14. gulmacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

અસ્માદનન્તરં ગુલ્મચિકિત્સિતમારભ્યતે| સમ્બન્ધશ્ચાસ્ય પ્રાયેણૈકયોગક્ષેમત્વમ્, વાતકારણત્વાત્|

Adhikarana gulmacikitsAdhyAyaH vAtagulme baddhashakRudvAtAdau snigdhaM kRutvA svedaH vAtagulme svedasya Palam (2-3) · Śloka 3

અથાતો ગુલ્મચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨|| ) ગુલ્મં બદ્ધશકૃદ્વાતં વાતિકં તીવ્રવેદનમ્| રૂક્ષશીતોદ્ભવં તૈલૈઃ સાધયેદ્વાતરોગિકૈઃ||૧|| પાનાન્નાન્વાસનાભ્યઙ્ગૈઃ સ્નિગ્ધસ્ય સ્વેદમાચરેત્| આનાહવેદનાસ્તમ્ભવિબન્ધેષુ વિશેષતઃ||૨|| સ્રોતસાં માર્દવં કૃત્વા જિત્વા મારુતમુલ્બણમ્| ભિત્વા વિબન્ધં સ્નિગ્ધસ્ય સ્વેદો ગુલ્મમપોહતિ||૩||

સ૦-[વાતિકં ગુલ્મં તીવ્રરુજં પુરીષવાતગ્રહં રૂક્ષશીતોદ્ભૂતં વાતચિકિત્સિતોક્તૈસ્તૈલૈઃ સાધયેત્| પાનાન્નાન્વાસનાભ્યઙ્ગૈઃ સ્નિગ્ધસ્ય ગુલ્મિનઃ સ્વેદમાચરેત્|] પાનશબ્દેન સ્નેહપાનં વેદ્યમ્, સ્નિગ્ધસ્યેતિ વચનાત્| આનાહાદિષુ વિશેષેણ સ્વેદમાચરેત્| યસ્માત્સ્વેદઃ સ્નિગ્ધસ્ય પુંસઃ સ્રોતોમૃદુત્વં વિધાય મારુતમુલ્બણં ચ જિત્વા તથા વિબન્ધં ભિત્ત્વા ગુલ્મમપોહતિ|

Adhikarana gulme snehapAnaM hitamUrdhvanABije gulme visheSheNa snehapAnam pakvAshayagate bastiH jaTharAshraye snehA bastiSca (4) · Śloka 4

સ્નેહપાનં હિતં ગુલ્મે વિશેષેણોર્ધ્વનાભિજે| પક્વાશયગતે બસ્તિરુભયં જઠરાશ્રયે||૪||

સ૦-ગુલ્મે સ્નેહપાનં હિતમ્| ઊર્ધ્વનાભિજે ગુલ્મે વિશેષેણ સ્નેહપાનં હિતમ્| પક્વાશયગતે બસ્તિર્હિતઃ| જઠરાશ્રિત ઉભયં-સ્નેહપાનબસ્ત્યાખ્યં, હિતમ્|

Adhikarana vAtagulme dIptAgnyAdau bRuMhaNAnyannapAnAni snehAnirUhA anuvAsanASca (5-6) · Śloka 6

દીપ્તેઽગ્નૌ વાતિકે ગુલ્મે વિબન્ધેઽનિલવર્ચસોઃ| બૃંહણાન્યન્નપાનાનિ સ્નિગ્ધોષ્ણાનિ પ્રદાપયેત્||૫|| પુનઃપુનઃ સ્નેહપાનં નિરૂહાઃ સાનુવાસનાઃ| પ્રયોજ્યા વાતજે ગુલ્મે કફપિત્તાનુરક્ષિણઃ||૬||

સ૦-વાતિકે ગુલ્મે વહ્નૌ સમિદ્ધે સતિ વાતશકૃતોશ્ચ વિબન્ધે સતિ બૃંહણાન્યન્નાદીનિ સ્નિગ્ધોષ્ણાનિ ચ પ્રયોજયેત્| તથા, પુનઃપુનઃ સ્નેહપાનં પ્રદાપયેત્| નિરૂહાશ્ચ સહાનુવાસના વાતિકે ગુલ્મે કફપિત્તાનુરક્ષિણો નરસ્ય પ્રયોજ્યાઃ|

Adhikarana bastikarma paraM gulmaghnam tasya hetuH ato vAtapittakaPagulmeShu sAnuvAsanA nirUhAH (7-8) · Śloka 8

બસ્તિકર્મ પરં વિદ્યાદ્ગુલ્મઘ્નં, તદ્ધિ મારુતમ્| સ્વસ્થાને પ્રથમં જિત્વા સદ્યો ગુલ્મમપોહતિ||૭|| તસ્માદભીક્ષ્ણશો ગુલ્મા નિરૂહૈઃ સાનુવાસનૈઃ| પ્રયુજ્યમાનૈઃ શામ્યન્તિ વાતપિત્તકફાત્મકાઃ||૮||

સ૦-બસ્તિકર્મ પરં-અતિશયેન, ગુલ્મઘ્નં વિદ્યાત્| યસ્માતત્-બસ્તિકર્મ, સ્વસ્થાને-પક્વાશયાખ્યે, પ્રથમં પવનં જિત્વા સદ્યઃ-શીઘ્રં, ગુલ્મં જયતિ| યત એવં તસ્માત્કારણાન્નિત્યં ગુલ્મા નિરૂહૈઃ સાનુવાસનૈઃ પ્રયુજ્યમાનૈઃ શામ્યન્તિ વાતપિત્તકફોત્થાઃ|

Adhikarana vAtagulme shUlAnAhaharaM hi~ggvAdisarpiH (9-10) · Śloka 10

હિઙ્ગુસૌવર્ચલવ્યોષબિડદિમદીપ્યકૈઃ| પુષ્કરાજાજિધાન્યામ્લવેતસક્ષારચિત્રકૈઃ||૯|| શઠીવચાગન્ધૈલાસુરસૈર્દધિસંયુતૈઃ| શૂલાનાહહરં સર્પિઃ સાધયેદ્વાતગુલ્મિનામ્||૧૦||

સ૦-હિઙ્ગ્વાદિભિર્દધિયુક્તૈર્ઘૃતં સાધયેત્| તચ્ચ પીતં વાતગુલ્મવતાં શૂલાદિજિત્| દ્રવ્યેભ્યશ્ચતુર્ગણં ઘૃતમ્, ઘૃતસમં દધિ, ઘૃતાચ્ચતુર્ગુણં જલમ્, ઇત્યત્ર પાકક્રમઃ|

Adhikarana vAtagulme udarAnAhAdau ca hapuShAdisarpiH (11-13) · Śloka 13

હપુષોષણપૃથ્વીકાપઞ્ચકોલકદીપ્યકૈઃ| સાજાજીસૈન્ધવૈર્દધ્ના દુગ્ધેન ચ રસેન ચ||૧૧|| દાડિમાન્મૂલકાત્કોલાત્પચેત્સર્પિર્નિહન્તિ તત્| વાતગુલ્મોદરાનાહપાર્શ્વહૃત્કોષ્ઠવેદનાઃ||૧૨|| યોન્યર્શોગ્રહણીદોષકાસશ્વાસારુચિજ્વરાન્| |૧૩|

સ૦-હપુષાદિભિર્ઘૃતાચ્ચતુર્થાશૈર્દ્રવ્યૈઃર્દધિદુગ્ધાભ્યાં દાડિમમૂલકબદરરસૈઃ સમૈઃ સર્પિઃ પચેત્| તચ્ચ વાતગુલ્માદીન્ પરાકુર્યાત્|

Adhikarana vAtagulme dAdhikaM ghRutam (13-21) · Śloka 21

| દશમૂલં બલાં કાલાં સુષવીં દ્વૌ પુનર્નવૌ||૧૩|| પૌષ્કરૈરણ્ડરાસ્નાશ્વગન્ધાભાર્ગ્યમૃતાશઠીઃ| પચેદ્ગન્ધપલાશં ચ દ્રોણેઽપાં દ્વિપલોન્મિતમ્||૧૪|| યવૈઃ કોલૈઃ કુલત્થૈશ્ચ માષૈશ્ચ પ્રાસ્થિકૈઃ સહ| ક્વાથેઽસ્મિન્દધિપાત્રે ચ ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્||૧૫|| સ્વરસૈર્દાડિમામ્રાતમાતુલુઙ્ગોદ્ભવૈર્યુતમ્| તથા તુષામ્બુધાન્યામ્લશુક્તૈઃ શ્લક્ષ્ણૈશ્ચ કલ્કિતૈઃ||૧૬|| ભાર્ગીતુમ્બુરુષડ્ગ્રન્થાગ્રન્થિરાસ્નાગ્નિધાન્યકૈઃ| યવાનકયવાન્યમ્લવેતસાસિતજીરકૈઃ||૧૭|| અજાજીહિઙ્ગુહપુષાકારવીવૃષકોષકૈઃ| નિકુમ્ભકુમ્ભમૂર્વેભપિપ્પલીવેલ્લદાડિમૈઃ||૧૮|| શ્વદંષ્ટ્રાત્રપુસૈર્વારુબીજહિંસ્રાશ્મભેદકૈઃ| મિસિદ્વિક્ષારસુરસસારિવાનીલિનીફલૈઃ||૧૯|| ત્રિકટુત્રિપટૂપેતૈર્દાધિકં તહ્યપોહતિ| રોગાનાશુતરાન્ પૂર્વાન્ કષ્ટાનપિ ચ શીલિતમ્||૨૦|| અપસ્મારગદોન્માદમૂત્રાઘાતાનિલામયાન્| |૨૧|

સ૦-દશમૂલાદીન્ પૃથગ્ દ્વિપલપ્રમાણાન્ યવાદિભિઃ પ્રસ્થપ્રમાણૈઃ સહ જલદ્રોણે પચેત્| કાલા-નીલિની| સુષવી-સ્થૂલજીરકઃ| ગન્ધપલાશો-ગન્ધપત્રમ્| અસ્મિન્ ક્વાથે સામાન્યપરિભાષયા કૃતે દધિપાત્રે ચ ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્| કિમ્ભૂતમ્ ? દાડિમાદિજૈ સ્વરસૈસ્તથા તુષામ્બ્વાદિભિશ્ચ સર્પિઃસમૈર્યુતમ્| તથા ભાર્ગ્યાદિભિઃ કલ્કીકૃતૈરુપેતમ્| યવાનકો-યવાનીભેદઃ| કારવી-અજમોદા| વૃષકો-વાસકઃ| ઊષકઃ-કલ્લરઃ| ઇભપિપ્પલી-ગજપિપ્પલી| અશ્મભેદઃ-પાષાણભેદઃ| તત્-એતત્, દાધિકં નામ ઘૃતં પૂર્વોક્તાનામયાન્ દ્રાક્તારં હન્તિ| અપસ્મારાદીંશ્ચ કૃચ્છ્રાનપ્યભ્યસ્તં હન્તિ| યદિ ચાત્ર સ્વરસાલાભસ્તદા તન્ત્રાન્તરોક્તા કલ્પના કાર્યા| તન્ત્રાન્તરે ચોક્તમ્-"પ્રસ્થં ગૃહીત્વા ચૂર્ણસ્ય તોયસ્ય પ્રસ્થમાવપેત્| અહોરાત્રસ્થિતં પૂતં તત્સ્યાત્સ્વરસવદ્ગુણૈઃ||" મુનિરપ્યૂચે (ચ. ચિ. અ. ૧ પાદઃ ૨|૧૨)- "સ્વરસાનામલાભે ત્વયં વિધિઃ,-ચૂર્ણાનામાઢકમાઢકમુદકસ્યાહોરાત્રસ્થિતં મૃદિતપૂતમાવપેત્ તત્સ્વરસવત્ પ્રયોજ્યમ્|" ઇતિ|

Adhikarana vAtagulme tryUShaNAdi ghRutam (21-22) · Śloka 22

| ત્ર્યૂષણત્રિફલાધાન્યચવિકાવેલ્લચિત્રકૈઃ||૨૧|| કલ્કીકૃતૈર્ઘૃતં પક્વં સક્ષીરં વાતગુલ્મનુત્| |૨૨|

સ૦-ત્ર્યૂષણાદિભિઃ કલ્કીકૃતૈર્ઘૃતં સમાનક્ષીરં ચતુર્ગુણજલપક્વં વાતગુલ્મં નુદતિ|

Adhikarana vAtagulme lashunAdighRutam (22-25) · Śloka 25

| તુલાં લશુનકન્દાનાં પૃથક્પઞ્ચપલાંશકમ્||૨૨|| પઞ્ચમૂલં મહચ્ચામ્બુભારાર્ધે તદ્વિપાચયેત્| પાદશેષં તદર્ધેન દાડિમસ્વરસં સુરામ્||૨૩|| ધાન્યામ્લં દધિ ચાદાય પિષ્ટાંશ્ચાર્ધપલાંશકાન્| ત્ર્યૂષણત્રિફલાહિઙ્ગુયવાનીચવ્યદીપ્યકાન્||૨૪|| સામ્લવેતસસિન્ધૂત્થદેવદારૂન્ પચેદ્ધૃતાત્| તૈઃ પ્રસ્થં તત્પરં સર્વવાતગુલ્મવિકારજિત્||૨૫||

સ૦-લશુનમૂલતુલાં પલશતં મહત્ પઞ્ચમૂલં ચ પ્રત્યેકં પઞ્ચપલદઘ્નમ્| તદેતત્તોયાદૃશશતે પાદશેષં વિપાચયેત્| પાદશેષાદર્ધેન દાડિમસ્વરસં સુરાં ધાન્યામ્લં દધિ ચ ગૃહીત્વા ત્ર્યૂષણાદીંશ્ચ દ્વિકાર્ષિકાનાદાય તૈર્ઘૃતાત્ પ્રસ્થં પચેત્| તત્-ઘૃતં, સર્વવાતગુલ્મવિકારજિત્|

Adhikarana vAtagulme ShaTpalaM ghRutamapi (26-27) · Śloka 27

ષટ્પલં વા પિબેત્ સર્પિર્યદુક્તં રાજયક્ષ્મણિ| પ્રસન્નયા વા ક્ષીરાર્થઃ સુરયા દાડિમેન વા||૨૬|| ઘૃતે મારુતગુલ્મઘ્નઃ કાર્યો દધ્નઃ સરેણ વા| |૨૭|

સ૦-રાજયક્ષ્મચિકિત્સિતે (શ્લો. ૨૨) યદુક્તં ષટ્પલં ઘૃતં તદ્વા પિબેત્| રાજયક્ષ્મણીતિ વિશેષણં સ્પષ્ટાર્થમ્| ઘૃતે ષટ્પલાખ્યે ક્ષીરાર્થઃ પ્રસન્નયા વા કાર્યઃ| અથવા સુરયા દાડિમેન વા| દધિસારેણ વા| એવં ક્ષીરં હિત્વા પ્રસન્નાદ્યન્યતમેન સાધિતં ઘૃતં ષટ્પલં વાતગુલ્મજિત્સ્યાત્|

Adhikarana vAtagulme vRuddhaM kaPamullikhet (27-28) · Śloka 28

| વાતગુલ્મે કફો વૃદ્ધો હત્વાઽગ્નિમરુચિં યદિ||૨૭|| હૃલ્લાસં ગૌરવં તન્દ્રાં જનયેદુલ્લિખેત્તુ તમ્| |૨૮|

સ૦-વાતજે ગુલ્મે શ્લેષ્મા વૃદ્ધઃ સન્નગ્નિં હત્વા યદ્યરુચ્યાદીન્ જનયેત્તદા તં-કફં, ઉલ્લિખેત્-ઉદ્વમેત્|

Adhikarana vAtagulme shUlAdiShu kvAthacUrNa vaTakAH (28-29) · Śloka 29

| શૂલાનાહવિબન્ધેષુ જ્ઞાત્વા સસ્નેહમાશયમ્||૨૮|| નિર્યૂહચૂર્ણવટકાઃ પ્રયોજ્યા ઘૃતભેષજૈઃ| |૨૯|

સ૦-શૂલાદિષુ સત્સુ સસ્નેહમાશયં જ્ઞાત્વા ઘૃતોક્તૈરૌષધૈઃ (ઘૃતભેષજૈઃ)- અનન્તરોક્તાનાં ઘૃતાનામૌષધૈઃ, ક્વાથચૂર્ણગુટિકા વા સહ પ્રયોજ્યાઃ|

Adhikarana vAtagulme shUlA cUrNAnAmanupAnam (29-30) · Śloka 30

| કોલદાડિમઘર્મામ્બુતક્રમદ્યામ્લકાઞ્જિકૈઃ||૨૯|| મણ્ડેન વા પિબેત્પ્રાતશ્ચૂર્ણાન્યન્નસ્ય વા પુરઃ| |૩૦|

સ૦-કોલાદ્યમ્બુભિસ્તક્રાદિભિર્વા પ્રાતશ્ચૂર્ણાનિ-ઘૃતૌષધીનાં સમ્બન્ધીનિ, મણ્ડેન સહ પિબેત્| અથવા અન્નસ્ય-આહારસ્ય, પુરઃ-પૂર્વં, પિબેત્|

Adhikarana vAtagulme kaPayukte vaTakAH (30-31) · Śloka 31

| ચૂર્ણાનિ માતુલુઙ્ગસ્ય ભાવિતાન્યસકૃદ્રસે||૩૦|| કુર્વીત કાર્મુકતરાન્ વટકાન્ કફવાતયઃ| |૩૧|

સ૦-ચૂર્ણાનિ માતુલુઙ્ગરસેન મુહુર્મુહુર્ભાવિતાનિ વટકાન્ કર્મકરણસમર્થાન્ કુર્વીત| કફવાતયોઃ-કફવાતિકે ગુલ્મ ઇત્યર્થઃ|

Adhikarana vAtagulme hiDgvAdi cUrNaM hRucCUlakRucCragulmAdiharam (31-33) · Śloka 33

હિઙ્ગુવચાવિજયાપશુગન્ધા- દાડિમદીપ્યકધાન્યકપાઠાઃ| પુષ્કરમૂલશઠીહપુષાગ્નિ- ક્ષારયુગત્રિપટુત્રિકટૂનિ||૩૧|| સાજાજિચવ્યં સહતિત્તિડીકં સવેતસામ્લં વિનિહન્તિ ચૂર્ણમ્| હૃત્પાર્શ્વબસ્તિત્રિકયોનિપાયુ- શૂલાનિ વાય્વામકફોદ્ભવાનિ||૩૨|| કૃચ્છ્રાન્ ગુલ્માન્ વાતવિણ્મૂત્રસઙ્ગં કણ્ઠે બન્ધં હૃદ્ગ્રહં પાણ્ડુરોગમ્| અન્નાશ્રદ્ધાપ્લીહદુર્નામહિધ્મા- વર્ધ્માધ્માનશ્વાસકાસાગ્નિસાદાન્||૩૩||

સ૦-હિઙ્ગ્વાદિકમેતચ્ચૂર્ણં હૃચ્છૂલાદીન્નિહન્તિ તથા કૃચ્છ્રગુલ્માદીંશ્ચ| દોધકોપજાતિશાલિન્યઃ|

Adhikarana vAtagulme vaishvAnaraScUrNaH (34) · Śloka 34

લવણયવાનીદીપ્યક- કણનાગરમુત્તરોત્તરં વૃદ્ધમ્| સર્વસમાંશહરીતકી- ચૂર્ણં વૈશ્વાનરઃ સાક્ષાત્||૩૪||

સ૦-લવણાદિકં ક્રમેણોત્તરં ભાગવૃદ્ધં સર્વસમભાગા હરિતકીતિ ચૂર્ણમેતત્સાક્ષાદ્વૈશ્વાનરઃ, દીપનગુણસામાન્યાત્| આર્યાવૃતમ્|

Adhikarana vAtagulme trikaTukAdi cUrNam (35) · Śloka 35

ત્રિકટુકમજમોદા સૈન્ધવં જીરકે દ્વે સમધરણધૃતાનામષ્ટમો હિઙ્ગુભાગઃ| પ્રથમકવલભોજ્યઃ સર્પિષા સંપ્રયુક્તો જનયતિ જઠરાગ્નિં વાતગુલ્મં નિહન્તિ||૩૫||

સ૦-ત્રિકટુકાદીનાં સપ્તાનાં સમધરણધૃતાનાં-સમપ્રમાણસ્થાપિતાનાં, હિઙ્ગુભાગોઽષ્ટમો 'દેયઃ' ઇત્યધ્યાહાર્યમ્| કેચિત્ત્વેવં વ્યાખ્યાનયન્તિ| ધરણશબ્દેન પલસ્ય દશમો ભાગ ઉચ્યતે| ધરણે ધૃતા ધરણધૃતાઃ, સમાશ્ચ તે ધરણધૃતાશ્ચ, તેષાં સમધરણધૃતાનાં ત્રિકટુકાદીનામષ્ટમો હિઙ્ગુભાગો દેયઃ| સ ચ પ્રથમકવલે ભોજ્યો-ભક્ષણીયઃ| સર્પિષા સમ્યક્ પ્રયુક્તો-મિશ્રિતો, જઠરાગ્નિં જનયતિ, વાતગુલ્મં ચ હન્તિ| માલિનીવૃત્તમ્|

Adhikarana vAtagulme shArdUlaScUrNaH (36) · Śloka 36

હિઙ્ગૂગ્રાબિડશુણ્ઠ્યજાજિવિજયાવાટ્યાભિધાનામયૈ- શ્ચૂર્ણઃ કુમ્ભનિકુમ્ભમૂલસહિતૈર્ભાગોત્તરં વર્ધિતૈઃ| પીતઃ કોષ્ણજલેન કોષ્ઠજરુજો ગુલ્મોદરાદીનયં શાર્દૂલઃ પ્રસભં પ્રમથ્ય હરતિ વ્યાધીન્ મૃગૌઘાનિવ||૩૬||

સ૦-હિઙ્ગૂગ્રેત્યાદિભિર્ભાગોત્તરમંશાધિકં વર્ધિતૈશ્ચૂર્ણઃ કોષ્ણજલેન પીતો જઠરરુજાદીન્ પરાકરોતિ| અયં શાર્દૂલાખ્યશ્ચૂર્ણો હઠાત્ પ્રમથ્ય વ્યાધીન્ મૃગૌઘાનિવ શાર્દૂલઃ-સિંહઃ| અપ્યત એવ શ્લેષોપમાઽયમલઙ્કારઃ| તથા ભીમશબ્દેન શાર્દૂલવિક્રીડિતં વૃત્તમુપલક્ષ્યતે| યથા શાર્દૂલશબ્દેન ભીમસેન ઇતિ| શાર્દૂલવિક્રીડિતં વૃત્તમ્|

Adhikarana vAtagulme sindhUtthAdicUrNam (37) · Śloka 37

સિન્ધૂત્થપથ્યાકણદીપ્યકાનાં ચૂર્ણાનિ તોયૈઃ પિબતાં કવોષ્ણૈઃ| પ્રયાતિ નાશં કફવાતજન્મા નારાચનિર્ભિન્ન ઇવામયૌઘઃ||૩૭||

સ૦-સિન્ધૂત્થાદીનાં ચૂર્ણાનિ કોષ્ણૈસ્તોયૈઃ પિબતાં કફવાતજો રોગસઙ્ઘો નાશં યાતિ| ક ઇવ ? નારાચેન નિર્ભિન્ન ઇવેત્યુપમા| ઉપજાતિવૃત્તમ્|

Adhikarana vAtagulme pUtIkAdiBasma (38) · Śloka 38

પૂતિકપત્રગજચિર્ભટચવ્યવહ્નિ- વ્યોષં ચ સંસ્તરચિતં લવણોપધાનમ્| દગ્ધ્વા વિચૂર્ણ્ય દધિમસ્તુયુતં પ્રયોજ્યં ગુલ્મોદરશ્વયથુપાણ્ડુગુદોદ્ભવેષુ||૩૮||

સ૦-પૂતિકાદિદ્રવ્યં સંસ્તરચિતં યથાક્રમનિર્દિષ્ટમુપર્યુપરિભાવેન સંસ્તીર્ણં તથા લવણોપધનં લવણં સર્વોપર્યુપધાનં દત્ત્વાઽનન્તરં દગ્ધ્વા સઞ્ચૂર્ણ્ય તતો દધિમસ્તુના યુતં ગુલ્માદિષુ પ્રયોજ્યમ્| વસન્તતિલકાવૃત્તમ્|

Adhikarana vAtagulme hi~ggvAdi (39-40) · Śloka 40

| હિઙ્ગુત્રિગુણં સૈન્ધવમસ્માત્ત્રિગુણં ચ તૈલમૈરણ્ડમ્||૩૯|| તત્ત્રિગુણરસોનરસં ગુલ્મોદરવર્ધ્મશૂલઘ્નમ્| |૪૦|

સ૦-સૈન્ધવં હિઙ્ગુતસ્ત્રિગુણમ્| અસ્માચ્ચ-સૈન્ધવાત્, ઐરણ્ડતૈલં ત્રિગુણમ્| તસ્માચ્ચ-ઐરણ્ડતૈલાત્, ત્રિગુણં રસોનસ્ય રસમ્| તદેતદ્ગુલ્માદિઘ્નમ્| આર્યાવૃત્તમ્|

Adhikarana vAtagulme mAtulu~ggarasAdi (40-41) · Śloka 41

| માતુલુઙ્ગરસો હિઙ્ગુ દાડિમં બિડસૈન્ધવમ્||૪૦|| સુરામણ્ડેન પાતવ્યં વાતગુલ્મરુજાપહમ્| |૪૧|

માતુલુઙ્ગરસાદિકં સુરામણ્ડેન પાતવ્યં વાતગુલ્મપીડાહરમ્|

Adhikarana vAtagulme shuNThyAdicUrNam (41-42) · Śloka 42

| શુણ્ઠ્યાઃ કર્ષં ગુડસ્ય દ્વૌ ધૌતાત્કૃષ્ણતિલાત્પલમ્||૪૧|| ખાદન્નેકત્ર સઞ્ચૂર્ણ્ય કોષ્ણક્ષીરાનુપો જયેત્| વાતહૃદ્રોગગુલ્માર્શોયોનિશૂલશકૃદ્ગ્રહાન્||૪૨||

શુણ્ઠ્યાઃ કર્ષો ગુડસ્ય દ્વૌ કર્ષૌ લુઞ્ચિતકૃષ્ણતિલાત્પલમિત્યેકત્ર મિશ્રયિત્વા ખાદન્ કોષ્ણક્ષીરાનુપઃ સન્ વાતહૃદ્રોગાદીન્ જયેત્|

Adhikarana vAtagulme sakaPe eraNDatailaM prasannayA,vAtagulme sapite eraNDatailaM payasA (43) · Śloka 43

પિબેદેરણ્ડતૈલં તુ વાતગુલ્મી પ્રસન્નયા| શ્લેષ્મણ્યનુબલે વાયૌ, પિત્તે તુ પયસા સહ||૪૩||

સ૦-વાતકફાનુગે સત્યેરણ્ડતૈલં પ્રસન્નયા સહસા ગુલ્મવાન્ પિબેત્| પિત્તે ત્વનુગતે પયસા સહૈરણ્ડતૈલં પિબેત્|

Adhikarana vAtagulme sasantApe sasneho virekaH vAtagulme sasantApe raktamokShaH (44-45) · Śloka 45

વિવૃદ્ધં યદિ વા પિત્તં સન્તાપં વાતગુલ્મિનઃ| કુર્યાદ્વિરેચનીયોઽસૌ સસ્નેહૈરાનુલોમિકૈઃ||૪૪|| તાપાનુવૃત્તાવેવં ચ રક્તં તસ્યાવસેચયેત્| |૪૫|

સ૦-વાતગુલ્મિનઃ પિત્તં વિવૃદ્ધં યદિ સન્તાપં કુર્યાત્, તદાઽસૌ-વાતગુલ્મી, વિરેચનીયો-વિરેચનાર્હઃ| કૈઃ ? આનુલોમિકૈર્દ્રવ્યૈઃ સ્નેહયુતૈઃ| એવં [ચ]-વિરક્તસ્યાપિ, તાપાનુવર્તને સતિ તસ્ય રક્તસ્રાવં કુર્યાત્|

Adhikarana vAtagulme lashunakShIraM udAvartAdiharam (45-47) · Śloka 47

| સાધયેચ્છુદ્ધશુષ્કસ્ય લશુનસ્ય ચતુષ્પલમ્||૪૫|| ક્ષીરોદકેઽષ્ટગુણિતે ક્ષીરશેષં ચ પાચયેત્| વાતગુલ્મમુદાવર્તં ગૃધ્રસીં વિષમજ્વરમ્||૪૬|| હૃદ્રોગં વિદ્રધિં શોષં સાધયત્યાશુ તત્પયઃ| |૪૭|

સ૦-ક્ષીરં ચોદકં ચ ક્ષીરોદકમ્| તસ્મિન્ લશુનાદષ્ટગુણે શુદ્ધશુષ્કસ્ય લશુનસ્ય ચતુષ્પલં સાધયેત્| તતઃ ક્ષીરશેષં વિપાચયેત્| તચ્ચ ક્ષીરશેષં વાતગુલ્માદીન્ય(ન)ભિભવતિ|

Adhikarana vAtagulme tailAdimishraNam (47-48) · Śloka 48

| તૈલં પ્રસન્ના ગોમૂત્રમારનાલં યવાગ્રજઃ||૪૭|| ગુલ્મં જઠરમાનાહં પીતમેકત્ર સાધયેત્| |૪૮|

સ૦-તૈલાદિકમેકત્ર-મિલિતં, પીતં ગુલ્માદીન્ હન્તિ|

Adhikarana vAtagulme citrakAdikvAthaH (48-49) · Śloka 49

| ચિત્રકગ્રન્થિકૈરણ્ડશુણ્ઠીક્વાથઃ પરં હિતઃ||૪૮|| શૂલાનાહવિબન્ધેશુ સહિઙ્ગુબિડસૈન્ધવઃ| |૪૯|

સ૦-ચિત્રકાદિક્વાથો હિઙ્ગ્વાદિયુતઃ પરં શૂલાદિષુ હિતઃ|

Adhikarana vAtagulme puShkarAdikvAthaH (49-50) · Śloka 50

| પુષ્કરૈરણ્ડયોર્મૂલં યવધન્વયવાસકમ્||૪૯|| જલેન ક્વથિતં પીતં કોષ્ઠદાહરુજાપહમ્| |૫૦|

સ૦-પુષ્કરૈરણ્ડમૂલાદિકં જલેન ક્વથિતં પીતં કોષ્ઠદાહાદિજિત્|

Adhikarana vAtagulme vATyAdikvAthaH (50-51) · Śloka 51

| વાટ્યાહ્વૈરણ્ડદર્ભાણાં મૂલં દારુ મહૌષધમ્||૫૦|| પીતં નિઃક્વાથ્ય તોયેન કોષ્ઠપૃષ્ઠાંસશૂલજિત્| |૫૧|

સ૦-વાટ્યાહ્વાદીનાં મૂલં દેવદાર્વાદિ ચ તોયક્વથિતં પીતં કોષ્ઠાદિશૂલજિત્|

Adhikarana vAtagulme shilAjatu payasA (51-52) · Śloka 52

| શિલાજં પયસાઽનલ્પપઞ્ચમૂલશ્રૃતેન વા||૫૧|| વાતગુલ્મી પિબેત્| |૫૨|

સ૦-શિલાજતુ વા મહત્પઞ્ચમૂલક્વથિતેન ક્ષીરેણ સહ વાતગુલ્મી પિબેત્|

Adhikarana vAtagulme udAvarte vATyaBojanam (52) · Śloka 52

વાટ્યમુદાવર્તે તુ ભોજયેત્| સ્નિગ્ધં પૈપ્પલિકૈર્યૂષૈર્મૂલકાનાં રસેન વા||૫૨||

સ૦-ઉદાવર્તે સતિ વાટ્યં સ્નિગ્ધં-સસ્નેહં, પિપ્પલીસંસ્કૃતૈર્યૂષૈઃ સહ ભોજયેત્| અથવા, મૂલકરસેનાશ્નીયાત્|

Adhikarana vAtagulme baddhaviNmArUte yavAnnaM kulmAshA vA (53) · Śloka 53

બદ્ધવિણ્મારુતોઽશ્ર્નીયાત્ક્ષીરેણોષ્ણેન યાવકમ્| કુલ્માષાન્ વા બહુસ્નેહાન્ ભક્ષયેલ્લવણોત્તરાન્||૫૩||

સ૦-બદ્ધવિણ્મારુત ઉષ્ણેન ક્ષીરેણ યાવકમશ્ર્નીયાત્| અથવા, કુલ્માષાન્ બહુસ્નેહાન્ લવણપ્રધાનાન્ ભક્ષયેત્|

Adhikarana vAtagulme samale nIlinyAdi ghRutam (54) · Śloka 54

નીલિનીત્રિવૃતાદન્તીપથ્યાકમ્પિલ્લકૈઃ સહ| સમલાય ઘૃતં દેયં સબિડક્ષારનાગરમ્||૫૪||

સ૦-નીલિન્યાદિભિઃ સહ સદોષાય નરાય બિડાદિયુતં ઘૃતં દેયમ્|

Adhikarana vAtagulme kukkuTAdimAMsam (55-58) · Śloka 58

નીલિનીં ત્રિફલાં રાસ્નાં બલાં કટુકરોહિણીમ્| પચેદ્વિડઙ્ગં વ્યાઘ્રીં ચ પાલિકાનિ જલાઢકે||૫૫|| રસેઽષ્ટભાગશેષે તુ ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્| દધ્નઃ પ્રસ્થેન સંયોજ્ય સુધાક્ષીરપલેન ચ||૫૬|| તતો ઘૃતપલં દદ્યાદ્યવાગૂમણ્ડમિશ્રિતમ્| જીર્ણે સમ્યગ્વિરિક્તં ચ ભોજયેદ્રસભોજનમ્||૫૭|| ગુલ્મકુષ્ઠોદરવ્યઙ્ગશોફપાણ્ડ્વામયજ્વરાન્| શ્વિત્રં પ્લીહાનમુન્માદં હન્ત્યેતન્નીલિનીઘૃતમ્||૫૮||

સ૦-નીલિન્યાદીન્ પલિકાન્ જલાઢકે પચેત્| અષ્ટભાગશેષે ચ રસે દધિપ્રસ્થેન સુધાક્ષીરપલેન ચ મિશ્રયિત્વા ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્| તતો ઘૃતપલં યવાગૂમણ્ડમિશ્રિતં દદ્યાત્| જીર્ણે ચ ઘૃતે સમ્યગ્વિરિક્તં નરં રસયુતં ભોજનં ભોજયેત્| એતચ્ચ નીલિનીઘૃતં ગુલ્માદીન્ હન્તિ|

Adhikarana vAtagulme shAlyannaM madirA ghRutam (59) · Śloka 59

કુક્કુટાશ્ચ મયૂરાશ્ચ તિત્તિરિક્રૌઞ્ચવર્તકાઃ| શાલયો મદિરા સર્પિર્વાતગુલ્મચિકિત્સિતમ્||૫૯||

સ૦-કુક્કુટાદયો વાતગુલ્મે ચિકિત્સિતં-ઉપક્રમઃ|

Adhikarana vAtagulme annapAnaM ca (60) · Śloka 60

મિતમુષ્ણં દ્રવં સ્નિગ્ધં ભોજનં વાતગુલ્મિનામ્| સમણ્ડા વારુણી પાનં તપ્તં વા ધાન્યકૈર્જલમ્||૬૦||

સ૦-વાતગુલ્મિનાં ચ ભોજનં મિતમુષ્ણં દ્રવં સ્નિગ્ધં ચ સ્યાત્| વારુણી સમણ્ડા ધાન્યકૈઃ શૃતં જલં વા પાનં સ્યાત્|

Adhikarana pittagulme snigdhoShNaje virekaH (61) · Śloka 61

સ્નિગ્ધોષ્ણેનોદિતે ગુલ્મે પૈત્તિકે સ્રંસનં હિતમ્| |૬૧|

સ૦-પૈત્તિકે ગુલ્મે સ્નિગ્ધોષ્ણેનોત્થિતે સતિ સ્રંસનં હિતમ્| તદેવ વિરેચનમાહ-

Adhikarana pittagulme drAkShAdivirecanam (61-62) · Śloka 62

દ્રાક્ષાભયાગુડરસં કમ્પિલ્લં વા મધુદ્રુતમ્||૬૧|| કલ્પોત્કં રક્તપિત્તોક્તં| |૬૨|

સ૦-દ્રાક્ષાભયાગુડરસં સ્રંસનં હિતમ્| અથવા, મધુદ્રુતં કમ્પિલ્લં સ્રંસનં હિતમ્| કલ્પોક્તં વિરેચનં-વિરેચનકલ્પવિહિતં, (હૃ. ક. અ. ૨) , અક્તપિત્તોક્તં-"ત્રિવૃતા ત્રિફલા" (હૃ. ચિ. અ. ૨|૧૦) ઇત્યાદિકં, હિતમ્|

Adhikarana pittagulme rUkShoShNaje saMshamanam,pittarUkSho tiktAdighRutam pittarUkSho tRuNapa~jcamUlAdi kShIram (62-63) · Śloka 63

ગુલ્મે રૂક્ષોષ્ણજે પુનઃ| પરં સંશમનં સર્પિસ્તિક્તં વાસાઘૃતં શ્રૃતમ્||૬૨|| તૃણાખ્યપઞ્ચાક્વાથે જીવનીયગણેન વા| શ્રૃતં તેનૈવ વા ક્ષીરં ન્યગ્રોધાદિગણેન વા||૬૩||

સ૦-રૂક્ષોષ્ણજે પૈત્તિકે ગુલ્મે સર્પિસ્તિક્તં-કુષ્ઠચિકિત્સિતોક્તં (હૃ. ચિ. અ. ૧૯|૨) , તથા વાસાઘૃતં (હૃ. ચિ. અ. ૨|૪૨) સંશમનં શ્રેષ્ઠમ્| તૃણાખ્યં પઞ્ચકં-"દર્ભકાસેક્ષુ" (હૃ. સૂ. અ. ૬|૧૭૧) ઇત્યાદિ, તસ્ય ક્વાથે શ્રૃતં ઘૃતં હિતમ્| અથવા, જીવનીયગણેન શ્રૃતં ઘૃતં હિતમ્| તેનૈવ-જીવનીયગણેન, શ્રૃતં ક્ષીરં હિતમ્| ન્યગ્રોધાદિગણેન વા શ્રૃતં ક્ષીરં હિતમ્|

Adhikarana pittagulme rUkShoShNaje Atyayike virek (64) · Śloka 64

તત્રાપિ સ્રંસનં યુઞ્જ્યાચ્છીઘ્રમાત્યયિકે ભિષક્| |૬૪|

સ૦-તત્રાપિ-ન કેવલં સ્નિગ્ધોષ્ણજે રૂક્ષોષ્ણજેઽપિ પૈત્તિકે સામાન્યતો વા સમુત્પન્ને ગુલ્મે, આત્યયિકે શીઘ્રં સ્રંસનં યુઞ્જ્યાત્| કેન ? ઇત્યાહ-

Adhikarana pittagulme rUkShoShNaje Atyayike virekadravyaghRutaM kShIraM vAhNaje (64) · Śloka 64

| વૈરેચનિકસિદ્ધેન સર્પિષા પયસાઽપિ વા||૬૪||

સ૦-વિરેચનવિહિતદ્રવ્યસિદ્ધેન સર્પિષા ક્ષીરેણ વા|

Adhikarana pittagulme AmalakAdighRutam (65-66) · Śloka 66

રસેનામલકેક્ષૂણાં ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્| પથ્યાપાદં પિબેત્સર્પિસ્તત્સિદ્ધં પિત્તગુલ્મનુત્||૬૫|| પિબેદ્વા તૈલ્વકં સર્પિર્યચ્ચોક્તં પિત્તવિદ્રધૌ| |૬૬|

સ૦-આમલકસ્યેક્ષોશ્ચ રસેન ઘૃતાચ્ચતુર્ગુણિતેનાઢકમાનેન પથ્યાપાદં ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્| તચ્ચ સિદ્ધં પિત્તગુલ્મં હન્તિ| તૈલ્વકમથવા સર્પિઃ (હૃ. ચિ. અ. ૨૧|૩૨) પિબેત્| યચ્ચ પિત્તવિદ્રધાવુક્તં ઘૃતં (હૃ. ચિ. અ. ૧૩|૪) તચ્ચ પિબેત્|

Adhikarana pittagulme drAkShAdikalkaH (66-67) · Śloka 67

| દ્રાક્ષાં પયસ્યાં મધુકં ચન્દનં પદ્મકં મધુ||૬૬|| પિબેત્તણ્ડુલતોયેન પિત્તગુલ્મોપશાન્તયે| |૬૭|

સ૦-દ્રાક્ષાદિ તણ્ડુલજલેન સહ પિત્તગુલ્મશાન્તયે પિબેત્|

Adhikarana pittagulme trAyamANAkvAthaH (67-69) · Śloka 69

| દ્વિપલં ત્રાયમાણાયા જલદ્વિપ્રસ્થસાધિતમ્||૬૭|| અષ્ટભાગસ્થિતં પૂતં કોષ્ણં ક્ષીરસમં પિબેત્| પિબેદુપરિ તસ્યોષ્ણં ક્ષીરમેવ યથાબલમ્||૬૮|| તેન નિર્હૃતદોષસ્ય ગુલ્મઃ શામ્યતિ પૈત્તિકઃ| |૬૯|

સ૦-ત્રાયન્ત્યા દ્વિપલં જલદ્વિપ્રસ્થસાધિતમષ્ટભાગાવશેષં પટેન પૂતં ક્ષીરસમં પિબેત્| તસ્યોપરિ કોષ્ણં ક્ષીરમેવ યથાશક્તિ પિબેત્-નાન્યત્કિઞ્ચિત્| તેન-ક્ષીરેણ, અપહૃતદોષસ્ય ગુલ્મઃ પૈત્તિકઃ શામ્યતિ|

Adhikarana pittagulme dAhe shItairghRutAdibhirabhya~ggalepasparshAdiShu raktaharaNamulme (69-70) · Śloka 70

| દાહેઽભ્યઙ્ગો ઘૃતૈઃ શીતૈઃ સાજ્યૈર્લેપો હિમૌષધૈઃ||૬૯|| સ્પર્શઃ સરોરુહાં પત્રૈઃ પાત્રૈશ્ચ પ્રચલજ્જલૈઃ| |૭૦|

સ૦-પૈત્તિકે ગુલ્મે દાહે સતિ ઘૃતૈઃ શીતૈઃ-શીતવીર્યસાધિતૈઃ સ્પર્શતશ્ચ શીતૈઃ, અભ્યઙ્ગસ્તથા લેપઃ શીતવીર્યૌષધૈઃ સઘૃતૈઃ સ્યાત્| પદ્મપત્રૈઃ પાત્રૈશ્ચ પ્રચલજ્જલૈઃ સ્પર્શઃ|

Adhikarana pittagulme raktasruteH phalamulme (70-72) · Śloka 72

| વિદાહપૂર્વરૂપેષુ શૂલે વહ્નેશ્ચ માર્દવે||૭૦|| બહુશોઽપહરેદ્રક્તં પિત્તગુલ્મે વિશેષતઃ| છિન્નમૂલા વિદહ્યન્તે ન ગુલ્મા યાન્તિ ચ ક્ષયમ્||૭૧|| રક્તં હિ વ્યમ્લતાં યાતિ, તચ્ચ નાસ્તિ ન ચાસ્તિ રુક્| |૭૨|

સ૦-વિદાહપૂર્વરૂપેષુ ગુલ્મેષુ તથા શૂલે વહ્નિમાન્દ્યે ચ સતિ બહૂન્ વારાન્ રક્તં હરેત્| પિત્તગુલ્મે વિશેષેણાસ્રં હરેત્| સ૦-છિન્નમૂલા ગુલ્મા ન વિદહ્યન્તે-ન પાકં યાન્તિ| ચ-પુનઃ, ક્ષયં યાન્તિ| હિ-યસ્માત્, રક્તમન્તઃસ્થિતં વ્યમ્લીભાવં યાતિ| તચ્ચ-રક્તં, નાસ્તિ તતસ્તદુત્થા રુગપિ નાસ્તિ|

Adhikarana pittagulme mlAnatve jA~ggalarasaH pitta sasheShArtau sarpiH (72-73) · Śloka 73

| હૃતદોષં પરિમ્લાનં જાઙ્ગલૈસ્તર્પિતં રસૈઃ||૭૨|| સમાશ્વસ્તં સશોષાર્તિં સર્પિરભ્યાસયેત્પુનઃ| |૭૩|

સ૦-હૃતદોષં પરિમ્લાનં નરં જાઙ્ગલમાંસરસૈસ્તર્પિતં સમાશ્વસ્તં સન્તં સશેષાર્તિં સર્પિરભ્યાસયેત્|

Adhikarana pittagulme pAkonmukhe pittavidradhivat kriyA (73-74) · Śloka 74

| રક્તપિત્તાતિવૃદ્ધત્વાત્ક્રિયામનુપલભ્ય વા||૭૩|| ગુલ્મે પાકોન્મુખે સર્વા પિત્તવિદ્રધિવત્ક્રિયા| |૭૪|

સ૦-રક્તપિત્તાતિવૃદ્ધત્વાદ્ધેતોઃ ક્રિયાં વાઽનુપલભ્ય-અનાસાદ્ય, ગુલ્મે પાકોન્મુખે સતિ સર્વા પિત્તવિદ્રધિતુલ્યા ક્રિયા સ્યાત્|

Adhikarana pittagulme annaM pAnaM ca (74-75) · Śloka 75

| શાલિર્ગવ્યાજપયસી પટોલી જાઙ્ગલં ઘૃતમ્||૭૪|| ધાત્રી પરૂષકં દ્રાક્ષા ખર્જૂરં દાડિમં સિતા| ભોજ્યં, પાનેઽમ્બુ બલયા બૃહત્યાદ્યૈશ્ચ સાધિતમ્||૭૫||

સ૦-શાલ્યાદિ ભોજ્યમ્| પાને બલયા સાધિતં જલં બૃહત્યાદિના વા|

Adhikarana shleShmagulme pUrvaM vamanam shleShmAvamye upavAsaH shleShma tiktAdisaMsargyA hi~ggvAdiBiSca vanhisandhukShaNam (76-77) · Śloka 77

શ્લેષ્મજે વામયેત્પૂર્વમવમ્યમુપવાસયેત્| તિક્તોષ્ણકટુસંસર્ગ્યા વહ્નિં સન્ધુક્ષયેત્તતઃ||૭૬|| હિઙ્ગ્વાદિભિશ્ચ દ્વિગુણક્ષારહિઙ્ગ્વમ્લવેતસૈઃ| |૭૭|

સ૦-શ્લેષ્મજે ગુલ્મે પૂર્વં વામયેત્| અવમનાહ તુ લઙ્ઘયેત્| કૃતોપવાસસ્ય તિક્તોષ્ણકટુદ્રવ્યયુતયા સંસર્ગ્યા વહ્નિં દીપયેત્| તથા હિઙ્ગ્વાદિભિરગ્નિં સન્ધુક્ષયેત્| કિમ્ભૂતૈઃ ? દ્વિગુણાનિ ક્ષારહિઙ્ગ્વમ્લવેતસાનિ યેષુ તૈઃ|

Adhikarana shleShmagulme nigUDhatvAdiyute svedanaM ghRutapAnaM ca (77-78) · Śloka 78

| નિગૂઢં યદિ વોન્નદ્ધં સ્તિમિતં કઠિનં સ્થિરમ્||૭૭|| આનાહાદિયુતં ગુલ્મં સંસ્વેદ્ય વિનયેદનુ| ઘૃતં સક્ષારકટુકં પાતવ્યં કફગુલ્મિનામ્||૭૮||

સ૦-નિગૂઢાદિધર્મયુક્તં ગુલ્મં સંશોધ્ય(સંસ્વેદ્ય) વિનયેત્-ઉપશમયેત્| પશ્ચાત્ કફગુલ્મિનાં ઘૃતં ક્ષારકટુકયુતં પાતવ્યમ્|

Adhikarana shleShmagulme dashamUlaghRutam (79) · Śloka 79

સવ્યોષક્ષારલવણં સહિઙ્ગુબિડદાડિમમ્| કફગુલ્મં જયત્યાશુ દશમૂલશ્ઘૃતં ઋતમ્||૭૯||

સ૦-વ્યોષાદિયુતં દશમૂલપક્વં સર્પિઃ કફગુલ્મં શીઘ્રમેવ હન્તિ|

Adhikarana shleShmagulme bhallAtakaghRutam (80-83) · Śloka 83

ભલ્લાતકાનાં દ્વિપલં પઞ્ચમૂલં પલોન્મિતમ્| અલ્પં તોયાઢકે સાધ્યં પાદશેષેણ તેન ચ||૮૦|| તુલ્યં ઘૃતં તુલ્યપયો વિપચેદક્ષસમ્મિતૈઃ| વિડઙ્ગહિઙ્ગુસિન્ધૂત્થયાવશૂકશઠીબિડૈઃ||૮૧|| સદ્વીપિરાસ્નાયષ્ટ્યાહ્વષડ્ગ્રન્થાકણનાગરૈઃ| એતદ્ભલ્લાતકઘૃતં કફગુલ્મહરં પરમ્||૮૨|| પ્લીહપાણ્ડ્વામયશ્વાસગ્રહણીરોગકાસજિત્| |૮૩|

સ૦-ભલ્લાતકાનાં દ્વિપલં અલ્પં-હ્રસ્વં, પઞ્ચમૂલં પૃથક્ પલપ્રમાણં તોયાઢકે સાધનીયમ્| પાદશેષેણ ચ તેન ક્વાથેન સમં સર્પિસ્તુલ્યક્ષીરં વિડઙ્ગાદિભિઃ કલ્કીભૂતૈઃ કાર્ષિકૈર્વિપાચયેત્| એતચ્ચ ભલ્લાતકઘૃતં પરં-સુષ્ઠુ, કફગુલ્મહરં પ્લીહાદિજિચ્ચ|

Adhikarana shleShmagulme sarvadehe ca svedaH (83) · Śloka 83

| તતોઽસ્ય ગુલ્મે દેહે ચ સમસ્તે સ્વેદમાચરેત્||૮૩||

સ૦-તતો-ઘૃતપાનાદનન્તરં, ગુલ્મે દેહે ચાસ્ય સમસ્તે સ્વેદમાચરેત્|

Adhikarana shleShmagulme snehasvedaphalam (84) · Śloka 84

સર્વત્ર ગુલ્મે પ્રથમં સ્નેહસ્વેદોપપાદિતે| યા ક્રિયા ક્રિયતે યાતિ સા સિદ્ધિં ન વિરૂક્ષિતે||૮૪||

સ૦-[સર્વત્ર-] સર્વસ્મિન્નષ્ટવિધે ચ, ગુલ્મે પ્રથમં-આદૌ, સ્નેહસ્વેદાભ્યામુપપાદિતે સતિ યા ક્રિયા ક્રિયતે સા સિદ્ધિં યાતિ| યા તુ વિરૂક્ષિતે સતિ ક્રિયા સા સિદ્ધિં ન યાતિ|

Adhikarana shleShmagulme ghaTikAyojanam shleShma tato gulmavidAraNam shleShma tataH prapIDanaM mraMkShaNaM ca (85-87) · Śloka 87

સ્નિગ્ધસ્વિન્નશરીરસ્ય ગુલ્મે શૈથિલ્યમાગતે| યથોક્તાં ઘટિકાં ન્યસ્યેદ્ગૃહીતેઽપનયેચ્ચ તામ્||૮૫|| વસ્ત્રાન્તરં તતઃ કૃત્વા છિન્દ્યાદ્ગુલ્મં પ્રમાણવિત્| વિમાર્ગાજપદાદર્શૈર્યથાલાભં પ્રપીડયેત્||૮૬|| પ્રમૃજ્યાદ્ગુલ્મમેવૈકં ન ત્વન્ત્રહૃદયં સ્પૃશેત્| |૮૭|

સ૦-સ્નિગ્ધસ્વિન્નશરીરસ્ય ગુલ્મે શૈથિલ્યં યાતે સતિ યન્ત્રવિધ્યુદિતાં ઘટિકાં યોજયેત્| ગૃહીતે ચ ગુલ્મે તામપસારયેત્| અનન્તરં વસ્ત્રવ્યવહિતં ગુલ્મં કૃત્વા પ્રમાણવિત્ વિમાર્ગાદિભિર્યથાલાભં ભિન્દ્યાત્-વિદારયેત્ સૂચિકાદિના| વિમાર્ગો-દારુમયઃ શસ્ત્રકૃતિર્વસ્તુવિશેષશ્ચર્મકારસમ્બન્ધી| તથા, ગુલ્મમેવ કેવલં પ્રપીડયેત્ પ્રમૃજ્યાચ્ચ| ન પુનરન્ત્રં હૃદયં [ચ] સ્પૃશેત્|

Adhikarana shleShmagulme tato lepaH svedashca (87-88) · Śloka 88

| તિલૈરણ્ડાતસીબીજસર્ષપૈઃ પરિલિપ્ય ચ||૮૭|| શ્લેષ્મગુલ્મમયસ્પાત્રૈઃ સુખોષ્ણૈઃ સ્વેદયેત્તતઃ| |૮૮|

સ૦-અથવા કફગુલ્મં તિલાદિભિઃ પરિલિપ્યાનન્તરં લોહભાજનૈઃ સુખોષ્ણૈઃ સ્વેદયેત્| અયસ્પાત્રૈરિતિ "અતઃકૃકમિ" ઇત્યાદિના સાદેશઃ|

Adhikarana shleShmagulme evaM sthAnAccalite virecanairbastibhishca shodhanam (88-89) · Śloka 89

| એવં ચ વિસૃતં સ્થાનાત્ કફગુલ્મં વિરેચનૈઃ||૮૮|| સસ્નેહૈર્બસ્તિભિશ્ચૈનં શોધયેદ્દાશમૂલિકૈઃ| |૮૯|

સ૦-એવં-અસ્મિન્ પ્રકારે કૃતે સતિ, સ્થાનાચ્ચલિતં કફગુલ્મં સ્નેહયુક્તૈર્વિરેચનૈર્બસ્તિભિશ્ચ દાશમૂલિકૈઃ (હૃ. ક. અ. ૪|૪) શોધયેત્|

Adhikarana shleShmagulme miSrakaH sneha sraMsanaH (89-91) · Śloka 91

| પિપ્પલ્યામલકદ્રાક્ષાશ્યામાદ્યૈઃ પાલિકૈઃ પચેત્||૮૯|| એરણ્ડતૈલહવિષોઃ પ્રસ્થૌ પયસિ ષડ્ગુણે| સિદ્ધોઽયં મિશ્રકઃ સ્નેહો ગુલ્મિનાં સ્રંસનં હિતમ્||૯૦|| વૃદ્ધિવિદ્રધિશૂલેષુ વાતવ્યાધિષુ ચામૃતમ્| |૯૧|

સ૦-પિપ્પલ્યાદિભિઃ પલોન્મિતૈરણ્ડતૈલસર્પિષોઃ પ્રસ્થૌ દ્વૌ ષડ્ગુણે ક્ષીરે પચેત્| અયં મિશ્રકાખ્યઃ સ્નેહો ગુલ્મિનાં પરં સ્રંસનં વૃદ્ધ્યાદિષુ ચામૃતતુલ્યમ્|

Adhikarana shleShmagulme nIlinIghRutaM straMsanam shleShma sukumAraM ghRutaM straMsanam (91-92) · Śloka 92

| પિબેદ્વા નીલિનીસર્પિર્માત્રયા દ્વિપલીનયા||૯૧|| તથૈવ સુકુમારાખ્યં ઘૃતાન્યૌદરિકાણિ વા| |૯૨|

સ૦-અથવા નીલિનીઘૃતં-પ્રાગુક્તં (શ્લો. ૫૫) , સ્રંસનં દ્વિપલમાત્રયા પિબેત્| તથૈવ દ્વિપલમાત્રયા સુકુમારાખ્યં ઘૃતં-વિદ્રધ્યુક્તં (હૃ. ચિ. ૧૩|૪૧) , સ્રંસનાર્થં પિબેત્| ઉદરચિકિત્સિતોક્તાનિ વા ઘૃતાનિ પિબેત્|

Adhikarana shleShmagulme udaroktaghRutAni sraMsanam shleShma dantIharItakyaH straMsanam (92-97) · Śloka 97

| દ્રોણેઽમ્ભસઃ પચેદ્દન્ત્યાઃ પલાનાં પઞ્ચવિંશતિમ્||૯૨|| ચિત્રકસ્ય તથા પથ્યાસ્તાવતીસ્તદ્રસે સ્રુતે| દ્વિપ્રસ્થે સાધયેત્પૂતે ક્ષિપેદ્દન્તીસમં ગુડમ્||૯૩|| તૈલાત્પલાનિ ચત્વારિ ત્રિવૃતાયાશ્ચ ચર્ણતઃ| કણાકર્ષૌ તથા શુણ્ઠ્યાઃ સિદ્ધે લેહે તુ શીતલે||૯૪|| મધુ તૈલસમં દદ્યાચ્ચતુર્જાતાચ્ચતુર્થિકામ્| અતો હરીતકીમેકાં સાવલેહપલામદન્||૯૫|| સુખં વિરિચ્યતે સ્નિગ્ધો દોષપ્રસ્થમનામયઃ| ગુલ્મહૃદ્રોગદુર્નામશોફાનાહગરોદરાન્||૯૬|| કુષ્ઠોત્ક્લેશારુચિપ્લીહગ્રહણીવિષમજ્વરાન્| ઘ્નન્તિ દન્તીહરીતક્યઃ પાણ્ડુતાં ચ સકામલામ્||૯૭||

સ૦-જલદ્રોણે દન્તીપલાનાં પઞ્ચવિંશતિં, [તથા] ચિત્રકસ્ય પલાનાં પઞ્ચવિંશતિં, [તથા] હરિતકીસ્તાવતીઃ-પઞ્ચવિંશતિં, પચેત્|તદ્રસે સ્રુતે દ્વિપ્રસ્થદઘ્ને પૂતે પથ્યાસહિતે દન્તીતુલ્યં ગુડં ક્ષિપેત્| તૈલપલાનિ ચત્વારિ, ત્રિવૃત્પલાનિ ચ ચત્વારિ| કણાયાઃ કર્ષૌ દ્વૌ શુણ્ટ્યાશ્ચ| સિદ્ધે ચાસ્મિન્ લેહે તુ સુશીતે તૈલતુલ્યં માક્ષિકં દદ્યાત્| ચતુર્જાતાત્ સમુદિતાચ્ચતુર્થિકાં-પલાપરસંજ્ઞાં, દદ્યાત્| અતો-લેહાત્, પથ્યામેકાં સાવલેહપલયુતાં ભક્ષયેત્| સ્નિગ્ધો નરઃ સુખં દોષપ્રસ્થં વિરિચ્યતે નિરામયઃ| એતા દન્તીહરીતક્યઃ પ્લીહા(ગુલ્મા)દીન્ ઘ્નન્તિ|

Adhikarana shleShmagulme trivRutAcUrNam straMsanam (98) · Śloka 98

સુધાક્ષીરદ્રવં ચૂર્ણં ત્રિવૃતાયાઃ સુભાવિતમ્| કાર્ષિકં મધુસર્પિર્ભ્યાં લીઢ્વા સાધુ વિરિચ્યતે||૯૮||

સ૦-સુધાક્ષીરેણ દ્રવં ત્રિવૃતાયાશ્ચૂર્ણં પ્રકૃતત્વાત્સુધાક્ષીરેણૈવ સુભાવિતં કર્ષપ્રમાણં મધુસર્પિર્ભ્યાં લીઢ્વા સમ્યગ્વિરિચ્યતે|

Adhikarana shleShmagulme kuShThAdicUrNam sraMsanam (99) · Śloka 99

કુષ્ઠશ્યામાત્રિવૃદ્દન્તીવિજયાક્ષારગુગ્ગુલૂન્| ગોમૂત્રેણ પિબેદકં તેન ગુગ્ગુલુમેવ વા||૯૯||

સ૦-કુષ્ઠાદીન્ ગોમૂત્રેણ પિબેત્| અથવા, તેન-ગોમૂત્રેણ, ગુગ્ગુલુમેકમેવ પિબેત્|

Adhikarana shleShmagulme gugguluH sraMsanam shleShma kalpasidhyuktA nirUhAH (100) · Śloka 100

નિરૂહાન્ કલ્પસિધ્દ્યુક્તાન્ યોજયેદ્ગુલ્મનાશનાન્| |૧૦૦|

સ૦-કલ્પસિધ્દ્યુક્તાન્નિરૂહાન્ ગુલ્મનાશનાન્ યોજયેત્|

Adhikarana shleShmagulme kRutamUlatvAdiyute kShArAriShTAgnikarmANi (100-102) · Śloka 102

| કૃતમૂલં મહાવાસ્તું કઠિનં સ્તિમિતં ગુરુમ્||૧૦૦|| ગૂઢમાંસં જયેદ્ગુલ્મં ક્ષારારિષ્ટાગ્નિકર્મભિઃ| એકાન્તરં દ્વ્ય્ન્તરં વા વિશ્રમય્યાથ વા ત્ર્યહમ્||૧૦૧|| શરીરદોષબલયોર્વર્ધનક્ષપણોદ્યતઃ| |૧૦૨|

સ૦-કૃતમૂલાદિધર્મયુક્તં ગુલ્મં ક્ષારાદિભિર્જયેત્| એકાન્તરં દ્વ્યન્તરં વા ત્ર્યહં વા વિશ્રમય્ય શરીરદોષબલયોર્યથાક્રમં વર્ધનક્ષપણયોરુદ્યતઃ સન્|

Adhikarana shleShmagulme arshoshmarIgrahaNyuktAHkShArAH (102) · Śloka 102

| અર્શોશ્મરીગ્રહણ્યુક્તાઃ ક્ષારા યોજ્યાઃ કફોલ્બણે||૧૦૨||

સ૦-કફાધિકે ગુલ્મેઽર્શોશ્મરીગ્રહણીષૂક્તા યે ક્ષારાસ્તે યોજ્યાઃ|

Adhikarana shleShmagulme kShAraH CedanaBedanapAtanakRut (103-108) · Śloka 108

દેવદારુત્રિવૃદ્દન્તીકટુકાપઞ્ચકોલકમ્| સ્વર્જિકાયાવશૂકાખ્યૌ શ્રેષ્ઠાપાઠોપકુઞ્ચકમ્||૧૦૩|| કુષ્ઠં સર્પસુગન્ધાં ચ દ્વ્યક્ષાંશં પટુપઞ્ચકમ્| પાલિકં ચૂર્ણિતં તૈલવસાદધિઘૃતાપ્લુતમ્||૧૦૪|| ઘતસ્યાન્તઃ પચેત્પક્વમગ્નિવર્ણે ઘટે ચ તમ્| ક્ષારં ગૃહીત્વા ક્ષીરાજ્યતક્રમદ્યાદિભિઃ પિબેત્||૧૦૫|| ગુલ્મોદાવર્તવર્ધ્માર્શોજઠરગ્રહણીકૃમીન્| અપસ્મારગરોન્માદયોનિશુક્રામયાશ્મરીઃ||૧૦૬|| ક્ષારાગદોઽયં શમયેદ્વિષં ચાખુભુજઙ્ગજમ્| શ્લેષ્માણં મધુરં સ્નિગ્ધં રસક્ષીરઘૃતાશિનઃ||૧૦૭|| છિત્ત્વા ભિત્ત્વાઽઽશયાત્ ક્ષારઃ ક્ષરત્વાત્ક્ષારયત્યધઃ| |૧૦૮|

સ૦-દેવદાર્વાદિસર્પસુગન્ધાપર્યન્તં દ્વિકાર્ષિકં લવણપઞ્ચકં પાલિકમેતત્સમસ્તં ચૂર્ણીકૃતં તૈલવસાદધિઘૃતૈરાપ્લુતં-આલોડિતં, ઘટસ્ય મધ્યેઽન્તર્ધૂમં પચેત્| સર્પસુગન્ધા-નાકુલી| અગ્નિવર્ણે ચ ઘટે સતિ પક્વં તં ક્ષારં ગૃહીત્વા યથાદોષં ક્ષીરાદિભિઃ પિબેત્| ગુલ્માદીન્ જયેત્ અયં ક્ષારાગદ આખુજં ભુજઙ્ગજં ચ વિષં દ્રાક્ શમયેત્| સ૦-શ્લેષ્માણં મધુરં સ્નિગ્ધં માંસરસાદ્યાશિનઃ ક્ષારઃ ક્ષા(ક્ષ)રત્વાદાશયં(યાત્) છિત્ત્વા ભિત્ત્વાઽધસ્તાત્ પાતયતિ|

Adhikarana shleShmagulme mandAgnyAdiyute AsavAriShTayojanA (108-109) · Śloka 109

| મન્દેઽગ્નાવરુચૌ સાત્મયૈર્મદ્યૈઃ સસ્નેહમશ્નતામ્||૧૦૮|| યોજયેદાસવારિષ્ટાન્નિગદાન્ માર્ગશુદ્ધયે| |૧૦૯|

મન્દેઽગ્નાવરુચૌ ચ સત્યાં મદ્યૈઃ સાત્મ્યૈઃ સહસ્નેહમાહારમશ્ર્નતામાસવાદીન્ માર્ગશુદ્ધયે યોજયેત્| અધુનાઽન્નપાનમાહ-

Adhikarana shleShmagulme shAlyAdyannam shleShma vArUNyAdipAnam (109-112) · Śloka 112

| શાલયઃ ષષ્ટિકા જીર્ણાઃ કુલત્થા જાઙ્ગલં ફલમ્||૧૦૯|| ચિરિબિલ્વાગ્નિતર્કારીયવાનીવરુણાઙ્કુરાઃ| શિગ્રુસ્તરુણબિલ્વાનિ બાલં શુષ્કં ચ મૂલકમ્||૧૧૦|| બીજપૂરકહિઙ્ગ્વમ્લવેતસક્ષારદાડિમમ્| વ્યોષં તક્રં ઘૃતં તૈલં ભક્તં, પાનં તુ વારુણી||૧૧૧|| ધાન્યામ્લં મસ્તુ તક્રં ચ યવાનીબિડચૂર્ણિતમ્| પઞ્ચમૂલશ્રૃતં વારિ જીર્ણં માર્દ્વીકમેવ વા||૧૧૨||

સ૦-શાલય ઇત્યાદિ ભક્તાન્તં ભક્તમ્| પાનં તુ વારુણ્યાદિ માર્દ્વીકાન્તમ્|

Adhikarana shleShmagulme surA jagalaSca (113) · Śloka 113

પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચિત્રકાજાજિસૈન્ધવૈઃ| સુરા ગુલ્મં જયત્યાશુ જગલશ્ચ વિમિશ્રિતઃ||૧૧૩||

સ૦-પિપ્યલ્યાદિભિઃ સહ સુરા શીઘ્રમેવ ગુલ્મં જયતિ| જગલશ્ચ પિપ્પલ્યાદિભિર્વિમિશ્રિતો ગુલ્મં જયતિ|

Adhikarana shleShmagulme vamanAdiBirashame dAhaH (114-115) · Śloka 115

વમનૈર્લઙ્ઘનૈઃ સ્વેદૈઃ સર્પિઃપાનૈર્વિરેચનૈઃ| બસ્તિક્ષારાસવારિષ્ટગુલિકાપથ્યભોજનૈઃ||૧૧૪|| શ્લૈષ્મિકો બદ્ધમૂલત્વાદ્યદિ ગુલ્મો ન શામ્યતિ| તસ્ય દાહં હૃતે રક્તે કુર્યાદન્તે શરાદિભિઃ||૧૧૫||

સ૦-વમનાદિભિઃ પ્રયુક્તૈઃ શ્લૈષ્મિકો ગુલ્મો બદ્ધમૂલત્વાદ્યદિ ન શામ્યતિ, તસ્ય-ગુલ્મસ્ય, હૃતે રક્તેઽન્તે દાહં શરાદિભિઃ કુર્યાત્| અથ દાહવિધાનં પ્રસ્તૂયતે-

Adhikarana shleShmagulme dAhavidhAnam (116-118) · Śloka 118

અથ ગુલ્મં સપર્યન્તં વાસસાઽન્તરિતં ભિષક્| નાભિબસ્ત્યન્ત્રહૃદયં રોમરાજીં ચ વર્જયન્||૧૧૬|| નાતિગાઢં પરિમૃશેચ્છરેણ જ્વલતાઽથવા| લોહેનારણિકોત્થેન દારુણા તૈન્દુકેન વા||૧૧૭|| તતોઽગ્નિવેગે શમિતે શીતૈર્વ્રણ ઇવ ક્રિયા| |૧૧૮|

સ૦-ગુલ્મં પર્યન્તૈઃ સહ વસ્ત્રેણાન્તરિતં-આચ્છાદિતં, નાભ્યાદિ વર્જયન્નાતિશયેન પરામૃશેદ્વૈદ્યઃ| શરેણ લોહેન વા જ્વલતા| કિમ્ભૂતેન ? આરણિકોત્થેન| અથવા, તૈન્દુકેન કાષ્ઠેન| અનન્તરમગ્નિવેગે શમિતે સતિ શીતૈઃ પ્રદેહાદિભિર્વ્રણ ઇવ ક્રિયા સ્યાત્|

Adhikarana shleShmagulme AmAnvaye la~gghanAdi dvidoShaje tridoShaje ca gulme mishraH kramaH (118-119) · Śloka 119

| આમાન્વયે તુ પેયાદ્યૈઃ સન્ધુષ્યાગ્નિં વિલઙ્ઘિતે||૧૧૮|| સ્વં સ્વં કુર્યાત્ક્રમં મિશ્રં મિશ્રદોષે ચ કાલવિત્| |૧૧૯|

આમાન્વયે ચ સતિ વહ્નિં પેયાદ્યૈઃ સન્ધુક્ષ્ય વિલઙ્ઘિતે સતિ સ્વં સ્વં ક્રમં-યથાદોષં, કુર્યાત્| મિશ્રદોષે મિશ્રં ક્રમં કુર્યાત્| કાલવિત્-વૈદ્યઃ|

Adhikarana raktagulme snehavirecanam (119-12) · Śloka 12

| ગતપ્રસવકાલાયૈ નાર્યૈ ગુલ્મેઽસ્રસમ્ભવે||૧૧૯|| સ્નિગ્ધસ્વિન્નશરીરાયૈ દદ્યાત્સ્નેહવિરેચનમ્| ||૧૨||

સ૦-નાર્યૈ અસ્રસમ્ભવે ગુલ્મે સતિ સ્નેહવિરેચનં દદ્યાત્| કિમ્ભૂતાયૈ ? ગતઃ પ્રસવકાલો યસ્યાસ્તસ્યૈ ઇતિ| એવં હિ પુરાણત્વે સુખસાધ્યતા રક્તગુલ્મસ્ય સ્યાત્ સુનિશ્ચિતત્વં ચ| તથા સ્નિગ્ધં સ્વિન્નં શરીરં યસ્યાસ્તસ્યૈ|

Adhikarana raktagulme tilakvAthaH (120-121) · Śloka 121

| તિલક્વાથો ઘૃતગુડવ્યોષભાર્ગીરજોન્વિતઃ||૧૨૦|| પાનં રક્તભવે ગુલ્મે નષ્ટે પુષ્પે ચ યોષિતઃ| |૧૨૧|

સ૦-રક્તોત્થે ગુલ્મે તિલક્વાથો ઘૃતાદિયુક્તઃ પાનં યોષિતઃ| પુષ્પે ચ નષ્ટે પાનં ભવેત્|

Adhikarana raktagulme BAr~ggyAdicUrNam (121-122) · Śloka 122

| ભાર્ઙ્ગીકૃષ્ણાકરઞ્જત્વગ્ગ્રન્થિકામરદારુજમ્||૧૨૧|| ચૂર્ણં તિલાનાં ક્વાથેન પીતં ગુલ્મરુજાપહમ્| |૧૨૨|

સ૦-ભાર્ઙ્ગ્યાદિજં ચૂર્ણં તિલક્વાથેન પીતં ગુલ્મરુજાહૃત્|

Adhikarana raktagulme palAshakShArasiddho yamakasnehaH (122-123) · Śloka 123

| પલાશક્ષારપાત્રે દ્વે દ્વે પાત્રે તૈલસર્પિષોઃ||૧૨૨|| ગુલ્મશૈથિલ્યજનનીં પક્ત્વા માત્રાં પ્રયોજયેત્| |૧૨૩|

સ૦-પલાશક્ષારપાત્રે દ્વે તૈલસર્પિષોર્દ્વે પાત્રે પક્ત્વા ગુલ્મશૈથિલ્યજનનીં માત્રાં પ્રયોજયેત્| સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણં તોયમત્ર ક્ષેપ્તવ્યમ્|

Adhikarana raktagulme evamaBidyamAne yonivirecanam (123) · Śloka 123

| ન પ્રભિદ્યેત યદ્યેવં દદ્યાદ્યોનિવિરેચનમ્||૧૨૩||

સ૦-એવં કૃતે સતિ યદિ ન પ્રભિદ્યેત રક્તગુલ્મસ્તદા યોનિવિરેચનં દદ્યાત્| તદાહ-

Adhikarana raktagulme yonivirecanayogAH (124-127) · Śloka 127

ક્ષારેણ યુક્તં પલલં સુધાક્ષીરેણ વા તતઃ| તાભ્યાં વા ભાવિતાન્દદ્યાદ્યોનૌ કટુકમત્સ્યકાન્||૧૨૪|| વરાહમત્સ્યપિત્તાભ્યાં નક્તકાન્ વા સુભાવિતાન્| કિણ્વં વા સગુડક્ષારં દદ્યાદ્યોનૌ વિશુદ્ધયે||૧૨૫|| રક્તપિત્તહરં ક્ષારં લેહયેન્મધુસર્પિષા| લશુનં મદિરાં તીક્ષ્ણાં મત્સ્યાંશ્ચાસ્યૈ પ્રયોજયેત્||૧૨૬|| બસ્તિં સક્ષીરગોમૂત્રં સક્ષારં દાશમૂલિકમ્| |૧૨૭|

સ૦-ક્ષારયુક્તં ભૃષ્ટતિલચૂર્ણં તતસ્તસ્યા યોનૌ દદ્યાત્| સુધાક્ષીરેણ વાઽન્વિતં પલલં દદ્યાત્| તાભ્યાં-ક્ષારસુધાક્ષીરાભ્યાં, ભાવિતાન્ કટુકમત્સ્યકાન્ યોનૌ દદ્યાત્| વરાહમત્સ્યયોઃ પિત્તાભ્યાં કટુકમત્સ્યકાન્ સુભાવિતાન્ નક્તકાન્ વા સુભાવિતાન્ યોનૌ દદ્યાત્| અથવા, કિણ્વં ગુડક્ષારાન્વિતં યોનિવિશુધ્દ્યર્થં યોનૌ દદ્યાત્| રક્તપિત્તહરં ક્ષારં મધુસર્પિષા લેહયેત્| લશુનં મદિરાં તીક્ષ્ણાં મત્સ્યાંશ્ચાસ્યૈ પ્રયોજયેત્| દાશમૂલિકં બસ્તિં-કલ્પોક્તં (હૃ. ક. અ. ૪|૪) , ક્ષીરગોમૂત્રસહિતં ક્ષારાન્વિતમસ્યૈ દદ્યાત્|

Adhikarana raktagulme apravRutte rakte gulmaBedanam (127) · Śloka 127

| અવર્તમાને રુધિરે હિતં ગુલ્મપ્રભેદનમ્||૧૨૭||

સ૦-રક્તેઽપ્રવર્તમાને સતિ ગુલ્મપ્રભેદનં હિતમ્|

Adhikarana raktagulme pravRutte rakte upekShaNam rakta pravRutte mAMsarasApAnam rakta pravRutte tarUNIsurApAnam (128) · Śloka 128

યમકાભ્યક્તદેહાયાઃ પ્રવૃત્તે સમુપેક્ષણમ્| રસૌદનસ્તથાઽઽહારઃ પાનં ચ તરુણી સુરા||૧૨૮||

સ૦-પ્રવૃત્તે રક્તે સતિ યમકાભ્યક્તગાત્રાયાઃ સમુપેક્ષણં-સમ્યગુપેક્ષણં હિતમ્| તથા, આહારો રસૌદનો હિતઃ| તરુણી સુરા ચ પાનમ્|

Adhikarana raktagulme atipravRutte rakte rakta pittaharakriyA, rakta vAtau vAtaharA kriyA, rakta AnAhAdau udAvartabalAsaghnIkriyA (14) · Śloka 14

રુધિરેઽતિપ્રવૃત્તે તુ રક્તપિત્તહરાઃ ક્રિયાઃ| કાર્યા વાતરુગાર્તાયાઃ સર્વા વાતહરાઃ પુનઃ||૧૨૯|| આનાહાદાવુદાવર્તબલાસઘ્નો યથાયથમ્| ૧૨૯ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને ગુલ્મચિકિત્સિતં નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ||૧૪||

સ૦-રુધિરેઽતિપ્રવૃત્તે પુના રક્તપિત્તહરાઃ ક્રિયાઃ કાર્યાઃ| વાતરુગાર્તાયાઃ પુનઃ સર્વા વાતહરાઃ ક્રિયાઃ કાર્યાઃ| આનાહાદૌ સત્યુદાવર્તબલાસજિતઃ ક્રિયાઃ કાર્યા ઇતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને ગુલ્મચિકિત્સિતં નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૧૪||