્થઃ| યદિ હિ કૃશે બહુકફે રૂક્ષે ચ નરે રૂક્ષમેવ યુઞ્જ્યાત્, તતો રૂક્ષે કેવલે યુજ્યમાને કાર્શ્યસ્ય વૃદ્ધિઃ સ્યાત્| અથ સ્નેહમેવ યુઞ્જયાત્, તતઃ સ્નેહે કેવલે યુજ્યમાને કફવૃદ્ધિઃ સ્યાત્| ઇતિ વ્યત્યાસેન સ્નિગ્ધરૂક્ષમુપયોજ્યમ્| ક્ષીણક્ષામશરીરસ્ય તુ કફોદયે દીપનં દ્રવ્યં-પઞ્ચકોલાદિકં, સ્નેહૈઃ-ઘૃતાદિભિઃ, સંયુતં સ્નેહસંયુક્તં યુઞ્જ્યાત્| બહુપિત્તસ્ય મન્દાગ્રેસ્તિક્તં મધુરકૈર્દ્રવ્યૈર્યુક્તં દીપનં યોજ્યમ્| બહુવાતસય્ મન્દાગ્નેર્નરસ્ય સ્નેહોઽમ્લલવણૈર્યુક્તઃ પ્રાયેણ શસ્યતે|

Adhikarana mandAgnau sneha eva shreShThaM BeShajam (68-69) · Śloka 69

સ્નેહસ્ય મન્દાગ્નિવિષયેભ્યોઽન્યદ્રવ્યેભ્યઃ પ્રાયેણ પ્રાધાન્યં સર્વપુરુષં પ્રતિ દ્યોતયિતુમિદં બ્રૂતે | સ્નેહમેવ પરં વિદ્યાદ્દુર્બલાનલદીપનમ્||૬૮|| નાલં સ્નેહસમિદ્ધસ્ય શમાયાન્નં સુગુર્વપિ| |૬૯|

સ૦-એવેત્યવધારણે| પરં-પ્રધાનં, સ્નેહમેવ મન્દાગ્રેર્વિદ્યાત્, ન તતોઽન્યદ્ દ્રવ્યમ્| તસ્માન્મન્દાગ્નેર્દોષપ્રતિપક્ષભુતૈરૌષધૈર્યુક્તઃ સ્નેહો બાહુલ્યેન પથ્યઃ| અત એવેદં કારણં નિર્દિશન્નાહ-નાલમિત્યાદિ| યસ્માત્ સ્નેહોદ્દીપિતસ્યાગ્રેઃ સુષ્ઠુ ગુર્વપ્યન્નં શમાય નાલં-પર્યાપ્તમ્| તસ્માત્ સ્નેહ એવ દુર્બલાનલદીપનાય શ્રેષ્ઠઃ|

Adhikarana mandAgnau kaphe kShINe ghRutam (69-71) · Śloka 71

| યોઽઽલ્પાગ્નિત્વાત્કફે ક્ષીણે વર્ચઃ પક્વમપિ શ્લથમ્||૬૯|| મુઞ્ચેત્પટ્વૌષધયુતં સ પિબેદલ્પશો ઘૃતમ્| તેન સ્વમાર્ગમાનીતઃ સ્વકર્મણિ નિયોજિતઃ||૭૦|| સમાનો દીપયત્યગ્નિમગ્નેઃ સન્ધુક્ષકો હિ સઃ| |૭૧|

સ૦-યઃ-નરઃ, અલ્પાગ્નિત્વાત્કફે ક્ષીણે સતિ પુરીષં પક્વમપિ શિથિલં મુઞ્ચેત્, સઃ-નરઃ, અલ્પમલ્પં ઘૃતં પિબેત્| કિમ્ભુતમ્ ? પટ્વૌષધયુતં-સૈન્ધવશુણ્ઠીયુક્તમ્| તેન-સર્પિષા, સમાનઃ સ્વમાર્ગમાનીય સ્વકર્મણિ-અન્નપચનાખ્યે, નિયોજિતોઽગ્નિં સન્દીપયતિ| યતોઽસૌ-સમાનઃ, અગ્ને સન્ધુક્ષકઃ|

Adhikarana mandAgnau kaThinamale lavaNaghRutam (71-72) · Śloka 72

| પુરીષં યશ્ચ કૃચ્છ્રેણ કઠિનત્વાદ્વિમુઞ્ચતિ||૭૧|| સ ઘૃતં લવણૈર્યુક્તં નરોઽન્નાવગ્રહં પિબેત્| |૭૨|

સ૦-યશ્ચ-પુરુષઃ, પુરીષં કાઠિન્યાત્-સંહતત્વાદ્ધેતોઃ,કૃચ્છ્રેણ મુઞ્ચતિ| સઃ-નરઃ, લવણૈઃ પઞ્ચભિર્યુક્તં ઘૃતં પિબેત્| કિમ્ભૂતમ્ ? અન્નાવગ્રહં,-અન્નેનાવગ્રહઃ સહસોર્ધ્વકાયગમનપ્રતિબન્ધોઽવષ્ટમ્ભો યસ્ય તદેવમ્| ઘૃતં પીત્વાઽન્નં ભોક્તવ્યમિત્યર્થઃ|

Adhikarana mandAgnau rUkShatve dIpanaM ghRutaM tailaM vA (72) · Śloka 72

| રૌક્ષ્યાન્મન્દેઽનલે સર્પિસ્તૈલં વા દીપનૈઃ પિબેત્||૭૨||

સ૦-રૌક્ષ્યાદ્ધેતોર્મન્દેઽગ્નૌ સતિ સર્પિરથવા તૈલં દીપનીયૈર્યુતં પિબેત્|

Adhikarana mandAgnau snehAtiyoge kShArAdayaH (73) · Śloka 73

ક્ષારચૂર્ણાસવારિષ્ટાન્ મન્દે સ્નેહાતિપાનતઃ| |૭૩|

સ૦-સ્નેહાતિપાનાદ્ધેતોર્મન્દેઽગ્નૌ સતિ ક્ષારાદીન્ પિબેત્|

Adhikarana mandAgnau udAvartaje nirUhasneha bastayaH (73) · Śloka 73

| ઉદાવર્તાત્તુ યોક્તવ્યા નિરૂહસ્નેહબસ્તયઃ||૭૩||

સ૦-ઉદાવર્તાત્પુનર્મન્દેઽગ્નૌ સતિ નિરૂહસ્નેહબસ્તયઃ પ્રયોક્તવ્યાઃ|

Adhikarana mandAgnau doShAtivRuddhije SuddhiH peyAdikramaSca (74) · Śloka 74

દોષાતિવૃધ્દ્યા મન્દેઽગ્નૌ સંશુદ્ધોઽન્નવિધિં ચરેત્| |૭૪|

સં-દોષાઽતિવૃદ્ધયા મન્દેઽગ્નૌ સતિ વમનવિરેચનાદિભિર્હૃ તદોષઃ કૃતસંશુદ્ધિરન્નવિધિં-પેયાદિક્રમં, આચરેત્|

Adhikarana mandAgnau vyAdhimuktasya GRutameva (74) · Śloka 74

| વ્યાધિમુક્તસ્ય મન્દેઽગ્નૌ સર્પિરેવ તુ દીપનમ્||૭૪||

સ૦-વ્યાધિમુક્તસ્ય મન્દેઽગ્નૌ સર્પિરેવ દીપનં સ્યાત્, નાન્યત્તથદ્રવ્યમ્|

Adhikarana mandAgnau adhvAdije yavAgUghRutam (75) · Śloka 75

અધ્વોપવાસક્ષમત્વૈર્યવાગ્વા પાયયેદ્ધૃતમ્| અન્નાવપીડિતં બલ્યં દીપનં બૃહણં ચ તત્||૭૫||

સ૦-અધ્વોપવાસક્ષામત્વૈર્મન્દેઽગ્નૌ યવાગ્વા સહ ઘૃતં પાયયેત્, વૈદ્ય ઇતિ શેષઃ| કિમ્ભૂતમ્ ? અન્નેનાવપીડિતમન્નાવપીડિતમ્, મધ્યભક્તં ઘૃતમિત્યર્થઃ| એવં પીતં બલ્યં બૃહણં દીપનં ચ તદ્ભવતિ|

Adhikarana mandAgnau dIrghakAlaje sAmlA mAMsarasAH (76-77) · Śloka 77

દીર્ઘકાલપ્રસઙ્ગાત્તુ ક્ષામક્ષીણકૃશાન્નરાન્| પ્રસહાનાં રસૈઃ સામ્લૈર્ભોજયેત્પિશિતાશિનામ્||૭૬|| લઘૂષ્ણકટુશોધિત્વાદ્ દીપયન્ત્યાશુ તેઽનલમ્| માંસોપચિતમાંસત્વાત્પરં ચ બલવર્ધનાઃ||૭૭||

સ૦-દીર્ઘકાલપ્રસઙ્ગાત્તુ મન્દેઽગ્નૌ સત્યસમ્યગાહારરસપરિણત્યા હેતુભૂતયા ક્ષામક્ષીણકૃશાન્નરાન્ પિશિતાશિનાં-પ્રસહાદીનાં, રસૈઃ સામ્લૈર્ભોજયેત્| કસ્માત્તાનેતાન્ ભોજયેત્? ઇત્યાહ-લઘૂષ્ણેત્યાદિ| લઘુત્વાદુષ્ણત્વાત્કટુત્વાચ્છોધનત્વાચ્ચ તે રસાઃ શીઘ્રમગ્નિં દીપયન્તિ| ભાવપ્રધાનનિર્દેશઃ પૂર્વવચ્ચાત્ર યોજ્યઃ| નનુ, પ્રાગભ્યધાયિ (હૃ. સૂ. અ. ૬/૬૧)- "ગુરુષ્ણસ્નિગ્ધમધુરા વર્ગાશ્ચાતો યથોત્તરમ્|" ઇતિ| ઇહ ચ પ્રસહાનાં લઘુત્વમુચ્યતે| તદિમે વચસી પરસ્પરં વ્યાઘ્નાતે| અત્ર બ્રૂમઃ| લાઘવશબ્દોઽત્ર ક્રિયાવિશેષાર્થઃ| ધાવનપ્લવનલઙ્ઘનાદિકા ચેષ્ટા, તસ્યાઃ પાટવવિશેષો લાઘવમ્| યથા ચ પ્રાગધ્યગીષ્ટ (હૃ. સૂ. અ. ૨/૧૦)-"લાઘવં કર્મસામર્થ્ય" ઇતિ| એવં ચાત્રાવિરોધઃ| હેતુનિર્દેશાદન્યેઽપ્યેવંપ્રાયા યે માં સરસાસ્તાનપ્યેતાન્ ભોજયેદિતિ| તે ચ-પ્રસહાઃ, માંસોપચિતમાંસત્વાદ્ધેતોઃ સુષ્ઠુ બલં વર્ધયન્તિ|

Adhikarana mandAgnau yathAvasthaM snehAdayaH (78) · Śloka 78

સ્નેહાસવસુરારિષ્ટચૂર્ણક્વાથાહિતાશનૈઃ| સમ્યક્ પ્રયુક્તૈર્દેહસ્ય બલમગ્નેશ્ચ વર્ધતે||૭૮||

સ૦-સ્નેહાદિભિઃ સમ્યક્ પ્રયુક્તૈઃ શરીરસ્યાગ્નેશ્ચ બલં વર્ધતે| તસ્માત્ સ્નેહાદયો યથાવસ્થં પ્રયોજ્યા ઇતિ ભાવઃ|

Adhikarana mandAgnau sasneha AhAraH (79) · Śloka 79

અધુના સ્નેહસ્યાગ્નિવૃદ્ધિકરત્વં દૃષ્ટાન્તેન દર્શયતિ દીપ્તો યથૈવ સ્થાણુશ્ચ બાહ્યોઽગ્નિઃ સારદારુભિઃ| સસ્નેહૈર્જાયતે તદ્વદાહારૈઃ કોષ્ઠગોઽનલઃ||૭૯||

સ૦-યથા-યેન પ્રકારેણ, સારદારુભિઃ-શમીખદિરાદિભિઃ, સસ્નેહૈર્બાહ્યોઽગ્નિદીપ્તઃ સ્થાણુઃ-સ્થિરશ્ચ, જાયતે| તથૈવ કોષ્ઠગોઽગ્નિઃ સસ્નેહૈઃ પથ્યરૂપૈરાહારૈઃ પટુતરઃ સ્થિરશ્ચ સમ્પદ્યતે|

Adhikarana mandAgnau aBojanAtiBojananiShedhaH (80) · Śloka 80

નાભોજનેન કાયાગ્નિર્દીપ્યતે નાતિભોજનાત્| યથા નિરિન્ધનો વહ્નિરલ્પો વાઽતીન્ધનાવૃતઃ||૮૦||

સ૦-નાભોજનેન કાયાગ્નિર્દીપ્યતે| ન ચાતિભોજનેન| અત્રૈવ દૃષ્ટન્તમાહ-યથા બાહ્યોઽગ્નિર્નિરિન્ધનો ન દીપ્યતે નશ્યતિ| અલ્પોઽગ્નિર્બાહ્યોઽતીન્ધનેન-બહુભિર્દારુભિઃ, આવૃતો નશ્યતિ,-ન દીપ્યતે| એવં કોષ્ઠાગ્નિરપ્યભોજનાતિભોજનાભ્યાં નશ્યતિ,-ન દીપ્યત ઇત્યર્થઃ|

Adhikarana atyagneH (Basmakasya) saMprAptiH, lakShaNam (81-82) · Śloka 82

યદા ક્ષીણે કફે પિત્તં સ્વસ્થાને પવનાનુગમ્| પ્રવૃદ્ધં વર્ધયત્યગ્નિં તદાઽસૌ સાનિલોઽનલઃ||૮૧|| પક્ત્વાઽન્નમાશુ ધાતૂંશ્ચ સર્વાનોજશ્ચ સઙ્ક્ષિપન્| મારયેત્સ્યાત્સ ના સ્વસ્થો ભુક્તે જીર્ણે તુ તામ્યતિ||૮૨||

સ૦-યસ્મિન્ કાલે કફે ક્ષીણે-ક્ષયં યાતે, અત એવ સ્વસ્થાને-આમાશયાખ્યે, પિત્તં વૃદ્ધમ્| કિમ્ભૂતમ્ ? પવનાનુગમ્| મારુતેન ગમનસ્વભાવેન પશ્ચાદ્યુક્તમ્| અત એવ તત્પિત્તમગ્નિં વર્ધયતિ| તદા-તસ્મિન્કાલે, અસાવનલો-જાઠરાગ્નિઃ, સાનિલઃ-પવનસહિતો, અન્નં પક્ત્વાઽનન્તરં પક્તવ્યાભાવાત્ સર્વાન્ ધાતૂન્ પક્ત્વા, આશુ પુરુષં મારયેત્| કિં કુર્વન્ ? ઓજશ્ચ સઙ્ક્ષિપન્-સંહરન્, વિનાશયન્નિત્યર્થઃ| નનુ, પિત્તાનિલયોર્દ્વયોઃ પ્રકૃતત્વાત્ સપિત્તાનિલોઽનલ ઇતિ વક્તું યુક્તં સ્યાત્| મૈવમ્| "પિત્તં વહ્નિર્વહ્નિજં વા" (હૃ. શા. અ. ૩/૯૦) ઇતિ કૃત્વા તદાનીં જઠરાગ્નિના સહૈકતાં પ્રાપ્તં પિત્તમિતિ સાનિલોઽનલ ઇતિ નિર્દિષ્ટમ્| સઃ-અત્યગ્નિપીડિતો, ના-પુરુષો, ભુક્તે સ્વસ્થઃ સ્યાત્| જીર્ણે તુ તામ્યતિ-ઉપતપ્યતે| અનેકાર્થત્વાદ્ધાતૂનામુપ તાપાર્થસ્તામ્યતિઃ| તમકલક્ષણેઽપિ પ્રાગધ્યગીષ્ટ|

Adhikarana atyagneH upadravAH (83) · Śloka 83

તૃટ્કાસદાહમૂર્ચ્છાદ્યા વ્યાધયોઽત્યગ્નિસમ્ભવાઃ| |૮૩|

સ૦-તૃષ્ણાદયો રોગા અત્યગ્નેઃ સમ્ભવન્તિ|

Adhikarana atyagneH gurUsnigdhAdyannapAnAni (83-84) · Śloka 84

તમત્યિગ્નિં ગુરુસ્નિગ્ધમન્દસાન્દ્રહિમસ્થિરૈઃ||૮૩|| અન્નપાનૈર્નયેચ્છાન્તિં દીપ્તમગ્નિમિવામ્બુભિઃ| |૮૪|

સ૦-તમત્યગ્નિં-ભસ્મકાખ્યં, ગુરુસ્નિગ્ધાદિભિરન્નપાનૈઃ શાન્તિ નયેત્| કમિવ ? દીપ્તં-ઇદ્દમગ્નિં બાહ્યં, યથા જલૈઃ|

Adhikarana atyagneH ajIrNe~api Bojanam (84-85) · Śloka 85

| મુહુર્મુહુરજીર્ણેઽપિ ભોજ્યાન્યસ્યોપહારયેત્||૮૪|| નિરિન્ધનોઽન્તરં લબ્ધ્વા યથૈનં ન વિપાદયેત્| |૮૫|

સ૦-મુહુર્મુહુઃ-ક્ષણેક્ષણે, અજીર્ણેઽપિ ભોજ્યનિ-કૃશરાદીનિ, ઉપહારયેત્-આહારાર્થ પ્રકલ્પયેત્| અજીર્ણેઽપીત્યપિશબ્દાત્ કિમુત જીર્ણે ભોજ્યાનુપહારયેદિતિ| કિમિત્યેવં ક્રિયતે ? ઇત્યાહ-યસ્માત્તસ્માત્તથા તેન પ્રકારેણાજીર્ણેઽપિ પુનઃ પુનરાહા રોપયોગેન નિરિન્ધનોઽગ્નિરન્તરં-અવકાશં, લબ્ધ્વા યથા એનં ન વિપાદયેત્|

Adhikarana atyagneH kRusharAdyannam audakAnUpamAMsAni visheShato matsyAH (85-86) · Śloka 86

| કૃશરાં પાયસં સ્નિગ્ધં પૈષ્ટિકં ગુડવૈકૃતમ્||૮૫|| અશ્નીયાદૌદકાનૂપપિશિતાનિ ભૃતાનિ ચ| મત્સ્યાન્ વિશેષતઃ શ્લક્ષ્ણાન્ સ્થિરતોયચરાશ્ચ યે||૮૬||

સ૦-કૃશરામિત્યાદીનિ ભુઞ્જીત| ગુડવૈકૃતમિતિ| વિકૃતમેવ વૈકૃતમ્, પ્રજ્ઞાદિત્વાદણ્| તથૈદકાનાં-મત્સ્યકચ્છપાદીનાં પિશિતાનિ, તથાઽઽનૂપાનિ-વરાહાદીનામ્, ભૃતાનિ-મેદુરાણી, ભક્ષયેત્| વિશેષેણ મત્સ્યાન્| શ્લક્ષ્ણાન્-અપરુષાન્| ચશબ્દાદ્યે ચ સ્થિરતોયચરાઃ-અવહજ્જલાશ્રિતાઃ, તાનપ્યશ્નીયાત્|

Adhikarana atyagneH AvikaM mAMsam (87) · Śloka 87

આવિકં સુભૃતં માંસમદ્યાદત્યગ્નિવારણમ્| |૮૭|

સ૦-આવિકં માંસં સુભ્રુતં-અતીવમેદુરં, અત્યગ્નિવારણમદ્યાત્|

Adhikarana atyagneH tRuShAyAM payoghRutAdipAnam, shyAmAdivirecanam, pAyasaBojanam (87-89) · Śloka 89

| પયઃ સહમધૂચ્છિષ્ટં ઘૃતં વા તૃષિતઃ પિબેત્||૮૭|| ગોધૂમચૂર્ણં પયસા બહુસર્પિઃપરિપ્લુતમ્| આનૂપરસયુક્તાન્ વા સ્નેહાંસ્તૈલવિવર્જિતાન્||૮૮|| શ્યામાત્રિવૃદ્વિપક્વં વા પયો દદ્યાદ્વિરેચનમ્| અસકૃત્પિત્તહરણં પાયસપ્રતિભોજનમ્||૮૯||

સ૦-તથા, તૃષિતઃ સન્ પયઃ પિબેત્| કિમ્ભુતમ્ ? સહમધૂચ્છિષ્ટં-સમદનં, સર્પિર્વા એવંભુતં પિબેત્| ગોધૂમચૂર્ણં બહુઘૃતં ક્ષીરેણાલોડિતં પિબેત્| અથવા, આનુપમાંસરસાન્વિતાન્ સ્નેહાન્ પિબેત્| કિમ્ભૂતાન્ ? તૈલવિવર્જિતાન્| તૈલસ્ય પિત્તકૃત્ત્વાન્નિષેધઃ| અથવા, શ્યામાત્રિવૃન્દ્યાં વિપક્વં ક્ષીરં વિરેચનં દદ્યાત્| તથા, પુનઃ પુનઃ પિત્તસ્ય હરણં પાયસસ્ય પ્રતિભોજનં હિતમ્|

Adhikarana atyagneH sAmAnyacikitsA (90) · Śloka 90

યત્કિઞ્ચિદ્ગુરુ મેદ્યં ચ શ્લેષ્મકારિ ચ ભોજનમ્| સર્વં તદ્યગ્નિહિતં ભુક્ત્વા ચ સ્વપનં દિવા||૯૦||

સ૦-યત્કિઞ્ચિદ્ગુરુ ભોજનં યન્મેદસ્કરં શ્લેષ્મકરં ચ, તદત્યગ્નયે હિતમ્| ભુક્ત્વા ચ યદ્દિવા સ્વપનં તચ્ચ હિતમ્|

Adhikarana atyagneH AhAradoShAdiH pacanakramaH (91) · Śloka 91

આહારમગ્નિઃ પચતિ દોષાનાહારવર્જિતઃ| ધાતૂન્ ક્ષીણેશુ દોષેષુ જીવિતં ઢાતુસઙ્ક્ષયે||૯૧||

સ૦-અગ્નિઃ પૂર્વમાહારં પચતિ| આહારરહિતસ્ત્વગ્નિર્દોષાન્ પચતિ| તદભાવાદ્ધાતૂન્ પચતિ| ધાતુસઙ્ક્ષયે સતિ જીવિતં પચતિ-નાશયતીત્યર્થઃ|

Adhikarana agnibalasya shaktiH agneH pAlanam tasya phalam (10) · Śloka 10

એતત્પ્રકૃત્યૈવ વિરુદ્ધમન્નં સંયોગસંસ્કારવશેન ચેદમ્| ઇત્યાદ્યવિજ્ઞાય યથેષ્ટચેષ્ટાશ્ચરન્તિ યત્સાઽગ્નિબલસ્ય શક્તિઃ||૯૨|| તસ્માદગ્નિં પાલયેત્સર્વયત્નૈ સ્તસ્મિન્નષ્ટે યાતિ ના નાશમેવ| દોષૈર્ગ્રસ્તે ગ્રસ્યતે રોગસઙ્ઘૈર્યુક્તે તુ સ્યાન્નીરુજો દીર્ઘજીવી||૯૩|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિત સ્થાને ગ્રહણિદોષચિકિત્સિતં નામ દશમોઽધ્યાયઃ||૧૦||

સ૦-એતદન્નં પ્રકૃત્યા[એવ]-સ્વભાવેનૈવ, વિરુદ્ધમપથ્યમ્ યથા-કરમર્દકદધિસર્ષપશાકફાણિતશુષ્કમાંસવિરૂઢકામમૂલ-કલકુચાદિકમ્| સંયોગવિરુદ્ધં યથા-ક્ષીરમમ્લેન સહ, આનૂપમામિષં માષૈઃ સહ, ઇત્યાદિ| સંસ્કારવિરુદ્ધં યથા-હારીતમાંસં હારિદ્રશૂલપ્રોતં હારિદ્રવહ્નિના પાચિતમિત્યાદિ| એવમિદં પ્રકૃત્યા દિવિરુદ્ધં સંયોગસ્ય સંસ્કારસ્ય ચ વશેન-સામર્થ્યેન, ચેદં વિરુદ્ધમ્| આદિગ્રહણાન્માત્રાકાલાદિપરિગ્રહઃ| તત્ર માત્રાવિરુદ્ધં યથા-મધુઘૃતં સમાંશમ્| કાલવશેનેદં યથા-રાત્રિપર્યુષિતા કાકમાચી| પાત્રવશેનેદં યથા-કાંસ્યે દશાહમુષિતમ્ સર્પિઃ| ઇત્યાદ્યવિજ્ઞાય-અબુદ્ધ્વાઽપર્યાલોચ્ય, યથેષ્ટચેષ્ટાઃ-યથાભિલાષમા હારમાસેવમાનાઃ, યચ્ચરન્તિ સાઽગ્નિબલસ્ય શક્તિઃ-સામર્થ્યમ્| યત એવં તસ્માદગ્નિં પાલયેત્, સર્વયત્નૈઃ-અખિલક્રિયાનુષ્ઠાનૈઃ, તસ્મિન્-અગ્નૌ, નષ્ટે-ક્ષીણે, ના-પુરુષો, નાશં યાતિ| દોષૈર્ગ્રસ્તે વહ્નૌ ના-પુરુષો, રોગસઙ્ઘૈર્ગ્રસ્યતે-પીડ્યતે| યુક્તે-સ્વસ્થે, પુનરગ્નૌ નીરુજો દીર્ઘજીવી ચ ભવેદિતિ| ઉપજાતિશાલિન્યૌ વૃત્તે| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને ગ્રહણીદોષચિકિત્સિતં નામ દશમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૧૦||