10. grahaṇīdōṣacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

atīsāracikitsitādanantaraṁ grahaṇīdōṣacikitsitamucyatē, nidānasāmānyāt| tathā ca prāguktam (hr̥. ci. a. 8/164)-"arśōtisāragrahaṇīvikārāḥ" ityādi, ata āha-

Adhikarana grahaNIdoShacikitsitAdhyAyaH (2-3) · Śloka 3

athātō grahaṇīdōṣacikitsitaṁ vyākhyāsyamaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē||2|| )||3||

sa0-grahaṇyāmāśritō dōṣō grahaṇīdōṣaḥ,-tadāśritasthānōditakārī vātādyanyatamaḥ, tasya cikitsitaṁ grahaṇīdōṣacikitsitam| śēṣaṁ pūrvavat|

Adhikarana grahaNIdoShe~ajIrNavadatIsAravaccopacAraH (1) · Śloka 1

grahaṇīmāśritaṁ dōṣamajīrṇavadupācarēt| atīsārōktavidhinā tasyāmaṁ ca vipācayēt||1||

sa0-grahaṇimāśritaṁ dōṣamajīrṇavadupācarēt-tattulyasādhanēna laṅghanō(nādyu)ktōpacārādinōpakramēt| atīsārōktavidhinā tasya-grahaṇidōṣavataḥ puṁsō, yathādōṣamāṁ vipācayēt|

Adhikarana vAtaje grahaNIdoShe yavAgvAdyannam (2) · Śloka 2

annakālē yavāgvādi pañcakōlādibhiryutam| vitarētpaṭulaghvannaṁ punaryōgāṁśca dīpanān||2||

sa0-annakālē-samyag jātāyaṁ kṣudhi, yavāgvādyannaṁ-pēyāvilēpyōdanalakṣaṇaṁ, vitarēt-dadyāt| kimbhūtam ? pañcakōlādibhiryutam| ādiśabdēnānyairapyēvaṁprakārairdravyairdīpanādiguṇayuktairyuktam| tathā, paṭu-lavaṇam, laghu-ubhayathā mātrayā prakr̥tyā ca| punaḥ-bhūyō, dīpanān ṣāḍavādīn yōgān vitarēt|

Adhikarana vAtaje sAme peyA, jalaM takraM ca (3) · Śloka 3

dadyātsātiviṣāṁ pēyāmāmē sāmlāṁ sanāgarām| pānē'tīsāravihitaṁ vāri takraṁ surādi ca||3||

sa0-tathā, āmē sati pēyāṁ dadyāt| kimbhūtām ? nāgarātiviṣāyutām| tathā, sāmlāṁ-īṣadamlām| pānē'tīsāravihitaṁ vāri takraṁ surādi ca sātmyādivaśād yathāyōgyaṁ tasmai dadyāt|

Adhikarana vAtaje sAme takrasya tridoShaharatvam (4-5) · Śloka 5

grahaṇīdōṣiṇāṁ takraṁ dīpanagrāhilāghavāt| pathyaṁ, madhurapākitvānna ca pittapradūṣaṇam||4|| kaṣāyōṣṇavikāśitvādrūkṣatvācca kaphē hitam| vātē svādvamlasāndratvātsadyaskamavidāhi tat||5||

sa0-grahaṇidōṣiṇāṁ takraṁ pathyam| kasmāt ? dīpanagrāhilāghavāt| dīpanagrāhiśabdayōratra bhāvapradhānayōrnirdēśaḥ, yathā "hyēkayōrdvivacanaikavacanē" ityatra| ata ēvaitau bhāvapratyāntēna lāghavaśabdēna saha nirdiṣṭau| bhāṣyakārastvāha-"dvandvātparō yaḥ śrūyatē sa sarvaiḥ sambadhyatē|" iti| tēna dīpanagrāhiśabdayōrapi bhavapratyayārthasambandhō bhavatīti| madhurapākitvāt pittapradūṣaṇaṁ ca na bhavati| nacapadēna prakarṣadūṣaṇaṁ pittasya takraṁ niṣidhyatē| tēnārthāt kiñcit pittakaramityuktaṁ bhavati| kaṣāyōṣṇavikāśitvādrūkṣatvācca kaphē hitam| takraṁ rūkṣatvāccēti pr̥thaṅkṣirdēśādrūkṣatvasya takragatasya yathā kaphē hitatvaṁ dravyasvabhāvānna tathā kaṣāyādīnāmētad dyōtayati| vātē svādvamlasāndratvāttakraṁ pathyam| kimbhūtam ? sadyaskaṁ-sadyōvilōḍitam, ata ēva na vidāhi| nanu, grahaṇīdōṣiṇāṁ takraṁ pathyamityētāvadastu| kiṁ hētunirdēśēna ? atrōcyatē| laghvādiguṇēbhyaḥ prāṅkṣirūpittēbhyō'dhikān vikāśitvamadhurapākādīnabhidhātuṁ dīpanādayō'pi tatprasaṅgānnirdiṣṭāḥ| api ca, grahaṇīdōṣiṇāṁ takraṁ pathyam yathā dīpanādiguṇayōgāttathānyadapi yaddravyamēvaṁguṇaṁ grahaṇīdōṣacikitsitē nōktaṁ tadapi grahaṇīdōṣiṇāṁ pathyamiti hētunirdēśēna dyōtyatē| dravyasvabhāvāttu viśēṣēṇa grahaṇīdōṣiṇāṁ takraṁ pathyamiti| ēṣa ca nyāyō'natrāpi sahētukadravyakathanē yōjyaḥ| kiñca yattadōrnityābhisambandhādēvaṁnirdēśāccāyamarthō'vatiṣṭhatē,- yadēvaṁvidhaṁ takraṁ tad grahaṇīdōṣiṇāṁ pathyam, nānyādruśaṁ yadanuddhr̥tasnēhamathavā'rdhōddhr̥tasnēhaṁ tathā'tijātatvādamlaṁ tathā'sadyaskaṁ vidāhi ca, tatsarvaṁ grahaṇīdōṣiṇāmapathyamēva| takrē ca rūkṣasvādvamlādayō guṇāḥ parasparaviruddhā āpi dravyaprabhāvāt kaphavijayitvaṁ vātavijayitvaṁ ca yathāyōgaṁ kurvantyēva svaṁ svaṁ karma, yathā satvarajastamaḥsaṁjñā guṇāḥ|

Adhikarana vAtaje sAme amlAdicUrNam (6-7) · Śloka 7

caturṇāṁ prasthamamlānāṁ tryūṣaṇācca palatrayam| lavaṇānāṁ ca catvāri śarkarāyāḥ palāṣṭakam||6|| taccūrṇaṁ śākasūpānnarāgādiṣvavacārayēt| kāsājīrṇāruciśvāsahr̥tpāṇḍuplīhagulmanut||7||

sa0-amlānāṁ caturṇāṁ-kōladāḍimavr̥kṣāmlacukrikāṇāṁ, prastham| kēcittu vr̥kṣāmlāmlavētasadāḍimabadarāṇāmityāhuḥ| trikaṭukāt palatrayam| lavaṇānāṁ ca catvāri palāni| śarakarāyāḥ palānyaṣṭau| tadētaccūrṇaṁ śākādiṣvavacārayēt-miśrayēt| tacca kāsādijit|

Adhikarana vAtaje sAme nAgarAdikvAthakalkau, nAgaraharItakIcUrNe, vacAdicUrNam (8-9) · Śloka 9

nāgarātiviṣāmustaṁ pākyamāmaharaṁ pibēt| uṣṇāmbunā vā tatkalkaṁ nāgaraṁ vā'thavā'bhayām||8|| sasaindhavam vacādiṁ vā tadvanmadirayā'thavā| |9|

sa0-nāgarādi pākyaṁ kvāthayitvā''maghnaṁ pibēt| athavā, tēṣāṁ-nāgarādīnāṁ, kalkamuṣṇāmbunā pibēt| athavā, śuṇṭhīmuṣṇāmbunā pibēt harītakīṁ va| vacādigaṇaṁ vā saindhavānvitaṁ tadvat-uṣṇāmbunā, pibēt| vacādimēva madirayā vā pibēt|

Adhikarana vAtaje sAme sapravAhe biDalavaNAdi cUrNam (9-10) · Śloka 10

| varcasyāmē sapravāhē pibēdvā dāḍimāmbunā||9|| biḍēna lavaṇaṁ piṣṭaṁ bilvacitrakanāgaram| sāmē kaphānilē kōṣṭharukkarē kōṣṇavāriṇā||10||

sa0-purīṣa āmē tathā sapravāhē biḍēnōpalakṣitaṁ lavaṇaṁ biḍalavaṇaṁ piṣṭaṁ dāḍimāmbunā vā pibēt| sāmē vātakaphē kōṣṭharujākarē bilvādīni kōṣṇavāriṇā pibēt|

Adhikarana vAtaje sAme kali~ggAdicUrNam pathyAdicUrNam (11-12) · Śloka 12

kaliṅgahiṅgvativiṣāvacāsauvarcalābhayam| chardihr̥drōgaśūlēṣu pēyamuṣṇēna vāriṇā||11|| pathyāsauvarcalājājīcūrṇaṁ maricasaṁyutam| |12|

sa0-chardyādiṣu kaliṅgādikaṁ kōṣṇēna vāriṇā pēyam| pathyādikaṁ cūrṇaṁ samaricamuṣṇajalēna pibēt| pūrvaguṇam|

Adhikarana vAtaje sAme pippalyAdicUrNam (12-14) · Śloka 14

| pippalīṁ nāgaraṁ pāṭhāṁ sārivāṁ br̥hatīdvayam||12|| citrakaṁ kauṭajaṁ kṣāraṁ tathā lavaṇapañcakam| cūrṇīkr̥taṁ dadhisurātanmaṇḍōṣṇāmbukāñjikaiḥ||13|| pibēdagnivivr̥ddhyarthaṁ kōṣṭhavātaharaṁ param| |14|

sa0-pippalyādikaṁ sūkṣmarajīkr̥taṁ dadhyādibhiragnidīptyarthaṁ pibēt| tasyāḥ surāyā maṇḍastanmaṇḍaḥ| kōṣṭhavātaharaṁ caitaccūrṇaṁ syāt|

Adhikarana vAtaje sAme lavaNapa~jcakAdi guTikA (14-15) · Śloka 15

| paṭuni pañca dvau kṣārau maricaṁ pañcakōlakam||14|| dīpyakaṁ hiṅgugulikā bījapūrarasē kr̥tā| kōladāḍimatōyē vā paraṁ pācanadīpanī||15||

sa0-lavaṇapañcakādibhirguṭikā bījapūrarasē kr̥tā kōladāḍimajalē vā kr̥tā'tiśayēna pācanī dīpanī ca syāt|

Adhikarana vAtaje sAme tAlIsAdiguTikA (16-21) · Śloka 21

tālīsapatracavikāmaricānāṁ palaṁ palam| kr̥ṣṇātanmūlayōrdvē dvē palē śuṇṭhī palatrayam||16|| caturjātamuśīraṁ ca karṣāṁśaṁ ślakṣṇacūrṇitam| guḍēna vaṭakān kr̥tvā triguṇēna sadā bhajēt||17|| madyayūṣarasāriṣṭamastupēyāpayōnupaḥ| vātaślēṣmātmanāṁ chardigrahaṇīpārśvahr̥drujām||18|| jvaraśvayathupāṇḍutvagulmapānātyayārśasām| prasēkapīnasaśvāsakāsānāṁ ca nivr̥ttayē||19|| abhayāṁ nāgarasthānē dadyāttatraiva viḍgrahē| chardyādiṣu ca paittēṣu caturguṇasitānvitāḥ||20|| pakvēna vaṭakāḥ kāryā guḍēna sitayā'pi vā| paraṁ hi vahnisamparkāllaghimānaṁ bhajanti tē||21||

sa0-tālīsapatrādīnāṁ pratyēkaṁ palam| pippalī palē dvē| pippalīmūlasya dvē| śuṇṭhī palatrayam| caturjātamuśīraṁ ca pr̥thak karṣabhāgam| guḍēna triguṇēna vaṭakān kr̥tvā madyādīn piban sadā bhajēt| kimarthamityāha-vātakaphātmakacchardyādīnāṁ śāntyartham| tatra ca (traiva)-ētēṣvēva ca vaṭakēṣu, viḍgrahē-viḍvibandhē sati, abhayāṁ nāgarasthānē dadyāt| chardyādiṣu pūrvōktēṣu pittōdbhavēṣu satsu guḍavarjaṁ caturguṇasitayā yuktā vaṭakāḥ kāryāḥ| vaṭakānāṁ vidhānamāha-pakvēna guḍēna vaṭakāḥ kāryāḥ, sitayā vā pakvayā kāryāḥ| kimiti pakvēna kriyantē ? ityāha-yasmātkāraṇādagnisamparkāt tē-vaṭakāḥ, paraṁ laghutvaṁ bhajanti| laghōrbhāvō laghimā, "pr̥thvādibhya imanic|" "ṭēḥ" iti ṭilōpaḥ|

Adhikarana vAtaje nirAme ghRutam, nirUhabastiH, virecanam (22-24) · Śloka 24

sāmacikitsāmuktvā nirāmacikitsāṁ viśēṣēṇāha athainaṁ parikvāmaṁ mārutagrahaṇīgadam| dīpanīyayutaṁ sarpiḥ pāyayēdalpaśō bhiṣak||22|| kiñcitsandhukṣitē tvagnau saktaviṇmūtramārutam| dvyahaṁ tryahaṁ vā saṁsnēhya svinnābhyaktaṁ nurūhayēt||23|| tata ēraṇḍatailēna sarpiṣā tailvakēna vā| sakṣārēṇānilē śāntē srastadōṣaṁ virēcayēt||24||

sa0-mārutagrahaṇīgadā vidyantē yasyēti "arśaāditvāt(bhyō')ac"| ēnaṁ-mārutagrahaṇīgadavantaṁ, dīpanīyauṣadhayutaṁ-pañcakōlaprāyadravyānvitaṁ, vahnisandhukṣaṇārthamalpamātrayā ghr̥taṁ pāyayēt| kiñcitsandhukṣitē-manāk sandīpitē, tvagnau sati saktaviṇmūtrapavanaṁ naraṁ dvē dinē trīṇi vā sasnēhya-snēhayitvā, anantaraṁ svinnābhyaktaṁ kr̥tvā niruhayēt| tatō-niruhādanantaraṁ, mārutē śāntē satyēraṇḍatailēnāthavā tailvakēna (hr̥.ci.a.29132) ghr̥tēna sakṣārēṇa srastadōṣaṁ-pracyutadōṣaṁ, virēcayēt|

Adhikarana vAtaje nirAme anuvAsanam, anantaraM laghvannam (25-26) · Śloka 26

śuddharūkṣāśayaṁ baddhavarcaskaṁ cānuvāsayēt| dīpanīyāmlavātaghnasiddhatailēna taṁ tataḥ||25|| nirūḍhaṁ ca viriktaṁ ca samyakcāpyanuvāsitam| laghvannapratisaṁyuktaṁ sarpirabhyāsayētpunaḥ||26||

sa0-śuddhō rūkṣa āśayō yasya sa ēvam, tathā baddhaṁ varcaḥ-purīṣaṁ yasya tam, śuddharūkṣāśayamitihētau prathamā, śuddharūkṣāśayatvēna vaddhavarcaskamityarthaḥ| tathāvidhaṁ naramanuvāsayēt| kēna ? dīpanīyāni-nāgarādīni, amlani-vr̥kṣāmlamātuluṅgadāḍimādīni, vātaghnāni-kuṣṭharāsrairaṇḍādīni, tairdīpanīyāmlavātaghnaiḥ siddhatailēna| nirūḍhaṁ viriktaṁ ca vidhinā cānuvāsitaṁ mātrayētyarthaḥ, samyak cāpyanuvāsitaṁ laghvannapratisaṁyuktaṁ punaḥ sarpiḥ śīlayēt|

Adhikarana vAtaje nirAme pa~jcamUlAdighRutam (27-30) · Śloka 30

pañcamūlābhayāvyōṣapippalīmūlasaindhavaiḥ| rāsnākṣāradvayājājīviḍāṅgaśaṭhibhirghr̥tam||27|| śuktēna mātuluṅgasya svarasēnārdrakasya ca| śuṣkamūlakakōlāmlacukrikādāḍimasya ca||28|| takramastusurāmaṇḍasauvīrakatuṣōdakaiḥ| kāñjikēna ca tatpakvamagnidīptikaraṁ param||29|| śūlagulmōdaraśvāsakāsānilakaphāpaham| |30|

sa0-pañcamūlādibhiḥ kalkairdravyaiḥ śuktādibhirdravadravyaiḥ sāmānyaparibhāṣayā ghr̥taṁ pacēt| pañcamūlamiha mahadgrāhyam, sutarāṁ vātaghnatvāt| ētacca ghr̥taṁ paramagnidīptikaraṁ śūlādighnam|

Adhikarana vAtaje nirAme bIjapUrakaghRutam (30) · Śloka 30

| sabījapūrakarasaṁ siddhaṁ vā pāyayēddhr̥tam||30||

sa0-bījapūrakarasēna saha siddhaṁ vā ghr̥taṁ pāyayēt|

Adhikarana vAtaje nirAme aBya~jjanArthaM tailam (31) · Śloka 31

tailamabhyañjanārthaṁ ca siddhamēbhiścalāpaham| |31|

sa0-ēbhiḥ pañcamūlādibhirghr̥tauṣadhaiḥ siddhaṁ tailaṁ vā'bhyañjanārthaṁ hitam|

Adhikarana vAtaje shleShmAvRutavAtAdau cUrNam (31-32) · Śloka 32

| ētēṣāmauṣadhānāṁ vā pibēccūrṇaṁ sukhāmbunā||31|| vātē ślēṣmāvr̥tē sāmē kaphē vā vāyunōddhatē| |32|

sa0-ētēṣāmauṣadhānāṁ pañcamūlādīnāṁ cūrṇamuṣṇāmbunā vā pibēt| kasyāmavasthāyāmityāha-vātē| kimbhūtē? ślēṣmāvr̥tē, tathā sāmē kaphē vā, vātēnōddhatē sāmē vā|

Adhikarana pittaje grahaNIdoShe vamanavirekau tiktAdyannaM cUrNasnehASca (32-33) · Śloka 33

adhunā pittagrahaṇīrōgacikitsāmāha | agnērnirvāpakaṁ pittaṁ rēkēṇa vamanēna vā||32|| hatvā tiktalaghugrāhidīpanairavidāhibhiḥ| annaiḥ sandhukṣayēdagniṁ cūrṇaiḥ snēhaiśca tiktakaiḥ||33||

sa0-agnipittayōrgrahaṇyāśrayatvād dravatvācca yadagnēḥ plāvakaṁ pittamūrdhvādhaḥ prapannaṁ tadyathāsannadēśaṁ vamanēna virēkēṇa vā hatvā, ānantaraṁ tamagnimannaistiktalaghugrāhidīpanaiḥ sandhukṣayēt| kimbhūtaiḥ ? avidāhibhiḥ,-na tu sāmānyēna dīpanaiḥ| na kēvalamēvaṁvidhairannairagniṁ sandhukṣayēt, tathā ca cūrṇaiḥ snēhaiśca taṁ sandhukṣayēt| kimbhūtaiḥ ? tiktakaiḥ-tiktadravyabhūyiṣṭhaiścūrṇaistiktadravyasādhitaiḥ snēhaiśca|

Adhikarana pittaje grahaNIdoShe paTolAdi cUrNam (34-37) · Śloka 37

paṭōlanimbatrāyantītiktātiktakaparpaṭam| kuṭajatvakphalaṁ mūrvā madhuśigruphalaṁ vacā||34|| dārvītvakpadmakōśīrayavānīmustacandanam| saurāṣṭryativiṣāvyōṣatvagēlāpatradāru ca||35|| cūrṇitaṁ madhunā lēhyaṁ pēyaṁ madyairjalēna vā| hr̥tpāṇḍugrahaṇīrōgagulmaśūlārucijvarān||36|| kāmalāṁ sannipātaṁ ca mukharōgāṁśca nāśayēt| |37|

sa0-madhuśigruḥ-sōbhāñjanakaviśēṣaḥ, tasya phalaṁ śvētamaricākhyam| ētatpaṭōlādikaṁ cūrṇitaṁ madhunā lēhyamathavā jalēna pēyaṁ madyairvā| tacca hr̥drōgādīn nāśayēt|

Adhikarana pittaje grahaNIdoShe BUnimbAdi cUrNam (37-39) · Śloka 39

| bhūnimbakaṭukāmustātryūṣaṇēndrayavān samān||37|| dvau citrakādvatsakatvagbhāgān ṣōḍaśa cūrṇayēt| guḍaśītāmbunā pītaṁ grahaṇīdōṣagulmanut||38|| kāmalājvarapāṇḍutvamēhārucyatisārajit| |39|

sa0-bhūnimbādyān samabhāgān citrakāt dvau kuṭajatvacāṁ ṣōḍaśa bhāgāṁścūrṇayēt| tadētaccūrṇaṁ guḍayutēna śītāmbunā pītaṁ grahaṇīrōgādiharam|

Adhikarana pittaje grahaNIdoShe nAgarAdicUrNam (39-41) · Śloka 41

| nāgarātiviṣāmustāpāṭhābilvaṁ rasāñjanam||39|| kuṭajatvakphalaṁ tiktā dhātakī ca kr̥taṁ rajaḥ| kṣaudrataṇḍulavāribhyāṁ paittikē grahaṇīgadē||40|| pravāhikārśōgudarugraktōtthānēṣu cēṣyatē| |41|

sa0-nāgarādidravyaṁ cūrṇitaṁ kṣaudrataṇḍulajalābhyāṁ saha paittikagrahaṇīrōga iṣyatē, pravāhikādiṣu ca|

Adhikarana pittaje grahaNIdoShe candanAdighRutam, kuShThoktaMtiktakaghRutam (41-44) · Śloka 44

| candanaṁ padmakōśīraṁ pāṭhāṁ mūrvāṁ kuṭannaṭam||41|| ṣaḍgranthāsārivāsphōtāsaptaparṇāṭārūṣakān| paṭōlōdumbarāśvatthavaṭaplakṣakapītanān||42|| kaṭukāṁ rōhiṇīṁ mustāṁ nimbaṁ ca dvipalāṁśakān| drōṇē'pāṁ sādhayēttēna pacētsarpiḥ picūnmitaiḥ||43|| kirātatiktēndrayavavīrāmāgadhikōtpalaiḥ| pittagrahaṇyāṁ tatpēyaṁ kuṣṭhōktaṁ tiktakaṁ ca yat||44||

sa0-candanādidravyaṁ pratyēkaṁ dvipalāṁśakamapāṁ drōṇē pacēt| tēna kvāthēna picupramāṇaiśca kirātatiktādibhiḥ kalkaiḥ sarpiḥ pacēt| kuṭannaṭaḥ-śyōnākaḥ| āsphōtā-utpalasārivā| kapītanō-vānīraḥ| atra ca sarpiḥpramāṇaṁ kvāthāpēkṣayā dvātriṁśatpalāni kalpyāni, na tu kalkāpēkṣayā pañca palāni| kvāthādidravadravyasya snēhapākē prādhānyāt| yataḥ kvāthādidravamantarēṇa snēhapākō'pi nōpapadyatē, na tu tathā kalkaṁ vinā| tasmāt kvāthasya prādhānyāt kvāthāpēkṣayaiva sarpirgrāhyam| tat-ētadghr̥taṁ, pittagrahaṇyāṁ pēyam| yacca kuṣṭhacikitsitē (ci. a. 19/2) gaditaṁ tiktakaṁ ghr̥taṁ tacca pēyam| caśabdō mahātiktakasyāpi grahaṇārthaḥ|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe vamanam, kaTvamlAdiBiragnivardhanam (45) · Śloka 45

grahaṇyāṁ ślēṣmaduṣṭāyāṁ tīkṣṇaiḥ pracchardanē kr̥tē| kaṭvamlalavaṇakṣāraiḥ kramādagniṁ vivardhayēt||45||

sa0-ślēṣmaduṣṭāyāṁ grahaṇyāṁ tīkṣṇairdravyaiḥ pracchardanē-vamanē, kr̥tē sati prathamaṁ kaṭvamlalavaṇakṣārairagniṁ vivardhayēt|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe pa~jcakolAdisiddhaM peyAdyannam (46) · Śloka 46

pañcakōlābhayādhānyapāṭhāgandhapalāśakaiḥ| bījapūrapragāḍhaiśca siddhaiḥ pēyādi kalpayēt||46||

sa0-pañcakōlādibhiḥ siddhaiḥ-kvathitaiḥ, pēyādikaṁ kalpayēt| gandhapalāśaṁ-gandhapatram|

Adhikarana shleShmaje madhUkapuShpAdyAsavaH (47-50) · Śloka 50

drōṇaṁ madhūkapuṣpāṇāṁ viḍaṅgaṁ ca tatō'rdhataḥ| citrakasya tatō'rdhaṁ ca tathā bhallātakāḍhakam||47|| mañjiṣṭhā'ṣṭapalaṁ caitajjaladrōṇatrayē pacēt| drōṇaśēṣaṁ śr̥taṁ śītaṁ madhvardhāḍhakasaṁyutam||48|| ēlāmr̥ṇālāgurubhiścandanēna ca rūṣitē| kumbhē māsaṁ sthitaṁ jātamāsavaṁ taṁ prayōjayēt||49|| grahaṇīṁ dīpayatyēṣa br̥ṁhaṇaḥ pittaraktanut| śōṣakuṣṭhakilāsānāṁ pramēhāṇāṁ ca nāśanaḥ||50||

sa0-madhūkakusumānāṁ drōṇam| tatō-madhūkapuṣpēbhyaḥ, ardhēna viḍaṅgam| tatō-viḍaṅgāt, citrakasyārdham| bhallātakasya cāḍhakam| mañjiṣṭhāyāḥ palānyaṣṭau| ētatsarvaṁ pānīyadrōṇatrayē pacēt| ētacca drōṇaśēṣaṁ śr̥taṁ śītaṁ madhunō'rdhāḍhakēna saṁyuktamēlādibhiḥ kummē rūṣitē-liptē, māsaṁ sthitaṁ taṁ-ēvaṁvidhaṁ jātaṁ, āsavaṁ prayōjayēt| ēṣaḥ-āsavō, grahaṇīṁ dīpayati br̥ṁhaṇō raktapittādināśanaḥ|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe madhUkapuShpasvarasAsavaH (51-52) · Śloka 52

madhūkapuṣpasvarasaṁ śr̥tamardhakṣayīkr̥tam| kṣaudrapādayutaṁ śītaṁ pūrvavatsannidhāpayēt||51|| tatpiban grahaṇīdōṣān jayētsarvān hitāśanaḥ| |52|

sa0-madhūkapuṣpāṇāṁ kuḍavasvarasaṁ ca kvathitamardhakṣayīkr̥taṁ-ardhāvaśēṣaṁ, śītaṁ mākṣikacaturthabhagayutaṁ pūrvavat-pūrvēṇa tulyamēlādirūṣitē bhāṇḍē māsaṁ yāvat, sannidhāpayēt-samyak sthāpayēt| "madhūkapuṣpakuḍavaṁ" ityādi yō'yaṁ parimāṇanirdēśaḥ sa iha mātrādikpradarśanaparaḥ| anayā diśā'yaṁ sandhātavyō bahuḥ, na tvētāvān| anyathā hyalpasambhr̥tatvādayamāsavō na śōbhanaḥ syāt| anyatra tvāsavāriṣṭalēhādau paripūrṇatvāt yathānirdiṣṭaiva mātrā yathōktaguṇakalāpaṁ karōti, na nyūnādhikēti vēdyam| tat ētat, pibannāturō hitabhōjī san sarvān grahaṇīdōṣān jayati|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe drAkShAdisvarasAsavAH (52) · Śloka 52

| tadvaddrākṣēkṣukharjūrasvarasānāsutān pibēt||52||

sa0-[tadvat-] yathaiṣa madhūkapuṣpakvātha āsutastathaiva, drākṣādisvarasānāsutān pibēt| yathā ca madhūkapuṣpāṇāṁ kvātha ādiṣṭō granthakr̥tā tathaiva drākṣādīnāṁ svarasābhavē kvāthō grāhyāḥ, tasya dikpradarśanaparatvāt|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe hi~ggvAdikShAraH (53-56) · Śloka 56

hiṅgutiktāvacāmādrīpāṭhēndrayavagōkṣuram| pañcakōlaṁ ca karṣāṁśaṁ palāṁśaṁ paṭupañcakam||53|| ghr̥tatailadvikuḍavē dadhnaḥ prasthadvayē ca tat| āpōthya kvāthayēdagnau mr̥dāvanugatē rasē||54|| antardhūmaṁ tatō dagdhvā cūrṇīkr̥tya ghr̥tāplutam| pibētpāṇitalaṁ tasmin jīrṇē syānmadhurāśanaḥ||55|| vātaślēṣmāmayān sarvān hanyādviṣagarāṁśca saḥ| |56|

sa0-hiṅgvādi karṣapramāṇaṁ lavaṇāni pañca palapramāṇāni| tadētadghr̥tatailayōḥ kuḍavadvayē dadhiprasthadvayē cāpōthya-saṅkṣudya, mr̥dāvagnau kvāthayēt| rasē cānugatē-praviṣṭē sati, anantaramantardhūmaṁ kalaśē dagdhvā tataścūrṇīkr̥tya karṣamātraṁ ghr̥tālōḍitaṁ pibēt| tasmin jīrṇē madhurabhōjī syāt| sa ca-kṣārō, vātakapharōgādīn hanti|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe BUnimbAdikShAraH (56-57) · Śloka 57

| bhūnimbaṁ rōhiṇīṁ tiktāṁ paṭōlaṁ nimbaparpaṭam||56|| dagdhvā māhiṣamūtrēṇa pibēdagnivivardhanam| |57|

sa0-bhunimbādīni dagdhvā māhiṣamūtrēṇa pibēt| tacca pītaṁ vahniṁ vardhayati|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe haridrAdikShAraH (57-58) · Śloka 58

| dvē haridrē vacā kuṣṭhaṁ citrakaḥ kaṭurōhiṇī||57|| mustā ca chāgamūtrēṇa siddhaḥ kṣārō'gnivardhanaḥ| |58|

sa0-kaṭurōhiṇī-kaṭukā| haridrādvayādēśchāgamūtrēṇa siddhaḥ pūrvavadagnivr̥ddhikr̥t kṣāraḥ|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe sudhAkANDAdikShAraguTikA (58-60) · Śloka 60

| catuṣpalaṁ sudhākāṇḍātripalaṁ lavaṇatrayāt||58|| vārtākakuḍavaṁ cārkādaṣṭau dvē citrakātpalē| dagdhvā rasēna vārtākādguṭikā bhōjanōttarāḥ||59|| bhuktamannaṁ pacantyāśu kāsaśvāsārśasāṁ hitāḥ| visūcikāpratiśyāyahr̥drōgaśamanāśca tāḥ||60||

sa0-sudhāstambhāccatvāri palāni, lavaṇatrayātrīṇi palāni, pakvaśuṣkavārtākakuḍavam, arkādaṣṭau palāni, citrakapalē dvē, ētatsarvaṁ dagdhvā, tatō vārtākānāṁ rasēna kr̥tā gulikā bhuktaṁ upayuktaṁ, bhōjanaṁ pacantyāśu| kāsādibhyō hitāḥ| visūcikādighnyaśca smr̥tāḥ|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe mAtulu~ggAdicUrNam (61-62) · Śloka 62

mātuluṅgaśaṭhīrāsnākaṭutrayaharītaki| svarjikāyāvaśūkākhyau kṣārau pañcapaṭūni ca||61|| sukhāmbupītaṁ taccūrṇaṁ balavarṇāgnivardhanam| |62|

sa0-mātuluṅgādikaṁ cūrṇamuṣṇōdakēna pītaṁ balādivardhanam|

Adhikarana shleShmaje savAte mAtulu~ggAdighRutam, dhAnvantarAdighRutAni (62-63) · Śloka 63

| ślaiṣmikē grahaṇīdōṣē savātē tairghr̥taṁ pacēt||62|| dhānvantaraṁ ṣaṭpalaṁ ca bhallātakaghr̥tābhayam| |63|

sa0-ślaiṣmikē grahaṇīdōṣē vātānvitē taiḥ-mātuluṅgādibhiḥ, ghrutaṁ pacēt| athavā, dhānvantaraṁ ghr̥taṁ-pramēhacikitsitē "daśamūlaśaṭhī" (ci. a. 12/19) ityādikam| ṣaṭpalaṁ-rājayakṣyacikitsitē "pañcakōlayavakṣāra" (ci. a. 5/22) ityādikam| bhallātakaghr̥taṁ-gulmōktaṁ "bhallātakānāṁ dvipalaṁ" (ci. a. 14/80) ityādikam| abhayghr̥taṁ-udaracikitsitē "harītakīsūkṣmarajaḥ" (ci. a. 15/28) ityādikam|

Adhikarana shleShmaje savAte biDAdikShAraghRutam (63-65) · Śloka 65

| biḍakācōṣalavaṇasvarjikāyāvaśūkajān||63|| saptalāṁ kaṇṭakārīṁ ca citrakaṁ caikatō dahēt| saptakr̥tvaḥ srutasyāsya kṣārasyārdhāḍhakē pacēt||64|| āḍhakaṁ sarpiṣaḥ pēyaṁ tadagnibalavr̥ddhayē| |65|

sa0-biḍalavaṇaṁ kācalavaṇaṁ-kr̥ṣṇalavaṇaṁ, kṣāralavaṇaṁ svarjikādīṁścaikasmin kr̥tvā dahēt| saptavārānasya kṣārasya srutasya cārdhāḍhakē sarpiṣa āḍhakaṁ pacēt| tadghr̥tamagnibalādivr̥ddhayē pēyam|

Adhikarana sanipAtaje grahaNIdoShe pa~jcakarmANi (65) · Śloka 65

| nicayē pañcakarmāṇi yuñjyāccaitadyathābalam||65||

sa0-nicayē-sannipātajē grahaṇīdōṣē, pañcakarmāṇi-vamanavirēcanāsthāpanānuvāsananasyāni, yathābalaṁ yuñjyāt| yadyapi śirōvirēcanākhyasya karmaṇō bāhulyēna grahaṇīdōṣē prayōjanaṁ na tathā dr̥śyatē yathā vamanādīnām, tathā'pi bhūyastvamurarīkr̥tya pañcakarmāṇītyuktam| caśabdādyadētaddhahaṇītrayē pratidōṣamāśrityōktaṁ karma tadapi nicayōtthē grahaṇīdōṣē yuñjyāt|

Adhikarana mandAgnau pratidoShaM pratyavasthaM ca cikitsitam (66-68) · Śloka 68

iti grahaṇidōṣasya caturvidhasya cikitsāmābhidhāyēdānīṁ pratipuruṣaṁ pratidōṣaṁ mandāgnitvamāśritya yathāvasthaṁ cikitsitaṁ nirdiśannāha prasēkē ślaiṣmikē'lpāgnērdīpanaṁ rūkṣatiktakam| yōjyaṁ kr̥śasya vyatyāsātsnigdharūkṣaṁ kaphōdayē||66|| kṣīṇakṣāmaśarīrasya dīpanaṁ snēhasaṁyutam| dīpanaṁ bahupittasya tiktaṁ madhurakairyutam||67|| snēhō'mlalavaṇairyuktō bahuvātasya śasyatē| |68|

sa0-prasēkō dvividhaḥ-vātikaḥ ślaiṣmikaśca| tatra mandāgnēḥ ślaiṣmaprakōpajē prasēkē dīpanaṁ rūkṣatiktaṁ yad dravyaṁ tatprayōjyam, na ghr̥taṁ nāpi madhurāmlalavaṇādikam| ślēṣmajaprasēkasya ca lakṣaṇam (hr̥.ci.a.5/63)- "ślēṣmaṇō'tiprasēkēna vāyuḥ ślēṣmāṇamasyati|" ityādi| kr̥śasya punarmandāgnēḥ kaphōdayē sati vyatyāsāt paryāyēṇa vyatikarmavyavahārārthaḥ| vyatyāsāt snigdharūkṣaṁ yōjyam,-snigdhaṁ yōjayitvā rūkṣaṁ yōjyaṁ rūkṣaṁ yōjayitvā snigdhaṁ yōjyamityarthaḥ| yadi hi kr̥śē bahukaphē rūkṣē ca narē rūkṣamēva yuñjyāt, tatō rūkṣē kēvalē yujyamānē kārśyasya vr̥ddhiḥ syāt| atha snēhamēva yuñjayāt, tataḥ snēhē kēvalē yujyamānē kaphavr̥ddhiḥ syāt| iti vyatyāsēna snigdharūkṣamupayōjyam| kṣīṇakṣāmaśarīrasya tu kaphōdayē dīpanaṁ dravyaṁ-pañcakōlādikaṁ, snēhaiḥ-ghr̥tādibhiḥ, saṁyutaṁ snēhasaṁyuktaṁ yuñjyāt| bahupittasya mandāgrēstiktaṁ madhurakairdravyairyuktaṁ dīpanaṁ yōjyam| bahuvātasay mandāgnērnarasya snēhō'mlalavaṇairyuktaḥ prāyēṇa śasyatē|

Adhikarana mandAgnau sneha eva shreShThaM BeShajam (68-69) · Śloka 69

snēhasya mandāgniviṣayēbhyō'nyadravyēbhyaḥ prāyēṇa prādhānyaṁ sarvapuruṣaṁ prati dyōtayitumidaṁ brūtē | snēhamēva paraṁ vidyāddurbalānaladīpanam||68|| nālaṁ snēhasamiddhasya śamāyānnaṁ sugurvapi| |69|

sa0-ēvētyavadhāraṇē| paraṁ-pradhānaṁ, snēhamēva mandāgrērvidyāt, na tatō'nyad dravyam| tasmānmandāgnērdōṣapratipakṣabhutairauṣadhairyuktaḥ snēhō bāhulyēna pathyaḥ| ata ēvēdaṁ kāraṇaṁ nirdiśannāha-nālamityādi| yasmāt snēhōddīpitasyāgrēḥ suṣṭhu gurvapyannaṁ śamāya nālaṁ-paryāptam| tasmāt snēha ēva durbalānaladīpanāya śrēṣṭhaḥ|

Adhikarana mandAgnau kaphe kShINe ghRutam (69-71) · Śloka 71

| yō''lpāgnitvātkaphē kṣīṇē varcaḥ pakvamapi ślatham||69|| muñcētpaṭvauṣadhayutaṁ sa pibēdalpaśō ghr̥tam| tēna svamārgamānītaḥ svakarmaṇi niyōjitaḥ||70|| samānō dīpayatyagnimagnēḥ sandhukṣakō hi saḥ| |71|

sa0-yaḥ-naraḥ, alpāgnitvātkaphē kṣīṇē sati purīṣaṁ pakvamapi śithilaṁ muñcēt, saḥ-naraḥ, alpamalpaṁ ghr̥taṁ pibēt| kimbhutam ? paṭvauṣadhayutaṁ-saindhavaśuṇṭhīyuktam| tēna-sarpiṣā, samānaḥ svamārgamānīya svakarmaṇi-annapacanākhyē, niyōjitō'gniṁ sandīpayati| yatō'sau-samānaḥ, agnē sandhukṣakaḥ|

Adhikarana mandAgnau kaThinamale lavaNaghRutam (71-72) · Śloka 72

| purīṣaṁ yaśca kr̥cchrēṇa kaṭhinatvādvimuñcati||71|| sa ghr̥taṁ lavaṇairyuktaṁ narō'nnāvagrahaṁ pibēt| |72|

sa0-yaśca-puruṣaḥ, purīṣaṁ kāṭhinyāt-saṁhatatvāddhētōḥ,kr̥cchrēṇa muñcati| saḥ-naraḥ, lavaṇaiḥ pañcabhiryuktaṁ ghr̥taṁ pibēt| kimbhūtam ? annāvagrahaṁ,-annēnāvagrahaḥ sahasōrdhvakāyagamanapratibandhō'vaṣṭambhō yasya tadēvam| ghr̥taṁ pītvā'nnaṁ bhōktavyamityarthaḥ|

Adhikarana mandAgnau rUkShatve dIpanaM ghRutaM tailaM vA (72) · Śloka 72

| raukṣyānmandē'nalē sarpistailaṁ vā dīpanaiḥ pibēt||72||

sa0-raukṣyāddhētōrmandē'gnau sati sarpirathavā tailaṁ dīpanīyairyutaṁ pibēt|

Adhikarana mandAgnau snehAtiyoge kShArAdayaH (73) · Śloka 73

kṣāracūrṇāsavāriṣṭān mandē snēhātipānataḥ| |73|

sa0-snēhātipānāddhētōrmandē'gnau sati kṣārādīn pibēt|

Adhikarana mandAgnau udAvartaje nirUhasneha bastayaH (73) · Śloka 73

| udāvartāttu yōktavyā nirūhasnēhabastayaḥ||73||

sa0-udāvartātpunarmandē'gnau sati nirūhasnēhabastayaḥ prayōktavyāḥ|

Adhikarana mandAgnau doShAtivRuddhije SuddhiH peyAdikramaSca (74) · Śloka 74

dōṣātivr̥dhdyā mandē'gnau saṁśuddhō'nnavidhiṁ carēt| |74|

saṁ-dōṣā'tivr̥ddhayā mandē'gnau sati vamanavirēcanādibhirhr̥ tadōṣaḥ kr̥tasaṁśuddhirannavidhiṁ-pēyādikramaṁ, ācarēt|

Adhikarana mandAgnau vyAdhimuktasya GRutameva (74) · Śloka 74

| vyādhimuktasya mandē'gnau sarpirēva tu dīpanam||74||

sa0-vyādhimuktasya mandē'gnau sarpirēva dīpanaṁ syāt, nānyattathadravyam|

Adhikarana mandAgnau adhvAdije yavAgUghRutam (75) · Śloka 75

adhvōpavāsakṣamatvairyavāgvā pāyayēddhr̥tam| annāvapīḍitaṁ balyaṁ dīpanaṁ br̥haṇaṁ ca tat||75||

sa0-adhvōpavāsakṣāmatvairmandē'gnau yavāgvā saha ghr̥taṁ pāyayēt, vaidya iti śēṣaḥ| kimbhūtam ? annēnāvapīḍitamannāvapīḍitam, madhyabhaktaṁ ghr̥tamityarthaḥ| ēvaṁ pītaṁ balyaṁ br̥haṇaṁ dīpanaṁ ca tadbhavati|

Adhikarana mandAgnau dIrghakAlaje sAmlA mAMsarasAH (76-77) · Śloka 77

dīrghakālaprasaṅgāttu kṣāmakṣīṇakr̥śānnarān| prasahānāṁ rasaiḥ sāmlairbhōjayētpiśitāśinām||76|| laghūṣṇakaṭuśōdhitvād dīpayantyāśu tē'nalam| māṁsōpacitamāṁsatvātparaṁ ca balavardhanāḥ||77||

sa0-dīrghakālaprasaṅgāttu mandē'gnau satyasamyagāhārarasapariṇatyā hētubhūtayā kṣāmakṣīṇakr̥śānnarān piśitāśināṁ-prasahādīnāṁ, rasaiḥ sāmlairbhōjayēt| kasmāttānētān bhōjayēt? ityāha-laghūṣṇētyādi| laghutvāduṣṇatvātkaṭutvācchōdhanatvācca tē rasāḥ śīghramagniṁ dīpayanti| bhāvapradhānanirdēśaḥ pūrvavaccātra yōjyaḥ| nanu, prāgabhyadhāyi (hr̥. sū. a. 6/61)- "guruṣṇasnigdhamadhurā vargāścātō yathōttaram|" iti| iha ca prasahānāṁ laghutvamucyatē| tadimē vacasī parasparaṁ vyāghnātē| atra brūmaḥ| lāghavaśabdō'tra kriyāviśēṣārthaḥ| dhāvanaplavanalaṅghanādikā cēṣṭā, tasyāḥ pāṭavaviśēṣō lāghavam| yathā ca prāgadhyagīṣṭa (hr̥. sū. a. 2/10)-"lāghavaṁ karmasāmarthya" iti| ēvaṁ cātrāvirōdhaḥ| hētunirdēśādanyē'pyēvaṁprāyā yē māṁ sarasāstānapyētān bhōjayēditi| tē ca-prasahāḥ, māṁsōpacitamāṁsatvāddhētōḥ suṣṭhu balaṁ vardhayanti|

Adhikarana mandAgnau yathAvasthaM snehAdayaH (78) · Śloka 78

snēhāsavasurāriṣṭacūrṇakvāthāhitāśanaiḥ| samyak prayuktairdēhasya balamagnēśca vardhatē||78||

sa0-snēhādibhiḥ samyak prayuktaiḥ śarīrasyāgnēśca balaṁ vardhatē| tasmāt snēhādayō yathāvasthaṁ prayōjyā iti bhāvaḥ|

Adhikarana mandAgnau sasneha AhAraH (79) · Śloka 79

adhunā snēhasyāgnivr̥ddhikaratvaṁ dr̥ṣṭāntēna darśayati dīptō yathaiva sthāṇuśca bāhyō'gniḥ sāradārubhiḥ| sasnēhairjāyatē tadvadāhāraiḥ kōṣṭhagō'nalaḥ||79||

sa0-yathā-yēna prakārēṇa, sāradārubhiḥ-śamīkhadirādibhiḥ, sasnēhairbāhyō'gnidīptaḥ sthāṇuḥ-sthiraśca, jāyatē| tathaiva kōṣṭhagō'gniḥ sasnēhaiḥ pathyarūpairāhāraiḥ paṭutaraḥ sthiraśca sampadyatē|

Adhikarana mandAgnau aBojanAtiBojananiShedhaH (80) · Śloka 80

nābhōjanēna kāyāgnirdīpyatē nātibhōjanāt| yathā nirindhanō vahniralpō vā'tīndhanāvr̥taḥ||80||

sa0-nābhōjanēna kāyāgnirdīpyatē| na cātibhōjanēna| atraiva dr̥ṣṭantamāha-yathā bāhyō'gnirnirindhanō na dīpyatē naśyati| alpō'gnirbāhyō'tīndhanēna-bahubhirdārubhiḥ, āvr̥tō naśyati,-na dīpyatē| ēvaṁ kōṣṭhāgnirapyabhōjanātibhōjanābhyāṁ naśyati,-na dīpyata ityarthaḥ|

Adhikarana atyagneH (Basmakasya) saMprAptiH, lakShaNam (81-82) · Śloka 82

yadā kṣīṇē kaphē pittaṁ svasthānē pavanānugam| pravr̥ddhaṁ vardhayatyagniṁ tadā'sau sānilō'nalaḥ||81|| paktvā'nnamāśu dhātūṁśca sarvānōjaśca saṅkṣipan| mārayētsyātsa nā svasthō bhuktē jīrṇē tu tāmyati||82||

sa0-yasmin kālē kaphē kṣīṇē-kṣayaṁ yātē, ata ēva svasthānē-āmāśayākhyē, pittaṁ vr̥ddham| kimbhūtam ? pavanānugam| mārutēna gamanasvabhāvēna paścādyuktam| ata ēva tatpittamagniṁ vardhayati| tadā-tasminkālē, asāvanalō-jāṭharāgniḥ, sānilaḥ-pavanasahitō, annaṁ paktvā'nantaraṁ paktavyābhāvāt sarvān dhātūn paktvā, āśu puruṣaṁ mārayēt| kiṁ kurvan ? ōjaśca saṅkṣipan-saṁharan, vināśayannityarthaḥ| nanu, pittānilayōrdvayōḥ prakr̥tatvāt sapittānilō'nala iti vaktuṁ yuktaṁ syāt| maivam| "pittaṁ vahnirvahnijaṁ vā" (hr̥. śā. a. 3/90) iti kr̥tvā tadānīṁ jaṭharāgninā sahaikatāṁ prāptaṁ pittamiti sānilō'nala iti nirdiṣṭam| saḥ-atyagnipīḍitō, nā-puruṣō, bhuktē svasthaḥ syāt| jīrṇē tu tāmyati-upatapyatē| anēkārthatvāddhātūnāmupa tāpārthastāmyatiḥ| tamakalakṣaṇē'pi prāgadhyagīṣṭa|

Adhikarana atyagneH upadravAH (83) · Śloka 83

tr̥ṭkāsadāhamūrcchādyā vyādhayō'tyagnisambhavāḥ| |83|

sa0-tr̥ṣṇādayō rōgā atyagnēḥ sambhavanti|

Adhikarana atyagneH gurUsnigdhAdyannapAnAni (83-84) · Śloka 84

tamatyigniṁ gurusnigdhamandasāndrahimasthiraiḥ||83|| annapānairnayēcchāntiṁ dīptamagnimivāmbubhiḥ| |84|

sa0-tamatyagniṁ-bhasmakākhyaṁ, gurusnigdhādibhirannapānaiḥ śānti nayēt| kamiva ? dīptaṁ-iddamagniṁ bāhyaṁ, yathā jalaiḥ|

Adhikarana atyagneH ajIrNe~api Bojanam (84-85) · Śloka 85

| muhurmuhurajīrṇē'pi bhōjyānyasyōpahārayēt||84|| nirindhanō'ntaraṁ labdhvā yathainaṁ na vipādayēt| |85|

sa0-muhurmuhuḥ-kṣaṇēkṣaṇē, ajīrṇē'pi bhōjyani-kr̥śarādīni, upahārayēt-āhārārtha prakalpayēt| ajīrṇē'pītyapiśabdāt kimuta jīrṇē bhōjyānupahārayēditi| kimityēvaṁ kriyatē ? ityāha-yasmāttasmāttathā tēna prakārēṇājīrṇē'pi punaḥ punarāhā rōpayōgēna nirindhanō'gnirantaraṁ-avakāśaṁ, labdhvā yathā ēnaṁ na vipādayēt|

Adhikarana atyagneH kRusharAdyannam audakAnUpamAMsAni visheShato matsyAH (85-86) · Śloka 86

| kr̥śarāṁ pāyasaṁ snigdhaṁ paiṣṭikaṁ guḍavaikr̥tam||85|| aśnīyādaudakānūpapiśitāni bhr̥tāni ca| matsyān viśēṣataḥ ślakṣṇān sthiratōyacarāśca yē||86||

sa0-kr̥śarāmityādīni bhuñjīta| guḍavaikr̥tamiti| vikr̥tamēva vaikr̥tam, prajñāditvādaṇ| tathaidakānāṁ-matsyakacchapādīnāṁ piśitāni, tathā''nūpāni-varāhādīnām, bhr̥tāni-mēdurāṇī, bhakṣayēt| viśēṣēṇa matsyān| ślakṣṇān-aparuṣān| caśabdādyē ca sthiratōyacarāḥ-avahajjalāśritāḥ, tānapyaśnīyāt|

Adhikarana atyagneH AvikaM mAMsam (87) · Śloka 87

āvikaṁ subhr̥taṁ māṁsamadyādatyagnivāraṇam| |87|

sa0-āvikaṁ māṁsaṁ subhrutaṁ-atīvamēduraṁ, atyagnivāraṇamadyāt|

Adhikarana atyagneH tRuShAyAM payoghRutAdipAnam, shyAmAdivirecanam, pAyasaBojanam (87-89) · Śloka 89

| payaḥ sahamadhūcchiṣṭaṁ ghr̥taṁ vā tr̥ṣitaḥ pibēt||87|| gōdhūmacūrṇaṁ payasā bahusarpiḥpariplutam| ānūparasayuktān vā snēhāṁstailavivarjitān||88|| śyāmātrivr̥dvipakvaṁ vā payō dadyādvirēcanam| asakr̥tpittaharaṇaṁ pāyasapratibhōjanam||89||

sa0-tathā, tr̥ṣitaḥ san payaḥ pibēt| kimbhutam ? sahamadhūcchiṣṭaṁ-samadanaṁ, sarpirvā ēvaṁbhutaṁ pibēt| gōdhūmacūrṇaṁ bahughr̥taṁ kṣīrēṇālōḍitaṁ pibēt| athavā, ānupamāṁsarasānvitān snēhān pibēt| kimbhūtān ? tailavivarjitān| tailasya pittakr̥ttvānniṣēdhaḥ| athavā, śyāmātrivr̥ndyāṁ vipakvaṁ kṣīraṁ virēcanaṁ dadyāt| tathā, punaḥ punaḥ pittasya haraṇaṁ pāyasasya pratibhōjanaṁ hitam|

Adhikarana atyagneH sAmAnyacikitsA (90) · Śloka 90

yatkiñcidguru mēdyaṁ ca ślēṣmakāri ca bhōjanam| sarvaṁ tadyagnihitaṁ bhuktvā ca svapanaṁ divā||90||

sa0-yatkiñcidguru bhōjanaṁ yanmēdaskaraṁ ślēṣmakaraṁ ca, tadatyagnayē hitam| bhuktvā ca yaddivā svapanaṁ tacca hitam|

Adhikarana atyagneH AhAradoShAdiH pacanakramaH (91) · Śloka 91

āhāramagniḥ pacati dōṣānāhāravarjitaḥ| dhātūn kṣīṇēśu dōṣēṣu jīvitaṁ ḍhātusaṅkṣayē||91||

sa0-agniḥ pūrvamāhāraṁ pacati| āhārarahitastvagnirdōṣān pacati| tadabhāvāddhātūn pacati| dhātusaṅkṣayē sati jīvitaṁ pacati-nāśayatītyarthaḥ|

Adhikarana agnibalasya shaktiH agneH pAlanam tasya phalam (10) · Śloka 10

ētatprakr̥tyaiva viruddhamannaṁ saṁyōgasaṁskāravaśēna cēdam| ityādyavijñāya yathēṣṭacēṣṭāścaranti yatsā'gnibalasya śaktiḥ||92|| tasmādagniṁ pālayētsarvayatnai stasminnaṣṭē yāti nā nāśamēva| dōṣairgrastē grasyatē rōgasaṅghairyuktē tu syānnīrujō dīrghajīvī||93|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ caturthē cikitsita sthānē grahaṇidōṣacikitsitaṁ nāma daśamō'dhyāyaḥ||10||

sa0-ētadannaṁ prakr̥tyā[ēva]-svabhāvēnaiva, viruddhamapathyam yathā-karamardakadadhisarṣapaśākaphāṇitaśuṣkamāṁsavirūḍhakāmamūla-kalakucādikam| saṁyōgaviruddhaṁ yathā-kṣīramamlēna saha, ānūpamāmiṣaṁ māṣaiḥ saha, ityādi| saṁskāraviruddhaṁ yathā-hārītamāṁsaṁ hāridraśūlaprōtaṁ hāridravahninā pācitamityādi| ēvamidaṁ prakr̥tyā diviruddhaṁ saṁyōgasya saṁskārasya ca vaśēna-sāmarthyēna, cēdaṁ viruddham| ādigrahaṇānmātrākālādiparigrahaḥ| tatra mātrāviruddhaṁ yathā-madhughr̥taṁ samāṁśam| kālavaśēnēdaṁ yathā-rātriparyuṣitā kākamācī| pātravaśēnēdaṁ yathā-kāṁsyē daśāhamuṣitam sarpiḥ| ityādyavijñāya-abuddhvā'paryālōcya, yathēṣṭacēṣṭāḥ-yathābhilāṣamā hāramāsēvamānāḥ, yaccaranti sā'gnibalasya śaktiḥ-sāmarthyam| yata ēvaṁ tasmādagniṁ pālayēt, sarvayatnaiḥ-akhilakriyānuṣṭhānaiḥ, tasmin-agnau, naṣṭē-kṣīṇē, nā-puruṣō, nāśaṁ yāti| dōṣairgrastē vahnau nā-puruṣō, rōgasaṅghairgrasyatē-pīḍyatē| yuktē-svasthē, punaragnau nīrujō dīrghajīvī ca bhavēditi| upajātiśālinyau vr̥ttē| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ caturthē cikitsitasthānē grahaṇīdōṣacikitsitaṁ nāma daśamō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 10||