10. grahaṇīdōṣacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

അതീസാരചികിത്സിതാദനന്തരം ഗ്രഹണീദോഷചികിത്സിതമുച്യതേ, നിദാനസാമാന്യാത്| തഥാ ച പ്രാഗുക്തമ് (ഹൃ. ചി. അ. ൮/൧൬൪)-"അര്ശോതിസാരഗ്രഹണീവികാരാഃ" ഇത്യാദി, അത ആഹ-

Adhikarana grahaNIdoShacikitsitAdhyAyaH (2-3) · Śloka 3

അഥാതോ ഗ്രഹണീദോഷചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ||൨|| )||൩||

സ൦-ഗ്രഹണ്യാമാശ്രിതോ ദോഷോ ഗ്രഹണീദോഷഃ,-തദാശ്രിതസ്ഥാനോദിതകാരീ വാതാദ്യന്യതമഃ, തസ്യ ചികിത്സിതം ഗ്രഹണീദോഷചികിത്സിതമ്| ശേഷം പൂര്വവത്|

Adhikarana grahaNIdoShe~ajIrNavadatIsAravaccopacAraH (1) · Śloka 1

ഗ്രഹണീമാശ്രിതം ദോഷമജീര്ണവദുപാചരേത്| അതീസാരോക്തവിധിനാ തസ്യാമം ച വിപാചയേത്||൧||

സ൦-ഗ്രഹണിമാശ്രിതം ദോഷമജീര്ണവദുപാചരേത്-തത്തുല്യസാധനേന ലങ്ഘനോ(നാദ്യു)ക്തോപചാരാദിനോപക്രമേത്| അതീസാരോക്തവിധിനാ തസ്യ-ഗ്രഹണിദോഷവതഃ പുംസോ, യഥാദോഷമാം വിപാചയേത്|

Adhikarana vAtaje grahaNIdoShe yavAgvAdyannam (2) · Śloka 2

അന്നകാലേ യവാഗ്വാദി പഞ്ചകോലാദിഭിര്യുതമ്| വിതരേത്പടുലഘ്വന്നം പുനര്യോഗാംശ്ച ദീപനാന്||൨||

സ൦-അന്നകാലേ-സമ്യഗ് ജാതായം ക്ഷുധി, യവാഗ്വാദ്യന്നം-പേയാവിലേപ്യോദനലക്ഷണം, വിതരേത്-ദദ്യാത്| കിമ്ഭൂതമ് ? പഞ്ചകോലാദിഭിര്യുതമ്| ആദിശബ്ദേനാന്യൈരപ്യേവംപ്രകാരൈര്ദ്രവ്യൈര്ദീപനാദിഗുണയുക്തൈര്യുക്തമ്| തഥാ, പടു-ലവണമ്, ലഘു-ഉഭയഥാ മാത്രയാ പ്രകൃത്യാ ച| പുനഃ-ഭൂയോ, ദീപനാന് ഷാഡവാദീന് യോഗാന് വിതരേത്|

Adhikarana vAtaje sAme peyA, jalaM takraM ca (3) · Śloka 3

ദദ്യാത്സാതിവിഷാം പേയാമാമേ സാമ്ലാം സനാഗരാമ്| പാനേऽതീസാരവിഹിതം വാരി തക്രം സുരാദി ച||൩||

സ൦-തഥാ, ആമേ സതി പേയാം ദദ്യാത്| കിമ്ഭൂതാമ് ? നാഗരാതിവിഷായുതാമ്| തഥാ, സാമ്ലാം-ഈഷദമ്ലാമ്| പാനേऽതീസാരവിഹിതം വാരി തക്രം സുരാദി ച സാത്മ്യാദിവശാദ് യഥായോഗ്യം തസ്മൈ ദദ്യാത്|

Adhikarana vAtaje sAme takrasya tridoShaharatvam (4-5) · Śloka 5

ഗ്രഹണീദോഷിണാം തക്രം ദീപനഗ്രാഹിലാഘവാത്| പഥ്യം, മധുരപാകിത്വാന്ന ച പിത്തപ്രദൂഷണമ്||൪|| കഷായോഷ്ണവികാശിത്വാദ്രൂക്ഷത്വാച്ച കഫേ ഹിതമ്| വാതേ സ്വാദ്വമ്ലസാന്ദ്രത്വാത്സദ്യസ്കമവിദാഹി തത്||൫||

സ൦-ഗ്രഹണിദോഷിണാം തക്രം പഥ്യമ്| കസ്മാത് ? ദീപനഗ്രാഹിലാഘവാത്| ദീപനഗ്രാഹിശബ്ദയോരത്ര ഭാവപ്രധാനയോര്നിര്ദേശഃ, യഥാ "ഹ്യേകയോര്ദ്വിവചനൈകവചനേ" ഇത്യത്ര| അത ഏവൈതൌ ഭാവപ്രത്യാന്തേന ലാഘവശബ്ദേന സഹ നിര്ദിഷ്ടൌ| ഭാഷ്യകാരസ്ത്വാഹ-"ദ്വന്ദ്വാത്പരോ യഃ ശ്രൂയതേ സ സര്വൈഃ സമ്ബധ്യതേ|" ഇതി| തേന ദീപനഗ്രാഹിശബ്ദയോരപി ഭവപ്രത്യയാര്ഥസമ്ബന്ധോ ഭവതീതി| മധുരപാകിത്വാത് പിത്തപ്രദൂഷണം ച ന ഭവതി| നചപദേന പ്രകര്ഷദൂഷണം പിത്തസ്യ തക്രം നിഷിധ്യതേ| തേനാര്ഥാത് കിഞ്ചിത് പിത്തകരമിത്യുക്തം ഭവതി| കഷായോഷ്ണവികാശിത്വാദ്രൂക്ഷത്വാച്ച കഫേ ഹിതമ്| തക്രം രൂക്ഷത്വാച്ചേതി പൃഥങ്ക്ഷിര്ദേശാദ്രൂക്ഷത്വസ്യ തക്രഗതസ്യ യഥാ കഫേ ഹിതത്വം ദ്രവ്യസ്വഭാവാന്ന തഥാ കഷായാദീനാമേതദ് ദ്യോതയതി| വാതേ സ്വാദ്വമ്ലസാന്ദ്രത്വാത്തക്രം പഥ്യമ്| കിമ്ഭൂതമ് ? സദ്യസ്കം-സദ്യോവിലോഡിതമ്, അത ഏവ ന വിദാഹി| നനു, ഗ്രഹണീദോഷിണാം തക്രം പഥ്യമിത്യേതാവദസ്തു| കിം ഹേതുനിര്ദേശേന ? അത്രോച്യതേ| ലഘ്വാദിഗുണേഭ്യഃ പ്രാങ്ക്ഷിരൂപിത്തേഭ്യോऽധികാന് വികാശിത്വമധുരപാകാദീനഭിധാതും ദീപനാദയോऽപി തത്പ്രസങ്ഗാന്നിര്ദിഷ്ടാഃ| അപി ച, ഗ്രഹണീദോഷിണാം തക്രം പഥ്യമ് യഥാ ദീപനാദിഗുണയോഗാത്തഥാന്യദപി യദ്ദ്രവ്യമേവംഗുണം ഗ്രഹണീദോഷചികിത്സിതേ നോക്തം തദപി ഗ്രഹണീദോഷിണാം പഥ്യമിതി ഹേതുനിര്ദേശേന ദ്യോത്യതേ| ദ്രവ്യസ്വഭാവാത്തു വിശേഷേണ ഗ്രഹണീദോഷിണാം തക്രം പഥ്യമിതി| ഏഷ ച ന്യായോऽനത്രാപി സഹേതുകദ്രവ്യകഥനേ യോജ്യഃ| കിഞ്ച യത്തദോര്നിത്യാഭിസമ്ബന്ധാദേവംനിര്ദേശാച്ചായമര്ഥോऽവതിഷ്ഠതേ,- യദേവംവിധം തക്രം തദ് ഗ്രഹണീദോഷിണാം പഥ്യമ്, നാന്യാദ്രുശം യദനുദ്ധൃതസ്നേഹമഥവാऽര്ധോദ്ധൃതസ്നേഹം തഥാऽതിജാതത്വാദമ്ലം തഥാऽസദ്യസ്കം വിദാഹി ച, തത്സര്വം ഗ്രഹണീദോഷിണാമപഥ്യമേവ| തക്രേ ച രൂക്ഷസ്വാദ്വമ്ലാദയോ ഗുണാഃ പരസ്പരവിരുദ്ധാ ആപി ദ്രവ്യപ്രഭാവാത് കഫവിജയിത്വം വാതവിജയിത്വം ച യഥായോഗം കുര്വന്ത്യേവ സ്വം സ്വം കര്മ, യഥാ സത്വരജസ്തമഃസംജ്ഞാ ഗുണാഃ|

Adhikarana vAtaje sAme amlAdicUrNam (6-7) · Śloka 7

ചതുര്ണാം പ്രസ്ഥമമ്ലാനാം ത്ര്യൂഷണാച്ച പലത്രയമ്| ലവണാനാം ച ചത്വാരി ശര്കരായാഃ പലാഷ്ടകമ്||൬|| തച്ചൂര്ണം ശാകസൂപാന്നരാഗാദിഷ്വവചാരയേത്| കാസാജീര്ണാരുചിശ്വാസഹൃത്പാണ്ഡുപ്ലീഹഗുല്മനുത്||൭||

സ൦-അമ്ലാനാം ചതുര്ണാം-കോലദാഡിമവൃക്ഷാമ്ലചുക്രികാണാം, പ്രസ്ഥമ്| കേചിത്തു വൃക്ഷാമ്ലാമ്ലവേതസദാഡിമബദരാണാമിത്യാഹുഃ| ത്രികടുകാത് പലത്രയമ്| ലവണാനാം ച ചത്വാരി പലാനി| ശരകരായാഃ പലാന്യഷ്ടൌ| തദേതച്ചൂര്ണം ശാകാദിഷ്വവചാരയേത്-മിശ്രയേത്| തച്ച കാസാദിജിത്|

Adhikarana vAtaje sAme nAgarAdikvAthakalkau, nAgaraharItakIcUrNe, vacAdicUrNam (8-9) · Śloka 9

നാഗരാതിവിഷാമുസ്തം പാക്യമാമഹരം പിബേത്| ഉഷ്ണാമ്ബുനാ വാ തത്കല്കം നാഗരം വാऽഥവാऽഭയാമ്||൮|| സസൈന്ധവമ് വചാദിം വാ തദ്വന്മദിരയാऽഥവാ| |൯|

സ൦-നാഗരാദി പാക്യം ക്വാഥയിത്വാऽऽമഘ്നം പിബേത്| അഥവാ, തേഷാം-നാഗരാദീനാം, കല്കമുഷ്ണാമ്ബുനാ പിബേത്| അഥവാ, ശുണ്ഠീമുഷ്ണാമ്ബുനാ പിബേത് ഹരീതകീം വ| വചാദിഗണം വാ സൈന്ധവാന്വിതം തദ്വത്-ഉഷ്ണാമ്ബുനാ, പിബേത്| വചാദിമേവ മദിരയാ വാ പിബേത്|

Adhikarana vAtaje sAme sapravAhe biDalavaNAdi cUrNam (9-10) · Śloka 10

| വര്ചസ്യാമേ സപ്രവാഹേ പിബേദ്വാ ദാഡിമാമ്ബുനാ||൯|| ബിഡേന ലവണം പിഷ്ടം ബില്വചിത്രകനാഗരമ്| സാമേ കഫാനിലേ കോഷ്ഠരുക്കരേ കോഷ്ണവാരിണാ||൧൦||

സ൦-പുരീഷ ആമേ തഥാ സപ്രവാഹേ ബിഡേനോപലക്ഷിതം ലവണം ബിഡലവണം പിഷ്ടം ദാഡിമാമ്ബുനാ വാ പിബേത്| സാമേ വാതകഫേ കോഷ്ഠരുജാകരേ ബില്വാദീനി കോഷ്ണവാരിണാ പിബേത്|

Adhikarana vAtaje sAme kali~ggAdicUrNam pathyAdicUrNam (11-12) · Śloka 12

കലിങ്ഗഹിങ്ഗ്വതിവിഷാവചാസൌവര്ചലാഭയമ്| ഛര്ദിഹൃദ്രോഗശൂലേഷു പേയമുഷ്ണേന വാരിണാ||൧൧|| പഥ്യാസൌവര്ചലാജാജീചൂര്ണം മരിചസംയുതമ്| |൧൨|

സ൦-ഛര്ദ്യാദിഷു കലിങ്ഗാദികം കോഷ്ണേന വാരിണാ പേയമ്| പഥ്യാദികം ചൂര്ണം സമരിചമുഷ്ണജലേന പിബേത്| പൂര്വഗുണമ്|

Adhikarana vAtaje sAme pippalyAdicUrNam (12-14) · Śloka 14

| പിപ്പലീം നാഗരം പാഠാം സാരിവാം ബൃഹതീദ്വയമ്||൧൨|| ചിത്രകം കൌടജം ക്ഷാരം തഥാ ലവണപഞ്ചകമ്| ചൂര്ണീകൃതം ദധിസുരാതന്മണ്ഡോഷ്ണാമ്ബുകാഞ്ജികൈഃ||൧൩|| പിബേദഗ്നിവിവൃദ്ധ്യര്ഥം കോഷ്ഠവാതഹരം പരമ്| |൧൪|

സ൦-പിപ്പല്യാദികം സൂക്ഷ്മരജീകൃതം ദധ്യാദിഭിരഗ്നിദീപ്ത്യര്ഥം പിബേത്| തസ്യാഃ സുരായാ മണ്ഡസ്തന്മണ്ഡഃ| കോഷ്ഠവാതഹരം ചൈതച്ചൂര്ണം സ്യാത്|

Adhikarana vAtaje sAme lavaNapa~jcakAdi guTikA (14-15) · Śloka 15

| പടുനി പഞ്ച ദ്വൌ ക്ഷാരൌ മരിചം പഞ്ചകോലകമ്||൧൪|| ദീപ്യകം ഹിങ്ഗുഗുലികാ ബീജപൂരരസേ കൃതാ| കോലദാഡിമതോയേ വാ പരം പാചനദീപനീ||൧൫||

സ൦-ലവണപഞ്ചകാദിഭിര്ഗുടികാ ബീജപൂരരസേ കൃതാ കോലദാഡിമജലേ വാ കൃതാऽതിശയേന പാചനീ ദീപനീ ച സ്യാത്|

Adhikarana vAtaje sAme tAlIsAdiguTikA (16-21) · Śloka 21

താലീസപത്രചവികാമരിചാനാം പലം പലമ്| കൃഷ്ണാതന്മൂലയോര്ദ്വേ ദ്വേ പലേ ശുണ്ഠീ പലത്രയമ്||൧൬|| ചതുര്ജാതമുശീരം ച കര്ഷാംശം ശ്ലക്ഷ്ണചൂര്ണിതമ്| ഗുഡേന വടകാന് കൃത്വാ ത്രിഗുണേന സദാ ഭജേത്||൧൭|| മദ്യയൂഷരസാരിഷ്ടമസ്തുപേയാപയോനുപഃ| വാതശ്ലേഷ്മാത്മനാം ഛര്ദിഗ്രഹണീപാര്ശ്വഹൃദ്രുജാമ്||൧൮|| ജ്വരശ്വയഥുപാണ്ഡുത്വഗുല്മപാനാത്യയാര്ശസാമ്| പ്രസേകപീനസശ്വാസകാസാനാം ച നിവൃത്തയേ||൧൯|| അഭയാം നാഗരസ്ഥാനേ ദദ്യാത്തത്രൈവ വിഡ്ഗ്രഹേ| ഛര്ദ്യാദിഷു ച പൈത്തേഷു ചതുര്ഗുണസിതാന്വിതാഃ||൨൦|| പക്വേന വടകാഃ കാര്യാ ഗുഡേന സിതയാऽപി വാ| പരം ഹി വഹ്നിസമ്പര്കാല്ലഘിമാനം ഭജന്തി തേ||൨൧||

സ൦-താലീസപത്രാദീനാം പ്രത്യേകം പലമ്| പിപ്പലീ പലേ ദ്വേ| പിപ്പലീമൂലസ്യ ദ്വേ| ശുണ്ഠീ പലത്രയമ്| ചതുര്ജാതമുശീരം ച പൃഥക് കര്ഷഭാഗമ്| ഗുഡേന ത്രിഗുണേന വടകാന് കൃത്വാ മദ്യാദീന് പിബന് സദാ ഭജേത്| കിമര്ഥമിത്യാഹ-വാതകഫാത്മകച്ഛര്ദ്യാദീനാം ശാന്ത്യര്ഥമ്| തത്ര ച (ത്രൈവ)-ഏതേഷ്വേവ ച വടകേഷു, വിഡ്ഗ്രഹേ-വിഡ്വിബന്ധേ സതി, അഭയാം നാഗരസ്ഥാനേ ദദ്യാത്| ഛര്ദ്യാദിഷു പൂര്വോക്തേഷു പിത്തോദ്ഭവേഷു സത്സു ഗുഡവര്ജം ചതുര്ഗുണസിതയാ യുക്താ വടകാഃ കാര്യാഃ| വടകാനാം വിധാനമാഹ-പക്വേന ഗുഡേന വടകാഃ കാര്യാഃ, സിതയാ വാ പക്വയാ കാര്യാഃ| കിമിതി പക്വേന ക്രിയന്തേ ? ഇത്യാഹ-യസ്മാത്കാരണാദഗ്നിസമ്പര്കാത് തേ-വടകാഃ, പരം ലഘുത്വം ഭജന്തി| ലഘോര്ഭാവോ ലഘിമാ, "പൃഥ്വാദിഭ്യ ഇമനിച്|" "ടേഃ" ഇതി ടിലോപഃ|

Adhikarana vAtaje nirAme ghRutam, nirUhabastiH, virecanam (22-24) · Śloka 24

സാമചികിത്സാമുക്ത്വാ നിരാമചികിത്സാം വിശേഷേണാഹ അഥൈനം പരിക്വാമം മാരുതഗ്രഹണീഗദമ്| ദീപനീയയുതം സര്പിഃ പായയേദല്പശോ ഭിഷക്||൨൨|| കിഞ്ചിത്സന്ധുക്ഷിതേ ത്വഗ്നൌ സക്തവിണ്മൂത്രമാരുതമ്| ദ്വ്യഹം ത്ര്യഹം വാ സംസ്നേഹ്യ സ്വിന്നാഭ്യക്തം നുരൂഹയേത്||൨൩|| തത ഏരണ്ഡതൈലേന സര്പിഷാ തൈല്വകേന വാ| സക്ഷാരേണാനിലേ ശാന്തേ സ്രസ്തദോഷം വിരേചയേത്||൨൪||

സ൦-മാരുതഗ്രഹണീഗദാ വിദ്യന്തേ യസ്യേതി "അര്ശആദിത്വാത്(ഭ്യോऽ)അച്"| ഏനം-മാരുതഗ്രഹണീഗദവന്തം, ദീപനീയൌഷധയുതം-പഞ്ചകോലപ്രായദ്രവ്യാന്വിതം, വഹ്നിസന്ധുക്ഷണാര്ഥമല്പമാത്രയാ ഘൃതം പായയേത്| കിഞ്ചിത്സന്ധുക്ഷിതേ-മനാക് സന്ദീപിതേ, ത്വഗ്നൌ സതി സക്തവിണ്മൂത്രപവനം നരം ദ്വേ ദിനേ ത്രീണി വാ സസ്നേഹ്യ-സ്നേഹയിത്വാ, അനന്തരം സ്വിന്നാഭ്യക്തം കൃത്വാ നിരുഹയേത്| തതോ-നിരുഹാദനന്തരം, മാരുതേ ശാന്തേ സത്യേരണ്ഡതൈലേനാഥവാ തൈല്വകേന (ഹൃ.ചി.അ.൨൯൧൩൨) ഘൃതേന സക്ഷാരേണ സ്രസ്തദോഷം-പ്രച്യുതദോഷം, വിരേചയേത്|

Adhikarana vAtaje nirAme anuvAsanam, anantaraM laghvannam (25-26) · Śloka 26

ശുദ്ധരൂക്ഷാശയം ബദ്ധവര്ചസ്കം ചാനുവാസയേത്| ദീപനീയാമ്ലവാതഘ്നസിദ്ധതൈലേന തം തതഃ||൨൫|| നിരൂഢം ച വിരിക്തം ച സമ്യക്ചാപ്യനുവാസിതമ്| ലഘ്വന്നപ്രതിസംയുക്തം സര്പിരഭ്യാസയേത്പുനഃ||൨൬||

സ൦-ശുദ്ധോ രൂക്ഷ ആശയോ യസ്യ സ ഏവമ്, തഥാ ബദ്ധം വര്ചഃ-പുരീഷം യസ്യ തമ്, ശുദ്ധരൂക്ഷാശയമിതിഹേതൌ പ്രഥമാ, ശുദ്ധരൂക്ഷാശയത്വേന വദ്ധവര്ചസ്കമിത്യര്ഥഃ| തഥാവിധം നരമനുവാസയേത്| കേന ? ദീപനീയാനി-നാഗരാദീനി, അമ്ലനി-വൃക്ഷാമ്ലമാതുലുങ്ഗദാഡിമാദീനി, വാതഘ്നാനി-കുഷ്ഠരാസ്രൈരണ്ഡാദീനി, തൈര്ദീപനീയാമ്ലവാതഘ്നൈഃ സിദ്ധതൈലേന| നിരൂഢം വിരിക്തം ച വിധിനാ ചാനുവാസിതം മാത്രയേത്യര്ഥഃ, സമ്യക് ചാപ്യനുവാസിതം ലഘ്വന്നപ്രതിസംയുക്തം പുനഃ സര്പിഃ ശീലയേത്|

Adhikarana vAtaje nirAme pa~jcamUlAdighRutam (27-30) · Śloka 30

പഞ്ചമൂലാഭയാവ്യോഷപിപ്പലീമൂലസൈന്ധവൈഃ| രാസ്നാക്ഷാരദ്വയാജാജീവിഡാങ്ഗശഠിഭിര്ഘൃതമ്||൨൭|| ശുക്തേന മാതുലുങ്ഗസ്യ സ്വരസേനാര്ദ്രകസ്യ ച| ശുഷ്കമൂലകകോലാമ്ലചുക്രികാദാഡിമസ്യ ച||൨൮|| തക്രമസ്തുസുരാമണ്ഡസൌവീരകതുഷോദകൈഃ| കാഞ്ജികേന ച തത്പക്വമഗ്നിദീപ്തികരം പരമ്||൨൯|| ശൂലഗുല്മോദരശ്വാസകാസാനിലകഫാപഹമ്| |൩൦|

സ൦-പഞ്ചമൂലാദിഭിഃ കല്കൈര്ദ്രവ്യൈഃ ശുക്താദിഭിര്ദ്രവദ്രവ്യൈഃ സാമാന്യപരിഭാഷയാ ഘൃതം പചേത്| പഞ്ചമൂലമിഹ മഹദ്ഗ്രാഹ്യമ്, സുതരാം വാതഘ്നത്വാത്| ഏതച്ച ഘൃതം പരമഗ്നിദീപ്തികരം ശൂലാദിഘ്നമ്|

Adhikarana vAtaje nirAme bIjapUrakaghRutam (30) · Śloka 30

| സബീജപൂരകരസം സിദ്ധം വാ പായയേദ്ധൃതമ്||൩൦||

സ൦-ബീജപൂരകരസേന സഹ സിദ്ധം വാ ഘൃതം പായയേത്|

Adhikarana vAtaje nirAme aBya~jjanArthaM tailam (31) · Śloka 31

തൈലമഭ്യഞ്ജനാര്ഥം ച സിദ്ധമേഭിശ്ചലാപഹമ്| |൩൧|

സ൦-ഏഭിഃ പഞ്ചമൂലാദിഭിര്ഘൃതൌഷധൈഃ സിദ്ധം തൈലം വാऽഭ്യഞ്ജനാര്ഥം ഹിതമ്|

Adhikarana vAtaje shleShmAvRutavAtAdau cUrNam (31-32) · Śloka 32

| ഏതേഷാമൌഷധാനാം വാ പിബേച്ചൂര്ണം സുഖാമ്ബുനാ||൩൧|| വാതേ ശ്ലേഷ്മാവൃതേ സാമേ കഫേ വാ വായുനോദ്ധതേ| |൩൨|

സ൦-ഏതേഷാമൌഷധാനാം പഞ്ചമൂലാദീനാം ചൂര്ണമുഷ്ണാമ്ബുനാ വാ പിബേത്| കസ്യാമവസ്ഥായാമിത്യാഹ-വാതേ| കിമ്ഭൂതേ? ശ്ലേഷ്മാവൃതേ, തഥാ സാമേ കഫേ വാ, വാതേനോദ്ധതേ സാമേ വാ|

Adhikarana pittaje grahaNIdoShe vamanavirekau tiktAdyannaM cUrNasnehASca (32-33) · Śloka 33

അധുനാ പിത്തഗ്രഹണീരോഗചികിത്സാമാഹ | അഗ്നേര്നിര്വാപകം പിത്തം രേകേണ വമനേന വാ||൩൨|| ഹത്വാ തിക്തലഘുഗ്രാഹിദീപനൈരവിദാഹിഭിഃ| അന്നൈഃ സന്ധുക്ഷയേദഗ്നിം ചൂര്ണൈഃ സ്നേഹൈശ്ച തിക്തകൈഃ||൩൩||

സ൦-അഗ്നിപിത്തയോര്ഗ്രഹണ്യാശ്രയത്വാദ് ദ്രവത്വാച്ച യദഗ്നേഃ പ്ലാവകം പിത്തമൂര്ധ്വാധഃ പ്രപന്നം തദ്യഥാസന്നദേശം വമനേന വിരേകേണ വാ ഹത്വാ, ആനന്തരം തമഗ്നിമന്നൈസ്തിക്തലഘുഗ്രാഹിദീപനൈഃ സന്ധുക്ഷയേത്| കിമ്ഭൂതൈഃ ? അവിദാഹിഭിഃ,-ന തു സാമാന്യേന ദീപനൈഃ| ന കേവലമേവംവിധൈരന്നൈരഗ്നിം സന്ധുക്ഷയേത്, തഥാ ച ചൂര്ണൈഃ സ്നേഹൈശ്ച തം സന്ധുക്ഷയേത്| കിമ്ഭൂതൈഃ ? തിക്തകൈഃ-തിക്തദ്രവ്യഭൂയിഷ്ഠൈശ്ചൂര്ണൈസ്തിക്തദ്രവ്യസാധിതൈഃ സ്നേഹൈശ്ച|

Adhikarana pittaje grahaNIdoShe paTolAdi cUrNam (34-37) · Śloka 37

പടോലനിമ്ബത്രായന്തീതിക്താതിക്തകപര്പടമ്| കുടജത്വക്ഫലം മൂര്വാ മധുശിഗ്രുഫലം വചാ||൩൪|| ദാര്വീത്വക്പദ്മകോശീരയവാനീമുസ്തചന്ദനമ്| സൌരാഷ്ട്ര്യതിവിഷാവ്യോഷത്വഗേലാപത്രദാരു ച||൩൫|| ചൂര്ണിതം മധുനാ ലേഹ്യം പേയം മദ്യൈര്ജലേന വാ| ഹൃത്പാണ്ഡുഗ്രഹണീരോഗഗുല്മശൂലാരുചിജ്വരാന്||൩൬|| കാമലാം സന്നിപാതം ച മുഖരോഗാംശ്ച നാശയേത്| |൩൭|

സ൦-മധുശിഗ്രുഃ-സോഭാഞ്ജനകവിശേഷഃ, തസ്യ ഫലം ശ്വേതമരിചാഖ്യമ്| ഏതത്പടോലാദികം ചൂര്ണിതം മധുനാ ലേഹ്യമഥവാ ജലേന പേയം മദ്യൈര്വാ| തച്ച ഹൃദ്രോഗാദീന് നാശയേത്|

Adhikarana pittaje grahaNIdoShe BUnimbAdi cUrNam (37-39) · Śloka 39

| ഭൂനിമ്ബകടുകാമുസ്താത്ര്യൂഷണേന്ദ്രയവാന് സമാന്||൩൭|| ദ്വൌ ചിത്രകാദ്വത്സകത്വഗ്ഭാഗാന് ഷോഡശ ചൂര്ണയേത്| ഗുഡശീതാമ്ബുനാ പീതം ഗ്രഹണീദോഷഗുല്മനുത്||൩൮|| കാമലാജ്വരപാണ്ഡുത്വമേഹാരുച്യതിസാരജിത്| |൩൯|

സ൦-ഭൂനിമ്ബാദ്യാന് സമഭാഗാന് ചിത്രകാത് ദ്വൌ കുടജത്വചാം ഷോഡശ ഭാഗാംശ്ചൂര്ണയേത്| തദേതച്ചൂര്ണം ഗുഡയുതേന ശീതാമ്ബുനാ പീതം ഗ്രഹണീരോഗാദിഹരമ്|

Adhikarana pittaje grahaNIdoShe nAgarAdicUrNam (39-41) · Śloka 41

| നാഗരാതിവിഷാമുസ്താപാഠാബില്വം രസാഞ്ജനമ്||൩൯|| കുടജത്വക്ഫലം തിക്താ ധാതകീ ച കൃതം രജഃ| ക്ഷൌദ്രതണ്ഡുലവാരിഭ്യാം പൈത്തികേ ഗ്രഹണീഗദേ||൪൦|| പ്രവാഹികാര്ശോഗുദരുഗ്രക്തോത്ഥാനേഷു ചേഷ്യതേ| |൪൧|

സ൦-നാഗരാദിദ്രവ്യം ചൂര്ണിതം ക്ഷൌദ്രതണ്ഡുലജലാഭ്യാം സഹ പൈത്തികഗ്രഹണീരോഗ ഇഷ്യതേ, പ്രവാഹികാദിഷു ച|

Adhikarana pittaje grahaNIdoShe candanAdighRutam, kuShThoktaMtiktakaghRutam (41-44) · Śloka 44

| ചന്ദനം പദ്മകോശീരം പാഠാം മൂര്വാം കുടന്നടമ്||൪൧|| ഷഡ്ഗ്രന്ഥാസാരിവാസ്ഫോതാസപ്തപര്ണാടാരൂഷകാന്| പടോലോദുമ്ബരാശ്വത്ഥവടപ്ലക്ഷകപീതനാന്||൪൨|| കടുകാം രോഹിണീം മുസ്താം നിമ്ബം ച ദ്വിപലാംശകാന്| ദ്രോണേऽപാം സാധയേത്തേന പചേത്സര്പിഃ പിചൂന്മിതൈഃ||൪൩|| കിരാതതിക്തേന്ദ്രയവവീരാമാഗധികോത്പലൈഃ| പിത്തഗ്രഹണ്യാം തത്പേയം കുഷ്ഠോക്തം തിക്തകം ച യത്||൪൪||

സ൦-ചന്ദനാദിദ്രവ്യം പ്രത്യേകം ദ്വിപലാംശകമപാം ദ്രോണേ പചേത്| തേന ക്വാഥേന പിചുപ്രമാണൈശ്ച കിരാതതിക്താദിഭിഃ കല്കൈഃ സര്പിഃ പചേത്| കുടന്നടഃ-ശ്യോനാകഃ| ആസ്ഫോതാ-ഉത്പലസാരിവാ| കപീതനോ-വാനീരഃ| അത്ര ച സര്പിഃപ്രമാണം ക്വാഥാപേക്ഷയാ ദ്വാത്രിംശത്പലാനി കല്പ്യാനി, ന തു കല്കാപേക്ഷയാ പഞ്ച പലാനി| ക്വാഥാദിദ്രവദ്രവ്യസ്യ സ്നേഹപാകേ പ്രാധാന്യാത്| യതഃ ക്വാഥാദിദ്രവമന്തരേണ സ്നേഹപാകോऽപി നോപപദ്യതേ, ന തു തഥാ കല്കം വിനാ| തസ്മാത് ക്വാഥസ്യ പ്രാധാന്യാത് ക്വാഥാപേക്ഷയൈവ സര്പിര്ഗ്രാഹ്യമ്| തത്-ഏതദ്ഘൃതം, പിത്തഗ്രഹണ്യാം പേയമ്| യച്ച കുഷ്ഠചികിത്സിതേ (ചി. അ. ൧൯/൨) ഗദിതം തിക്തകം ഘൃതം തച്ച പേയമ്| ചശബ്ദോ മഹാതിക്തകസ്യാപി ഗ്രഹണാര്ഥഃ|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe vamanam, kaTvamlAdiBiragnivardhanam (45) · Śloka 45

ഗ്രഹണ്യാം ശ്ലേഷ്മദുഷ്ടായാം തീക്ഷ്ണൈഃ പ്രച്ഛര്ദനേ കൃതേ| കട്വമ്ലലവണക്ഷാരൈഃ ക്രമാദഗ്നിം വിവര്ധയേത്||൪൫||

സ൦-ശ്ലേഷ്മദുഷ്ടായാം ഗ്രഹണ്യാം തീക്ഷ്ണൈര്ദ്രവ്യൈഃ പ്രച്ഛര്ദനേ-വമനേ, കൃതേ സതി പ്രഥമം കട്വമ്ലലവണക്ഷാരൈരഗ്നിം വിവര്ധയേത്|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe pa~jcakolAdisiddhaM peyAdyannam (46) · Śloka 46

പഞ്ചകോലാഭയാധാന്യപാഠാഗന്ധപലാശകൈഃ| ബീജപൂരപ്രഗാഢൈശ്ച സിദ്ധൈഃ പേയാദി കല്പയേത്||൪൬||

സ൦-പഞ്ചകോലാദിഭിഃ സിദ്ധൈഃ-ക്വഥിതൈഃ, പേയാദികം കല്പയേത്| ഗന്ധപലാശം-ഗന്ധപത്രമ്|

Adhikarana shleShmaje madhUkapuShpAdyAsavaH (47-50) · Śloka 50

ദ്രോണം മധൂകപുഷ്പാണാം വിഡങ്ഗം ച തതോऽര്ധതഃ| ചിത്രകസ്യ തതോऽര്ധം ച തഥാ ഭല്ലാതകാഢകമ്||൪൭|| മഞ്ജിഷ്ഠാऽഷ്ടപലം ചൈതജ്ജലദ്രോണത്രയേ പചേത്| ദ്രോണശേഷം ശൃതം ശീതം മധ്വര്ധാഢകസംയുതമ്||൪൮|| ഏലാമൃണാലാഗുരുഭിശ്ചന്ദനേന ച രൂഷിതേ| കുമ്ഭേ മാസം സ്ഥിതം ജാതമാസവം തം പ്രയോജയേത്||൪൯|| ഗ്രഹണീം ദീപയത്യേഷ ബൃംഹണഃ പിത്തരക്തനുത്| ശോഷകുഷ്ഠകിലാസാനാം പ്രമേഹാണാം ച നാശനഃ||൫൦||

സ൦-മധൂകകുസുമാനാം ദ്രോണമ്| തതോ-മധൂകപുഷ്പേഭ്യഃ, അര്ധേന വിഡങ്ഗമ്| തതോ-വിഡങ്ഗാത്, ചിത്രകസ്യാര്ധമ്| ഭല്ലാതകസ്യ ചാഢകമ്| മഞ്ജിഷ്ഠായാഃ പലാന്യഷ്ടൌ| ഏതത്സര്വം പാനീയദ്രോണത്രയേ പചേത്| ഏതച്ച ദ്രോണശേഷം ശൃതം ശീതം മധുനോऽര്ധാഢകേന സംയുക്തമേലാദിഭിഃ കുമ്മേ രൂഷിതേ-ലിപ്തേ, മാസം സ്ഥിതം തം-ഏവംവിധം ജാതം, ആസവം പ്രയോജയേത്| ഏഷഃ-ആസവോ, ഗ്രഹണീം ദീപയതി ബൃംഹണോ രക്തപിത്താദിനാശനഃ|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe madhUkapuShpasvarasAsavaH (51-52) · Śloka 52

മധൂകപുഷ്പസ്വരസം ശൃതമര്ധക്ഷയീകൃതമ്| ക്ഷൌദ്രപാദയുതം ശീതം പൂര്വവത്സന്നിധാപയേത്||൫൧|| തത്പിബന് ഗ്രഹണീദോഷാന് ജയേത്സര്വാന് ഹിതാശനഃ| |൫൨|

സ൦-മധൂകപുഷ്പാണാം കുഡവസ്വരസം ച ക്വഥിതമര്ധക്ഷയീകൃതം-അര്ധാവശേഷം, ശീതം മാക്ഷികചതുര്ഥഭഗയുതം പൂര്വവത്-പൂര്വേണ തുല്യമേലാദിരൂഷിതേ ഭാണ്ഡേ മാസം യാവത്, സന്നിധാപയേത്-സമ്യക് സ്ഥാപയേത്| "മധൂകപുഷ്പകുഡവം" ഇത്യാദി യോऽയം പരിമാണനിര്ദേശഃ സ ഇഹ മാത്രാദിക്പ്രദര്ശനപരഃ| അനയാ ദിശാऽയം സന്ധാതവ്യോ ബഹുഃ, ന ത്വേതാവാന്| അന്യഥാ ഹ്യല്പസമ്ഭൃതത്വാദയമാസവോ ന ശോഭനഃ സ്യാത്| അന്യത്ര ത്വാസവാരിഷ്ടലേഹാദൌ പരിപൂര്ണത്വാത് യഥാനിര്ദിഷ്ടൈവ മാത്രാ യഥോക്തഗുണകലാപം കരോതി, ന ന്യൂനാധികേതി വേദ്യമ്| തത് ഏതത്, പിബന്നാതുരോ ഹിതഭോജീ സന് സര്വാന് ഗ്രഹണീദോഷാന് ജയതി|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe drAkShAdisvarasAsavAH (52) · Śloka 52

| തദ്വദ്ദ്രാക്ഷേക്ഷുഖര്ജൂരസ്വരസാനാസുതാന് പിബേത്||൫൨||

സ൦-[തദ്വത്-] യഥൈഷ മധൂകപുഷ്പക്വാഥ ആസുതസ്തഥൈവ, ദ്രാക്ഷാദിസ്വരസാനാസുതാന് പിബേത്| യഥാ ച മധൂകപുഷ്പാണാം ക്വാഥ ആദിഷ്ടോ ഗ്രന്ഥകൃതാ തഥൈവ ദ്രാക്ഷാദീനാം സ്വരസാഭവേ ക്വാഥോ ഗ്രാഹ്യാഃ, തസ്യ ദിക്പ്രദര്ശനപരത്വാത്|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe hi~ggvAdikShAraH (53-56) · Śloka 56

ഹിങ്ഗുതിക്താവചാമാദ്രീപാഠേന്ദ്രയവഗോക്ഷുരമ്| പഞ്ചകോലം ച കര്ഷാംശം പലാംശം പടുപഞ്ചകമ്||൫൩|| ഘൃതതൈലദ്വികുഡവേ ദധ്നഃ പ്രസ്ഥദ്വയേ ച തത്| ആപോഥ്യ ക്വാഥയേദഗ്നൌ മൃദാവനുഗതേ രസേ||൫൪|| അന്തര്ധൂമം തതോ ദഗ്ധ്വാ ചൂര്ണീകൃത്യ ഘൃതാപ്ലുതമ്| പിബേത്പാണിതലം തസ്മിന് ജീര്ണേ സ്യാന്മധുരാശനഃ||൫൫|| വാതശ്ലേഷ്മാമയാന് സര്വാന് ഹന്യാദ്വിഷഗരാംശ്ച സഃ| |൫൬|

സ൦-ഹിങ്ഗ്വാദി കര്ഷപ്രമാണം ലവണാനി പഞ്ച പലപ്രമാണാനി| തദേതദ്ഘൃതതൈലയോഃ കുഡവദ്വയേ ദധിപ്രസ്ഥദ്വയേ ചാപോഥ്യ-സങ്ക്ഷുദ്യ, മൃദാവഗ്നൌ ക്വാഥയേത്| രസേ ചാനുഗതേ-പ്രവിഷ്ടേ സതി, അനന്തരമന്തര്ധൂമം കലശേ ദഗ്ധ്വാ തതശ്ചൂര്ണീകൃത്യ കര്ഷമാത്രം ഘൃതാലോഡിതം പിബേത്| തസ്മിന് ജീര്ണേ മധുരഭോജീ സ്യാത്| സ ച-ക്ഷാരോ, വാതകഫരോഗാദീന് ഹന്തി|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe BUnimbAdikShAraH (56-57) · Śloka 57

| ഭൂനിമ്ബം രോഹിണീം തിക്താം പടോലം നിമ്ബപര്പടമ്||൫൬|| ദഗ്ധ്വാ മാഹിഷമൂത്രേണ പിബേദഗ്നിവിവര്ധനമ്| |൫൭|

സ൦-ഭുനിമ്ബാദീനി ദഗ്ധ്വാ മാഹിഷമൂത്രേണ പിബേത്| തച്ച പീതം വഹ്നിം വര്ധയതി|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe haridrAdikShAraH (57-58) · Śloka 58

| ദ്വേ ഹരിദ്രേ വചാ കുഷ്ഠം ചിത്രകഃ കടുരോഹിണീ||൫൭|| മുസ്താ ച ഛാഗമൂത്രേണ സിദ്ധഃ ക്ഷാരോऽഗ്നിവര്ധനഃ| |൫൮|

സ൦-കടുരോഹിണീ-കടുകാ| ഹരിദ്രാദ്വയാദേശ്ഛാഗമൂത്രേണ സിദ്ധഃ പൂര്വവദഗ്നിവൃദ്ധികൃത് ക്ഷാരഃ|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe sudhAkANDAdikShAraguTikA (58-60) · Śloka 60

| ചതുഷ്പലം സുധാകാണ്ഡാത്രിപലം ലവണത്രയാത്||൫൮|| വാര്താകകുഡവം ചാര്കാദഷ്ടൌ ദ്വേ ചിത്രകാത്പലേ| ദഗ്ധ്വാ രസേന വാര്താകാദ്ഗുടികാ ഭോജനോത്തരാഃ||൫൯|| ഭുക്തമന്നം പചന്ത്യാശു കാസശ്വാസാര്ശസാം ഹിതാഃ| വിസൂചികാപ്രതിശ്യായഹൃദ്രോഗശമനാശ്ച താഃ||൬൦||

സ൦-സുധാസ്തമ്ഭാച്ചത്വാരി പലാനി, ലവണത്രയാത്രീണി പലാനി, പക്വശുഷ്കവാര്താകകുഡവമ്, അര്കാദഷ്ടൌ പലാനി, ചിത്രകപലേ ദ്വേ, ഏതത്സര്വം ദഗ്ധ്വാ, തതോ വാര്താകാനാം രസേന കൃതാ ഗുലികാ ഭുക്തം ഉപയുക്തം, ഭോജനം പചന്ത്യാശു| കാസാദിഭ്യോ ഹിതാഃ| വിസൂചികാദിഘ്ന്യശ്ച സ്മൃതാഃ|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe mAtulu~ggAdicUrNam (61-62) · Śloka 62

മാതുലുങ്ഗശഠീരാസ്നാകടുത്രയഹരീതകി| സ്വര്ജികായാവശൂകാഖ്യൌ ക്ഷാരൌ പഞ്ചപടൂനി ച||൬൧|| സുഖാമ്ബുപീതം തച്ചൂര്ണം ബലവര്ണാഗ്നിവര്ധനമ്| |൬൨|

സ൦-മാതുലുങ്ഗാദികം ചൂര്ണമുഷ്ണോദകേന പീതം ബലാദിവര്ധനമ്|

Adhikarana shleShmaje savAte mAtulu~ggAdighRutam, dhAnvantarAdighRutAni (62-63) · Śloka 63

| ശ്ലൈഷ്മികേ ഗ്രഹണീദോഷേ സവാതേ തൈര്ഘൃതം പചേത്||൬൨|| ധാന്വന്തരം ഷട്പലം ച ഭല്ലാതകഘൃതാഭയമ്| |൬൩|

സ൦-ശ്ലൈഷ്മികേ ഗ്രഹണീദോഷേ വാതാന്വിതേ തൈഃ-മാതുലുങ്ഗാദിഭിഃ, ഘ്രുതം പചേത്| അഥവാ, ധാന്വന്തരം ഘൃതം-പ്രമേഹചികിത്സിതേ "ദശമൂലശഠീ" (ചി. അ. ൧൨/൧൯) ഇത്യാദികമ്| ഷട്പലം-രാജയക്ഷ്യചികിത്സിതേ "പഞ്ചകോലയവക്ഷാര" (ചി. അ. ൫/൨൨) ഇത്യാദികമ്| ഭല്ലാതകഘൃതം-ഗുല്മോക്തം "ഭല്ലാതകാനാം ദ്വിപലം" (ചി. അ. ൧൪/൮൦) ഇത്യാദികമ്| അഭയ്ഘൃതം-ഉദരചികിത്സിതേ "ഹരീതകീസൂക്ഷ്മരജഃ" (ചി. അ. ൧൫/൨൮) ഇത്യാദികമ്|

Adhikarana shleShmaje savAte biDAdikShAraghRutam (63-65) · Śloka 65

| ബിഡകാചോഷലവണസ്വര്ജികായാവശൂകജാന്||൬൩|| സപ്തലാം കണ്ടകാരീം ച ചിത്രകം ചൈകതോ ദഹേത്| സപ്തകൃത്വഃ സ്രുതസ്യാസ്യ ക്ഷാരസ്യാര്ധാഢകേ പചേത്||൬൪|| ആഢകം സര്പിഷഃ പേയം തദഗ്നിബലവൃദ്ധയേ| |൬൫|

സ൦-ബിഡലവണം കാചലവണം-കൃഷ്ണലവണം, ക്ഷാരലവണം സ്വര്ജികാദീംശ്ചൈകസ്മിന് കൃത്വാ ദഹേത്| സപ്തവാരാനസ്യ ക്ഷാരസ്യ സ്രുതസ്യ ചാര്ധാഢകേ സര്പിഷ ആഢകം പചേത്| തദ്ഘൃതമഗ്നിബലാദിവൃദ്ധയേ പേയമ്|

Adhikarana sanipAtaje grahaNIdoShe pa~jcakarmANi (65) · Śloka 65

| നിചയേ പഞ്ചകര്മാണി യുഞ്ജ്യാച്ചൈതദ്യഥാബലമ്||൬൫||

സ൦-നിചയേ-സന്നിപാതജേ ഗ്രഹണീദോഷേ, പഞ്ചകര്മാണി-വമനവിരേചനാസ്ഥാപനാനുവാസനനസ്യാനി, യഥാബലം യുഞ്ജ്യാത്| യദ്യപി ശിരോവിരേചനാഖ്യസ്യ കര്മണോ ബാഹുല്യേന ഗ്രഹണീദോഷേ പ്രയോജനം ന തഥാ ദൃശ്യതേ യഥാ വമനാദീനാമ്, തഥാऽപി ഭൂയസ്ത്വമുരരീകൃത്യ പഞ്ചകര്മാണീത്യുക്തമ്| ചശബ്ദാദ്യദേതദ്ധഹണീത്രയേ പ്രതിദോഷമാശ്രിത്യോക്തം കര്മ തദപി നിചയോത്ഥേ ഗ്രഹണീദോഷേ യുഞ്ജ്യാത്|

Adhikarana mandAgnau pratidoShaM pratyavasthaM ca cikitsitam (66-68) · Śloka 68

ഇതി ഗ്രഹണിദോഷസ്യ ചതുര്വിധസ്യ ചികിത്സാമാഭിധായേദാനീം പ്രതിപുരുഷം പ്രതിദോഷം മന്ദാഗ്നിത്വമാശ്രിത്യ യഥാവസ്ഥം ചികിത്സിതം നിര്ദിശന്നാഹ പ്രസേകേ ശ്ലൈഷ്മികേऽല്പാഗ്നേര്ദീപനം രൂക്ഷതിക്തകമ്| യോജ്യം കൃശസ്യ വ്യത്യാസാത്സ്നിഗ്ധരൂക്ഷം കഫോദയേ||൬൬|| ക്ഷീണക്ഷാമശരീരസ്യ ദീപനം സ്നേഹസംയുതമ്| ദീപനം ബഹുപിത്തസ്യ തിക്തം മധുരകൈര്യുതമ്||൬൭|| സ്നേഹോऽമ്ലലവണൈര്യുക്തോ ബഹുവാതസ്യ ശസ്യതേ| |൬൮|

സ൦-പ്രസേകോ ദ്വിവിധഃ-വാതികഃ ശ്ലൈഷ്മികശ്ച| തത്ര മന്ദാഗ്നേഃ ശ്ലൈഷ്മപ്രകോപജേ പ്രസേകേ ദീപനം രൂക്ഷതിക്തം യദ് ദ്രവ്യം തത്പ്രയോജ്യമ്, ന ഘൃതം നാപി മധുരാമ്ലലവണാദികമ്| ശ്ലേഷ്മജപ്രസേകസ്യ ച ലക്ഷണമ് (ഹൃ.ചി.അ.൫/൬൩)- "ശ്ലേഷ്മണോऽതിപ്രസേകേന വായുഃ ശ്ലേഷ്മാണമസ്യതി|" ഇത്യാദി| കൃശസ്യ പുനര്മന്ദാഗ്നേഃ കഫോദയേ സതി വ്യത്യാസാത് പര്യായേണ വ്യതികര്മവ്യവഹാരാര്ഥഃ| വ്യത്യാസാത് സ്നിഗ്ധരൂക്ഷം യോജ്യമ്,-സ്നിഗ്ധം യോജയിത്വാ രൂക്ഷം യോജ്യം രൂക്ഷം യോജയിത്വാ സ്നിഗ്ധം യോജ്യമിത്യര്ഥഃ| യദി ഹി കൃശേ ബഹുകഫേ രൂക്ഷേ ച നരേ രൂക്ഷമേവ യുഞ്ജ്യാത്, തതോ രൂക്ഷേ കേവലേ യുജ്യമാനേ കാര്ശ്യസ്യ വൃദ്ധിഃ സ്യാത്| അഥ സ്നേഹമേവ യുഞ്ജയാത്, തതഃ സ്നേഹേ കേവലേ യുജ്യമാനേ കഫവൃദ്ധിഃ സ്യാത്| ഇതി വ്യത്യാസേന സ്നിഗ്ധരൂക്ഷമുപയോജ്യമ്| ക്ഷീണക്ഷാമശരീരസ്യ തു കഫോദയേ ദീപനം ദ്രവ്യം-പഞ്ചകോലാദികം, സ്നേഹൈഃ-ഘൃതാദിഭിഃ, സംയുതം സ്നേഹസംയുക്തം യുഞ്ജ്യാത്| ബഹുപിത്തസ്യ മന്ദാഗ്രേസ്തിക്തം മധുരകൈര്ദ്രവ്യൈര്യുക്തം ദീപനം യോജ്യമ്| ബഹുവാതസയ് മന്ദാഗ്നേര്നരസ്യ സ്നേഹോऽമ്ലലവണൈര്യുക്തഃ പ്രായേണ ശസ്യതേ|

Adhikarana mandAgnau sneha eva shreShThaM BeShajam (68-69) · Śloka 69

സ്നേഹസ്യ മന്ദാഗ്നിവിഷയേഭ്യോऽന്യദ്രവ്യേഭ്യഃ പ്രായേണ പ്രാധാന്യം സര്വപുരുഷം പ്രതി ദ്യോതയിതുമിദം ബ്രൂതേ | സ്നേഹമേവ പരം വിദ്യാദ്ദുര്ബലാനലദീപനമ്||൬൮|| നാലം സ്നേഹസമിദ്ധസ്യ ശമായാന്നം സുഗുര്വപി| |൬൯|

സ൦-ഏവേത്യവധാരണേ| പരം-പ്രധാനം, സ്നേഹമേവ മന്ദാഗ്രേര്വിദ്യാത്, ന തതോऽന്യദ് ദ്രവ്യമ്| തസ്മാന്മന്ദാഗ്നേര്ദോഷപ്രതിപക്ഷഭുതൈരൌഷധൈര്യുക്തഃ സ്നേഹോ ബാഹുല്യേന പഥ്യഃ| അത ഏവേദം കാരണം നിര്ദിശന്നാഹ-നാലമിത്യാദി| യസ്മാത് സ്നേഹോദ്ദീപിതസ്യാഗ്രേഃ സുഷ്ഠു ഗുര്വപ്യന്നം ശമായ നാലം-പര്യാപ്തമ്| തസ്മാത് സ്നേഹ ഏവ ദുര്ബലാനലദീപനായ ശ്രേഷ്ഠഃ|

Adhikarana mandAgnau kaphe kShINe ghRutam (69-71) · Śloka 71

| യോऽऽല്പാഗ്നിത്വാത്കഫേ ക്ഷീണേ വര്ചഃ പക്വമപി ശ്ലഥമ്||൬൯|| മുഞ്ചേത്പട്വൌഷധയുതം സ പിബേദല്പശോ ഘൃതമ്| തേന സ്വമാര്ഗമാനീതഃ സ്വകര്മണി നിയോജിതഃ||൭൦|| സമാനോ ദീപയത്യഗ്നിമഗ്നേഃ സന്ധുക്ഷകോ ഹി സഃ| |൭൧|

സ൦-യഃ-നരഃ, അല്പാഗ്നിത്വാത്കഫേ ക്ഷീണേ സതി പുരീഷം പക്വമപി ശിഥിലം മുഞ്ചേത്, സഃ-നരഃ, അല്പമല്പം ഘൃതം പിബേത്| കിമ്ഭുതമ് ? പട്വൌഷധയുതം-സൈന്ധവശുണ്ഠീയുക്തമ്| തേന-സര്പിഷാ, സമാനഃ സ്വമാര്ഗമാനീയ സ്വകര്മണി-അന്നപചനാഖ്യേ, നിയോജിതോऽഗ്നിം സന്ദീപയതി| യതോऽസൌ-സമാനഃ, അഗ്നേ സന്ധുക്ഷകഃ|

Adhikarana mandAgnau kaThinamale lavaNaghRutam (71-72) · Śloka 72

| പുരീഷം യശ്ച കൃച്ഛ്രേണ കഠിനത്വാദ്വിമുഞ്ചതി||൭൧|| സ ഘൃതം ലവണൈര്യുക്തം നരോऽന്നാവഗ്രഹം പിബേത്| |൭൨|

സ൦-യശ്ച-പുരുഷഃ, പുരീഷം കാഠിന്യാത്-സംഹതത്വാദ്ധേതോഃ,കൃച്ഛ്രേണ മുഞ്ചതി| സഃ-നരഃ, ലവണൈഃ പഞ്ചഭിര്യുക്തം ഘൃതം പിബേത്| കിമ്ഭൂതമ് ? അന്നാവഗ്രഹം,-അന്നേനാവഗ്രഹഃ സഹസോര്ധ്വകായഗമനപ്രതിബന്ധോऽവഷ്ടമ്ഭോ യസ്യ തദേവമ്| ഘൃതം പീത്വാऽന്നം ഭോക്തവ്യമിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana mandAgnau rUkShatve dIpanaM ghRutaM tailaM vA (72) · Śloka 72

| രൌക്ഷ്യാന്മന്ദേऽനലേ സര്പിസ്തൈലം വാ ദീപനൈഃ പിബേത്||൭൨||

സ൦-രൌക്ഷ്യാദ്ധേതോര്മന്ദേऽഗ്നൌ സതി സര്പിരഥവാ തൈലം ദീപനീയൈര്യുതം പിബേത്|

Adhikarana mandAgnau snehAtiyoge kShArAdayaH (73) · Śloka 73

ക്ഷാരചൂര്ണാസവാരിഷ്ടാന് മന്ദേ സ്നേഹാതിപാനതഃ| |൭൩|

സ൦-സ്നേഹാതിപാനാദ്ധേതോര്മന്ദേऽഗ്നൌ സതി ക്ഷാരാദീന് പിബേത്|

Adhikarana mandAgnau udAvartaje nirUhasneha bastayaH (73) · Śloka 73

| ഉദാവര്താത്തു യോക്തവ്യാ നിരൂഹസ്നേഹബസ്തയഃ||൭൩||

സ൦-ഉദാവര്താത്പുനര്മന്ദേऽഗ്നൌ സതി നിരൂഹസ്നേഹബസ്തയഃ പ്രയോക്തവ്യാഃ|

Adhikarana mandAgnau doShAtivRuddhije SuddhiH peyAdikramaSca (74) · Śloka 74

ദോഷാതിവൃധ്ദ്യാ മന്ദേऽഗ്നൌ സംശുദ്ധോऽന്നവിധിം ചരേത്| |൭൪|

സം-ദോഷാऽതിവൃദ്ധയാ മന്ദേऽഗ്നൌ സതി വമനവിരേചനാദിഭിര്ഹൃ തദോഷഃ കൃതസംശുദ്ധിരന്നവിധിം-പേയാദിക്രമം, ആചരേത്|

Adhikarana mandAgnau vyAdhimuktasya GRutameva (74) · Śloka 74

| വ്യാധിമുക്തസ്യ മന്ദേऽഗ്നൌ സര്പിരേവ തു ദീപനമ്||൭൪||

സ൦-വ്യാധിമുക്തസ്യ മന്ദേऽഗ്നൌ സര്പിരേവ ദീപനം സ്യാത്, നാന്യത്തഥദ്രവ്യമ്|

Adhikarana mandAgnau adhvAdije yavAgUghRutam (75) · Śloka 75

അധ്വോപവാസക്ഷമത്വൈര്യവാഗ്വാ പായയേദ്ധൃതമ്| അന്നാവപീഡിതം ബല്യം ദീപനം ബൃഹണം ച തത്||൭൫||

സ൦-അധ്വോപവാസക്ഷാമത്വൈര്മന്ദേऽഗ്നൌ യവാഗ്വാ സഹ ഘൃതം പായയേത്, വൈദ്യ ഇതി ശേഷഃ| കിമ്ഭൂതമ് ? അന്നേനാവപീഡിതമന്നാവപീഡിതമ്, മധ്യഭക്തം ഘൃതമിത്യര്ഥഃ| ഏവം പീതം ബല്യം ബൃഹണം ദീപനം ച തദ്ഭവതി|

Adhikarana mandAgnau dIrghakAlaje sAmlA mAMsarasAH (76-77) · Śloka 77

ദീര്ഘകാലപ്രസങ്ഗാത്തു ക്ഷാമക്ഷീണകൃശാന്നരാന്| പ്രസഹാനാം രസൈഃ സാമ്ലൈര്ഭോജയേത്പിശിതാശിനാമ്||൭൬|| ലഘൂഷ്ണകടുശോധിത്വാദ് ദീപയന്ത്യാശു തേऽനലമ്| മാംസോപചിതമാംസത്വാത്പരം ച ബലവര്ധനാഃ||൭൭||

സ൦-ദീര്ഘകാലപ്രസങ്ഗാത്തു മന്ദേऽഗ്നൌ സത്യസമ്യഗാഹാരരസപരിണത്യാ ഹേതുഭൂതയാ ക്ഷാമക്ഷീണകൃശാന്നരാന് പിശിതാശിനാം-പ്രസഹാദീനാം, രസൈഃ സാമ്ലൈര്ഭോജയേത്| കസ്മാത്താനേതാന് ഭോജയേത്? ഇത്യാഹ-ലഘൂഷ്ണേത്യാദി| ലഘുത്വാദുഷ്ണത്വാത്കടുത്വാച്ഛോധനത്വാച്ച തേ രസാഃ ശീഘ്രമഗ്നിം ദീപയന്തി| ഭാവപ്രധാനനിര്ദേശഃ പൂര്വവച്ചാത്ര യോജ്യഃ| നനു, പ്രാഗഭ്യധായി (ഹൃ. സൂ. അ. ൬/൬൧)- "ഗുരുഷ്ണസ്നിഗ്ധമധുരാ വര്ഗാശ്ചാതോ യഥോത്തരമ്|" ഇതി| ഇഹ ച പ്രസഹാനാം ലഘുത്വമുച്യതേ| തദിമേ വചസീ പരസ്പരം വ്യാഘ്നാതേ| അത്ര ബ്രൂമഃ| ലാഘവശബ്ദോऽത്ര ക്രിയാവിശേഷാര്ഥഃ| ധാവനപ്ലവനലങ്ഘനാദികാ ചേഷ്ടാ, തസ്യാഃ പാടവവിശേഷോ ലാഘവമ്| യഥാ ച പ്രാഗധ്യഗീഷ്ട (ഹൃ. സൂ. അ. ൨/൧൦)-"ലാഘവം കര്മസാമര്ഥ്യ" ഇതി| ഏവം ചാത്രാവിരോധഃ| ഹേതുനിര്ദേശാദന്യേऽപ്യേവംപ്രായാ യേ മാം സരസാസ്താനപ്യേതാന് ഭോജയേദിതി| തേ ച-പ്രസഹാഃ, മാംസോപചിതമാംസത്വാദ്ധേതോഃ സുഷ്ഠു ബലം വര്ധയന്തി|

Adhikarana mandAgnau yathAvasthaM snehAdayaH (78) · Śloka 78

സ്നേഹാസവസുരാരിഷ്ടചൂര്ണക്വാഥാഹിതാശനൈഃ| സമ്യക് പ്രയുക്തൈര്ദേഹസ്യ ബലമഗ്നേശ്ച വര്ധതേ||൭൮||

സ൦-സ്നേഹാദിഭിഃ സമ്യക് പ്രയുക്തൈഃ ശരീരസ്യാഗ്നേശ്ച ബലം വര്ധതേ| തസ്മാത് സ്നേഹാദയോ യഥാവസ്ഥം പ്രയോജ്യാ ഇതി ഭാവഃ|

Adhikarana mandAgnau sasneha AhAraH (79) · Śloka 79

അധുനാ സ്നേഹസ്യാഗ്നിവൃദ്ധികരത്വം ദൃഷ്ടാന്തേന ദര്ശയതി ദീപ്തോ യഥൈവ സ്ഥാണുശ്ച ബാഹ്യോऽഗ്നിഃ സാരദാരുഭിഃ| സസ്നേഹൈര്ജായതേ തദ്വദാഹാരൈഃ കോഷ്ഠഗോऽനലഃ||൭൯||

സ൦-യഥാ-യേന പ്രകാരേണ, സാരദാരുഭിഃ-ശമീഖദിരാദിഭിഃ, സസ്നേഹൈര്ബാഹ്യോऽഗ്നിദീപ്തഃ സ്ഥാണുഃ-സ്ഥിരശ്ച, ജായതേ| തഥൈവ കോഷ്ഠഗോऽഗ്നിഃ സസ്നേഹൈഃ പഥ്യരൂപൈരാഹാരൈഃ പടുതരഃ സ്ഥിരശ്ച സമ്പദ്യതേ|

Adhikarana mandAgnau aBojanAtiBojananiShedhaH (80) · Śloka 80

നാഭോജനേന കായാഗ്നിര്ദീപ്യതേ നാതിഭോജനാത്| യഥാ നിരിന്ധനോ വഹ്നിരല്പോ വാऽതീന്ധനാവൃതഃ||൮൦||

സ൦-നാഭോജനേന കായാഗ്നിര്ദീപ്യതേ| ന ചാതിഭോജനേന| അത്രൈവ ദൃഷ്ടന്തമാഹ-യഥാ ബാഹ്യോऽഗ്നിര്നിരിന്ധനോ ന ദീപ്യതേ നശ്യതി| അല്പോऽഗ്നിര്ബാഹ്യോऽതീന്ധനേന-ബഹുഭിര്ദാരുഭിഃ, ആവൃതോ നശ്യതി,-ന ദീപ്യതേ| ഏവം കോഷ്ഠാഗ്നിരപ്യഭോജനാതിഭോജനാഭ്യാം നശ്യതി,-ന ദീപ്യത ഇത്യര്ഥഃ|

Adhikarana atyagneH (Basmakasya) saMprAptiH, lakShaNam (81-82) · Śloka 82

യദാ ക്ഷീണേ കഫേ പിത്തം സ്വസ്ഥാനേ പവനാനുഗമ്| പ്രവൃദ്ധം വര്ധയത്യഗ്നിം തദാऽസൌ സാനിലോऽനലഃ||൮൧|| പക്ത്വാऽന്നമാശു ധാതൂംശ്ച സര്വാനോജശ്ച സങ്ക്ഷിപന്| മാരയേത്സ്യാത്സ നാ സ്വസ്ഥോ ഭുക്തേ ജീര്ണേ തു താമ്യതി||൮൨||

സ൦-യസ്മിന് കാലേ കഫേ ക്ഷീണേ-ക്ഷയം യാതേ, അത ഏവ സ്വസ്ഥാനേ-ആമാശയാഖ്യേ, പിത്തം വൃദ്ധമ്| കിമ്ഭൂതമ് ? പവനാനുഗമ്| മാരുതേന ഗമനസ്വഭാവേന പശ്ചാദ്യുക്തമ്| അത ഏവ തത്പിത്തമഗ്നിം വര്ധയതി| തദാ-തസ്മിന്കാലേ, അസാവനലോ-ജാഠരാഗ്നിഃ, സാനിലഃ-പവനസഹിതോ, അന്നം പക്ത്വാऽനന്തരം പക്തവ്യാഭാവാത് സര്വാന് ധാതൂന് പക്ത്വാ, ആശു പുരുഷം മാരയേത്| കിം കുര്വന് ? ഓജശ്ച സങ്ക്ഷിപന്-സംഹരന്, വിനാശയന്നിത്യര്ഥഃ| നനു, പിത്താനിലയോര്ദ്വയോഃ പ്രകൃതത്വാത് സപിത്താനിലോऽനല ഇതി വക്തും യുക്തം സ്യാത്| മൈവമ്| "പിത്തം വഹ്നിര്വഹ്നിജം വാ" (ഹൃ. ശാ. അ. ൩/൯൦) ഇതി കൃത്വാ തദാനീം ജഠരാഗ്നിനാ സഹൈകതാം പ്രാപ്തം പിത്തമിതി സാനിലോऽനല ഇതി നിര്ദിഷ്ടമ്| സഃ-അത്യഗ്നിപീഡിതോ, നാ-പുരുഷോ, ഭുക്തേ സ്വസ്ഥഃ സ്യാത്| ജീര്ണേ തു താമ്യതി-ഉപതപ്യതേ| അനേകാര്ഥത്വാദ്ധാതൂനാമുപ താപാര്ഥസ്താമ്യതിഃ| തമകലക്ഷണേऽപി പ്രാഗധ്യഗീഷ്ട|

Adhikarana atyagneH upadravAH (83) · Śloka 83

തൃട്കാസദാഹമൂര്ച്ഛാദ്യാ വ്യാധയോऽത്യഗ്നിസമ്ഭവാഃ| |൮൩|

സ൦-തൃഷ്ണാദയോ രോഗാ അത്യഗ്നേഃ സമ്ഭവന്തി|

Adhikarana atyagneH gurUsnigdhAdyannapAnAni (83-84) · Śloka 84

തമത്യിഗ്നിം ഗുരുസ്നിഗ്ധമന്ദസാന്ദ്രഹിമസ്ഥിരൈഃ||൮൩|| അന്നപാനൈര്നയേച്ഛാന്തിം ദീപ്തമഗ്നിമിവാമ്ബുഭിഃ| |൮൪|

സ൦-തമത്യഗ്നിം-ഭസ്മകാഖ്യം, ഗുരുസ്നിഗ്ധാദിഭിരന്നപാനൈഃ ശാന്തി നയേത്| കമിവ ? ദീപ്തം-ഇദ്ദമഗ്നിം ബാഹ്യം, യഥാ ജലൈഃ|

Adhikarana atyagneH ajIrNe~api Bojanam (84-85) · Śloka 85

| മുഹുര്മുഹുരജീര്ണേऽപി ഭോജ്യാന്യസ്യോപഹാരയേത്||൮൪|| നിരിന്ധനോऽന്തരം ലബ്ധ്വാ യഥൈനം ന വിപാദയേത്| |൮൫|

സ൦-മുഹുര്മുഹുഃ-ക്ഷണേക്ഷണേ, അജീര്ണേऽപി ഭോജ്യനി-കൃശരാദീനി, ഉപഹാരയേത്-ആഹാരാര്ഥ പ്രകല്പയേത്| അജീര്ണേऽപീത്യപിശബ്ദാത് കിമുത ജീര്ണേ ഭോജ്യാനുപഹാരയേദിതി| കിമിത്യേവം ക്രിയതേ ? ഇത്യാഹ-യസ്മാത്തസ്മാത്തഥാ തേന പ്രകാരേണാജീര്ണേऽപി പുനഃ പുനരാഹാ രോപയോഗേന നിരിന്ധനോऽഗ്നിരന്തരം-അവകാശം, ലബ്ധ്വാ യഥാ ഏനം ന വിപാദയേത്|

Adhikarana atyagneH kRusharAdyannam audakAnUpamAMsAni visheShato matsyAH (85-86) · Śloka 86

| കൃശരാം പായസം സ്നിഗ്ധം പൈഷ്ടികം ഗുഡവൈകൃതമ്||൮൫|| അശ്നീയാദൌദകാനൂപപിശിതാനി ഭൃതാനി ച| മത്സ്യാന് വിശേഷതഃ ശ്ലക്ഷ്ണാന് സ്ഥിരതോയചരാശ്ച യേ||൮൬||

സ൦-കൃശരാമിത്യാദീനി ഭുഞ്ജീത| ഗുഡവൈകൃതമിതി| വികൃതമേവ വൈകൃതമ്, പ്രജ്ഞാദിത്വാദണ്| തഥൈദകാനാം-മത്സ്യകച്ഛപാദീനാം പിശിതാനി, തഥാऽऽനൂപാനി-വരാഹാദീനാമ്, ഭൃതാനി-മേദുരാണീ, ഭക്ഷയേത്| വിശേഷേണ മത്സ്യാന്| ശ്ലക്ഷ്ണാന്-അപരുഷാന്| ചശബ്ദാദ്യേ ച സ്ഥിരതോയചരാഃ-അവഹജ്ജലാശ്രിതാഃ, താനപ്യശ്നീയാത്|

Adhikarana atyagneH AvikaM mAMsam (87) · Śloka 87

ആവികം സുഭൃതം മാംസമദ്യാദത്യഗ്നിവാരണമ്| |൮൭|

സ൦-ആവികം മാംസം സുഭ്രുതം-അതീവമേദുരം, അത്യഗ്നിവാരണമദ്യാത്|

Adhikarana atyagneH tRuShAyAM payoghRutAdipAnam, shyAmAdivirecanam, pAyasaBojanam (87-89) · Śloka 89

| പയഃ സഹമധൂച്ഛിഷ്ടം ഘൃതം വാ തൃഷിതഃ പിബേത്||൮൭|| ഗോധൂമചൂര്ണം പയസാ ബഹുസര്പിഃപരിപ്ലുതമ്| ആനൂപരസയുക്താന് വാ സ്നേഹാംസ്തൈലവിവര്ജിതാന്||൮൮|| ശ്യാമാത്രിവൃദ്വിപക്വം വാ പയോ ദദ്യാദ്വിരേചനമ്| അസകൃത്പിത്തഹരണം പായസപ്രതിഭോജനമ്||൮൯||

സ൦-തഥാ, തൃഷിതഃ സന് പയഃ പിബേത്| കിമ്ഭുതമ് ? സഹമധൂച്ഛിഷ്ടം-സമദനം, സര്പിര്വാ ഏവംഭുതം പിബേത്| ഗോധൂമചൂര്ണം ബഹുഘൃതം ക്ഷീരേണാലോഡിതം പിബേത്| അഥവാ, ആനുപമാംസരസാന്വിതാന് സ്നേഹാന് പിബേത്| കിമ്ഭൂതാന് ? തൈലവിവര്ജിതാന്| തൈലസ്യ പിത്തകൃത്ത്വാന്നിഷേധഃ| അഥവാ, ശ്യാമാത്രിവൃന്ദ്യാം വിപക്വം ക്ഷീരം വിരേചനം ദദ്യാത്| തഥാ, പുനഃ പുനഃ പിത്തസ്യ ഹരണം പായസസ്യ പ്രതിഭോജനം ഹിതമ്|

Adhikarana atyagneH sAmAnyacikitsA (90) · Śloka 90

യത്കിഞ്ചിദ്ഗുരു മേദ്യം ച ശ്ലേഷ്മകാരി ച ഭോജനമ്| സര്വം തദ്യഗ്നിഹിതം ഭുക്ത്വാ ച സ്വപനം ദിവാ||൯൦||

സ൦-യത്കിഞ്ചിദ്ഗുരു ഭോജനം യന്മേദസ്കരം ശ്ലേഷ്മകരം ച, തദത്യഗ്നയേ ഹിതമ്| ഭുക്ത്വാ ച യദ്ദിവാ സ്വപനം തച്ച ഹിതമ്|

Adhikarana atyagneH AhAradoShAdiH pacanakramaH (91) · Śloka 91

ആഹാരമഗ്നിഃ പചതി ദോഷാനാഹാരവര്ജിതഃ| ധാതൂന് ക്ഷീണേശു ദോഷേഷു ജീവിതം ഢാതുസങ്ക്ഷയേ||൯൧||

സ൦-അഗ്നിഃ പൂര്വമാഹാരം പചതി| ആഹാരരഹിതസ്ത്വഗ്നിര്ദോഷാന് പചതി| തദഭാവാദ്ധാതൂന് പചതി| ധാതുസങ്ക്ഷയേ സതി ജീവിതം പചതി-നാശയതീത്യര്ഥഃ|

Adhikarana agnibalasya shaktiH agneH pAlanam tasya phalam (10) · Śloka 10

ഏതത്പ്രകൃത്യൈവ വിരുദ്ധമന്നം സംയോഗസംസ്കാരവശേന ചേദമ്| ഇത്യാദ്യവിജ്ഞായ യഥേഷ്ടചേഷ്ടാശ്ചരന്തി യത്സാऽഗ്നിബലസ്യ ശക്തിഃ||൯൨|| തസ്മാദഗ്നിം പാലയേത്സര്വയത്നൈ സ്തസ്മിന്നഷ്ടേ യാതി നാ നാശമേവ| ദോഷൈര്ഗ്രസ്തേ ഗ്രസ്യതേ രോഗസങ്ഘൈര്യുക്തേ തു സ്യാന്നീരുജോ ദീര്ഘജീവീ||൯൩|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിത സ്ഥാനേ ഗ്രഹണിദോഷചികിത്സിതം നാമ ദശമോऽധ്യായഃ||൧൦||

സ൦-ഏതദന്നം പ്രകൃത്യാ[ഏവ]-സ്വഭാവേനൈവ, വിരുദ്ധമപഥ്യമ് യഥാ-കരമര്ദകദധിസര്ഷപശാകഫാണിതശുഷ്കമാംസവിരൂഢകാമമൂല-കലകുചാദികമ്| സംയോഗവിരുദ്ധം യഥാ-ക്ഷീരമമ്ലേന സഹ, ആനൂപമാമിഷം മാഷൈഃ സഹ, ഇത്യാദി| സംസ്കാരവിരുദ്ധം യഥാ-ഹാരീതമാംസം ഹാരിദ്രശൂലപ്രോതം ഹാരിദ്രവഹ്നിനാ പാചിതമിത്യാദി| ഏവമിദം പ്രകൃത്യാ ദിവിരുദ്ധം സംയോഗസ്യ സംസ്കാരസ്യ ച വശേന-സാമര്ഥ്യേന, ചേദം വിരുദ്ധമ്| ആദിഗ്രഹണാന്മാത്രാകാലാദിപരിഗ്രഹഃ| തത്ര മാത്രാവിരുദ്ധം യഥാ-മധുഘൃതം സമാംശമ്| കാലവശേനേദം യഥാ-രാത്രിപര്യുഷിതാ കാകമാചീ| പാത്രവശേനേദം യഥാ-കാംസ്യേ ദശാഹമുഷിതമ് സര്പിഃ| ഇത്യാദ്യവിജ്ഞായ-അബുദ്ധ്വാऽപര്യാലോച്യ, യഥേഷ്ടചേഷ്ടാഃ-യഥാഭിലാഷമാ ഹാരമാസേവമാനാഃ, യച്ചരന്തി സാऽഗ്നിബലസ്യ ശക്തിഃ-സാമര്ഥ്യമ്| യത ഏവം തസ്മാദഗ്നിം പാലയേത്, സര്വയത്നൈഃ-അഖിലക്രിയാനുഷ്ഠാനൈഃ, തസ്മിന്-അഗ്നൌ, നഷ്ടേ-ക്ഷീണേ, നാ-പുരുഷോ, നാശം യാതി| ദോഷൈര്ഗ്രസ്തേ വഹ്നൌ നാ-പുരുഷോ, രോഗസങ്ഘൈര്ഗ്രസ്യതേ-പീഡ്യതേ| യുക്തേ-സ്വസ്ഥേ, പുനരഗ്നൌ നീരുജോ ദീര്ഘജീവീ ച ഭവേദിതി| ഉപജാതിശാലിന്യൌ വൃത്തേ| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ ഗ്രഹണീദോഷചികിത്സിതം നാമ ദശമോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൧൦||