14. gulmacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana gulmacikitsAdhyAyaH vAtagulme baddhashakRudvAtAdau snigdhaM kRutvA svedaH vAtagulme svedasya Palam (2-3) · Śloka 3

અથાતો ગુલ્મચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨|| ) ગુલ્મં બદ્ધશકૃદ્વાતં વાતિકં તીવ્રવેદનમ્| રૂક્ષશીતોદ્ભવં તૈલૈઃ સાધયેદ્વાતરોગિકૈઃ||૧|| પાનાન્નાન્વાસનાભ્યઙ્ગૈઃ સ્નિગ્ધસ્ય સ્વેદમાચરેત્| આનાહવેદનાસ્તમ્ભવિબન્ધેષુ વિશેષતઃ||૨|| સ્રોતસાં માર્દવં કૃત્વા જિત્વા મારુતમુલ્બણમ્| ભિત્વા વિબન્ધં સ્નિગ્ધસ્ય સ્વેદો ગુલ્મમપોહતિ||૩||

Adhikarana gulme snehapAnaM hitamUrdhvanABije gulme visheSheNa snehapAnam pakvAshayagate bastiH jaTharAshraye snehA bastiSca (4) · Śloka 4

સ્નેહપાનં હિતં ગુલ્મે વિશેષેણોર્ધ્વનાભિજે| પક્વાશયગતે બસ્તિરુભયં જઠરાશ્રયે||૪||

Adhikarana vAtagulme dIptAgnyAdau bRuMhaNAnyannapAnAni snehAnirUhA anuvAsanASca (5-6) · Śloka 6

દીપ્તેઽગ્નૌ વાતિકે ગુલ્મે વિબન્ધેઽનિલવર્ચસોઃ| બૃંહણાન્યન્નપાનાનિ સ્નિગ્ધોષ્ણાનિ પ્રદાપયેત્||૫|| પુનઃપુનઃ સ્નેહપાનં નિરૂહાઃ સાનુવાસનાઃ| પ્રયોજ્યા વાતજે ગુલ્મે કફપિત્તાનુરક્ષિણઃ||૬||

Adhikarana bastikarma paraM gulmaghnam tasya hetuH ato vAtapittakaPagulmeShu sAnuvAsanA nirUhAH (7-8) · Śloka 8

બસ્તિકર્મ પરં વિદ્યાદ્ગુલ્મઘ્નં, તદ્ધિ મારુતમ્| સ્વસ્થાને પ્રથમં જિત્વા સદ્યો ગુલ્મમપોહતિ||૭|| તસ્માદભીક્ષ્ણશો ગુલ્મા નિરૂહૈઃ સાનુવાસનૈઃ| પ્રયુજ્યમાનૈઃ શામ્યન્તિ વાતપિત્તકફાત્મકાઃ||૮||

Adhikarana vAtagulme shUlAnAhaharaM hi~ggvAdisarpiH (9-10) · Śloka 10

હિઙ્ગુસૌવર્ચલવ્યોષબિડદિમદીપ્યકૈઃ| પુષ્કરાજાજિધાન્યામ્લવેતસક્ષારચિત્રકૈઃ||૯|| શઠીવચાગન્ધૈલાસુરસૈર્દધિસંયુતૈઃ| શૂલાનાહહરં સર્પિઃ સાધયેદ્વાતગુલ્મિનામ્||૧૦||

Adhikarana vAtagulme udarAnAhAdau ca hapuShAdisarpiH (11-13) · Śloka 13

હપુષોષણપૃથ્વીકાપઞ્ચકોલકદીપ્યકૈઃ| સાજાજીસૈન્ધવૈર્દધ્ના દુગ્ધેન ચ રસેન ચ||૧૧|| દાડિમાન્મૂલકાત્કોલાત્પચેત્સર્પિર્નિહન્તિ તત્| વાતગુલ્મોદરાનાહપાર્શ્વહૃત્કોષ્ઠવેદનાઃ||૧૨|| યોન્યર્શોગ્રહણીદોષકાસશ્વાસારુચિજ્વરાન્| |૧૩|

Adhikarana vAtagulme dAdhikaM ghRutam (13-21) · Śloka 21

| દશમૂલં બલાં કાલાં સુષવીં દ્વૌ પુનર્નવૌ||૧૩|| પૌષ્કરૈરણ્ડરાસ્નાશ્વગન્ધાભાર્ગ્યમૃતાશઠીઃ| પચેદ્ગન્ધપલાશં ચ દ્રોણેઽપાં દ્વિપલોન્મિતમ્||૧૪|| યવૈઃ કોલૈઃ કુલત્થૈશ્ચ માષૈશ્ચ પ્રાસ્થિકૈઃ સહ| ક્વાથેઽસ્મિન્દધિપાત્રે ચ ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્||૧૫|| સ્વરસૈર્દાડિમામ્રાતમાતુલુઙ્ગોદ્ભવૈર્યુતમ્| તથા તુષામ્બુધાન્યામ્લશુક્તૈઃ શ્લક્ષ્ણૈશ્ચ કલ્કિતૈઃ||૧૬|| ભાર્ગીતુમ્બુરુષડ્ગ્રન્થાગ્રન્થિરાસ્નાગ્નિધાન્યકૈઃ| યવાનકયવાન્યમ્લવેતસાસિતજીરકૈઃ||૧૭|| અજાજીહિઙ્ગુહપુષાકારવીવૃષકોષકૈઃ| નિકુમ્ભકુમ્ભમૂર્વેભપિપ્પલીવેલ્લદાડિમૈઃ||૧૮|| શ્વદંષ્ટ્રાત્રપુસૈર્વારુબીજહિંસ્રાશ્મભેદકૈઃ| મિસિદ્વિક્ષારસુરસસારિવાનીલિનીફલૈઃ||૧૯|| ત્રિકટુત્રિપટૂપેતૈર્દાધિકં તહ્યપોહતિ| રોગાનાશુતરાન્ પૂર્વાન્ કષ્ટાનપિ ચ શીલિતમ્||૨૦|| અપસ્મારગદોન્માદમૂત્રાઘાતાનિલામયાન્| |૨૧|

Adhikarana vAtagulme tryUShaNAdi ghRutam (21-22) · Śloka 22

| ત્ર્યૂષણત્રિફલાધાન્યચવિકાવેલ્લચિત્રકૈઃ||૨૧|| કલ્કીકૃતૈર્ઘૃતં પક્વં સક્ષીરં વાતગુલ્મનુત્| |૨૨|

Adhikarana vAtagulme lashunAdighRutam (22-25) · Śloka 25

| તુલાં લશુનકન્દાનાં પૃથક્પઞ્ચપલાંશકમ્||૨૨|| પઞ્ચમૂલં મહચ્ચામ્બુભારાર્ધે તદ્વિપાચયેત્| પાદશેષં તદર્ધેન દાડિમસ્વરસં સુરામ્||૨૩|| ધાન્યામ્લં દધિ ચાદાય પિષ્ટાંશ્ચાર્ધપલાંશકાન્| ત્ર્યૂષણત્રિફલાહિઙ્ગુયવાનીચવ્યદીપ્યકાન્||૨૪|| સામ્લવેતસસિન્ધૂત્થદેવદારૂન્ પચેદ્ધૃતાત્| તૈઃ પ્રસ્થં તત્પરં સર્વવાતગુલ્મવિકારજિત્||૨૫||

Adhikarana vAtagulme ShaTpalaM ghRutamapi (26-27) · Śloka 27

ષટ્પલં વા પિબેત્ સર્પિર્યદુક્તં રાજયક્ષ્મણિ| પ્રસન્નયા વા ક્ષીરાર્થઃ સુરયા દાડિમેન વા||૨૬|| ઘૃતે મારુતગુલ્મઘ્નઃ કાર્યો દધ્નઃ સરેણ વા| |૨૭|

Adhikarana vAtagulme vRuddhaM kaPamullikhet (27-28) · Śloka 28

| વાતગુલ્મે કફો વૃદ્ધો હત્વાઽગ્નિમરુચિં યદિ||૨૭|| હૃલ્લાસં ગૌરવં તન્દ્રાં જનયેદુલ્લિખેત્તુ તમ્| |૨૮|

Adhikarana vAtagulme shUlAdiShu kvAthacUrNa vaTakAH (28-29) · Śloka 29

| શૂલાનાહવિબન્ધેષુ જ્ઞાત્વા સસ્નેહમાશયમ્||૨૮|| નિર્યૂહચૂર્ણવટકાઃ પ્રયોજ્યા ઘૃતભેષજૈઃ| |૨૯|

Adhikarana vAtagulme shUlA cUrNAnAmanupAnam (29-30) · Śloka 30

| કોલદાડિમઘર્મામ્બુતક્રમદ્યામ્લકાઞ્જિકૈઃ||૨૯|| મણ્ડેન વા પિબેત્પ્રાતશ્ચૂર્ણાન્યન્નસ્ય વા પુરઃ| |૩૦|

Adhikarana vAtagulme kaPayukte vaTakAH (30-31) · Śloka 31

| ચૂર્ણાનિ માતુલુઙ્ગસ્ય ભાવિતાન્યસકૃદ્રસે||૩૦|| કુર્વીત કાર્મુકતરાન્ વટકાન્ કફવાતયઃ| |૩૧|

Adhikarana vAtagulme hiDgvAdi cUrNaM hRucCUlakRucCragulmAdiharam (31-33) · Śloka 33

હિઙ્ગુવચાવિજયાપશુગન્ધા- દાડિમદીપ્યકધાન્યકપાઠાઃ| પુષ્કરમૂલશઠીહપુષાગ્નિ- ક્ષારયુગત્રિપટુત્રિકટૂનિ||૩૧|| સાજાજિચવ્યં સહતિત્તિડીકં સવેતસામ્લં વિનિહન્તિ ચૂર્ણમ્| હૃત્પાર્શ્વબસ્તિત્રિકયોનિપાયુ- શૂલાનિ વાય્વામકફોદ્ભવાનિ||૩૨|| કૃચ્છ્રાન્ ગુલ્માન્ વાતવિણ્મૂત્રસઙ્ગં કણ્ઠે બન્ધં હૃદ્ગ્રહં પાણ્ડુરોગમ્| અન્નાશ્રદ્ધાપ્લીહદુર્નામહિધ્મા- વર્ધ્માધ્માનશ્વાસકાસાગ્નિસાદાન્||૩૩||

Adhikarana vAtagulme vaishvAnaraScUrNaH (34) · Śloka 34

લવણયવાનીદીપ્યક- કણનાગરમુત્તરોત્તરં વૃદ્ધમ્| સર્વસમાંશહરીતકી- ચૂર્ણં વૈશ્વાનરઃ સાક્ષાત્||૩૪||

Adhikarana vAtagulme trikaTukAdi cUrNam (35) · Śloka 35

ત્રિકટુકમજમોદા સૈન્ધવં જીરકે દ્વે સમધરણધૃતાનામષ્ટમો હિઙ્ગુભાગઃ| પ્રથમકવલભોજ્યઃ સર્પિષા સંપ્રયુક્તો જનયતિ જઠરાગ્નિં વાતગુલ્મં નિહન્તિ||૩૫||

Adhikarana vAtagulme shArdUlaScUrNaH (36) · Śloka 36

હિઙ્ગૂગ્રાબિડશુણ્ઠ્યજાજિવિજયાવાટ્યાભિધાનામયૈ- શ્ચૂર્ણઃ કુમ્ભનિકુમ્ભમૂલસહિતૈર્ભાગોત્તરં વર્ધિતૈઃ| પીતઃ કોષ્ણજલેન કોષ્ઠજરુજો ગુલ્મોદરાદીનયં શાર્દૂલઃ પ્રસભં પ્રમથ્ય હરતિ વ્યાધીન્ મૃગૌઘાનિવ||૩૬||

Adhikarana vAtagulme sindhUtthAdicUrNam (37) · Śloka 37

સિન્ધૂત્થપથ્યાકણદીપ્યકાનાં ચૂર્ણાનિ તોયૈઃ પિબતાં કવોષ્ણૈઃ| પ્રયાતિ નાશં કફવાતજન્મા નારાચનિર્ભિન્ન ઇવામયૌઘઃ||૩૭||

Adhikarana vAtagulme pUtIkAdiBasma (38) · Śloka 38

પૂતિકપત્રગજચિર્ભટચવ્યવહ્નિ- વ્યોષં ચ સંસ્તરચિતં લવણોપધાનમ્| દગ્ધ્વા વિચૂર્ણ્ય દધિમસ્તુયુતં પ્રયોજ્યં ગુલ્મોદરશ્વયથુપાણ્ડુગુદોદ્ભવેષુ||૩૮||

Adhikarana vAtagulme hi~ggvAdi (39-40) · Śloka 40

| હિઙ્ગુત્રિગુણં સૈન્ધવમસ્માત્ત્રિગુણં ચ તૈલમૈરણ્ડમ્||૩૯|| તત્ત્રિગુણરસોનરસં ગુલ્મોદરવર્ધ્મશૂલઘ્નમ્| |૪૦|

Adhikarana vAtagulme mAtulu~ggarasAdi (40-41) · Śloka 41

| માતુલુઙ્ગરસો હિઙ્ગુ દાડિમં બિડસૈન્ધવમ્||૪૦|| સુરામણ્ડેન પાતવ્યં વાતગુલ્મરુજાપહમ્| |૪૧|

Adhikarana vAtagulme shuNThyAdicUrNam (41-42) · Śloka 42

| શુણ્ઠ્યાઃ કર્ષં ગુડસ્ય દ્વૌ ધૌતાત્કૃષ્ણતિલાત્પલમ્||૪૧|| ખાદન્નેકત્ર સઞ્ચૂર્ણ્ય કોષ્ણક્ષીરાનુપો જયેત્| વાતહૃદ્રોગગુલ્માર્શોયોનિશૂલશકૃદ્ગ્રહાન્||૪૨||

Adhikarana vAtagulme sakaPe eraNDatailaM prasannayA,vAtagulme sapite eraNDatailaM payasA (43) · Śloka 43

પિબેદેરણ્ડતૈલં તુ વાતગુલ્મી પ્રસન્નયા| શ્લેષ્મણ્યનુબલે વાયૌ, પિત્તે તુ પયસા સહ||૪૩||

Adhikarana vAtagulme sasantApe sasneho virekaH vAtagulme sasantApe raktamokShaH (44-45) · Śloka 45

વિવૃદ્ધં યદિ વા પિત્તં સન્તાપં વાતગુલ્મિનઃ| કુર્યાદ્વિરેચનીયોઽસૌ સસ્નેહૈરાનુલોમિકૈઃ||૪૪|| તાપાનુવૃત્તાવેવં ચ રક્તં તસ્યાવસેચયેત્| |૪૫|

Adhikarana vAtagulme lashunakShIraM udAvartAdiharam (45-47) · Śloka 47

| સાધયેચ્છુદ્ધશુષ્કસ્ય લશુનસ્ય ચતુષ્પલમ્||૪૫|| ક્ષીરોદકેઽષ્ટગુણિતે ક્ષીરશેષં ચ પાચયેત્| વાતગુલ્મમુદાવર્તં ગૃધ્રસીં વિષમજ્વરમ્||૪૬|| હૃદ્રોગં વિદ્રધિં શોષં સાધયત્યાશુ તત્પયઃ| |૪૭|

Adhikarana vAtagulme tailAdimishraNam (47-48) · Śloka 48

| તૈલં પ્રસન્ના ગોમૂત્રમારનાલં યવાગ્રજઃ||૪૭|| ગુલ્મં જઠરમાનાહં પીતમેકત્ર સાધયેત્| |૪૮|

Adhikarana vAtagulme citrakAdikvAthaH (48-49) · Śloka 49

| ચિત્રકગ્રન્થિકૈરણ્ડશુણ્ઠીક્વાથઃ પરં હિતઃ||૪૮|| શૂલાનાહવિબન્ધેશુ સહિઙ્ગુબિડસૈન્ધવઃ| |૪૯|

Adhikarana vAtagulme puShkarAdikvAthaH (49-50) · Śloka 50

| પુષ્કરૈરણ્ડયોર્મૂલં યવધન્વયવાસકમ્||૪૯|| જલેન ક્વથિતં પીતં કોષ્ઠદાહરુજાપહમ્| |૫૦|

Adhikarana vAtagulme vATyAdikvAthaH (50-51) · Śloka 51

| વાટ્યાહ્વૈરણ્ડદર્ભાણાં મૂલં દારુ મહૌષધમ્||૫૦|| પીતં નિઃક્વાથ્ય તોયેન કોષ્ઠપૃષ્ઠાંસશૂલજિત્| |૫૧|

Adhikarana vAtagulme shilAjatu payasA (51-52) · Śloka 52

| શિલાજં પયસાઽનલ્પપઞ્ચમૂલશ્રૃતેન વા||૫૧|| વાતગુલ્મી પિબેત્| |૫૨|

Adhikarana vAtagulme udAvarte vATyaBojanam (52) · Śloka 52

વાટ્યમુદાવર્તે તુ ભોજયેત્| સ્નિગ્ધં પૈપ્પલિકૈર્યૂષૈર્મૂલકાનાં રસેન વા||૫૨||

Adhikarana vAtagulme baddhaviNmArUte yavAnnaM kulmAshA vA (53) · Śloka 53

બદ્ધવિણ્મારુતોઽશ્ર્નીયાત્ક્ષીરેણોષ્ણેન યાવકમ્| કુલ્માષાન્ વા બહુસ્નેહાન્ ભક્ષયેલ્લવણોત્તરાન્||૫૩||

Adhikarana vAtagulme samale nIlinyAdi ghRutam (54) · Śloka 54

નીલિનીત્રિવૃતાદન્તીપથ્યાકમ્પિલ્લકૈઃ સહ| સમલાય ઘૃતં દેયં સબિડક્ષારનાગરમ્||૫૪||

Adhikarana vAtagulme kukkuTAdimAMsam (55-58) · Śloka 58

નીલિનીં ત્રિફલાં રાસ્નાં બલાં કટુકરોહિણીમ્| પચેદ્વિડઙ્ગં વ્યાઘ્રીં ચ પાલિકાનિ જલાઢકે||૫૫|| રસેઽષ્ટભાગશેષે તુ ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્| દધ્નઃ પ્રસ્થેન સંયોજ્ય સુધાક્ષીરપલેન ચ||૫૬|| તતો ઘૃતપલં દદ્યાદ્યવાગૂમણ્ડમિશ્રિતમ્| જીર્ણે સમ્યગ્વિરિક્તં ચ ભોજયેદ્રસભોજનમ્||૫૭|| ગુલ્મકુષ્ઠોદરવ્યઙ્ગશોફપાણ્ડ્વામયજ્વરાન્| શ્વિત્રં પ્લીહાનમુન્માદં હન્ત્યેતન્નીલિનીઘૃતમ્||૫૮||

Adhikarana vAtagulme shAlyannaM madirA ghRutam (59) · Śloka 59

કુક્કુટાશ્ચ મયૂરાશ્ચ તિત્તિરિક્રૌઞ્ચવર્તકાઃ| શાલયો મદિરા સર્પિર્વાતગુલ્મચિકિત્સિતમ્||૫૯||

Adhikarana vAtagulme annapAnaM ca (60) · Śloka 60

મિતમુષ્ણં દ્રવં સ્નિગ્ધં ભોજનં વાતગુલ્મિનામ્| સમણ્ડા વારુણી પાનં તપ્તં વા ધાન્યકૈર્જલમ્||૬૦||

Adhikarana pittagulme snigdhoShNaje virekaH (61) · Śloka 61

સ્નિગ્ધોષ્ણેનોદિતે ગુલ્મે પૈત્તિકે સ્રંસનં હિતમ્| |૬૧|

Adhikarana pittagulme drAkShAdivirecanam (61-62) · Śloka 62

દ્રાક્ષાભયાગુડરસં કમ્પિલ્લં વા મધુદ્રુતમ્||૬૧|| કલ્પોત્કં રક્તપિત્તોક્તં| |૬૨|

Adhikarana pittagulme rUkShoShNaje saMshamanam,pittarUkSho tiktAdighRutam pittarUkSho tRuNapa~jcamUlAdi kShIram (62-63) · Śloka 63

ગુલ્મે રૂક્ષોષ્ણજે પુનઃ| પરં સંશમનં સર્પિસ્તિક્તં વાસાઘૃતં શ્રૃતમ્||૬૨|| તૃણાખ્યપઞ્ચાક્વાથે જીવનીયગણેન વા| શ્રૃતં તેનૈવ વા ક્ષીરં ન્યગ્રોધાદિગણેન વા||૬૩||

Adhikarana pittagulme rUkShoShNaje Atyayike virek (64) · Śloka 64

તત્રાપિ સ્રંસનં યુઞ્જ્યાચ્છીઘ્રમાત્યયિકે ભિષક્| |૬૪|

Adhikarana pittagulme rUkShoShNaje Atyayike virekadravyaghRutaM kShIraM vAhNaje (64) · Śloka 64

| વૈરેચનિકસિદ્ધેન સર્પિષા પયસાઽપિ વા||૬૪||

Adhikarana pittagulme AmalakAdighRutam (65-66) · Śloka 66

રસેનામલકેક્ષૂણાં ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્| પથ્યાપાદં પિબેત્સર્પિસ્તત્સિદ્ધં પિત્તગુલ્મનુત્||૬૫|| પિબેદ્વા તૈલ્વકં સર્પિર્યચ્ચોક્તં પિત્તવિદ્રધૌ| |૬૬|

Adhikarana pittagulme drAkShAdikalkaH (66-67) · Śloka 67

| દ્રાક્ષાં પયસ્યાં મધુકં ચન્દનં પદ્મકં મધુ||૬૬|| પિબેત્તણ્ડુલતોયેન પિત્તગુલ્મોપશાન્તયે| |૬૭|

Adhikarana pittagulme trAyamANAkvAthaH (67-69) · Śloka 69

| દ્વિપલં ત્રાયમાણાયા જલદ્વિપ્રસ્થસાધિતમ્||૬૭|| અષ્ટભાગસ્થિતં પૂતં કોષ્ણં ક્ષીરસમં પિબેત્| પિબેદુપરિ તસ્યોષ્ણં ક્ષીરમેવ યથાબલમ્||૬૮|| તેન નિર્હૃતદોષસ્ય ગુલ્મઃ શામ્યતિ પૈત્તિકઃ| |૬૯|

Adhikarana pittagulme dAhe shItairghRutAdibhirabhya~ggalepasparshAdiShu raktaharaNamulme (69-70) · Śloka 70

| દાહેઽભ્યઙ્ગો ઘૃતૈઃ શીતૈઃ સાજ્યૈર્લેપો હિમૌષધૈઃ||૬૯|| સ્પર્શઃ સરોરુહાં પત્રૈઃ પાત્રૈશ્ચ પ્રચલજ્જલૈઃ| |૭૦|

Adhikarana pittagulme raktasruteH phalamulme (70-72) · Śloka 72

| વિદાહપૂર્વરૂપેષુ શૂલે વહ્નેશ્ચ માર્દવે||૭૦|| બહુશોઽપહરેદ્રક્તં પિત્તગુલ્મે વિશેષતઃ| છિન્નમૂલા વિદહ્યન્તે ન ગુલ્મા યાન્તિ ચ ક્ષયમ્||૭૧|| રક્તં હિ વ્યમ્લતાં યાતિ, તચ્ચ નાસ્તિ ન ચાસ્તિ રુક્| |૭૨|

Adhikarana pittagulme mlAnatve jA~ggalarasaH pitta sasheShArtau sarpiH (72-73) · Śloka 73

| હૃતદોષં પરિમ્લાનં જાઙ્ગલૈસ્તર્પિતં રસૈઃ||૭૨|| સમાશ્વસ્તં સશોષાર્તિં સર્પિરભ્યાસયેત્પુનઃ| |૭૩|

Adhikarana pittagulme pAkonmukhe pittavidradhivat kriyA (73-74) · Śloka 74

| રક્તપિત્તાતિવૃદ્ધત્વાત્ક્રિયામનુપલભ્ય વા||૭૩|| ગુલ્મે પાકોન્મુખે સર્વા પિત્તવિદ્રધિવત્ક્રિયા| |૭૪|

Adhikarana pittagulme annaM pAnaM ca (74-75) · Śloka 75

| શાલિર્ગવ્યાજપયસી પટોલી જાઙ્ગલં ઘૃતમ્||૭૪|| ધાત્રી પરૂષકં દ્રાક્ષા ખર્જૂરં દાડિમં સિતા| ભોજ્યં, પાનેઽમ્બુ બલયા બૃહત્યાદ્યૈશ્ચ સાધિતમ્||૭૫||

Adhikarana shleShmagulme pUrvaM vamanam shleShmAvamye upavAsaH shleShma tiktAdisaMsargyA hi~ggvAdiBiSca vanhisandhukShaNam (76-77) · Śloka 77

શ્લેષ્મજે વામયેત્પૂર્વમવમ્યમુપવાસયેત્| તિક્તોષ્ણકટુસંસર્ગ્યા વહ્નિં સન્ધુક્ષયેત્તતઃ||૭૬|| હિઙ્ગ્વાદિભિશ્ચ દ્વિગુણક્ષારહિઙ્ગ્વમ્લવેતસૈઃ| |૭૭|

Adhikarana shleShmagulme nigUDhatvAdiyute svedanaM ghRutapAnaM ca (77-78) · Śloka 78

| નિગૂઢં યદિ વોન્નદ્ધં સ્તિમિતં કઠિનં સ્થિરમ્||૭૭|| આનાહાદિયુતં ગુલ્મં સંસ્વેદ્ય વિનયેદનુ| ઘૃતં સક્ષારકટુકં પાતવ્યં કફગુલ્મિનામ્||૭૮||

Adhikarana shleShmagulme dashamUlaghRutam (79) · Śloka 79

સવ્યોષક્ષારલવણં સહિઙ્ગુબિડદાડિમમ્| કફગુલ્મં જયત્યાશુ દશમૂલશ્ઘૃતં ઋતમ્||૭૯||

Adhikarana shleShmagulme bhallAtakaghRutam (80-83) · Śloka 83

ભલ્લાતકાનાં દ્વિપલં પઞ્ચમૂલં પલોન્મિતમ્| અલ્પં તોયાઢકે સાધ્યં પાદશેષેણ તેન ચ||૮૦|| તુલ્યં ઘૃતં તુલ્યપયો વિપચેદક્ષસમ્મિતૈઃ| વિડઙ્ગહિઙ્ગુસિન્ધૂત્થયાવશૂકશઠીબિડૈઃ||૮૧|| સદ્વીપિરાસ્નાયષ્ટ્યાહ્વષડ્ગ્રન્થાકણનાગરૈઃ| એતદ્ભલ્લાતકઘૃતં કફગુલ્મહરં પરમ્||૮૨|| પ્લીહપાણ્ડ્વામયશ્વાસગ્રહણીરોગકાસજિત્| |૮૩|

Adhikarana shleShmagulme sarvadehe ca svedaH (83) · Śloka 83

| તતોઽસ્ય ગુલ્મે દેહે ચ સમસ્તે સ્વેદમાચરેત્||૮૩||

Adhikarana shleShmagulme snehasvedaphalam (84) · Śloka 84

સર્વત્ર ગુલ્મે પ્રથમં સ્નેહસ્વેદોપપાદિતે| યા ક્રિયા ક્રિયતે યાતિ સા સિદ્ધિં ન વિરૂક્ષિતે||૮૪||

Adhikarana shleShmagulme ghaTikAyojanam shleShma tato gulmavidAraNam shleShma tataH prapIDanaM mraMkShaNaM ca (85-87) · Śloka 87

સ્નિગ્ધસ્વિન્નશરીરસ્ય ગુલ્મે શૈથિલ્યમાગતે| યથોક્તાં ઘટિકાં ન્યસ્યેદ્ગૃહીતેઽપનયેચ્ચ તામ્||૮૫|| વસ્ત્રાન્તરં તતઃ કૃત્વા છિન્દ્યાદ્ગુલ્મં પ્રમાણવિત્| વિમાર્ગાજપદાદર્શૈર્યથાલાભં પ્રપીડયેત્||૮૬|| પ્રમૃજ્યાદ્ગુલ્મમેવૈકં ન ત્વન્ત્રહૃદયં સ્પૃશેત્| |૮૭|

Adhikarana shleShmagulme tato lepaH svedashca (87-88) · Śloka 88

| તિલૈરણ્ડાતસીબીજસર્ષપૈઃ પરિલિપ્ય ચ||૮૭|| શ્લેષ્મગુલ્મમયસ્પાત્રૈઃ સુખોષ્ણૈઃ સ્વેદયેત્તતઃ| |૮૮|

Adhikarana shleShmagulme evaM sthAnAccalite virecanairbastibhishca shodhanam (88-89) · Śloka 89

| એવં ચ વિસૃતં સ્થાનાત્ કફગુલ્મં વિરેચનૈઃ||૮૮|| સસ્નેહૈર્બસ્તિભિશ્ચૈનં શોધયેદ્દાશમૂલિકૈઃ| |૮૯|

Adhikarana shleShmagulme miSrakaH sneha sraMsanaH (89-91) · Śloka 91

| પિપ્પલ્યામલકદ્રાક્ષાશ્યામાદ્યૈઃ પાલિકૈઃ પચેત્||૮૯|| એરણ્ડતૈલહવિષોઃ પ્રસ્થૌ પયસિ ષડ્ગુણે| સિદ્ધોઽયં મિશ્રકઃ સ્નેહો ગુલ્મિનાં સ્રંસનં હિતમ્||૯૦|| વૃદ્ધિવિદ્રધિશૂલેષુ વાતવ્યાધિષુ ચામૃતમ્| |૯૧|

Adhikarana shleShmagulme nIlinIghRutaM straMsanam shleShma sukumAraM ghRutaM straMsanam (91-92) · Śloka 92

| પિબેદ્વા નીલિનીસર્પિર્માત્રયા દ્વિપલીનયા||૯૧|| તથૈવ સુકુમારાખ્યં ઘૃતાન્યૌદરિકાણિ વા| |૯૨|

Adhikarana shleShmagulme udaroktaghRutAni sraMsanam shleShma dantIharItakyaH straMsanam (92-97) · Śloka 97

| દ્રોણેઽમ્ભસઃ પચેદ્દન્ત્યાઃ પલાનાં પઞ્ચવિંશતિમ્||૯૨|| ચિત્રકસ્ય તથા પથ્યાસ્તાવતીસ્તદ્રસે સ્રુતે| દ્વિપ્રસ્થે સાધયેત્પૂતે ક્ષિપેદ્દન્તીસમં ગુડમ્||૯૩|| તૈલાત્પલાનિ ચત્વારિ ત્રિવૃતાયાશ્ચ ચર્ણતઃ| કણાકર્ષૌ તથા શુણ્ઠ્યાઃ સિદ્ધે લેહે તુ શીતલે||૯૪|| મધુ તૈલસમં દદ્યાચ્ચતુર્જાતાચ્ચતુર્થિકામ્| અતો હરીતકીમેકાં સાવલેહપલામદન્||૯૫|| સુખં વિરિચ્યતે સ્નિગ્ધો દોષપ્રસ્થમનામયઃ| ગુલ્મહૃદ્રોગદુર્નામશોફાનાહગરોદરાન્||૯૬|| કુષ્ઠોત્ક્લેશારુચિપ્લીહગ્રહણીવિષમજ્વરાન્| ઘ્નન્તિ દન્તીહરીતક્યઃ પાણ્ડુતાં ચ સકામલામ્||૯૭||

Adhikarana shleShmagulme trivRutAcUrNam straMsanam (98) · Śloka 98

સુધાક્ષીરદ્રવં ચૂર્ણં ત્રિવૃતાયાઃ સુભાવિતમ્| કાર્ષિકં મધુસર્પિર્ભ્યાં લીઢ્વા સાધુ વિરિચ્યતે||૯૮||

Adhikarana shleShmagulme kuShThAdicUrNam sraMsanam (99) · Śloka 99

કુષ્ઠશ્યામાત્રિવૃદ્દન્તીવિજયાક્ષારગુગ્ગુલૂન્| ગોમૂત્રેણ પિબેદકં તેન ગુગ્ગુલુમેવ વા||૯૯||

Adhikarana shleShmagulme gugguluH sraMsanam shleShma kalpasidhyuktA nirUhAH (100) · Śloka 100

નિરૂહાન્ કલ્પસિધ્દ્યુક્તાન્ યોજયેદ્ગુલ્મનાશનાન્| |૧૦૦|

Adhikarana shleShmagulme kRutamUlatvAdiyute kShArAriShTAgnikarmANi (100-102) · Śloka 102

| કૃતમૂલં મહાવાસ્તું કઠિનં સ્તિમિતં ગુરુમ્||૧૦૦|| ગૂઢમાંસં જયેદ્ગુલ્મં ક્ષારારિષ્ટાગ્નિકર્મભિઃ| એકાન્તરં દ્વ્ય્ન્તરં વા વિશ્રમય્યાથ વા ત્ર્યહમ્||૧૦૧|| શરીરદોષબલયોર્વર્ધનક્ષપણોદ્યતઃ| |૧૦૨|

Adhikarana shleShmagulme arshoshmarIgrahaNyuktAHkShArAH (102) · Śloka 102

| અર્શોશ્મરીગ્રહણ્યુક્તાઃ ક્ષારા યોજ્યાઃ કફોલ્બણે||૧૦૨||

Adhikarana shleShmagulme kShAraH CedanaBedanapAtanakRut (103-108) · Śloka 108

દેવદારુત્રિવૃદ્દન્તીકટુકાપઞ્ચકોલકમ્| સ્વર્જિકાયાવશૂકાખ્યૌ શ્રેષ્ઠાપાઠોપકુઞ્ચકમ્||૧૦૩|| કુષ્ઠં સર્પસુગન્ધાં ચ દ્વ્યક્ષાંશં પટુપઞ્ચકમ્| પાલિકં ચૂર્ણિતં તૈલવસાદધિઘૃતાપ્લુતમ્||૧૦૪|| ઘતસ્યાન્તઃ પચેત્પક્વમગ્નિવર્ણે ઘટે ચ તમ્| ક્ષારં ગૃહીત્વા ક્ષીરાજ્યતક્રમદ્યાદિભિઃ પિબેત્||૧૦૫|| ગુલ્મોદાવર્તવર્ધ્માર્શોજઠરગ્રહણીકૃમીન્| અપસ્મારગરોન્માદયોનિશુક્રામયાશ્મરીઃ||૧૦૬|| ક્ષારાગદોઽયં શમયેદ્વિષં ચાખુભુજઙ્ગજમ્| શ્લેષ્માણં મધુરં સ્નિગ્ધં રસક્ષીરઘૃતાશિનઃ||૧૦૭|| છિત્ત્વા ભિત્ત્વાઽઽશયાત્ ક્ષારઃ ક્ષરત્વાત્ક્ષારયત્યધઃ| |૧૦૮|

Adhikarana shleShmagulme mandAgnyAdiyute AsavAriShTayojanA (108-109) · Śloka 109

| મન્દેઽગ્નાવરુચૌ સાત્મયૈર્મદ્યૈઃ સસ્નેહમશ્નતામ્||૧૦૮|| યોજયેદાસવારિષ્ટાન્નિગદાન્ માર્ગશુદ્ધયે| |૧૦૯|

Adhikarana shleShmagulme shAlyAdyannam shleShma vArUNyAdipAnam (109-112) · Śloka 112

| શાલયઃ ષષ્ટિકા જીર્ણાઃ કુલત્થા જાઙ્ગલં ફલમ્||૧૦૯|| ચિરિબિલ્વાગ્નિતર્કારીયવાનીવરુણાઙ્કુરાઃ| શિગ્રુસ્તરુણબિલ્વાનિ બાલં શુષ્કં ચ મૂલકમ્||૧૧૦|| બીજપૂરકહિઙ્ગ્વમ્લવેતસક્ષારદાડિમમ્| વ્યોષં તક્રં ઘૃતં તૈલં ભક્તં, પાનં તુ વારુણી||૧૧૧|| ધાન્યામ્લં મસ્તુ તક્રં ચ યવાનીબિડચૂર્ણિતમ્| પઞ્ચમૂલશ્રૃતં વારિ જીર્ણં માર્દ્વીકમેવ વા||૧૧૨||

Adhikarana shleShmagulme surA jagalaSca (113) · Śloka 113

પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચિત્રકાજાજિસૈન્ધવૈઃ| સુરા ગુલ્મં જયત્યાશુ જગલશ્ચ વિમિશ્રિતઃ||૧૧૩||

Adhikarana shleShmagulme vamanAdiBirashame dAhaH (114-115) · Śloka 115

વમનૈર્લઙ્ઘનૈઃ સ્વેદૈઃ સર્પિઃપાનૈર્વિરેચનૈઃ| બસ્તિક્ષારાસવારિષ્ટગુલિકાપથ્યભોજનૈઃ||૧૧૪|| શ્લૈષ્મિકો બદ્ધમૂલત્વાદ્યદિ ગુલ્મો ન શામ્યતિ| તસ્ય દાહં હૃતે રક્તે કુર્યાદન્તે શરાદિભિઃ||૧૧૫||

Adhikarana shleShmagulme dAhavidhAnam (116-118) · Śloka 118

અથ ગુલ્મં સપર્યન્તં વાસસાઽન્તરિતં ભિષક્| નાભિબસ્ત્યન્ત્રહૃદયં રોમરાજીં ચ વર્જયન્||૧૧૬|| નાતિગાઢં પરિમૃશેચ્છરેણ જ્વલતાઽથવા| લોહેનારણિકોત્થેન દારુણા તૈન્દુકેન વા||૧૧૭|| તતોઽગ્નિવેગે શમિતે શીતૈર્વ્રણ ઇવ ક્રિયા| |૧૧૮|

Adhikarana shleShmagulme AmAnvaye la~gghanAdi dvidoShaje tridoShaje ca gulme mishraH kramaH (118-119) · Śloka 119

| આમાન્વયે તુ પેયાદ્યૈઃ સન્ધુષ્યાગ્નિં વિલઙ્ઘિતે||૧૧૮|| સ્વં સ્વં કુર્યાત્ક્રમં મિશ્રં મિશ્રદોષે ચ કાલવિત્| |૧૧૯|

Adhikarana raktagulme snehavirecanam (119-12) · Śloka 12

| ગતપ્રસવકાલાયૈ નાર્યૈ ગુલ્મેઽસ્રસમ્ભવે||૧૧૯|| સ્નિગ્ધસ્વિન્નશરીરાયૈ દદ્યાત્સ્નેહવિરેચનમ્| ||૧૨||

Adhikarana raktagulme tilakvAthaH (120-121) · Śloka 121

| તિલક્વાથો ઘૃતગુડવ્યોષભાર્ગીરજોન્વિતઃ||૧૨૦|| પાનં રક્તભવે ગુલ્મે નષ્ટે પુષ્પે ચ યોષિતઃ| |૧૨૧|

Adhikarana raktagulme BAr~ggyAdicUrNam (121-122) · Śloka 122

| ભાર્ઙ્ગીકૃષ્ણાકરઞ્જત્વગ્ગ્રન્થિકામરદારુજમ્||૧૨૧|| ચૂર્ણં તિલાનાં ક્વાથેન પીતં ગુલ્મરુજાપહમ્| |૧૨૨|

Adhikarana raktagulme palAshakShArasiddho yamakasnehaH (122-123) · Śloka 123

| પલાશક્ષારપાત્રે દ્વે દ્વે પાત્રે તૈલસર્પિષોઃ||૧૨૨|| ગુલ્મશૈથિલ્યજનનીં પક્ત્વા માત્રાં પ્રયોજયેત્| |૧૨૩|

Adhikarana raktagulme evamaBidyamAne yonivirecanam (123) · Śloka 123

| ન પ્રભિદ્યેત યદ્યેવં દદ્યાદ્યોનિવિરેચનમ્||૧૨૩||

Adhikarana raktagulme yonivirecanayogAH (124-127) · Śloka 127

ક્ષારેણ યુક્તં પલલં સુધાક્ષીરેણ વા તતઃ| તાભ્યાં વા ભાવિતાન્દદ્યાદ્યોનૌ કટુકમત્સ્યકાન્||૧૨૪|| વરાહમત્સ્યપિત્તાભ્યાં નક્તકાન્ વા સુભાવિતાન્| કિણ્વં વા સગુડક્ષારં દદ્યાદ્યોનૌ વિશુદ્ધયે||૧૨૫|| રક્તપિત્તહરં ક્ષારં લેહયેન્મધુસર્પિષા| લશુનં મદિરાં તીક્ષ્ણાં મત્સ્યાંશ્ચાસ્યૈ પ્રયોજયેત્||૧૨૬|| બસ્તિં સક્ષીરગોમૂત્રં સક્ષારં દાશમૂલિકમ્| |૧૨૭|

Adhikarana raktagulme apravRutte rakte gulmaBedanam (127) · Śloka 127

| અવર્તમાને રુધિરે હિતં ગુલ્મપ્રભેદનમ્||૧૨૭||

Adhikarana raktagulme pravRutte rakte upekShaNam rakta pravRutte mAMsarasApAnam rakta pravRutte tarUNIsurApAnam (128) · Śloka 128

યમકાભ્યક્તદેહાયાઃ પ્રવૃત્તે સમુપેક્ષણમ્| રસૌદનસ્તથાઽઽહારઃ પાનં ચ તરુણી સુરા||૧૨૮||

Adhikarana raktagulme atipravRutte rakte rakta pittaharakriyA, rakta vAtau vAtaharA kriyA, rakta AnAhAdau udAvartabalAsaghnIkriyA (14) · Śloka 14

રુધિરેઽતિપ્રવૃત્તે તુ રક્તપિત્તહરાઃ ક્રિયાઃ| કાર્યા વાતરુગાર્તાયાઃ સર્વા વાતહરાઃ પુનઃ||૧૨૯|| આનાહાદાવુદાવર્તબલાસઘ્નો યથાયથમ્| ૧૨૯ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને ગુલ્મચિકિત્સિતં નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ||૧૪||