Adhikarana grahaNIdoShacikitsitAdhyAyaH (2-3) · Śloka 3
athātō grahaṇīdōṣacikitsitaṁ vyākhyāsyamaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē||2|| )||3||
अथातो ग्रहणीदोषचिकित्सितं व्याख़्यास्यमः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| )||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grahaNIdoShe~ajIrNavadatIsAravaccopacAraH (1) · Śloka 1
grahaṇīmāśritaṁ dōṣamajīrṇavadupācarēt| atīsārōktavidhinā tasyāmaṁ ca vipācayēt||1||
ग्रहणीमाश्रितं दोषमजीर्णवदुपाचरेत्| अतीसारोक्तविधिना तस्यामं च विपाचयेत्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaje grahaNIdoShe yavAgvAdyannam (2) · Śloka 2
annakālē yavāgvādi pañcakōlādibhiryutam| vitarētpaṭulaghvannaṁ punaryōgāṁśca dīpanān||2||
अन्नकाले यवाग्वादि पञ्चकोलादिभिर्युतम्| वितरेत्पटुलघ्वन्नं पुनर्योगांश्च दीपनान्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaje sAme peyA, jalaM takraM ca (3) · Śloka 3
dadyātsātiviṣāṁ pēyāmāmē sāmlāṁ sanāgarām| pānē'tīsāravihitaṁ vāri takraṁ surādi ca||3||
दद्यात्सातिविषां पेयामामे साम्लां सनागराम्| पानेऽतीसारविहितं वारि तक्रं सुरादि च||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaje sAme takrasya tridoShaharatvam (4-5) · Śloka 5
grahaṇīdōṣiṇāṁ takraṁ dīpanagrāhilāghavāt| pathyaṁ, madhurapākitvānna ca pittapradūṣaṇam||4|| kaṣāyōṣṇavikāśitvādrūkṣatvācca kaphē hitam| vātē svādvamlasāndratvātsadyaskamavidāhi tat||5||
ग्रहणीदोषिणां तक्रं दीपनग्राहिलाघवात्| पथ्यं, मधुरपाकित्वान्न च पित्तप्रदूषणम्||४|| कषायोष्णविकाशित्वाद्रूक्षत्वाच्च कफे हितम्| वाते स्वाद्वम्लसान्द्रत्वात्सद्यस्कमविदाहि तत्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaje sAme amlAdicUrNam (6-7) · Śloka 7
caturṇāṁ prasthamamlānāṁ tryūṣaṇācca palatrayam| lavaṇānāṁ ca catvāri śarkarāyāḥ palāṣṭakam||6|| taccūrṇaṁ śākasūpānnarāgādiṣvavacārayēt| kāsājīrṇāruciśvāsahr̥tpāṇḍuplīhagulmanut||7||
चतुर्णां प्रस्थमम्लानां त्र्यूषणाच्च पलत्रयम्| लवणानां च चत्वारि शर्करायाः पलाष्टकम्||६|| तच्चूर्णं शाकसूपान्नरागादिष्ववचारयेत्| कासाजीर्णारुचिश्वासहृत्पाण्डुप्लीहगुल्मनुत्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaje sAme nAgarAdikvAthakalkau, nAgaraharItakIcUrNe, vacAdicUrNam (8-9) · Śloka 9
nāgarātiviṣāmustaṁ pākyamāmaharaṁ pibēt| uṣṇāmbunā vā tatkalkaṁ nāgaraṁ vā'thavā'bhayām||8|| sasaindhavam vacādiṁ vā tadvanmadirayā'thavā| |9|
नागरातिविषामुस्तं पाक्यमामहरं पिबेत्| उष्णाम्बुना वा तत्कल्कं नागरं वाऽथवाऽभयाम्||८|| ससैन्धवम् वचादिं वा तद्वन्मदिरयाऽथवा| |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaje sAme sapravAhe biDalavaNAdi cUrNam (9-10) · Śloka 10
| varcasyāmē sapravāhē pibēdvā dāḍimāmbunā||9|| biḍēna lavaṇaṁ piṣṭaṁ bilvacitrakanāgaram| sāmē kaphānilē kōṣṭharukkarē kōṣṇavāriṇā||10||
| वर्चस्यामे सप्रवाहे पिबेद्वा दाडिमाम्बुना||९|| बिडेन लवणं पिष्टं बिल्वचित्रकनागरम्| सामे कफानिले कोष्ठरुक्करे कोष्णवारिणा||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaje sAme kali~ggAdicUrNam pathyAdicUrNam (11-12) · Śloka 12
kaliṅgahiṅgvativiṣāvacāsauvarcalābhayam| chardihr̥drōgaśūlēṣu pēyamuṣṇēna vāriṇā||11|| pathyāsauvarcalājājīcūrṇaṁ maricasaṁyutam| |12|
कलिङ्गहिङ्ग्वतिविषावचासौवर्चलाभयम्| छर्दिहृद्रोगशूलेषु पेयमुष्णेन वारिणा||११|| पथ्यासौवर्चलाजाजीचूर्णं मरिचसंयुतम्| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaje sAme pippalyAdicUrNam (12-14) · Śloka 14
| pippalīṁ nāgaraṁ pāṭhāṁ sārivāṁ br̥hatīdvayam||12|| citrakaṁ kauṭajaṁ kṣāraṁ tathā lavaṇapañcakam| cūrṇīkr̥taṁ dadhisurātanmaṇḍōṣṇāmbukāñjikaiḥ||13|| pibēdagnivivr̥ddhyarthaṁ kōṣṭhavātaharaṁ param| |14|
| पिप्पलीं नागरं पाठां सारिवां बृहतीद्वयम्||१२|| चित्रकं कौटजं क्षारं तथा लवणपञ्चकम्| चूर्णीकृतं दधिसुरातन्मण्डोष्णाम्बुकाञ्जिकैः||१३|| पिबेदग्निविवृद्ध्यर्थं कोष्ठवातहरं परम्| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaje sAme lavaNapa~jcakAdi guTikA (14-15) · Śloka 15
| paṭuni pañca dvau kṣārau maricaṁ pañcakōlakam||14|| dīpyakaṁ hiṅgugulikā bījapūrarasē kr̥tā| kōladāḍimatōyē vā paraṁ pācanadīpanī||15||
| पटुनि पञ्च द्वौ क्षारौ मरिचं पञ्चकोलकम्||१४|| दीप्यकं हिङ्गुगुलिका बीजपूररसे कृता| कोलदाडिमतोये वा परं पाचनदीपनी||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaje sAme tAlIsAdiguTikA (16-21) · Śloka 21
tālīsapatracavikāmaricānāṁ palaṁ palam| kr̥ṣṇātanmūlayōrdvē dvē palē śuṇṭhī palatrayam||16|| caturjātamuśīraṁ ca karṣāṁśaṁ ślakṣṇacūrṇitam| guḍēna vaṭakān kr̥tvā triguṇēna sadā bhajēt||17|| madyayūṣarasāriṣṭamastupēyāpayōnupaḥ| vātaślēṣmātmanāṁ chardigrahaṇīpārśvahr̥drujām||18|| jvaraśvayathupāṇḍutvagulmapānātyayārśasām| prasēkapīnasaśvāsakāsānāṁ ca nivr̥ttayē||19|| abhayāṁ nāgarasthānē dadyāttatraiva viḍgrahē| chardyādiṣu ca paittēṣu caturguṇasitānvitāḥ||20|| pakvēna vaṭakāḥ kāryā guḍēna sitayā'pi vā| paraṁ hi vahnisamparkāllaghimānaṁ bhajanti tē||21||
तालीसपत्रचविकामरिचानां पलं पलम्| कृष्णातन्मूलयोर्द्वे द्वे पले शुण्ठी पलत्रयम्||१६|| चतुर्जातमुशीरं च कर्षांशं श्लक्ष्णचूर्णितम्| गुडेन वटकान् कृत्वा त्रिगुणेन सदा भजेत्||१७|| मद्ययूषरसारिष्टमस्तुपेयापयोनुपः| वातश्लेष्मात्मनां छर्दिग्रहणीपार्श्वहृद्रुजाम्||१८|| ज्वरश्वयथुपाण्डुत्वगुल्मपानात्ययार्शसाम्| प्रसेकपीनसश्वासकासानां च निवृत्तये||१९|| अभयां नागरस्थाने दद्यात्तत्रैव विड्ग्रहे| छर्द्यादिषु च पैत्तेषु चतुर्गुणसितान्विताः||२०|| पक्वेन वटकाः कार्या गुडेन सितयाऽपि वा| परं हि वह्निसम्पर्काल्लघिमानं भजन्ति ते||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaje nirAme ghRutam, nirUhabastiH, virecanam (22-24) · Śloka 24
sāmacikitsāmuktvā nirāmacikitsāṁ viśēṣēṇāha athainaṁ parikvāmaṁ mārutagrahaṇīgadam| dīpanīyayutaṁ sarpiḥ pāyayēdalpaśō bhiṣak||22|| kiñcitsandhukṣitē tvagnau saktaviṇmūtramārutam| dvyahaṁ tryahaṁ vā saṁsnēhya svinnābhyaktaṁ nurūhayēt||23|| tata ēraṇḍatailēna sarpiṣā tailvakēna vā| sakṣārēṇānilē śāntē srastadōṣaṁ virēcayēt||24||
सामचिकित्सामुक्त्वा निरामचिकित्सां विशेषेणाह अथैनं परिक्वामं मारुतग्रहणीगदम्| दीपनीययुतं सर्पिः पाययेदल्पशो भिषक्||२२|| किञ्चित्सन्धुक्षिते त्वग्नौ सक्तविण्मूत्रमारुतम्| द्व्यहं त्र्यहं वा संस्नेह्य स्विन्नाभ्यक्तं नुरूहयेत्||२३|| तत एरण्डतैलेन सर्पिषा तैल्वकेन वा| सक्षारेणानिले शान्ते स्रस्तदोषं विरेचयेत्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaje nirAme anuvAsanam, anantaraM laghvannam (25-26) · Śloka 26
śuddharūkṣāśayaṁ baddhavarcaskaṁ cānuvāsayēt| dīpanīyāmlavātaghnasiddhatailēna taṁ tataḥ||25|| nirūḍhaṁ ca viriktaṁ ca samyakcāpyanuvāsitam| laghvannapratisaṁyuktaṁ sarpirabhyāsayētpunaḥ||26||
शुद्धरूक्षाशयं बद्धवर्चस्कं चानुवासयेत्| दीपनीयाम्लवातघ्नसिद्धतैलेन तं ततः||२५|| निरूढं च विरिक्तं च सम्यक्चाप्यनुवासितम्| लघ्वन्नप्रतिसंयुक्तं सर्पिरभ्यासयेत्पुनः||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaje nirAme pa~jcamUlAdighRutam (27-30) · Śloka 30
pañcamūlābhayāvyōṣapippalīmūlasaindhavaiḥ| rāsnākṣāradvayājājīviḍāṅgaśaṭhibhirghr̥tam||27|| śuktēna mātuluṅgasya svarasēnārdrakasya ca| śuṣkamūlakakōlāmlacukrikādāḍimasya ca||28|| takramastusurāmaṇḍasauvīrakatuṣōdakaiḥ| kāñjikēna ca tatpakvamagnidīptikaraṁ param||29|| śūlagulmōdaraśvāsakāsānilakaphāpaham| |30|
पञ्चमूलाभयाव्योषपिप्पलीमूलसैन्धवैः| रास्नाक्षारद्वयाजाजीविडाङ्गशठिभिर्घृतम्||२७|| शुक्तेन मातुलुङ्गस्य स्वरसेनार्द्रकस्य च| शुष्कमूलककोलाम्लचुक्रिकादाडिमस्य च||२८|| तक्रमस्तुसुरामण्डसौवीरकतुषोदकैः| काञ्जिकेन च तत्पक्वमग्निदीप्तिकरं परम्||२९|| शूलगुल्मोदरश्वासकासानिलकफापहम्| |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaje nirAme bIjapUrakaghRutam (30) · Śloka 30
| sabījapūrakarasaṁ siddhaṁ vā pāyayēddhr̥tam||30||
| सबीजपूरकरसं सिद्धं वा पाययेद्धृतम्||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaje nirAme aBya~jjanArthaM tailam (31) · Śloka 31
tailamabhyañjanārthaṁ ca siddhamēbhiścalāpaham| |31|
तैलमभ्यञ्जनार्थं च सिद्धमेभिश्चलापहम्| |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtaje shleShmAvRutavAtAdau cUrNam (31-32) · Śloka 32
| ētēṣāmauṣadhānāṁ vā pibēccūrṇaṁ sukhāmbunā||31|| vātē ślēṣmāvr̥tē sāmē kaphē vā vāyunōddhatē| |32|
| एतेषामौषधानां वा पिबेच्चूर्णं सुख़ाम्बुना||३१|| वाते श्लेष्मावृते सामे कफे वा वायुनोद्धते| |३२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaje grahaNIdoShe vamanavirekau tiktAdyannaM cUrNasnehASca (32-33) · Śloka 33
adhunā pittagrahaṇīrōgacikitsāmāha | agnērnirvāpakaṁ pittaṁ rēkēṇa vamanēna vā||32|| hatvā tiktalaghugrāhidīpanairavidāhibhiḥ| annaiḥ sandhukṣayēdagniṁ cūrṇaiḥ snēhaiśca tiktakaiḥ||33||
अधुना पित्तग्रहणीरोगचिकित्सामाह | अग्नेर्निर्वापकं पित्तं रेकेण वमनेन वा||३२|| हत्वा तिक्तलघुग्राहिदीपनैरविदाहिभिः| अन्नैः सन्धुक्षयेदग्निं चूर्णैः स्नेहैश्च तिक्तकैः||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaje grahaNIdoShe paTolAdi cUrNam (34-37) · Śloka 37
paṭōlanimbatrāyantītiktātiktakaparpaṭam| kuṭajatvakphalaṁ mūrvā madhuśigruphalaṁ vacā||34|| dārvītvakpadmakōśīrayavānīmustacandanam| saurāṣṭryativiṣāvyōṣatvagēlāpatradāru ca||35|| cūrṇitaṁ madhunā lēhyaṁ pēyaṁ madyairjalēna vā| hr̥tpāṇḍugrahaṇīrōgagulmaśūlārucijvarān||36|| kāmalāṁ sannipātaṁ ca mukharōgāṁśca nāśayēt| |37|
पटोलनिम्बत्रायन्तीतिक्तातिक्तकपर्पटम्| कुटजत्वक्फलं मूर्वा मधुशिग्रुफलं वचा||३४|| दार्वीत्वक्पद्मकोशीरयवानीमुस्तचन्दनम्| सौराष्ट्र्यतिविषाव्योषत्वगेलापत्रदारु च||३५|| चूर्णितं मधुना लेह्यं पेयं मद्यैर्जलेन वा| हृत्पाण्डुग्रहणीरोगगुल्मशूलारुचिज्वरान्||३६|| कामलां सन्निपातं च मुख़रोगांश्च नाशयेत्| |३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaje grahaNIdoShe BUnimbAdi cUrNam (37-39) · Śloka 39
| bhūnimbakaṭukāmustātryūṣaṇēndrayavān samān||37|| dvau citrakādvatsakatvagbhāgān ṣōḍaśa cūrṇayēt| guḍaśītāmbunā pītaṁ grahaṇīdōṣagulmanut||38|| kāmalājvarapāṇḍutvamēhārucyatisārajit| |39|
| भूनिम्बकटुकामुस्तात्र्यूषणेन्द्रयवान् समान्||३७|| द्वौ चित्रकाद्वत्सकत्वग्भागान् षोडश चूर्णयेत्| गुडशीताम्बुना पीतं ग्रहणीदोषगुल्मनुत्||३८|| कामलाज्वरपाण्डुत्वमेहारुच्यतिसारजित्| |३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaje grahaNIdoShe nAgarAdicUrNam (39-41) · Śloka 41
| nāgarātiviṣāmustāpāṭhābilvaṁ rasāñjanam||39|| kuṭajatvakphalaṁ tiktā dhātakī ca kr̥taṁ rajaḥ| kṣaudrataṇḍulavāribhyāṁ paittikē grahaṇīgadē||40|| pravāhikārśōgudarugraktōtthānēṣu cēṣyatē| |41|
| नागरातिविषामुस्तापाठाबिल्वं रसाञ्जनम्||३९|| कुटजत्वक्फलं तिक्ता धातकी च कृतं रजः| क्षौद्रतण्डुलवारिभ्यां पैत्तिके ग्रहणीगदे||४०|| प्रवाहिकार्शोगुदरुग्रक्तोत्थानेषु चेष्यते| |४१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaje grahaNIdoShe candanAdighRutam, kuShThoktaMtiktakaghRutam (41-44) · Śloka 44
| candanaṁ padmakōśīraṁ pāṭhāṁ mūrvāṁ kuṭannaṭam||41|| ṣaḍgranthāsārivāsphōtāsaptaparṇāṭārūṣakān| paṭōlōdumbarāśvatthavaṭaplakṣakapītanān||42|| kaṭukāṁ rōhiṇīṁ mustāṁ nimbaṁ ca dvipalāṁśakān| drōṇē'pāṁ sādhayēttēna pacētsarpiḥ picūnmitaiḥ||43|| kirātatiktēndrayavavīrāmāgadhikōtpalaiḥ| pittagrahaṇyāṁ tatpēyaṁ kuṣṭhōktaṁ tiktakaṁ ca yat||44||
| चन्दनं पद्मकोशीरं पाठां मूर्वां कुटन्नटम्||४१|| षड्ग्रन्थासारिवास्फोतासप्तपर्णाटारूषकान्| पटोलोदुम्बराश्वत्थवटप्लक्षकपीतनान्||४२|| कटुकां रोहिणीं मुस्तां निम्बं च द्विपलांशकान्| द्रोणेऽपां साधयेत्तेन पचेत्सर्पिः पिचून्मितैः||४३|| किराततिक्तेन्द्रयववीरामागधिकोत्पलैः| पित्तग्रहण्यां तत्पेयं कुष्ठोक्तं तिक्तकं च यत्||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe vamanam, kaTvamlAdiBiragnivardhanam (45) · Śloka 45
grahaṇyāṁ ślēṣmaduṣṭāyāṁ tīkṣṇaiḥ pracchardanē kr̥tē| kaṭvamlalavaṇakṣāraiḥ kramādagniṁ vivardhayēt||45||
ग्रहण्यां श्लेष्मदुष्टायां तीक्ष्णैः प्रच्छर्दने कृते| कट्वम्ललवणक्षारैः क्रमादग्निं विवर्धयेत्||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe pa~jcakolAdisiddhaM peyAdyannam (46) · Śloka 46
pañcakōlābhayādhānyapāṭhāgandhapalāśakaiḥ| bījapūrapragāḍhaiśca siddhaiḥ pēyādi kalpayēt||46||
पञ्चकोलाभयाधान्यपाठागन्धपलाशकैः| बीजपूरप्रगाढैश्च सिद्धैः पेयादि कल्पयेत्||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmaje madhUkapuShpAdyAsavaH (47-50) · Śloka 50
drōṇaṁ madhūkapuṣpāṇāṁ viḍaṅgaṁ ca tatō'rdhataḥ| citrakasya tatō'rdhaṁ ca tathā bhallātakāḍhakam||47|| mañjiṣṭhā'ṣṭapalaṁ caitajjaladrōṇatrayē pacēt| drōṇaśēṣaṁ śr̥taṁ śītaṁ madhvardhāḍhakasaṁyutam||48|| ēlāmr̥ṇālāgurubhiścandanēna ca rūṣitē| kumbhē māsaṁ sthitaṁ jātamāsavaṁ taṁ prayōjayēt||49|| grahaṇīṁ dīpayatyēṣa br̥ṁhaṇaḥ pittaraktanut| śōṣakuṣṭhakilāsānāṁ pramēhāṇāṁ ca nāśanaḥ||50||
द्रोणं मधूकपुष्पाणां विडङ्गं च ततोऽर्धतः| चित्रकस्य ततोऽर्धं च तथा भल्लातकाढकम्||४७|| मञ्जिष्ठाऽष्टपलं चैतज्जलद्रोणत्रये पचेत्| द्रोणशेषं शृतं शीतं मध्वर्धाढकसंयुतम्||४८|| एलामृणालागुरुभिश्चन्दनेन च रूषिते| कुम्भे मासं स्थितं जातमासवं तं प्रयोजयेत्||४९|| ग्रहणीं दीपयत्येष बृंहणः पित्तरक्तनुत्| शोषकुष्ठकिलासानां प्रमेहाणां च नाशनः||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe madhUkapuShpasvarasAsavaH (51-52) · Śloka 52
madhūkapuṣpasvarasaṁ śr̥tamardhakṣayīkr̥tam| kṣaudrapādayutaṁ śītaṁ pūrvavatsannidhāpayēt||51|| tatpiban grahaṇīdōṣān jayētsarvān hitāśanaḥ| |52|
मधूकपुष्पस्वरसं शृतमर्धक्षयीकृतम्| क्षौद्रपादयुतं शीतं पूर्ववत्सन्निधापयेत्||५१|| तत्पिबन् ग्रहणीदोषान् जयेत्सर्वान् हिताशनः| |५२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe drAkShAdisvarasAsavAH (52) · Śloka 52
| tadvaddrākṣēkṣukharjūrasvarasānāsutān pibēt||52||
| तद्वद्द्राक्षेक्षुख़र्जूरस्वरसानासुतान् पिबेत्||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe hi~ggvAdikShAraH (53-56) · Śloka 56
hiṅgutiktāvacāmādrīpāṭhēndrayavagōkṣuram| pañcakōlaṁ ca karṣāṁśaṁ palāṁśaṁ paṭupañcakam||53|| ghr̥tatailadvikuḍavē dadhnaḥ prasthadvayē ca tat| āpōthya kvāthayēdagnau mr̥dāvanugatē rasē||54|| antardhūmaṁ tatō dagdhvā cūrṇīkr̥tya ghr̥tāplutam| pibētpāṇitalaṁ tasmin jīrṇē syānmadhurāśanaḥ||55|| vātaślēṣmāmayān sarvān hanyādviṣagarāṁśca saḥ| |56|
हिङ्गुतिक्तावचामाद्रीपाठेन्द्रयवगोक्षुरम्| पञ्चकोलं च कर्षांशं पलांशं पटुपञ्चकम्||५३|| घृततैलद्विकुडवे दध्नः प्रस्थद्वये च तत्| आपोथ्य क्वाथयेदग्नौ मृदावनुगते रसे||५४|| अन्तर्धूमं ततो दग्ध्वा चूर्णीकृत्य घृताप्लुतम्| पिबेत्पाणितलं तस्मिन् जीर्णे स्यान्मधुराशनः||५५|| वातश्लेष्मामयान् सर्वान् हन्याद्विषगरांश्च सः| |५६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe BUnimbAdikShAraH (56-57) · Śloka 57
| bhūnimbaṁ rōhiṇīṁ tiktāṁ paṭōlaṁ nimbaparpaṭam||56|| dagdhvā māhiṣamūtrēṇa pibēdagnivivardhanam| |57|
| भूनिम्बं रोहिणीं तिक्तां पटोलं निम्बपर्पटम्||५६|| दग्ध्वा माहिषमूत्रेण पिबेदग्निविवर्धनम्| |५७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe haridrAdikShAraH (57-58) · Śloka 58
| dvē haridrē vacā kuṣṭhaṁ citrakaḥ kaṭurōhiṇī||57|| mustā ca chāgamūtrēṇa siddhaḥ kṣārō'gnivardhanaḥ| |58|
| द्वे हरिद्रे वचा कुष्ठं चित्रकः कटुरोहिणी||५७|| मुस्ता च छागमूत्रेण सिद्धः क्षारोऽग्निवर्धनः| |५८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe sudhAkANDAdikShAraguTikA (58-60) · Śloka 60
| catuṣpalaṁ sudhākāṇḍātripalaṁ lavaṇatrayāt||58|| vārtākakuḍavaṁ cārkādaṣṭau dvē citrakātpalē| dagdhvā rasēna vārtākādguṭikā bhōjanōttarāḥ||59|| bhuktamannaṁ pacantyāśu kāsaśvāsārśasāṁ hitāḥ| visūcikāpratiśyāyahr̥drōgaśamanāśca tāḥ||60||
| चतुष्पलं सुधाकाण्डात्रिपलं लवणत्रयात्||५८|| वार्ताककुडवं चार्कादष्टौ द्वे चित्रकात्पले| दग्ध्वा रसेन वार्ताकाद्गुटिका भोजनोत्तराः||५९|| भुक्तमन्नं पचन्त्याशु कासश्वासार्शसां हिताः| विसूचिकाप्रतिश्यायहृद्रोगशमनाश्च ताः||६०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe mAtulu~ggAdicUrNam (61-62) · Śloka 62
mātuluṅgaśaṭhīrāsnākaṭutrayaharītaki| svarjikāyāvaśūkākhyau kṣārau pañcapaṭūni ca||61|| sukhāmbupītaṁ taccūrṇaṁ balavarṇāgnivardhanam| |62|
मातुलुङ्गशठीरास्नाकटुत्रयहरीतकि| स्वर्जिकायावशूकाख़्यौ क्षारौ पञ्चपटूनि च||६१|| सुख़ाम्बुपीतं तच्चूर्णं बलवर्णाग्निवर्धनम्| |६२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmaje savAte mAtulu~ggAdighRutam, dhAnvantarAdighRutAni (62-63) · Śloka 63
| ślaiṣmikē grahaṇīdōṣē savātē tairghr̥taṁ pacēt||62|| dhānvantaraṁ ṣaṭpalaṁ ca bhallātakaghr̥tābhayam| |63|
| श्लैष्मिके ग्रहणीदोषे सवाते तैर्घृतं पचेत्||६२|| धान्वन्तरं षट्पलं च भल्लातकघृताभयम्| |६३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmaje savAte biDAdikShAraghRutam (63-65) · Śloka 65
| biḍakācōṣalavaṇasvarjikāyāvaśūkajān||63|| saptalāṁ kaṇṭakārīṁ ca citrakaṁ caikatō dahēt| saptakr̥tvaḥ srutasyāsya kṣārasyārdhāḍhakē pacēt||64|| āḍhakaṁ sarpiṣaḥ pēyaṁ tadagnibalavr̥ddhayē| |65|
| बिडकाचोषलवणस्वर्जिकायावशूकजान्||६३|| सप्तलां कण्टकारीं च चित्रकं चैकतो दहेत्| सप्तकृत्वः स्रुतस्यास्य क्षारस्यार्धाढके पचेत्||६४|| आढकं सर्पिषः पेयं तदग्निबलवृद्धये| |६५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sanipAtaje grahaNIdoShe pa~jcakarmANi (65) · Śloka 65
| nicayē pañcakarmāṇi yuñjyāccaitadyathābalam||65||
| निचये पञ्चकर्माणि युञ्ज्याच्चैतद्यथाबलम्||६५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mandAgnau pratidoShaM pratyavasthaM ca cikitsitam (66-68) · Śloka 68
iti grahaṇidōṣasya caturvidhasya cikitsāmābhidhāyēdānīṁ pratipuruṣaṁ pratidōṣaṁ mandāgnitvamāśritya yathāvasthaṁ cikitsitaṁ nirdiśannāha prasēkē ślaiṣmikē'lpāgnērdīpanaṁ rūkṣatiktakam| yōjyaṁ kr̥śasya vyatyāsātsnigdharūkṣaṁ kaphōdayē||66|| kṣīṇakṣāmaśarīrasya dīpanaṁ snēhasaṁyutam| dīpanaṁ bahupittasya tiktaṁ madhurakairyutam||67|| snēhō'mlalavaṇairyuktō bahuvātasya śasyatē| |68|
इति ग्रहणिदोषस्य चतुर्विधस्य चिकित्सामाभिधायेदानीं प्रतिपुरुषं प्रतिदोषं मन्दाग्नित्वमाश्रित्य यथावस्थं चिकित्सितं निर्दिशन्नाह प्रसेके श्लैष्मिकेऽल्पाग्नेर्दीपनं रूक्षतिक्तकम्| योज्यं कृशस्य व्यत्यासात्स्निग्धरूक्षं कफोदये||६६|| क्षीणक्षामशरीरस्य दीपनं स्नेहसंयुतम्| दीपनं बहुपित्तस्य तिक्तं मधुरकैर्युतम्||६७|| स्नेहोऽम्ललवणैर्युक्तो बहुवातस्य शस्यते| |६८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mandAgnau sneha eva shreShThaM BeShajam (68-69) · Śloka 69
snēhasya mandāgniviṣayēbhyō'nyadravyēbhyaḥ prāyēṇa prādhānyaṁ sarvapuruṣaṁ prati dyōtayitumidaṁ brūtē | snēhamēva paraṁ vidyāddurbalānaladīpanam||68|| nālaṁ snēhasamiddhasya śamāyānnaṁ sugurvapi| |69|
स्नेहस्य मन्दाग्निविषयेभ्योऽन्यद्रव्येभ्यः प्रायेण प्राधान्यं सर्वपुरुषं प्रति द्योतयितुमिदं ब्रूते | स्नेहमेव परं विद्याद्दुर्बलानलदीपनम्||६८|| नालं स्नेहसमिद्धस्य शमायान्नं सुगुर्वपि| |६९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mandAgnau kaphe kShINe ghRutam (69-71) · Śloka 71
| yō''lpāgnitvātkaphē kṣīṇē varcaḥ pakvamapi ślatham||69|| muñcētpaṭvauṣadhayutaṁ sa pibēdalpaśō ghr̥tam| tēna svamārgamānītaḥ svakarmaṇi niyōjitaḥ||70|| samānō dīpayatyagnimagnēḥ sandhukṣakō hi saḥ| |71|
| योऽऽल्पाग्नित्वात्कफे क्षीणे वर्चः पक्वमपि श्लथम्||६९|| मुञ्चेत्पट्वौषधयुतं स पिबेदल्पशो घृतम्| तेन स्वमार्गमानीतः स्वकर्मणि नियोजितः||७०|| समानो दीपयत्यग्निमग्नेः सन्धुक्षको हि सः| |७१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mandAgnau kaThinamale lavaNaghRutam (71-72) · Śloka 72
| purīṣaṁ yaśca kr̥cchrēṇa kaṭhinatvādvimuñcati||71|| sa ghr̥taṁ lavaṇairyuktaṁ narō'nnāvagrahaṁ pibēt| |72|
| पुरीषं यश्च कृच्छ्रेण कठिनत्वाद्विमुञ्चति||७१|| स घृतं लवणैर्युक्तं नरोऽन्नावग्रहं पिबेत्| |७२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mandAgnau rUkShatve dIpanaM ghRutaM tailaM vA (72) · Śloka 72
| raukṣyānmandē'nalē sarpistailaṁ vā dīpanaiḥ pibēt||72||
| रौक्ष्यान्मन्देऽनले सर्पिस्तैलं वा दीपनैः पिबेत्||७२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mandAgnau snehAtiyoge kShArAdayaH (73) · Śloka 73
kṣāracūrṇāsavāriṣṭān mandē snēhātipānataḥ| |73|
क्षारचूर्णासवारिष्टान् मन्दे स्नेहातिपानतः| |७३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mandAgnau udAvartaje nirUhasneha bastayaH (73) · Śloka 73
| udāvartāttu yōktavyā nirūhasnēhabastayaḥ||73||
| उदावर्तात्तु योक्तव्या निरूहस्नेहबस्तयः||७३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mandAgnau doShAtivRuddhije SuddhiH peyAdikramaSca (74) · Śloka 74
dōṣātivr̥dhdyā mandē'gnau saṁśuddhō'nnavidhiṁ carēt| |74|
दोषातिवृध्द्या मन्देऽग्नौ संशुद्धोऽन्नविधिं चरेत्| |७४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mandAgnau vyAdhimuktasya GRutameva (74) · Śloka 74
| vyādhimuktasya mandē'gnau sarpirēva tu dīpanam||74||
| व्याधिमुक्तस्य मन्देऽग्नौ सर्पिरेव तु दीपनम्||७४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mandAgnau adhvAdije yavAgUghRutam (75) · Śloka 75
adhvōpavāsakṣamatvairyavāgvā pāyayēddhr̥tam| annāvapīḍitaṁ balyaṁ dīpanaṁ br̥haṇaṁ ca tat||75||
अध्वोपवासक्षमत्वैर्यवाग्वा पाययेद्धृतम्| अन्नावपीडितं बल्यं दीपनं बृहणं च तत्||७५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mandAgnau dIrghakAlaje sAmlA mAMsarasAH (76-77) · Śloka 77
dīrghakālaprasaṅgāttu kṣāmakṣīṇakr̥śānnarān| prasahānāṁ rasaiḥ sāmlairbhōjayētpiśitāśinām||76|| laghūṣṇakaṭuśōdhitvād dīpayantyāśu tē'nalam| māṁsōpacitamāṁsatvātparaṁ ca balavardhanāḥ||77||
दीर्घकालप्रसङ्गात्तु क्षामक्षीणकृशान्नरान्| प्रसहानां रसैः साम्लैर्भोजयेत्पिशिताशिनाम्||७६|| लघूष्णकटुशोधित्वाद् दीपयन्त्याशु तेऽनलम्| मांसोपचितमांसत्वात्परं च बलवर्धनाः||७७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mandAgnau yathAvasthaM snehAdayaH (78) · Śloka 78
snēhāsavasurāriṣṭacūrṇakvāthāhitāśanaiḥ| samyak prayuktairdēhasya balamagnēśca vardhatē||78||
स्नेहासवसुरारिष्टचूर्णक्वाथाहिताशनैः| सम्यक् प्रयुक्तैर्देहस्य बलमग्नेश्च वर्धते||७८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mandAgnau sasneha AhAraH (79) · Śloka 79
adhunā snēhasyāgnivr̥ddhikaratvaṁ dr̥ṣṭāntēna darśayati dīptō yathaiva sthāṇuśca bāhyō'gniḥ sāradārubhiḥ| sasnēhairjāyatē tadvadāhāraiḥ kōṣṭhagō'nalaḥ||79||
अधुना स्नेहस्याग्निवृद्धिकरत्वं दृष्टान्तेन दर्शयति दीप्तो यथैव स्थाणुश्च बाह्योऽग्निः सारदारुभिः| सस्नेहैर्जायते तद्वदाहारैः कोष्ठगोऽनलः||७९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mandAgnau aBojanAtiBojananiShedhaH (80) · Śloka 80
nābhōjanēna kāyāgnirdīpyatē nātibhōjanāt| yathā nirindhanō vahniralpō vā'tīndhanāvr̥taḥ||80||
नाभोजनेन कायाग्निर्दीप्यते नातिभोजनात्| यथा निरिन्धनो वह्निरल्पो वाऽतीन्धनावृतः||८०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atyagneH (Basmakasya) saMprAptiH, lakShaNam (81-82) · Śloka 82
yadā kṣīṇē kaphē pittaṁ svasthānē pavanānugam| pravr̥ddhaṁ vardhayatyagniṁ tadā'sau sānilō'nalaḥ||81|| paktvā'nnamāśu dhātūṁśca sarvānōjaśca saṅkṣipan| mārayētsyātsa nā svasthō bhuktē jīrṇē tu tāmyati||82||
यदा क्षीणे कफे पित्तं स्वस्थाने पवनानुगम्| प्रवृद्धं वर्धयत्यग्निं तदाऽसौ सानिलोऽनलः||८१|| पक्त्वाऽन्नमाशु धातूंश्च सर्वानोजश्च सङ्क्षिपन्| मारयेत्स्यात्स ना स्वस्थो भुक्ते जीर्णे तु ताम्यति||८२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atyagneH upadravAH (83) · Śloka 83
tr̥ṭkāsadāhamūrcchādyā vyādhayō'tyagnisambhavāḥ| |83|
तृट्कासदाहमूर्च्छाद्या व्याधयोऽत्यग्निसम्भवाः| |८३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atyagneH gurUsnigdhAdyannapAnAni (83-84) · Śloka 84
tamatyigniṁ gurusnigdhamandasāndrahimasthiraiḥ||83|| annapānairnayēcchāntiṁ dīptamagnimivāmbubhiḥ| |84|
तमत्यिग्निं गुरुस्निग्धमन्दसान्द्रहिमस्थिरैः||८३|| अन्नपानैर्नयेच्छान्तिं दीप्तमग्निमिवाम्बुभिः| |८४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atyagneH ajIrNe~api Bojanam (84-85) · Śloka 85
| muhurmuhurajīrṇē'pi bhōjyānyasyōpahārayēt||84|| nirindhanō'ntaraṁ labdhvā yathainaṁ na vipādayēt| |85|
| मुहुर्मुहुरजीर्णेऽपि भोज्यान्यस्योपहारयेत्||८४|| निरिन्धनोऽन्तरं लब्ध्वा यथैनं न विपादयेत्| |८५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atyagneH kRusharAdyannam audakAnUpamAMsAni visheShato matsyAH (85-86) · Śloka 86
| kr̥śarāṁ pāyasaṁ snigdhaṁ paiṣṭikaṁ guḍavaikr̥tam||85|| aśnīyādaudakānūpapiśitāni bhr̥tāni ca| matsyān viśēṣataḥ ślakṣṇān sthiratōyacarāśca yē||86||
| कृशरां पायसं स्निग्धं पैष्टिकं गुडवैकृतम्||८५|| अश्नीयादौदकानूपपिशितानि भृतानि च| मत्स्यान् विशेषतः श्लक्ष्णान् स्थिरतोयचराश्च ये||८६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atyagneH AvikaM mAMsam (87) · Śloka 87
āvikaṁ subhr̥taṁ māṁsamadyādatyagnivāraṇam| |87|
आविकं सुभृतं मांसमद्यादत्यग्निवारणम्| |८७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atyagneH tRuShAyAM payoghRutAdipAnam, shyAmAdivirecanam, pAyasaBojanam (87-89) · Śloka 89
| payaḥ sahamadhūcchiṣṭaṁ ghr̥taṁ vā tr̥ṣitaḥ pibēt||87|| gōdhūmacūrṇaṁ payasā bahusarpiḥpariplutam| ānūparasayuktān vā snēhāṁstailavivarjitān||88|| śyāmātrivr̥dvipakvaṁ vā payō dadyādvirēcanam| asakr̥tpittaharaṇaṁ pāyasapratibhōjanam||89||
| पयः सहमधूच्छिष्टं घृतं वा तृषितः पिबेत्||८७|| गोधूमचूर्णं पयसा बहुसर्पिःपरिप्लुतम्| आनूपरसयुक्तान् वा स्नेहांस्तैलविवर्जितान्||८८|| श्यामात्रिवृद्विपक्वं वा पयो दद्याद्विरेचनम्| असकृत्पित्तहरणं पायसप्रतिभोजनम्||८९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atyagneH sAmAnyacikitsA (90) · Śloka 90
yatkiñcidguru mēdyaṁ ca ślēṣmakāri ca bhōjanam| sarvaṁ tadyagnihitaṁ bhuktvā ca svapanaṁ divā||90||
यत्किञ्चिद्गुरु मेद्यं च श्लेष्मकारि च भोजनम्| सर्वं तद्यग्निहितं भुक्त्वा च स्वपनं दिवा||९०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atyagneH AhAradoShAdiH pacanakramaH (91) · Śloka 91
āhāramagniḥ pacati dōṣānāhāravarjitaḥ| dhātūn kṣīṇēśu dōṣēṣu jīvitaṁ ḍhātusaṅkṣayē||91||
आहारमग्निः पचति दोषानाहारवर्जितः| धातून् क्षीणेशु दोषेषु जीवितं ढातुसङ्क्षये||९१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana agnibalasya shaktiH agneH pAlanam tasya phalam (10) · Śloka 10
ētatprakr̥tyaiva viruddhamannaṁ saṁyōgasaṁskāravaśēna cēdam| ityādyavijñāya yathēṣṭacēṣṭāścaranti yatsā'gnibalasya śaktiḥ||92|| tasmādagniṁ pālayētsarvayatnai stasminnaṣṭē yāti nā nāśamēva| dōṣairgrastē grasyatē rōgasaṅghairyuktē tu syānnīrujō dīrghajīvī||93|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ caturthē cikitsita sthānē grahaṇidōṣacikitsitaṁ nāma daśamō'dhyāyaḥ||10||
एतत्प्रकृत्यैव विरुद्धमन्नं संयोगसंस्कारवशेन चेदम्| इत्याद्यविज्ञाय यथेष्टचेष्टाश्चरन्ति यत्साऽग्निबलस्य शक्तिः||९२|| तस्मादग्निं पालयेत्सर्वयत्नै स्तस्मिन्नष्टे याति ना नाशमेव| दोषैर्ग्रस्ते ग्रस्यते रोगसङ्घैर्युक्ते तु स्यान्नीरुजो दीर्घजीवी||९३|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सित स्थाने ग्रहणिदोषचिकित्सितं नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon