10. grahaṇīdōṣacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana grahaNIdoShacikitsitAdhyAyaH (2-3) · Śloka 3

અથાતો ગ્રહણીદોષચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યમઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨|| )||૩||

Adhikarana grahaNIdoShe~ajIrNavadatIsAravaccopacAraH (1) · Śloka 1

ગ્રહણીમાશ્રિતં દોષમજીર્ણવદુપાચરેત્| અતીસારોક્તવિધિના તસ્યામં ચ વિપાચયેત્||૧||

Adhikarana vAtaje grahaNIdoShe yavAgvAdyannam (2) · Śloka 2

અન્નકાલે યવાગ્વાદિ પઞ્ચકોલાદિભિર્યુતમ્| વિતરેત્પટુલઘ્વન્નં પુનર્યોગાંશ્ચ દીપનાન્||૨||

Adhikarana vAtaje sAme peyA, jalaM takraM ca (3) · Śloka 3

દદ્યાત્સાતિવિષાં પેયામામે સામ્લાં સનાગરામ્| પાનેઽતીસારવિહિતં વારિ તક્રં સુરાદિ ચ||૩||

Adhikarana vAtaje sAme takrasya tridoShaharatvam (4-5) · Śloka 5

ગ્રહણીદોષિણાં તક્રં દીપનગ્રાહિલાઘવાત્| પથ્યં, મધુરપાકિત્વાન્ન ચ પિત્તપ્રદૂષણમ્||૪|| કષાયોષ્ણવિકાશિત્વાદ્રૂક્ષત્વાચ્ચ કફે હિતમ્| વાતે સ્વાદ્વમ્લસાન્દ્રત્વાત્સદ્યસ્કમવિદાહિ તત્||૫||

Adhikarana vAtaje sAme amlAdicUrNam (6-7) · Śloka 7

ચતુર્ણાં પ્રસ્થમમ્લાનાં ત્ર્યૂષણાચ્ચ પલત્રયમ્| લવણાનાં ચ ચત્વારિ શર્કરાયાઃ પલાષ્ટકમ્||૬|| તચ્ચૂર્ણં શાકસૂપાન્નરાગાદિષ્વવચારયેત્| કાસાજીર્ણારુચિશ્વાસહૃત્પાણ્ડુપ્લીહગુલ્મનુત્||૭||

Adhikarana vAtaje sAme nAgarAdikvAthakalkau, nAgaraharItakIcUrNe, vacAdicUrNam (8-9) · Śloka 9

નાગરાતિવિષામુસ્તં પાક્યમામહરં પિબેત્| ઉષ્ણામ્બુના વા તત્કલ્કં નાગરં વાઽથવાઽભયામ્||૮|| સસૈન્ધવમ્ વચાદિં વા તદ્વન્મદિરયાઽથવા| |૯|

Adhikarana vAtaje sAme sapravAhe biDalavaNAdi cUrNam (9-10) · Śloka 10

| વર્ચસ્યામે સપ્રવાહે પિબેદ્વા દાડિમામ્બુના||૯|| બિડેન લવણં પિષ્ટં બિલ્વચિત્રકનાગરમ્| સામે કફાનિલે કોષ્ઠરુક્કરે કોષ્ણવારિણા||૧૦||

Adhikarana vAtaje sAme kali~ggAdicUrNam pathyAdicUrNam (11-12) · Śloka 12

કલિઙ્ગહિઙ્ગ્વતિવિષાવચાસૌવર્ચલાભયમ્| છર્દિહૃદ્રોગશૂલેષુ પેયમુષ્ણેન વારિણા||૧૧|| પથ્યાસૌવર્ચલાજાજીચૂર્ણં મરિચસંયુતમ્| |૧૨|

Adhikarana vAtaje sAme pippalyAdicUrNam (12-14) · Śloka 14

| પિપ્પલીં નાગરં પાઠાં સારિવાં બૃહતીદ્વયમ્||૧૨|| ચિત્રકં કૌટજં ક્ષારં તથા લવણપઞ્ચકમ્| ચૂર્ણીકૃતં દધિસુરાતન્મણ્ડોષ્ણામ્બુકાઞ્જિકૈઃ||૧૩|| પિબેદગ્નિવિવૃદ્ધ્યર્થં કોષ્ઠવાતહરં પરમ્| |૧૪|

Adhikarana vAtaje sAme lavaNapa~jcakAdi guTikA (14-15) · Śloka 15

| પટુનિ પઞ્ચ દ્વૌ ક્ષારૌ મરિચં પઞ્ચકોલકમ્||૧૪|| દીપ્યકં હિઙ્ગુગુલિકા બીજપૂરરસે કૃતા| કોલદાડિમતોયે વા પરં પાચનદીપની||૧૫||

Adhikarana vAtaje sAme tAlIsAdiguTikA (16-21) · Śloka 21

તાલીસપત્રચવિકામરિચાનાં પલં પલમ્| કૃષ્ણાતન્મૂલયોર્દ્વે દ્વે પલે શુણ્ઠી પલત્રયમ્||૧૬|| ચતુર્જાતમુશીરં ચ કર્ષાંશં શ્લક્ષ્ણચૂર્ણિતમ્| ગુડેન વટકાન્ કૃત્વા ત્રિગુણેન સદા ભજેત્||૧૭|| મદ્યયૂષરસારિષ્ટમસ્તુપેયાપયોનુપઃ| વાતશ્લેષ્માત્મનાં છર્દિગ્રહણીપાર્શ્વહૃદ્રુજામ્||૧૮|| જ્વરશ્વયથુપાણ્ડુત્વગુલ્મપાનાત્યયાર્શસામ્| પ્રસેકપીનસશ્વાસકાસાનાં ચ નિવૃત્તયે||૧૯|| અભયાં નાગરસ્થાને દદ્યાત્તત્રૈવ વિડ્ગ્રહે| છર્દ્યાદિષુ ચ પૈત્તેષુ ચતુર્ગુણસિતાન્વિતાઃ||૨૦|| પક્વેન વટકાઃ કાર્યા ગુડેન સિતયાઽપિ વા| પરં હિ વહ્નિસમ્પર્કાલ્લઘિમાનં ભજન્તિ તે||૨૧||

Adhikarana vAtaje nirAme ghRutam, nirUhabastiH, virecanam (22-24) · Śloka 24

સામચિકિત્સામુક્ત્વા નિરામચિકિત્સાં વિશેષેણાહ અથૈનં પરિક્વામં મારુતગ્રહણીગદમ્| દીપનીયયુતં સર્પિઃ પાયયેદલ્પશો ભિષક્||૨૨|| કિઞ્ચિત્સન્ધુક્ષિતે ત્વગ્નૌ સક્તવિણ્મૂત્રમારુતમ્| દ્વ્યહં ત્ર્યહં વા સંસ્નેહ્ય સ્વિન્નાભ્યક્તં નુરૂહયેત્||૨૩|| તત એરણ્ડતૈલેન સર્પિષા તૈલ્વકેન વા| સક્ષારેણાનિલે શાન્તે સ્રસ્તદોષં વિરેચયેત્||૨૪||

Adhikarana vAtaje nirAme anuvAsanam, anantaraM laghvannam (25-26) · Śloka 26

શુદ્ધરૂક્ષાશયં બદ્ધવર્ચસ્કં ચાનુવાસયેત્| દીપનીયામ્લવાતઘ્નસિદ્ધતૈલેન તં તતઃ||૨૫|| નિરૂઢં ચ વિરિક્તં ચ સમ્યક્ચાપ્યનુવાસિતમ્| લઘ્વન્નપ્રતિસંયુક્તં સર્પિરભ્યાસયેત્પુનઃ||૨૬||

Adhikarana vAtaje nirAme pa~jcamUlAdighRutam (27-30) · Śloka 30

પઞ્ચમૂલાભયાવ્યોષપિપ્પલીમૂલસૈન્ધવૈઃ| રાસ્નાક્ષારદ્વયાજાજીવિડાઙ્ગશઠિભિર્ઘૃતમ્||૨૭|| શુક્તેન માતુલુઙ્ગસ્ય સ્વરસેનાર્દ્રકસ્ય ચ| શુષ્કમૂલકકોલામ્લચુક્રિકાદાડિમસ્ય ચ||૨૮|| તક્રમસ્તુસુરામણ્ડસૌવીરકતુષોદકૈઃ| કાઞ્જિકેન ચ તત્પક્વમગ્નિદીપ્તિકરં પરમ્||૨૯|| શૂલગુલ્મોદરશ્વાસકાસાનિલકફાપહમ્| |૩૦|

Adhikarana vAtaje nirAme bIjapUrakaghRutam (30) · Śloka 30

| સબીજપૂરકરસં સિદ્ધં વા પાયયેદ્ધૃતમ્||૩૦||

Adhikarana vAtaje nirAme aBya~jjanArthaM tailam (31) · Śloka 31

તૈલમભ્યઞ્જનાર્થં ચ સિદ્ધમેભિશ્ચલાપહમ્| |૩૧|

Adhikarana vAtaje shleShmAvRutavAtAdau cUrNam (31-32) · Śloka 32

| એતેષામૌષધાનાં વા પિબેચ્ચૂર્ણં સુખામ્બુના||૩૧|| વાતે શ્લેષ્માવૃતે સામે કફે વા વાયુનોદ્ધતે| |૩૨|

Adhikarana pittaje grahaNIdoShe vamanavirekau tiktAdyannaM cUrNasnehASca (32-33) · Śloka 33

અધુના પિત્તગ્રહણીરોગચિકિત્સામાહ | અગ્નેર્નિર્વાપકં પિત્તં રેકેણ વમનેન વા||૩૨|| હત્વા તિક્તલઘુગ્રાહિદીપનૈરવિદાહિભિઃ| અન્નૈઃ સન્ધુક્ષયેદગ્નિં ચૂર્ણૈઃ સ્નેહૈશ્ચ તિક્તકૈઃ||૩૩||

Adhikarana pittaje grahaNIdoShe paTolAdi cUrNam (34-37) · Śloka 37

પટોલનિમ્બત્રાયન્તીતિક્તાતિક્તકપર્પટમ્| કુટજત્વક્ફલં મૂર્વા મધુશિગ્રુફલં વચા||૩૪|| દાર્વીત્વક્પદ્મકોશીરયવાનીમુસ્તચન્દનમ્| સૌરાષ્ટ્ર્યતિવિષાવ્યોષત્વગેલાપત્રદારુ ચ||૩૫|| ચૂર્ણિતં મધુના લેહ્યં પેયં મદ્યૈર્જલેન વા| હૃત્પાણ્ડુગ્રહણીરોગગુલ્મશૂલારુચિજ્વરાન્||૩૬|| કામલાં સન્નિપાતં ચ મુખરોગાંશ્ચ નાશયેત્| |૩૭|

Adhikarana pittaje grahaNIdoShe BUnimbAdi cUrNam (37-39) · Śloka 39

| ભૂનિમ્બકટુકામુસ્તાત્ર્યૂષણેન્દ્રયવાન્ સમાન્||૩૭|| દ્વૌ ચિત્રકાદ્વત્સકત્વગ્ભાગાન્ ષોડશ ચૂર્ણયેત્| ગુડશીતામ્બુના પીતં ગ્રહણીદોષગુલ્મનુત્||૩૮|| કામલાજ્વરપાણ્ડુત્વમેહારુચ્યતિસારજિત્| |૩૯|

Adhikarana pittaje grahaNIdoShe nAgarAdicUrNam (39-41) · Śloka 41

| નાગરાતિવિષામુસ્તાપાઠાબિલ્વં રસાઞ્જનમ્||૩૯|| કુટજત્વક્ફલં તિક્તા ધાતકી ચ કૃતં રજઃ| ક્ષૌદ્રતણ્ડુલવારિભ્યાં પૈત્તિકે ગ્રહણીગદે||૪૦|| પ્રવાહિકાર્શોગુદરુગ્રક્તોત્થાનેષુ ચેષ્યતે| |૪૧|

Adhikarana pittaje grahaNIdoShe candanAdighRutam, kuShThoktaMtiktakaghRutam (41-44) · Śloka 44

| ચન્દનં પદ્મકોશીરં પાઠાં મૂર્વાં કુટન્નટમ્||૪૧|| ષડ્ગ્રન્થાસારિવાસ્ફોતાસપ્તપર્ણાટારૂષકાન્| પટોલોદુમ્બરાશ્વત્થવટપ્લક્ષકપીતનાન્||૪૨|| કટુકાં રોહિણીં મુસ્તાં નિમ્બં ચ દ્વિપલાંશકાન્| દ્રોણેઽપાં સાધયેત્તેન પચેત્સર્પિઃ પિચૂન્મિતૈઃ||૪૩|| કિરાતતિક્તેન્દ્રયવવીરામાગધિકોત્પલૈઃ| પિત્તગ્રહણ્યાં તત્પેયં કુષ્ઠોક્તં તિક્તકં ચ યત્||૪૪||

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe vamanam, kaTvamlAdiBiragnivardhanam (45) · Śloka 45

ગ્રહણ્યાં શ્લેષ્મદુષ્ટાયાં તીક્ષ્ણૈઃ પ્રચ્છર્દને કૃતે| કટ્વમ્લલવણક્ષારૈઃ ક્રમાદગ્નિં વિવર્ધયેત્||૪૫||

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe pa~jcakolAdisiddhaM peyAdyannam (46) · Śloka 46

પઞ્ચકોલાભયાધાન્યપાઠાગન્ધપલાશકૈઃ| બીજપૂરપ્રગાઢૈશ્ચ સિદ્ધૈઃ પેયાદિ કલ્પયેત્||૪૬||

Adhikarana shleShmaje madhUkapuShpAdyAsavaH (47-50) · Śloka 50

દ્રોણં મધૂકપુષ્પાણાં વિડઙ્ગં ચ તતોઽર્ધતઃ| ચિત્રકસ્ય તતોઽર્ધં ચ તથા ભલ્લાતકાઢકમ્||૪૭|| મઞ્જિષ્ઠાઽષ્ટપલં ચૈતજ્જલદ્રોણત્રયે પચેત્| દ્રોણશેષં શૃતં શીતં મધ્વર્ધાઢકસંયુતમ્||૪૮|| એલામૃણાલાગુરુભિશ્ચન્દનેન ચ રૂષિતે| કુમ્ભે માસં સ્થિતં જાતમાસવં તં પ્રયોજયેત્||૪૯|| ગ્રહણીં દીપયત્યેષ બૃંહણઃ પિત્તરક્તનુત્| શોષકુષ્ઠકિલાસાનાં પ્રમેહાણાં ચ નાશનઃ||૫૦||

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe madhUkapuShpasvarasAsavaH (51-52) · Śloka 52

મધૂકપુષ્પસ્વરસં શૃતમર્ધક્ષયીકૃતમ્| ક્ષૌદ્રપાદયુતં શીતં પૂર્વવત્સન્નિધાપયેત્||૫૧|| તત્પિબન્ ગ્રહણીદોષાન્ જયેત્સર્વાન્ હિતાશનઃ| |૫૨|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe drAkShAdisvarasAsavAH (52) · Śloka 52

| તદ્વદ્દ્રાક્ષેક્ષુખર્જૂરસ્વરસાનાસુતાન્ પિબેત્||૫૨||

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe hi~ggvAdikShAraH (53-56) · Śloka 56

હિઙ્ગુતિક્તાવચામાદ્રીપાઠેન્દ્રયવગોક્ષુરમ્| પઞ્ચકોલં ચ કર્ષાંશં પલાંશં પટુપઞ્ચકમ્||૫૩|| ઘૃતતૈલદ્વિકુડવે દધ્નઃ પ્રસ્થદ્વયે ચ તત્| આપોથ્ય ક્વાથયેદગ્નૌ મૃદાવનુગતે રસે||૫૪|| અન્તર્ધૂમં તતો દગ્ધ્વા ચૂર્ણીકૃત્ય ઘૃતાપ્લુતમ્| પિબેત્પાણિતલં તસ્મિન્ જીર્ણે સ્યાન્મધુરાશનઃ||૫૫|| વાતશ્લેષ્મામયાન્ સર્વાન્ હન્યાદ્વિષગરાંશ્ચ સઃ| |૫૬|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe BUnimbAdikShAraH (56-57) · Śloka 57

| ભૂનિમ્બં રોહિણીં તિક્તાં પટોલં નિમ્બપર્પટમ્||૫૬|| દગ્ધ્વા માહિષમૂત્રેણ પિબેદગ્નિવિવર્ધનમ્| |૫૭|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe haridrAdikShAraH (57-58) · Śloka 58

| દ્વે હરિદ્રે વચા કુષ્ઠં ચિત્રકઃ કટુરોહિણી||૫૭|| મુસ્તા ચ છાગમૂત્રેણ સિદ્ધઃ ક્ષારોઽગ્નિવર્ધનઃ| |૫૮|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe sudhAkANDAdikShAraguTikA (58-60) · Śloka 60

| ચતુષ્પલં સુધાકાણ્ડાત્રિપલં લવણત્રયાત્||૫૮|| વાર્તાકકુડવં ચાર્કાદષ્ટૌ દ્વે ચિત્રકાત્પલે| દગ્ધ્વા રસેન વાર્તાકાદ્ગુટિકા ભોજનોત્તરાઃ||૫૯|| ભુક્તમન્નં પચન્ત્યાશુ કાસશ્વાસાર્શસાં હિતાઃ| વિસૂચિકાપ્રતિશ્યાયહૃદ્રોગશમનાશ્ચ તાઃ||૬૦||

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe mAtulu~ggAdicUrNam (61-62) · Śloka 62

માતુલુઙ્ગશઠીરાસ્નાકટુત્રયહરીતકિ| સ્વર્જિકાયાવશૂકાખ્યૌ ક્ષારૌ પઞ્ચપટૂનિ ચ||૬૧|| સુખામ્બુપીતં તચ્ચૂર્ણં બલવર્ણાગ્નિવર્ધનમ્| |૬૨|

Adhikarana shleShmaje savAte mAtulu~ggAdighRutam, dhAnvantarAdighRutAni (62-63) · Śloka 63

| શ્લૈષ્મિકે ગ્રહણીદોષે સવાતે તૈર્ઘૃતં પચેત્||૬૨|| ધાન્વન્તરં ષટ્પલં ચ ભલ્લાતકઘૃતાભયમ્| |૬૩|

Adhikarana shleShmaje savAte biDAdikShAraghRutam (63-65) · Śloka 65

| બિડકાચોષલવણસ્વર્જિકાયાવશૂકજાન્||૬૩|| સપ્તલાં કણ્ટકારીં ચ ચિત્રકં ચૈકતો દહેત્| સપ્તકૃત્વઃ સ્રુતસ્યાસ્ય ક્ષારસ્યાર્ધાઢકે પચેત્||૬૪|| આઢકં સર્પિષઃ પેયં તદગ્નિબલવૃદ્ધયે| |૬૫|

Adhikarana sanipAtaje grahaNIdoShe pa~jcakarmANi (65) · Śloka 65

| નિચયે પઞ્ચકર્માણિ યુઞ્જ્યાચ્ચૈતદ્યથાબલમ્||૬૫||

Adhikarana mandAgnau pratidoShaM pratyavasthaM ca cikitsitam (66-68) · Śloka 68

ઇતિ ગ્રહણિદોષસ્ય ચતુર્વિધસ્ય ચિકિત્સામાભિધાયેદાનીં પ્રતિપુરુષં પ્રતિદોષં મન્દાગ્નિત્વમાશ્રિત્ય યથાવસ્થં ચિકિત્સિતં નિર્દિશન્નાહ પ્રસેકે શ્લૈષ્મિકેઽલ્પાગ્નેર્દીપનં રૂક્ષતિક્તકમ્| યોજ્યં કૃશસ્ય વ્યત્યાસાત્સ્નિગ્ધરૂક્ષં કફોદયે||૬૬|| ક્ષીણક્ષામશરીરસ્ય દીપનં સ્નેહસંયુતમ્| દીપનં બહુપિત્તસ્ય તિક્તં મધુરકૈર્યુતમ્||૬૭|| સ્નેહોઽમ્લલવણૈર્યુક્તો બહુવાતસ્ય શસ્યતે| |૬૮|

Adhikarana mandAgnau sneha eva shreShThaM BeShajam (68-69) · Śloka 69

સ્નેહસ્ય મન્દાગ્નિવિષયેભ્યોઽન્યદ્રવ્યેભ્યઃ પ્રાયેણ પ્રાધાન્યં સર્વપુરુષં પ્રતિ દ્યોતયિતુમિદં બ્રૂતે | સ્નેહમેવ પરં વિદ્યાદ્દુર્બલાનલદીપનમ્||૬૮|| નાલં સ્નેહસમિદ્ધસ્ય શમાયાન્નં સુગુર્વપિ| |૬૯|

Adhikarana mandAgnau kaphe kShINe ghRutam (69-71) · Śloka 71

| યોઽઽલ્પાગ્નિત્વાત્કફે ક્ષીણે વર્ચઃ પક્વમપિ શ્લથમ્||૬૯|| મુઞ્ચેત્પટ્વૌષધયુતં સ પિબેદલ્પશો ઘૃતમ્| તેન સ્વમાર્ગમાનીતઃ સ્વકર્મણિ નિયોજિતઃ||૭૦|| સમાનો દીપયત્યગ્નિમગ્નેઃ સન્ધુક્ષકો હિ સઃ| |૭૧|

Adhikarana mandAgnau kaThinamale lavaNaghRutam (71-72) · Śloka 72

| પુરીષં યશ્ચ કૃચ્છ્રેણ કઠિનત્વાદ્વિમુઞ્ચતિ||૭૧|| સ ઘૃતં લવણૈર્યુક્તં નરોઽન્નાવગ્રહં પિબેત્| |૭૨|

Adhikarana mandAgnau rUkShatve dIpanaM ghRutaM tailaM vA (72) · Śloka 72

| રૌક્ષ્યાન્મન્દેઽનલે સર્પિસ્તૈલં વા દીપનૈઃ પિબેત્||૭૨||

Adhikarana mandAgnau snehAtiyoge kShArAdayaH (73) · Śloka 73

ક્ષારચૂર્ણાસવારિષ્ટાન્ મન્દે સ્નેહાતિપાનતઃ| |૭૩|

Adhikarana mandAgnau udAvartaje nirUhasneha bastayaH (73) · Śloka 73

| ઉદાવર્તાત્તુ યોક્તવ્યા નિરૂહસ્નેહબસ્તયઃ||૭૩||

Adhikarana mandAgnau doShAtivRuddhije SuddhiH peyAdikramaSca (74) · Śloka 74

દોષાતિવૃધ્દ્યા મન્દેઽગ્નૌ સંશુદ્ધોઽન્નવિધિં ચરેત્| |૭૪|

Adhikarana mandAgnau vyAdhimuktasya GRutameva (74) · Śloka 74

| વ્યાધિમુક્તસ્ય મન્દેઽગ્નૌ સર્પિરેવ તુ દીપનમ્||૭૪||

Adhikarana mandAgnau adhvAdije yavAgUghRutam (75) · Śloka 75

અધ્વોપવાસક્ષમત્વૈર્યવાગ્વા પાયયેદ્ધૃતમ્| અન્નાવપીડિતં બલ્યં દીપનં બૃહણં ચ તત્||૭૫||

Adhikarana mandAgnau dIrghakAlaje sAmlA mAMsarasAH (76-77) · Śloka 77

દીર્ઘકાલપ્રસઙ્ગાત્તુ ક્ષામક્ષીણકૃશાન્નરાન્| પ્રસહાનાં રસૈઃ સામ્લૈર્ભોજયેત્પિશિતાશિનામ્||૭૬|| લઘૂષ્ણકટુશોધિત્વાદ્ દીપયન્ત્યાશુ તેઽનલમ્| માંસોપચિતમાંસત્વાત્પરં ચ બલવર્ધનાઃ||૭૭||

Adhikarana mandAgnau yathAvasthaM snehAdayaH (78) · Śloka 78

સ્નેહાસવસુરારિષ્ટચૂર્ણક્વાથાહિતાશનૈઃ| સમ્યક્ પ્રયુક્તૈર્દેહસ્ય બલમગ્નેશ્ચ વર્ધતે||૭૮||

Adhikarana mandAgnau sasneha AhAraH (79) · Śloka 79

અધુના સ્નેહસ્યાગ્નિવૃદ્ધિકરત્વં દૃષ્ટાન્તેન દર્શયતિ દીપ્તો યથૈવ સ્થાણુશ્ચ બાહ્યોઽગ્નિઃ સારદારુભિઃ| સસ્નેહૈર્જાયતે તદ્વદાહારૈઃ કોષ્ઠગોઽનલઃ||૭૯||

Adhikarana mandAgnau aBojanAtiBojananiShedhaH (80) · Śloka 80

નાભોજનેન કાયાગ્નિર્દીપ્યતે નાતિભોજનાત્| યથા નિરિન્ધનો વહ્નિરલ્પો વાઽતીન્ધનાવૃતઃ||૮૦||

Adhikarana atyagneH (Basmakasya) saMprAptiH, lakShaNam (81-82) · Śloka 82

યદા ક્ષીણે કફે પિત્તં સ્વસ્થાને પવનાનુગમ્| પ્રવૃદ્ધં વર્ધયત્યગ્નિં તદાઽસૌ સાનિલોઽનલઃ||૮૧|| પક્ત્વાઽન્નમાશુ ધાતૂંશ્ચ સર્વાનોજશ્ચ સઙ્ક્ષિપન્| મારયેત્સ્યાત્સ ના સ્વસ્થો ભુક્તે જીર્ણે તુ તામ્યતિ||૮૨||

Adhikarana atyagneH upadravAH (83) · Śloka 83

તૃટ્કાસદાહમૂર્ચ્છાદ્યા વ્યાધયોઽત્યગ્નિસમ્ભવાઃ| |૮૩|

Adhikarana atyagneH gurUsnigdhAdyannapAnAni (83-84) · Śloka 84

તમત્યિગ્નિં ગુરુસ્નિગ્ધમન્દસાન્દ્રહિમસ્થિરૈઃ||૮૩|| અન્નપાનૈર્નયેચ્છાન્તિં દીપ્તમગ્નિમિવામ્બુભિઃ| |૮૪|

Adhikarana atyagneH ajIrNe~api Bojanam (84-85) · Śloka 85

| મુહુર્મુહુરજીર્ણેઽપિ ભોજ્યાન્યસ્યોપહારયેત્||૮૪|| નિરિન્ધનોઽન્તરં લબ્ધ્વા યથૈનં ન વિપાદયેત્| |૮૫|

Adhikarana atyagneH kRusharAdyannam audakAnUpamAMsAni visheShato matsyAH (85-86) · Śloka 86

| કૃશરાં પાયસં સ્નિગ્ધં પૈષ્ટિકં ગુડવૈકૃતમ્||૮૫|| અશ્નીયાદૌદકાનૂપપિશિતાનિ ભૃતાનિ ચ| મત્સ્યાન્ વિશેષતઃ શ્લક્ષ્ણાન્ સ્થિરતોયચરાશ્ચ યે||૮૬||

Adhikarana atyagneH AvikaM mAMsam (87) · Śloka 87

આવિકં સુભૃતં માંસમદ્યાદત્યગ્નિવારણમ્| |૮૭|

Adhikarana atyagneH tRuShAyAM payoghRutAdipAnam, shyAmAdivirecanam, pAyasaBojanam (87-89) · Śloka 89

| પયઃ સહમધૂચ્છિષ્ટં ઘૃતં વા તૃષિતઃ પિબેત્||૮૭|| ગોધૂમચૂર્ણં પયસા બહુસર્પિઃપરિપ્લુતમ્| આનૂપરસયુક્તાન્ વા સ્નેહાંસ્તૈલવિવર્જિતાન્||૮૮|| શ્યામાત્રિવૃદ્વિપક્વં વા પયો દદ્યાદ્વિરેચનમ્| અસકૃત્પિત્તહરણં પાયસપ્રતિભોજનમ્||૮૯||

Adhikarana atyagneH sAmAnyacikitsA (90) · Śloka 90

યત્કિઞ્ચિદ્ગુરુ મેદ્યં ચ શ્લેષ્મકારિ ચ ભોજનમ્| સર્વં તદ્યગ્નિહિતં ભુક્ત્વા ચ સ્વપનં દિવા||૯૦||

Adhikarana atyagneH AhAradoShAdiH pacanakramaH (91) · Śloka 91

આહારમગ્નિઃ પચતિ દોષાનાહારવર્જિતઃ| ધાતૂન્ ક્ષીણેશુ દોષેષુ જીવિતં ઢાતુસઙ્ક્ષયે||૯૧||

Adhikarana agnibalasya shaktiH agneH pAlanam tasya phalam (10) · Śloka 10

એતત્પ્રકૃત્યૈવ વિરુદ્ધમન્નં સંયોગસંસ્કારવશેન ચેદમ્| ઇત્યાદ્યવિજ્ઞાય યથેષ્ટચેષ્ટાશ્ચરન્તિ યત્સાઽગ્નિબલસ્ય શક્તિઃ||૯૨|| તસ્માદગ્નિં પાલયેત્સર્વયત્નૈ સ્તસ્મિન્નષ્ટે યાતિ ના નાશમેવ| દોષૈર્ગ્રસ્તે ગ્રસ્યતે રોગસઙ્ઘૈર્યુક્તે તુ સ્યાન્નીરુજો દીર્ઘજીવી||૯૩|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિત સ્થાને ગ્રહણિદોષચિકિત્સિતં નામ દશમોઽધ્યાયઃ||૧૦||