10. grahaṇīdōṣacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

అతీసారచికిత్సితాదనంతరం గ్రహణీదోషచికిత్సితముచ్యతే, నిదానసామాన్యాత్| తథా చ ప్రాగుక్తం (హృ. చి. అ. 8/164)-"అర్శోతిసారగ్రహణీవికారాః" ఇత్యాది, అత ఆహ-

Adhikarana grahaNIdoShacikitsitAdhyAyaH (2-3) · Śloka 3

అథాతో గ్రహణీదోషచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యమః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2|| )||3||

స0-గ్రహణ్యామాశ్రితో దోషో గ్రహణీదోషః,-తదాశ్రితస్థానోదితకారీ వాతాద్యన్యతమః, తస్య చికిత్సితం గ్రహణీదోషచికిత్సితం| శేషం పూర్వవత్|

Adhikarana grahaNIdoShe~ajIrNavadatIsAravaccopacAraH (1) · Śloka 1

గ్రహణీమాశ్రితం దోషమజీర్ణవదుపాచరేత్| అతీసారోక్తవిధినా తస్యామం చ విపాచయేత్||1||

స0-గ్రహణిమాశ్రితం దోషమజీర్ణవదుపాచరేత్-తత్తుల్యసాధనేన లంఘనో(నాద్యు)క్తోపచారాదినోపక్రమేత్| అతీసారోక్తవిధినా తస్య-గ్రహణిదోషవతః పుంసో, యథాదోషమాం విపాచయేత్|

Adhikarana vAtaje grahaNIdoShe yavAgvAdyannam (2) · Śloka 2

అన్నకాలే యవాగ్వాది పంచకోలాదిభిర్యుతం| వితరేత్పటులఘ్వన్నం పునర్యోగాంశ్చ దీపనాన్||2||

స0-అన్నకాలే-సమ్యగ్ జాతాయం క్షుధి, యవాగ్వాద్యన్నం-పేయావిలేప్యోదనలక్షణం, వితరేత్-దద్యాత్| కింభూతం ? పంచకోలాదిభిర్యుతం| ఆదిశబ్దేనాన్యైరప్యేవంప్రకారైర్ద్రవ్యైర్దీపనాదిగుణయుక్తైర్యుక్తం| తథా, పటు-లవణం, లఘు-ఉభయథా మాత్రయా ప్రకృత్యా చ| పునః-భూయో, దీపనాన్ షాడవాదీన్ యోగాన్ వితరేత్|

Adhikarana vAtaje sAme peyA, jalaM takraM ca (3) · Śloka 3

దద్యాత్సాతివిషాం పేయామామే సామ్లాం సనాగరాం| పానేఽతీసారవిహితం వారి తక్రం సురాది చ||3||

స0-తథా, ఆమే సతి పేయాం దద్యాత్| కింభూతాం ? నాగరాతివిషాయుతాం| తథా, సామ్లాం-ఈషదమ్లాం| పానేఽతీసారవిహితం వారి తక్రం సురాది చ సాత్మ్యాదివశాద్ యథాయోగ్యం తస్మై దద్యాత్|

Adhikarana vAtaje sAme takrasya tridoShaharatvam (4-5) · Śloka 5

గ్రహణీదోషిణాం తక్రం దీపనగ్రాహిలాఘవాత్| పథ్యం, మధురపాకిత్వాన్న చ పిత్తప్రదూషణం||4|| కషాయోష్ణవికాశిత్వాద్రూక్షత్వాచ్చ కఫే హితం| వాతే స్వాద్వమ్లసాంద్రత్వాత్సద్యస్కమవిదాహి తత్||5||

స0-గ్రహణిదోషిణాం తక్రం పథ్యం| కస్మాత్ ? దీపనగ్రాహిలాఘవాత్| దీపనగ్రాహిశబ్దయోరత్ర భావప్రధానయోర్నిర్దేశః, యథా "హ్యేకయోర్ద్వివచనైకవచనే" ఇత్యత్ర| అత ఏవైతౌ భావప్రత్యాంతేన లాఘవశబ్దేన సహ నిర్దిష్టౌ| భాష్యకారస్త్వాహ-"ద్వంద్వాత్పరో యః శ్రూయతే స సర్వైః సంబధ్యతే|" ఇతి| తేన దీపనగ్రాహిశబ్దయోరపి భవప్రత్యయార్థసంబంధో భవతీతి| మధురపాకిత్వాత్ పిత్తప్రదూషణం చ న భవతి| నచపదేన ప్రకర్షదూషణం పిత్తస్య తక్రం నిషిధ్యతే| తేనార్థాత్ కించిత్ పిత్తకరమిత్యుక్తం భవతి| కషాయోష్ణవికాశిత్వాద్రూక్షత్వాచ్చ కఫే హితం| తక్రం రూక్షత్వాచ్చేతి పృథంక్షిర్దేశాద్రూక్షత్వస్య తక్రగతస్య యథా కఫే హితత్వం ద్రవ్యస్వభావాన్న తథా కషాయాదీనామేతద్ ద్యోతయతి| వాతే స్వాద్వమ్లసాంద్రత్వాత్తక్రం పథ్యం| కింభూతం ? సద్యస్కం-సద్యోవిలోడితం, అత ఏవ న విదాహి| నను, గ్రహణీదోషిణాం తక్రం పథ్యమిత్యేతావదస్తు| కిం హేతునిర్దేశేన ? అత్రోచ్యతే| లఘ్వాదిగుణేభ్యః ప్రాంక్షిరూపిత్తేభ్యోఽధికాన్ వికాశిత్వమధురపాకాదీనభిధాతుం దీపనాదయోఽపి తత్ప్రసంగాన్నిర్దిష్టాః| అపి చ, గ్రహణీదోషిణాం తక్రం పథ్యం యథా దీపనాదిగుణయోగాత్తథాన్యదపి యద్ద్రవ్యమేవంగుణం గ్రహణీదోషచికిత్సితే నోక్తం తదపి గ్రహణీదోషిణాం పథ్యమితి హేతునిర్దేశేన ద్యోత్యతే| ద్రవ్యస్వభావాత్తు విశేషేణ గ్రహణీదోషిణాం తక్రం పథ్యమితి| ఏష చ న్యాయోఽనత్రాపి సహేతుకద్రవ్యకథనే యోజ్యః| కించ యత్తదోర్నిత్యాభిసంబంధాదేవంనిర్దేశాచ్చాయమర్థోఽవతిష్ఠతే,- యదేవంవిధం తక్రం తద్ గ్రహణీదోషిణాం పథ్యం, నాన్యాద్రుశం యదనుద్ధృతస్నేహమథవాఽర్ధోద్ధృతస్నేహం తథాఽతిజాతత్వాదమ్లం తథాఽసద్యస్కం విదాహి చ, తత్సర్వం గ్రహణీదోషిణామపథ్యమేవ| తక్రే చ రూక్షస్వాద్వమ్లాదయో గుణాః పరస్పరవిరుద్ధా ఆపి ద్రవ్యప్రభావాత్ కఫవిజయిత్వం వాతవిజయిత్వం చ యథాయోగం కుర్వంత్యేవ స్వం స్వం కర్మ, యథా సత్వరజస్తమఃసంజ్ఞా గుణాః|

Adhikarana vAtaje sAme amlAdicUrNam (6-7) · Śloka 7

చతుర్ణాం ప్రస్థమమ్లానాం త్ర్యూషణాచ్చ పలత్రయం| లవణానాం చ చత్వారి శర్కరాయాః పలాష్టకం||6|| తచ్చూర్ణం శాకసూపాన్నరాగాదిష్వవచారయేత్| కాసాజీర్ణారుచిశ్వాసహృత్పాండుప్లీహగుల్మనుత్||7||

స0-అమ్లానాం చతుర్ణాం-కోలదాడిమవృక్షామ్లచుక్రికాణాం, ప్రస్థం| కేచిత్తు వృక్షామ్లామ్లవేతసదాడిమబదరాణామిత్యాహుః| త్రికటుకాత్ పలత్రయం| లవణానాం చ చత్వారి పలాని| శరకరాయాః పలాన్యష్టౌ| తదేతచ్చూర్ణం శాకాదిష్వవచారయేత్-మిశ్రయేత్| తచ్చ కాసాదిజిత్|

Adhikarana vAtaje sAme nAgarAdikvAthakalkau, nAgaraharItakIcUrNe, vacAdicUrNam (8-9) · Śloka 9

నాగరాతివిషాముస్తం పాక్యమామహరం పిబేత్| ఉష్ణాంబునా వా తత్కల్కం నాగరం వాఽథవాఽభయాం||8|| ససైంధవం వచాదిం వా తద్వన్మదిరయాఽథవా| |9|

స0-నాగరాది పాక్యం క్వాథయిత్వాఽఽమఘ్నం పిబేత్| అథవా, తేషాం-నాగరాదీనాం, కల్కముష్ణాంబునా పిబేత్| అథవా, శుంఠీముష్ణాంబునా పిబేత్ హరీతకీం వ| వచాదిగణం వా సైంధవాన్వితం తద్వత్-ఉష్ణాంబునా, పిబేత్| వచాదిమేవ మదిరయా వా పిబేత్|

Adhikarana vAtaje sAme sapravAhe biDalavaNAdi cUrNam (9-10) · Śloka 10

| వర్చస్యామే సప్రవాహే పిబేద్వా దాడిమాంబునా||9|| బిడేన లవణం పిష్టం బిల్వచిత్రకనాగరం| సామే కఫానిలే కోష్ఠరుక్కరే కోష్ణవారిణా||10||

స0-పురీష ఆమే తథా సప్రవాహే బిడేనోపలక్షితం లవణం బిడలవణం పిష్టం దాడిమాంబునా వా పిబేత్| సామే వాతకఫే కోష్ఠరుజాకరే బిల్వాదీని కోష్ణవారిణా పిబేత్|

Adhikarana vAtaje sAme kali~ggAdicUrNam pathyAdicUrNam (11-12) · Śloka 12

కలింగహింగ్వతివిషావచాసౌవర్చలాభయం| ఛర్దిహృద్రోగశూలేషు పేయముష్ణేన వారిణా||11|| పథ్యాసౌవర్చలాజాజీచూర్ణం మరిచసంయుతం| |12|

స0-ఛర్ద్యాదిషు కలింగాదికం కోష్ణేన వారిణా పేయం| పథ్యాదికం చూర్ణం సమరిచముష్ణజలేన పిబేత్| పూర్వగుణం|

Adhikarana vAtaje sAme pippalyAdicUrNam (12-14) · Śloka 14

| పిప్పలీం నాగరం పాఠాం సారివాం బృహతీద్వయం||12|| చిత్రకం కౌటజం క్షారం తథా లవణపంచకం| చూర్ణీకృతం దధిసురాతన్మండోష్ణాంబుకాంజికైః||13|| పిబేదగ్నివివృద్ధ్యర్థం కోష్ఠవాతహరం పరం| |14|

స0-పిప్పల్యాదికం సూక్ష్మరజీకృతం దధ్యాదిభిరగ్నిదీప్త్యర్థం పిబేత్| తస్యాః సురాయా మండస్తన్మండః| కోష్ఠవాతహరం చైతచ్చూర్ణం స్యాత్|

Adhikarana vAtaje sAme lavaNapa~jcakAdi guTikA (14-15) · Śloka 15

| పటుని పంచ ద్వౌ క్షారౌ మరిచం పంచకోలకం||14|| దీప్యకం హింగుగులికా బీజపూరరసే కృతా| కోలదాడిమతోయే వా పరం పాచనదీపనీ||15||

స0-లవణపంచకాదిభిర్గుటికా బీజపూరరసే కృతా కోలదాడిమజలే వా కృతాఽతిశయేన పాచనీ దీపనీ చ స్యాత్|

Adhikarana vAtaje sAme tAlIsAdiguTikA (16-21) · Śloka 21

తాలీసపత్రచవికామరిచానాం పలం పలం| కృష్ణాతన్మూలయోర్ద్వే ద్వే పలే శుంఠీ పలత్రయం||16|| చతుర్జాతముశీరం చ కర్షాంశం శ్లక్ష్ణచూర్ణితం| గుడేన వటకాన్ కృత్వా త్రిగుణేన సదా భజేత్||17|| మద్యయూషరసారిష్టమస్తుపేయాపయోనుపః| వాతశ్లేష్మాత్మనాం ఛర్దిగ్రహణీపార్శ్వహృద్రుజాం||18|| జ్వరశ్వయథుపాండుత్వగుల్మపానాత్యయార్శసాం| ప్రసేకపీనసశ్వాసకాసానాం చ నివృత్తయే||19|| అభయాం నాగరస్థానే దద్యాత్తత్రైవ విడ్గ్రహే| ఛర్ద్యాదిషు చ పైత్తేషు చతుర్గుణసితాన్వితాః||20|| పక్వేన వటకాః కార్యా గుడేన సితయాఽపి వా| పరం హి వహ్నిసంపర్కాల్లఘిమానం భజంతి తే||21||

స0-తాలీసపత్రాదీనాం ప్రత్యేకం పలం| పిప్పలీ పలే ద్వే| పిప్పలీమూలస్య ద్వే| శుంఠీ పలత్రయం| చతుర్జాతముశీరం చ పృథక్ కర్షభాగం| గుడేన త్రిగుణేన వటకాన్ కృత్వా మద్యాదీన్ పిబన్ సదా భజేత్| కిమర్థమిత్యాహ-వాతకఫాత్మకచ్ఛర్ద్యాదీనాం శాంత్యర్థం| తత్ర చ (త్రైవ)-ఏతేష్వేవ చ వటకేషు, విడ్గ్రహే-విడ్విబంధే సతి, అభయాం నాగరస్థానే దద్యాత్| ఛర్ద్యాదిషు పూర్వోక్తేషు పిత్తోద్భవేషు సత్సు గుడవర్జం చతుర్గుణసితయా యుక్తా వటకాః కార్యాః| వటకానాం విధానమాహ-పక్వేన గుడేన వటకాః కార్యాః, సితయా వా పక్వయా కార్యాః| కిమితి పక్వేన క్రియంతే ? ఇత్యాహ-యస్మాత్కారణాదగ్నిసంపర్కాత్ తే-వటకాః, పరం లఘుత్వం భజంతి| లఘోర్భావో లఘిమా, "పృథ్వాదిభ్య ఇమనిచ్|" "టేః" ఇతి టిలోపః|

Adhikarana vAtaje nirAme ghRutam, nirUhabastiH, virecanam (22-24) · Śloka 24

సామచికిత్సాముక్త్వా నిరామచికిత్సాం విశేషేణాహ అథైనం పరిక్వామం మారుతగ్రహణీగదం| దీపనీయయుతం సర్పిః పాయయేదల్పశో భిషక్||22|| కించిత్సంధుక్షితే త్వగ్నౌ సక్తవిణ్మూత్రమారుతం| ద్వ్యహం త్ర్యహం వా సంస్నేహ్య స్విన్నాభ్యక్తం నురూహయేత్||23|| తత ఏరండతైలేన సర్పిషా తైల్వకేన వా| సక్షారేణానిలే శాంతే స్రస్తదోషం విరేచయేత్||24||

స0-మారుతగ్రహణీగదా విద్యంతే యస్యేతి "అర్శఆదిత్వాత్(భ్యోఽ)అచ్"| ఏనం-మారుతగ్రహణీగదవంతం, దీపనీయౌషధయుతం-పంచకోలప్రాయద్రవ్యాన్వితం, వహ్నిసంధుక్షణార్థమల్పమాత్రయా ఘృతం పాయయేత్| కించిత్సంధుక్షితే-మనాక్ సందీపితే, త్వగ్నౌ సతి సక్తవిణ్మూత్రపవనం నరం ద్వే దినే త్రీణి వా సస్నేహ్య-స్నేహయిత్వా, అనంతరం స్విన్నాభ్యక్తం కృత్వా నిరుహయేత్| తతో-నిరుహాదనంతరం, మారుతే శాంతే సత్యేరండతైలేనాథవా తైల్వకేన (హృ.చి.అ.29132) ఘృతేన సక్షారేణ స్రస్తదోషం-ప్రచ్యుతదోషం, విరేచయేత్|

Adhikarana vAtaje nirAme anuvAsanam, anantaraM laghvannam (25-26) · Śloka 26

శుద్ధరూక్షాశయం బద్ధవర్చస్కం చానువాసయేత్| దీపనీయామ్లవాతఘ్నసిద్ధతైలేన తం తతః||25|| నిరూఢం చ విరిక్తం చ సమ్యక్చాప్యనువాసితం| లఘ్వన్నప్రతిసంయుక్తం సర్పిరభ్యాసయేత్పునః||26||

స0-శుద్ధో రూక్ష ఆశయో యస్య స ఏవం, తథా బద్ధం వర్చః-పురీషం యస్య తం, శుద్ధరూక్షాశయమితిహేతౌ ప్రథమా, శుద్ధరూక్షాశయత్వేన వద్ధవర్చస్కమిత్యర్థః| తథావిధం నరమనువాసయేత్| కేన ? దీపనీయాని-నాగరాదీని, అమ్లని-వృక్షామ్లమాతులుంగదాడిమాదీని, వాతఘ్నాని-కుష్ఠరాస్రైరండాదీని, తైర్దీపనీయామ్లవాతఘ్నైః సిద్ధతైలేన| నిరూఢం విరిక్తం చ విధినా చానువాసితం మాత్రయేత్యర్థః, సమ్యక్ చాప్యనువాసితం లఘ్వన్నప్రతిసంయుక్తం పునః సర్పిః శీలయేత్|

Adhikarana vAtaje nirAme pa~jcamUlAdighRutam (27-30) · Śloka 30

పంచమూలాభయావ్యోషపిప్పలీమూలసైంధవైః| రాస్నాక్షారద్వయాజాజీవిడాంగశఠిభిర్ఘృతం||27|| శుక్తేన మాతులుంగస్య స్వరసేనార్ద్రకస్య చ| శుష్కమూలకకోలామ్లచుక్రికాదాడిమస్య చ||28|| తక్రమస్తుసురామండసౌవీరకతుషోదకైః| కాంజికేన చ తత్పక్వమగ్నిదీప్తికరం పరం||29|| శూలగుల్మోదరశ్వాసకాసానిలకఫాపహం| |30|

స0-పంచమూలాదిభిః కల్కైర్ద్రవ్యైః శుక్తాదిభిర్ద్రవద్రవ్యైః సామాన్యపరిభాషయా ఘృతం పచేత్| పంచమూలమిహ మహద్గ్రాహ్యం, సుతరాం వాతఘ్నత్వాత్| ఏతచ్చ ఘృతం పరమగ్నిదీప్తికరం శూలాదిఘ్నం|

Adhikarana vAtaje nirAme bIjapUrakaghRutam (30) · Śloka 30

| సబీజపూరకరసం సిద్ధం వా పాయయేద్ధృతం||30||

స0-బీజపూరకరసేన సహ సిద్ధం వా ఘృతం పాయయేత్|

Adhikarana vAtaje nirAme aBya~jjanArthaM tailam (31) · Śloka 31

తైలమభ్యంజనార్థం చ సిద్ధమేభిశ్చలాపహం| |31|

స0-ఏభిః పంచమూలాదిభిర్ఘృతౌషధైః సిద్ధం తైలం వాఽభ్యంజనార్థం హితం|

Adhikarana vAtaje shleShmAvRutavAtAdau cUrNam (31-32) · Śloka 32

| ఏతేషామౌషధానాం వా పిబేచ్చూర్ణం సుఖాంబునా||31|| వాతే శ్లేష్మావృతే సామే కఫే వా వాయునోద్ధతే| |32|

స0-ఏతేషామౌషధానాం పంచమూలాదీనాం చూర్ణముష్ణాంబునా వా పిబేత్| కస్యామవస్థాయామిత్యాహ-వాతే| కింభూతే? శ్లేష్మావృతే, తథా సామే కఫే వా, వాతేనోద్ధతే సామే వా|

Adhikarana pittaje grahaNIdoShe vamanavirekau tiktAdyannaM cUrNasnehASca (32-33) · Śloka 33

అధునా పిత్తగ్రహణీరోగచికిత్సామాహ | అగ్నేర్నిర్వాపకం పిత్తం రేకేణ వమనేన వా||32|| హత్వా తిక్తలఘుగ్రాహిదీపనైరవిదాహిభిః| అన్నైః సంధుక్షయేదగ్నిం చూర్ణైః స్నేహైశ్చ తిక్తకైః||33||

స0-అగ్నిపిత్తయోర్గ్రహణ్యాశ్రయత్వాద్ ద్రవత్వాచ్చ యదగ్నేః ప్లావకం పిత్తమూర్ధ్వాధః ప్రపన్నం తద్యథాసన్నదేశం వమనేన విరేకేణ వా హత్వా, ఆనంతరం తమగ్నిమన్నైస్తిక్తలఘుగ్రాహిదీపనైః సంధుక్షయేత్| కింభూతైః ? అవిదాహిభిః,-న తు సామాన్యేన దీపనైః| న కేవలమేవంవిధైరన్నైరగ్నిం సంధుక్షయేత్, తథా చ చూర్ణైః స్నేహైశ్చ తం సంధుక్షయేత్| కింభూతైః ? తిక్తకైః-తిక్తద్రవ్యభూయిష్ఠైశ్చూర్ణైస్తిక్తద్రవ్యసాధితైః స్నేహైశ్చ|

Adhikarana pittaje grahaNIdoShe paTolAdi cUrNam (34-37) · Śloka 37

పటోలనింబత్రాయంతీతిక్తాతిక్తకపర్పటం| కుటజత్వక్ఫలం మూర్వా మధుశిగ్రుఫలం వచా||34|| దార్వీత్వక్పద్మకోశీరయవానీముస్తచందనం| సౌరాష్ట్ర్యతివిషావ్యోషత్వగేలాపత్రదారు చ||35|| చూర్ణితం మధునా లేహ్యం పేయం మద్యైర్జలేన వా| హృత్పాండుగ్రహణీరోగగుల్మశూలారుచిజ్వరాన్||36|| కామలాం సన్నిపాతం చ ముఖరోగాంశ్చ నాశయేత్| |37|

స0-మధుశిగ్రుః-సోభాంజనకవిశేషః, తస్య ఫలం శ్వేతమరిచాఖ్యం| ఏతత్పటోలాదికం చూర్ణితం మధునా లేహ్యమథవా జలేన పేయం మద్యైర్వా| తచ్చ హృద్రోగాదీన్ నాశయేత్|

Adhikarana pittaje grahaNIdoShe BUnimbAdi cUrNam (37-39) · Śloka 39

| భూనింబకటుకాముస్తాత్ర్యూషణేంద్రయవాన్ సమాన్||37|| ద్వౌ చిత్రకాద్వత్సకత్వగ్భాగాన్ షోడశ చూర్ణయేత్| గుడశీతాంబునా పీతం గ్రహణీదోషగుల్మనుత్||38|| కామలాజ్వరపాండుత్వమేహారుచ్యతిసారజిత్| |39|

స0-భూనింబాద్యాన్ సమభాగాన్ చిత్రకాత్ ద్వౌ కుటజత్వచాం షోడశ భాగాంశ్చూర్ణయేత్| తదేతచ్చూర్ణం గుడయుతేన శీతాంబునా పీతం గ్రహణీరోగాదిహరం|

Adhikarana pittaje grahaNIdoShe nAgarAdicUrNam (39-41) · Śloka 41

| నాగరాతివిషాముస్తాపాఠాబిల్వం రసాంజనం||39|| కుటజత్వక్ఫలం తిక్తా ధాతకీ చ కృతం రజః| క్షౌద్రతండులవారిభ్యాం పైత్తికే గ్రహణీగదే||40|| ప్రవాహికార్శోగుదరుగ్రక్తోత్థానేషు చేష్యతే| |41|

స0-నాగరాదిద్రవ్యం చూర్ణితం క్షౌద్రతండులజలాభ్యాం సహ పైత్తికగ్రహణీరోగ ఇష్యతే, ప్రవాహికాదిషు చ|

Adhikarana pittaje grahaNIdoShe candanAdighRutam, kuShThoktaMtiktakaghRutam (41-44) · Śloka 44

| చందనం పద్మకోశీరం పాఠాం మూర్వాం కుటన్నటం||41|| షడ్గ్రంథాసారివాస్ఫోతాసప్తపర్ణాటారూషకాన్| పటోలోదుంబరాశ్వత్థవటప్లక్షకపీతనాన్||42|| కటుకాం రోహిణీం ముస్తాం నింబం చ ద్విపలాంశకాన్| ద్రోణేఽపాం సాధయేత్తేన పచేత్సర్పిః పిచూన్మితైః||43|| కిరాతతిక్తేంద్రయవవీరామాగధికోత్పలైః| పిత్తగ్రహణ్యాం తత్పేయం కుష్ఠోక్తం తిక్తకం చ యత్||44||

స0-చందనాదిద్రవ్యం ప్రత్యేకం ద్విపలాంశకమపాం ద్రోణే పచేత్| తేన క్వాథేన పిచుప్రమాణైశ్చ కిరాతతిక్తాదిభిః కల్కైః సర్పిః పచేత్| కుటన్నటః-శ్యోనాకః| ఆస్ఫోతా-ఉత్పలసారివా| కపీతనో-వానీరః| అత్ర చ సర్పిఃప్రమాణం క్వాథాపేక్షయా ద్వాత్రింశత్పలాని కల్ప్యాని, న తు కల్కాపేక్షయా పంచ పలాని| క్వాథాదిద్రవద్రవ్యస్య స్నేహపాకే ప్రాధాన్యాత్| యతః క్వాథాదిద్రవమంతరేణ స్నేహపాకోఽపి నోపపద్యతే, న తు తథా కల్కం వినా| తస్మాత్ క్వాథస్య ప్రాధాన్యాత్ క్వాథాపేక్షయైవ సర్పిర్గ్రాహ్యం| తత్-ఏతద్ఘృతం, పిత్తగ్రహణ్యాం పేయం| యచ్చ కుష్ఠచికిత్సితే (చి. అ. 19/2) గదితం తిక్తకం ఘృతం తచ్చ పేయం| చశబ్దో మహాతిక్తకస్యాపి గ్రహణార్థః|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe vamanam, kaTvamlAdiBiragnivardhanam (45) · Śloka 45

గ్రహణ్యాం శ్లేష్మదుష్టాయాం తీక్ష్ణైః ప్రచ్ఛర్దనే కృతే| కట్వమ్లలవణక్షారైః క్రమాదగ్నిం వివర్ధయేత్||45||

స0-శ్లేష్మదుష్టాయాం గ్రహణ్యాం తీక్ష్ణైర్ద్రవ్యైః ప్రచ్ఛర్దనే-వమనే, కృతే సతి ప్రథమం కట్వమ్లలవణక్షారైరగ్నిం వివర్ధయేత్|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe pa~jcakolAdisiddhaM peyAdyannam (46) · Śloka 46

పంచకోలాభయాధాన్యపాఠాగంధపలాశకైః| బీజపూరప్రగాఢైశ్చ సిద్ధైః పేయాది కల్పయేత్||46||

స0-పంచకోలాదిభిః సిద్ధైః-క్వథితైః, పేయాదికం కల్పయేత్| గంధపలాశం-గంధపత్రం|

Adhikarana shleShmaje madhUkapuShpAdyAsavaH (47-50) · Śloka 50

ద్రోణం మధూకపుష్పాణాం విడంగం చ తతోఽర్ధతః| చిత్రకస్య తతోఽర్ధం చ తథా భల్లాతకాఢకం||47|| మంజిష్ఠాఽష్టపలం చైతజ్జలద్రోణత్రయే పచేత్| ద్రోణశేషం శృతం శీతం మధ్వర్ధాఢకసంయుతం||48|| ఏలామృణాలాగురుభిశ్చందనేన చ రూషితే| కుంభే మాసం స్థితం జాతమాసవం తం ప్రయోజయేత్||49|| గ్రహణీం దీపయత్యేష బృంహణః పిత్తరక్తనుత్| శోషకుష్ఠకిలాసానాం ప్రమేహాణాం చ నాశనః||50||

స0-మధూకకుసుమానాం ద్రోణం| తతో-మధూకపుష్పేభ్యః, అర్ధేన విడంగం| తతో-విడంగాత్, చిత్రకస్యార్ధం| భల్లాతకస్య చాఢకం| మంజిష్ఠాయాః పలాన్యష్టౌ| ఏతత్సర్వం పానీయద్రోణత్రయే పచేత్| ఏతచ్చ ద్రోణశేషం శృతం శీతం మధునోఽర్ధాఢకేన సంయుక్తమేలాదిభిః కుమ్మే రూషితే-లిప్తే, మాసం స్థితం తం-ఏవంవిధం జాతం, ఆసవం ప్రయోజయేత్| ఏషః-ఆసవో, గ్రహణీం దీపయతి బృంహణో రక్తపిత్తాదినాశనః|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe madhUkapuShpasvarasAsavaH (51-52) · Śloka 52

మధూకపుష్పస్వరసం శృతమర్ధక్షయీకృతం| క్షౌద్రపాదయుతం శీతం పూర్వవత్సన్నిధాపయేత్||51|| తత్పిబన్ గ్రహణీదోషాన్ జయేత్సర్వాన్ హితాశనః| |52|

స0-మధూకపుష్పాణాం కుడవస్వరసం చ క్వథితమర్ధక్షయీకృతం-అర్ధావశేషం, శీతం మాక్షికచతుర్థభగయుతం పూర్వవత్-పూర్వేణ తుల్యమేలాదిరూషితే భాండే మాసం యావత్, సన్నిధాపయేత్-సమ్యక్ స్థాపయేత్| "మధూకపుష్పకుడవం" ఇత్యాది యోఽయం పరిమాణనిర్దేశః స ఇహ మాత్రాదిక్ప్రదర్శనపరః| అనయా దిశాఽయం సంధాతవ్యో బహుః, న త్వేతావాన్| అన్యథా హ్యల్పసంభృతత్వాదయమాసవో న శోభనః స్యాత్| అన్యత్ర త్వాసవారిష్టలేహాదౌ పరిపూర్ణత్వాత్ యథానిర్దిష్టైవ మాత్రా యథోక్తగుణకలాపం కరోతి, న న్యూనాధికేతి వేద్యం| తత్ ఏతత్, పిబన్నాతురో హితభోజీ సన్ సర్వాన్ గ్రహణీదోషాన్ జయతి|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe drAkShAdisvarasAsavAH (52) · Śloka 52

| తద్వద్ద్రాక్షేక్షుఖర్జూరస్వరసానాసుతాన్ పిబేత్||52||

స0-[తద్వత్-] యథైష మధూకపుష్పక్వాథ ఆసుతస్తథైవ, ద్రాక్షాదిస్వరసానాసుతాన్ పిబేత్| యథా చ మధూకపుష్పాణాం క్వాథ ఆదిష్టో గ్రంథకృతా తథైవ ద్రాక్షాదీనాం స్వరసాభవే క్వాథో గ్రాహ్యాః, తస్య దిక్ప్రదర్శనపరత్వాత్|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe hi~ggvAdikShAraH (53-56) · Śloka 56

హింగుతిక్తావచామాద్రీపాఠేంద్రయవగోక్షురం| పంచకోలం చ కర్షాంశం పలాంశం పటుపంచకం||53|| ఘృతతైలద్వికుడవే దధ్నః ప్రస్థద్వయే చ తత్| ఆపోథ్య క్వాథయేదగ్నౌ మృదావనుగతే రసే||54|| అంతర్ధూమం తతో దగ్ధ్వా చూర్ణీకృత్య ఘృతాప్లుతం| పిబేత్పాణితలం తస్మిన్ జీర్ణే స్యాన్మధురాశనః||55|| వాతశ్లేష్మామయాన్ సర్వాన్ హన్యాద్విషగరాంశ్చ సః| |56|

స0-హింగ్వాది కర్షప్రమాణం లవణాని పంచ పలప్రమాణాని| తదేతద్ఘృతతైలయోః కుడవద్వయే దధిప్రస్థద్వయే చాపోథ్య-సంక్షుద్య, మృదావగ్నౌ క్వాథయేత్| రసే చానుగతే-ప్రవిష్టే సతి, అనంతరమంతర్ధూమం కలశే దగ్ధ్వా తతశ్చూర్ణీకృత్య కర్షమాత్రం ఘృతాలోడితం పిబేత్| తస్మిన్ జీర్ణే మధురభోజీ స్యాత్| స చ-క్షారో, వాతకఫరోగాదీన్ హంతి|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe BUnimbAdikShAraH (56-57) · Śloka 57

| భూనింబం రోహిణీం తిక్తాం పటోలం నింబపర్పటం||56|| దగ్ధ్వా మాహిషమూత్రేణ పిబేదగ్నివివర్ధనం| |57|

స0-భునింబాదీని దగ్ధ్వా మాహిషమూత్రేణ పిబేత్| తచ్చ పీతం వహ్నిం వర్ధయతి|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe haridrAdikShAraH (57-58) · Śloka 58

| ద్వే హరిద్రే వచా కుష్ఠం చిత్రకః కటురోహిణీ||57|| ముస్తా చ ఛాగమూత్రేణ సిద్ధః క్షారోఽగ్నివర్ధనః| |58|

స0-కటురోహిణీ-కటుకా| హరిద్రాద్వయాదేశ్ఛాగమూత్రేణ సిద్ధః పూర్వవదగ్నివృద్ధికృత్ క్షారః|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe sudhAkANDAdikShAraguTikA (58-60) · Śloka 60

| చతుష్పలం సుధాకాండాత్రిపలం లవణత్రయాత్||58|| వార్తాకకుడవం చార్కాదష్టౌ ద్వే చిత్రకాత్పలే| దగ్ధ్వా రసేన వార్తాకాద్గుటికా భోజనోత్తరాః||59|| భుక్తమన్నం పచంత్యాశు కాసశ్వాసార్శసాం హితాః| విసూచికాప్రతిశ్యాయహృద్రోగశమనాశ్చ తాః||60||

స0-సుధాస్తంభాచ్చత్వారి పలాని, లవణత్రయాత్రీణి పలాని, పక్వశుష్కవార్తాకకుడవం, అర్కాదష్టౌ పలాని, చిత్రకపలే ద్వే, ఏతత్సర్వం దగ్ధ్వా, తతో వార్తాకానాం రసేన కృతా గులికా భుక్తం ఉపయుక్తం, భోజనం పచంత్యాశు| కాసాదిభ్యో హితాః| విసూచికాదిఘ్న్యశ్చ స్మృతాః|

Adhikarana shleShmaje grahaNIdoShe mAtulu~ggAdicUrNam (61-62) · Śloka 62

మాతులుంగశఠీరాస్నాకటుత్రయహరీతకి| స్వర్జికాయావశూకాఖ్యౌ క్షారౌ పంచపటూని చ||61|| సుఖాంబుపీతం తచ్చూర్ణం బలవర్ణాగ్నివర్ధనం| |62|

స0-మాతులుంగాదికం చూర్ణముష్ణోదకేన పీతం బలాదివర్ధనం|

Adhikarana shleShmaje savAte mAtulu~ggAdighRutam, dhAnvantarAdighRutAni (62-63) · Śloka 63

| శ్లైష్మికే గ్రహణీదోషే సవాతే తైర్ఘృతం పచేత్||62|| ధాన్వంతరం షట్పలం చ భల్లాతకఘృతాభయం| |63|

స0-శ్లైష్మికే గ్రహణీదోషే వాతాన్వితే తైః-మాతులుంగాదిభిః, ఘ్రుతం పచేత్| అథవా, ధాన్వంతరం ఘృతం-ప్రమేహచికిత్సితే "దశమూలశఠీ" (చి. అ. 12/19) ఇత్యాదికం| షట్పలం-రాజయక్ష్యచికిత్సితే "పంచకోలయవక్షార" (చి. అ. 5/22) ఇత్యాదికం| భల్లాతకఘృతం-గుల్మోక్తం "భల్లాతకానాం ద్విపలం" (చి. అ. 14/80) ఇత్యాదికం| అభయ్ఘృతం-ఉదరచికిత్సితే "హరీతకీసూక్ష్మరజః" (చి. అ. 15/28) ఇత్యాదికం|

Adhikarana shleShmaje savAte biDAdikShAraghRutam (63-65) · Śloka 65

| బిడకాచోషలవణస్వర్జికాయావశూకజాన్||63|| సప్తలాం కంటకారీం చ చిత్రకం చైకతో దహేత్| సప్తకృత్వః స్రుతస్యాస్య క్షారస్యార్ధాఢకే పచేత్||64|| ఆఢకం సర్పిషః పేయం తదగ్నిబలవృద్ధయే| |65|

స0-బిడలవణం కాచలవణం-కృష్ణలవణం, క్షారలవణం స్వర్జికాదీంశ్చైకస్మిన్ కృత్వా దహేత్| సప్తవారానస్య క్షారస్య స్రుతస్య చార్ధాఢకే సర్పిష ఆఢకం పచేత్| తద్ఘృతమగ్నిబలాదివృద్ధయే పేయం|

Adhikarana sanipAtaje grahaNIdoShe pa~jcakarmANi (65) · Śloka 65

| నిచయే పంచకర్మాణి యుంజ్యాచ్చైతద్యథాబలం||65||

స0-నిచయే-సన్నిపాతజే గ్రహణీదోషే, పంచకర్మాణి-వమనవిరేచనాస్థాపనానువాసననస్యాని, యథాబలం యుంజ్యాత్| యద్యపి శిరోవిరేచనాఖ్యస్య కర్మణో బాహుల్యేన గ్రహణీదోషే ప్రయోజనం న తథా దృశ్యతే యథా వమనాదీనాం, తథాఽపి భూయస్త్వమురరీకృత్య పంచకర్మాణీత్యుక్తం| చశబ్దాద్యదేతద్ధహణీత్రయే ప్రతిదోషమాశ్రిత్యోక్తం కర్మ తదపి నిచయోత్థే గ్రహణీదోషే యుంజ్యాత్|

Adhikarana mandAgnau pratidoShaM pratyavasthaM ca cikitsitam (66-68) · Śloka 68

ఇతి గ్రహణిదోషస్య చతుర్విధస్య చికిత్సామాభిధాయేదానీం ప్రతిపురుషం ప్రతిదోషం మందాగ్నిత్వమాశ్రిత్య యథావస్థం చికిత్సితం నిర్దిశన్నాహ ప్రసేకే శ్లైష్మికేఽల్పాగ్నేర్దీపనం రూక్షతిక్తకం| యోజ్యం కృశస్య వ్యత్యాసాత్స్నిగ్ధరూక్షం కఫోదయే||66|| క్షీణక్షామశరీరస్య దీపనం స్నేహసంయుతం| దీపనం బహుపిత్తస్య తిక్తం మధురకైర్యుతం||67|| స్నేహోఽమ్లలవణైర్యుక్తో బహువాతస్య శస్యతే| |68|

స0-ప్రసేకో ద్వివిధః-వాతికః శ్లైష్మికశ్చ| తత్ర మందాగ్నేః శ్లైష్మప్రకోపజే ప్రసేకే దీపనం రూక్షతిక్తం యద్ ద్రవ్యం తత్ప్రయోజ్యం, న ఘృతం నాపి మధురామ్లలవణాదికం| శ్లేష్మజప్రసేకస్య చ లక్షణం (హృ.చి.అ.5/63)- "శ్లేష్మణోఽతిప్రసేకేన వాయుః శ్లేష్మాణమస్యతి|" ఇత్యాది| కృశస్య పునర్మందాగ్నేః కఫోదయే సతి వ్యత్యాసాత్ పర్యాయేణ వ్యతికర్మవ్యవహారార్థః| వ్యత్యాసాత్ స్నిగ్ధరూక్షం యోజ్యం,-స్నిగ్ధం యోజయిత్వా రూక్షం యోజ్యం రూక్షం యోజయిత్వా స్నిగ్ధం యోజ్యమిత్యర్థః| యది హి కృశే బహుకఫే రూక్షే చ నరే రూక్షమేవ యుంజ్యాత్, తతో రూక్షే కేవలే యుజ్యమానే కార్శ్యస్య వృద్ధిః స్యాత్| అథ స్నేహమేవ యుంజయాత్, తతః స్నేహే కేవలే యుజ్యమానే కఫవృద్ధిః స్యాత్| ఇతి వ్యత్యాసేన స్నిగ్ధరూక్షముపయోజ్యం| క్షీణక్షామశరీరస్య తు కఫోదయే దీపనం ద్రవ్యం-పంచకోలాదికం, స్నేహైః-ఘృతాదిభిః, సంయుతం స్నేహసంయుక్తం యుంజ్యాత్| బహుపిత్తస్య మందాగ్రేస్తిక్తం మధురకైర్ద్రవ్యైర్యుక్తం దీపనం యోజ్యం| బహువాతసయ్ మందాగ్నేర్నరస్య స్నేహోఽమ్లలవణైర్యుక్తః ప్రాయేణ శస్యతే|

Adhikarana mandAgnau sneha eva shreShThaM BeShajam (68-69) · Śloka 69

స్నేహస్య మందాగ్నివిషయేభ్యోఽన్యద్రవ్యేభ్యః ప్రాయేణ ప్రాధాన్యం సర్వపురుషం ప్రతి ద్యోతయితుమిదం బ్రూతే | స్నేహమేవ పరం విద్యాద్దుర్బలానలదీపనం||68|| నాలం స్నేహసమిద్ధస్య శమాయాన్నం సుగుర్వపి| |69|

స0-ఏవేత్యవధారణే| పరం-ప్రధానం, స్నేహమేవ మందాగ్రేర్విద్యాత్, న తతోఽన్యద్ ద్రవ్యం| తస్మాన్మందాగ్నేర్దోషప్రతిపక్షభుతైరౌషధైర్యుక్తః స్నేహో బాహుల్యేన పథ్యః| అత ఏవేదం కారణం నిర్దిశన్నాహ-నాలమిత్యాది| యస్మాత్ స్నేహోద్దీపితస్యాగ్రేః సుష్ఠు గుర్వప్యన్నం శమాయ నాలం-పర్యాప్తం| తస్మాత్ స్నేహ ఏవ దుర్బలానలదీపనాయ శ్రేష్ఠః|

Adhikarana mandAgnau kaphe kShINe ghRutam (69-71) · Śloka 71

| యోఽఽల్పాగ్నిత్వాత్కఫే క్షీణే వర్చః పక్వమపి శ్లథం||69|| ముంచేత్పట్వౌషధయుతం స పిబేదల్పశో ఘృతం| తేన స్వమార్గమానీతః స్వకర్మణి నియోజితః||70|| సమానో దీపయత్యగ్నిమగ్నేః సంధుక్షకో హి సః| |71|

స0-యః-నరః, అల్పాగ్నిత్వాత్కఫే క్షీణే సతి పురీషం పక్వమపి శిథిలం ముంచేత్, సః-నరః, అల్పమల్పం ఘృతం పిబేత్| కింభుతం ? పట్వౌషధయుతం-సైంధవశుంఠీయుక్తం| తేన-సర్పిషా, సమానః స్వమార్గమానీయ స్వకర్మణి-అన్నపచనాఖ్యే, నియోజితోఽగ్నిం సందీపయతి| యతోఽసౌ-సమానః, అగ్నే సంధుక్షకః|

Adhikarana mandAgnau kaThinamale lavaNaghRutam (71-72) · Śloka 72

| పురీషం యశ్చ కృచ్ఛ్రేణ కఠినత్వాద్విముంచతి||71|| స ఘృతం లవణైర్యుక్తం నరోఽన్నావగ్రహం పిబేత్| |72|

స0-యశ్చ-పురుషః, పురీషం కాఠిన్యాత్-సంహతత్వాద్ధేతోః,కృచ్ఛ్రేణ ముంచతి| సః-నరః, లవణైః పంచభిర్యుక్తం ఘృతం పిబేత్| కింభూతం ? అన్నావగ్రహం,-అన్నేనావగ్రహః సహసోర్ధ్వకాయగమనప్రతిబంధోఽవష్టంభో యస్య తదేవం| ఘృతం పీత్వాఽన్నం భోక్తవ్యమిత్యర్థః|

Adhikarana mandAgnau rUkShatve dIpanaM ghRutaM tailaM vA (72) · Śloka 72

| రౌక్ష్యాన్మందేఽనలే సర్పిస్తైలం వా దీపనైః పిబేత్||72||

స0-రౌక్ష్యాద్ధేతోర్మందేఽగ్నౌ సతి సర్పిరథవా తైలం దీపనీయైర్యుతం పిబేత్|

Adhikarana mandAgnau snehAtiyoge kShArAdayaH (73) · Śloka 73

క్షారచూర్ణాసవారిష్టాన్ మందే స్నేహాతిపానతః| |73|

స0-స్నేహాతిపానాద్ధేతోర్మందేఽగ్నౌ సతి క్షారాదీన్ పిబేత్|

Adhikarana mandAgnau udAvartaje nirUhasneha bastayaH (73) · Śloka 73

| ఉదావర్తాత్తు యోక్తవ్యా నిరూహస్నేహబస్తయః||73||

స0-ఉదావర్తాత్పునర్మందేఽగ్నౌ సతి నిరూహస్నేహబస్తయః ప్రయోక్తవ్యాః|

Adhikarana mandAgnau doShAtivRuddhije SuddhiH peyAdikramaSca (74) · Śloka 74

దోషాతివృధ్ద్యా మందేఽగ్నౌ సంశుద్ధోఽన్నవిధిం చరేత్| |74|

సం-దోషాఽతివృద్ధయా మందేఽగ్నౌ సతి వమనవిరేచనాదిభిర్హృ తదోషః కృతసంశుద్ధిరన్నవిధిం-పేయాదిక్రమం, ఆచరేత్|

Adhikarana mandAgnau vyAdhimuktasya GRutameva (74) · Śloka 74

| వ్యాధిముక్తస్య మందేఽగ్నౌ సర్పిరేవ తు దీపనం||74||

స0-వ్యాధిముక్తస్య మందేఽగ్నౌ సర్పిరేవ దీపనం స్యాత్, నాన్యత్తథద్రవ్యం|

Adhikarana mandAgnau adhvAdije yavAgUghRutam (75) · Śloka 75

అధ్వోపవాసక్షమత్వైర్యవాగ్వా పాయయేద్ధృతం| అన్నావపీడితం బల్యం దీపనం బృహణం చ తత్||75||

స0-అధ్వోపవాసక్షామత్వైర్మందేఽగ్నౌ యవాగ్వా సహ ఘృతం పాయయేత్, వైద్య ఇతి శేషః| కింభూతం ? అన్నేనావపీడితమన్నావపీడితం, మధ్యభక్తం ఘృతమిత్యర్థః| ఏవం పీతం బల్యం బృహణం దీపనం చ తద్భవతి|

Adhikarana mandAgnau dIrghakAlaje sAmlA mAMsarasAH (76-77) · Śloka 77

దీర్ఘకాలప్రసంగాత్తు క్షామక్షీణకృశాన్నరాన్| ప్రసహానాం రసైః సామ్లైర్భోజయేత్పిశితాశినాం||76|| లఘూష్ణకటుశోధిత్వాద్ దీపయంత్యాశు తేఽనలం| మాంసోపచితమాంసత్వాత్పరం చ బలవర్ధనాః||77||

స0-దీర్ఘకాలప్రసంగాత్తు మందేఽగ్నౌ సత్యసమ్యగాహారరసపరిణత్యా హేతుభూతయా క్షామక్షీణకృశాన్నరాన్ పిశితాశినాం-ప్రసహాదీనాం, రసైః సామ్లైర్భోజయేత్| కస్మాత్తానేతాన్ భోజయేత్? ఇత్యాహ-లఘూష్ణేత్యాది| లఘుత్వాదుష్ణత్వాత్కటుత్వాచ్ఛోధనత్వాచ్చ తే రసాః శీఘ్రమగ్నిం దీపయంతి| భావప్రధాననిర్దేశః పూర్వవచ్చాత్ర యోజ్యః| నను, ప్రాగభ్యధాయి (హృ. సూ. అ. 6/61)- "గురుష్ణస్నిగ్ధమధురా వర్గాశ్చాతో యథోత్తరం|" ఇతి| ఇహ చ ప్రసహానాం లఘుత్వముచ్యతే| తదిమే వచసీ పరస్పరం వ్యాఘ్నాతే| అత్ర బ్రూమః| లాఘవశబ్దోఽత్ర క్రియావిశేషార్థః| ధావనప్లవనలంఘనాదికా చేష్టా, తస్యాః పాటవవిశేషో లాఘవం| యథా చ ప్రాగధ్యగీష్ట (హృ. సూ. అ. 2/10)-"లాఘవం కర్మసామర్థ్య" ఇతి| ఏవం చాత్రావిరోధః| హేతునిర్దేశాదన్యేఽప్యేవంప్రాయా యే మాం సరసాస్తానప్యేతాన్ భోజయేదితి| తే చ-ప్రసహాః, మాంసోపచితమాంసత్వాద్ధేతోః సుష్ఠు బలం వర్ధయంతి|

Adhikarana mandAgnau yathAvasthaM snehAdayaH (78) · Śloka 78

స్నేహాసవసురారిష్టచూర్ణక్వాథాహితాశనైః| సమ్యక్ ప్రయుక్తైర్దేహస్య బలమగ్నేశ్చ వర్ధతే||78||

స0-స్నేహాదిభిః సమ్యక్ ప్రయుక్తైః శరీరస్యాగ్నేశ్చ బలం వర్ధతే| తస్మాత్ స్నేహాదయో యథావస్థం ప్రయోజ్యా ఇతి భావః|

Adhikarana mandAgnau sasneha AhAraH (79) · Śloka 79

అధునా స్నేహస్యాగ్నివృద్ధికరత్వం దృష్టాంతేన దర్శయతి దీప్తో యథైవ స్థాణుశ్చ బాహ్యోఽగ్నిః సారదారుభిః| సస్నేహైర్జాయతే తద్వదాహారైః కోష్ఠగోఽనలః||79||

స0-యథా-యేన ప్రకారేణ, సారదారుభిః-శమీఖదిరాదిభిః, సస్నేహైర్బాహ్యోఽగ్నిదీప్తః స్థాణుః-స్థిరశ్చ, జాయతే| తథైవ కోష్ఠగోఽగ్నిః సస్నేహైః పథ్యరూపైరాహారైః పటుతరః స్థిరశ్చ సంపద్యతే|

Adhikarana mandAgnau aBojanAtiBojananiShedhaH (80) · Śloka 80

నాభోజనేన కాయాగ్నిర్దీప్యతే నాతిభోజనాత్| యథా నిరింధనో వహ్నిరల్పో వాఽతీంధనావృతః||80||

స0-నాభోజనేన కాయాగ్నిర్దీప్యతే| న చాతిభోజనేన| అత్రైవ దృష్టంతమాహ-యథా బాహ్యోఽగ్నిర్నిరింధనో న దీప్యతే నశ్యతి| అల్పోఽగ్నిర్బాహ్యోఽతీంధనేన-బహుభిర్దారుభిః, ఆవృతో నశ్యతి,-న దీప్యతే| ఏవం కోష్ఠాగ్నిరప్యభోజనాతిభోజనాభ్యాం నశ్యతి,-న దీప్యత ఇత్యర్థః|

Adhikarana atyagneH (Basmakasya) saMprAptiH, lakShaNam (81-82) · Śloka 82

యదా క్షీణే కఫే పిత్తం స్వస్థానే పవనానుగం| ప్రవృద్ధం వర్ధయత్యగ్నిం తదాఽసౌ సానిలోఽనలః||81|| పక్త్వాఽన్నమాశు ధాతూంశ్చ సర్వానోజశ్చ సంక్షిపన్| మారయేత్స్యాత్స నా స్వస్థో భుక్తే జీర్ణే తు తామ్యతి||82||

స0-యస్మిన్ కాలే కఫే క్షీణే-క్షయం యాతే, అత ఏవ స్వస్థానే-ఆమాశయాఖ్యే, పిత్తం వృద్ధం| కింభూతం ? పవనానుగం| మారుతేన గమనస్వభావేన పశ్చాద్యుక్తం| అత ఏవ తత్పిత్తమగ్నిం వర్ధయతి| తదా-తస్మింకాలే, అసావనలో-జాఠరాగ్నిః, సానిలః-పవనసహితో, అన్నం పక్త్వాఽనంతరం పక్తవ్యాభావాత్ సర్వాన్ ధాతూన్ పక్త్వా, ఆశు పురుషం మారయేత్| కిం కుర్వన్ ? ఓజశ్చ సంక్షిపన్-సంహరన్, వినాశయన్నిత్యర్థః| నను, పిత్తానిలయోర్ద్వయోః ప్రకృతత్వాత్ సపిత్తానిలోఽనల ఇతి వక్తుం యుక్తం స్యాత్| మైవం| "పిత్తం వహ్నిర్వహ్నిజం వా" (హృ. శా. అ. 3/90) ఇతి కృత్వా తదానీం జఠరాగ్నినా సహైకతాం ప్రాప్తం పిత్తమితి సానిలోఽనల ఇతి నిర్దిష్టం| సః-అత్యగ్నిపీడితో, నా-పురుషో, భుక్తే స్వస్థః స్యాత్| జీర్ణే తు తామ్యతి-ఉపతప్యతే| అనేకార్థత్వాద్ధాతూనాముప తాపార్థస్తామ్యతిః| తమకలక్షణేఽపి ప్రాగధ్యగీష్ట|

Adhikarana atyagneH upadravAH (83) · Śloka 83

తృట్కాసదాహమూర్చ్ఛాద్యా వ్యాధయోఽత్యగ్నిసంభవాః| |83|

స0-తృష్ణాదయో రోగా అత్యగ్నేః సంభవంతి|

Adhikarana atyagneH gurUsnigdhAdyannapAnAni (83-84) · Śloka 84

తమత్యిగ్నిం గురుస్నిగ్ధమందసాంద్రహిమస్థిరైః||83|| అన్నపానైర్నయేచ్ఛాంతిం దీప్తమగ్నిమివాంబుభిః| |84|

స0-తమత్యగ్నిం-భస్మకాఖ్యం, గురుస్నిగ్ధాదిభిరన్నపానైః శాంతి నయేత్| కమివ ? దీప్తం-ఇద్దమగ్నిం బాహ్యం, యథా జలైః|

Adhikarana atyagneH ajIrNe~api Bojanam (84-85) · Śloka 85

| ముహుర్ముహురజీర్ణేఽపి భోజ్యాన్యస్యోపహారయేత్||84|| నిరింధనోఽంతరం లబ్ధ్వా యథైనం న విపాదయేత్| |85|

స0-ముహుర్ముహుః-క్షణేక్షణే, అజీర్ణేఽపి భోజ్యని-కృశరాదీని, ఉపహారయేత్-ఆహారార్థ ప్రకల్పయేత్| అజీర్ణేఽపీత్యపిశబ్దాత్ కిముత జీర్ణే భోజ్యానుపహారయేదితి| కిమిత్యేవం క్రియతే ? ఇత్యాహ-యస్మాత్తస్మాత్తథా తేన ప్రకారేణాజీర్ణేఽపి పునః పునరాహా రోపయోగేన నిరింధనోఽగ్నిరంతరం-అవకాశం, లబ్ధ్వా యథా ఏనం న విపాదయేత్|

Adhikarana atyagneH kRusharAdyannam audakAnUpamAMsAni visheShato matsyAH (85-86) · Śloka 86

| కృశరాం పాయసం స్నిగ్ధం పైష్టికం గుడవైకృతం||85|| అశ్నీయాదౌదకానూపపిశితాని భృతాని చ| మత్స్యాన్ విశేషతః శ్లక్ష్ణాన్ స్థిరతోయచరాశ్చ యే||86||

స0-కృశరామిత్యాదీని భుంజీత| గుడవైకృతమితి| వికృతమేవ వైకృతం, ప్రజ్ఞాదిత్వాదణ్| తథైదకానాం-మత్స్యకచ్ఛపాదీనాం పిశితాని, తథాఽఽనూపాని-వరాహాదీనాం, భృతాని-మేదురాణీ, భక్షయేత్| విశేషేణ మత్స్యాన్| శ్లక్ష్ణాన్-అపరుషాన్| చశబ్దాద్యే చ స్థిరతోయచరాః-అవహజ్జలాశ్రితాః, తానప్యశ్నీయాత్|

Adhikarana atyagneH AvikaM mAMsam (87) · Śloka 87

ఆవికం సుభృతం మాంసమద్యాదత్యగ్నివారణం| |87|

స0-ఆవికం మాంసం సుభ్రుతం-అతీవమేదురం, అత్యగ్నివారణమద్యాత్|

Adhikarana atyagneH tRuShAyAM payoghRutAdipAnam, shyAmAdivirecanam, pAyasaBojanam (87-89) · Śloka 89

| పయః సహమధూచ్ఛిష్టం ఘృతం వా తృషితః పిబేత్||87|| గోధూమచూర్ణం పయసా బహుసర్పిఃపరిప్లుతం| ఆనూపరసయుక్తాన్ వా స్నేహాంస్తైలవివర్జితాన్||88|| శ్యామాత్రివృద్విపక్వం వా పయో దద్యాద్విరేచనం| అసకృత్పిత్తహరణం పాయసప్రతిభోజనం||89||

స0-తథా, తృషితః సన్ పయః పిబేత్| కింభుతం ? సహమధూచ్ఛిష్టం-సమదనం, సర్పిర్వా ఏవంభుతం పిబేత్| గోధూమచూర్ణం బహుఘృతం క్షీరేణాలోడితం పిబేత్| అథవా, ఆనుపమాంసరసాన్వితాన్ స్నేహాన్ పిబేత్| కింభూతాన్ ? తైలవివర్జితాన్| తైలస్య పిత్తకృత్త్వాన్నిషేధః| అథవా, శ్యామాత్రివృంద్యాం విపక్వం క్షీరం విరేచనం దద్యాత్| తథా, పునః పునః పిత్తస్య హరణం పాయసస్య ప్రతిభోజనం హితం|

Adhikarana atyagneH sAmAnyacikitsA (90) · Śloka 90

యత్కించిద్గురు మేద్యం చ శ్లేష్మకారి చ భోజనం| సర్వం తద్యగ్నిహితం భుక్త్వా చ స్వపనం దివా||90||

స0-యత్కించిద్గురు భోజనం యన్మేదస్కరం శ్లేష్మకరం చ, తదత్యగ్నయే హితం| భుక్త్వా చ యద్దివా స్వపనం తచ్చ హితం|

Adhikarana atyagneH AhAradoShAdiH pacanakramaH (91) · Śloka 91

ఆహారమగ్నిః పచతి దోషానాహారవర్జితః| ధాతూన్ క్షీణేశు దోషేషు జీవితం ఢాతుసంక్షయే||91||

స0-అగ్నిః పూర్వమాహారం పచతి| ఆహారరహితస్త్వగ్నిర్దోషాన్ పచతి| తదభావాద్ధాతూన్ పచతి| ధాతుసంక్షయే సతి జీవితం పచతి-నాశయతీత్యర్థః|

Adhikarana agnibalasya shaktiH agneH pAlanam tasya phalam (10) · Śloka 10

ఏతత్ప్రకృత్యైవ విరుద్ధమన్నం సంయోగసంస్కారవశేన చేదం| ఇత్యాద్యవిజ్ఞాయ యథేష్టచేష్టాశ్చరంతి యత్సాఽగ్నిబలస్య శక్తిః||92|| తస్మాదగ్నిం పాలయేత్సర్వయత్నై స్తస్మిన్నష్టే యాతి నా నాశమేవ| దోషైర్గ్రస్తే గ్రస్యతే రోగసంఘైర్యుక్తే తు స్యాన్నీరుజో దీర్ఘజీవీ||93|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం చతుర్థే చికిత్సిత స్థానే గ్రహణిదోషచికిత్సితం నామ దశమోఽధ్యాయః||10||

స0-ఏతదన్నం ప్రకృత్యా[ఏవ]-స్వభావేనైవ, విరుద్ధమపథ్యం యథా-కరమర్దకదధిసర్షపశాకఫాణితశుష్కమాంసవిరూఢకామమూల-కలకుచాదికం| సంయోగవిరుద్ధం యథా-క్షీరమమ్లేన సహ, ఆనూపమామిషం మాషైః సహ, ఇత్యాది| సంస్కారవిరుద్ధం యథా-హారీతమాంసం హారిద్రశూలప్రోతం హారిద్రవహ్నినా పాచితమిత్యాది| ఏవమిదం ప్రకృత్యా దివిరుద్ధం సంయోగస్య సంస్కారస్య చ వశేన-సామర్థ్యేన, చేదం విరుద్ధం| ఆదిగ్రహణాన్మాత్రాకాలాదిపరిగ్రహః| తత్ర మాత్రావిరుద్ధం యథా-మధుఘృతం సమాంశం| కాలవశేనేదం యథా-రాత్రిపర్యుషితా కాకమాచీ| పాత్రవశేనేదం యథా-కాంస్యే దశాహముషితం సర్పిః| ఇత్యాద్యవిజ్ఞాయ-అబుద్ధ్వాఽపర్యాలోచ్య, యథేష్టచేష్టాః-యథాభిలాషమా హారమాసేవమానాః, యచ్చరంతి సాఽగ్నిబలస్య శక్తిః-సామర్థ్యం| యత ఏవం తస్మాదగ్నిం పాలయేత్, సర్వయత్నైః-అఖిలక్రియానుష్ఠానైః, తస్మిన్-అగ్నౌ, నష్టే-క్షీణే, నా-పురుషో, నాశం యాతి| దోషైర్గ్రస్తే వహ్నౌ నా-పురుషో, రోగసంఘైర్గ్రస్యతే-పీడ్యతే| యుక్తే-స్వస్థే, పునరగ్నౌ నీరుజో దీర్ఘజీవీ చ భవేదితి| ఉపజాతిశాలిన్యౌ వృత్తే| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే గ్రహణీదోషచికిత్సితం నామ దశమోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 10||