Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka
🔊 Audio coming soon
asmādanantaraṁ gulmacikitsitamārabhyatē| sambandhaścāsya prāyēṇaikayōgakṣēmatvam, vātakāraṇatvāt|
14. gulmacikitsitādhyāyaḥ
Adhikarana gulmacikitsAdhyAyaH vAtagulme baddhashakRudvAtAdau snigdhaM kRutvA svedaH vAtagulme svedasya Palam (2-3) · Śloka 3
athātō gulmacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē||2|| ) gulmaṁ baddhaśakr̥dvātaṁ vātikaṁ tīvravēdanam| rūkṣaśītōdbhavaṁ tailaiḥ sādhayēdvātarōgikaiḥ||1|| pānānnānvāsanābhyaṅgaiḥ snigdhasya svēdamācarēt| ānāhavēdanāstambhavibandhēṣu viśēṣataḥ||2|| srōtasāṁ mārdavaṁ kr̥tvā jitvā mārutamulbaṇam| bhitvā vibandhaṁ snigdhasya svēdō gulmamapōhati||3||
View original
अथातो गुल्मचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| ) गुल्मं बद्धशकृद्वातं वातिकं तीव्रवेदनम्| रूक्षशीतोद्भवं तैलैः साधयेद्वातरोगिकैः||१|| पानान्नान्वासनाभ्यङ्गैः स्निग्धस्य स्वेदमाचरेत्| आनाहवेदनास्तम्भविबन्धेषु विशेषतः||२|| स्रोतसां मार्दवं कृत्वा जित्वा मारुतमुल्बणम्| भित्वा विबन्धं स्निग्धस्य स्वेदो गुल्ममपोहति||३||
🔊 Audio coming soon
sa0-[vātikaṁ gulmaṁ tīvrarujaṁ purīṣavātagrahaṁ rūkṣaśītōdbhūtaṁ vātacikitsitōktaistailaiḥ sādhayēt| pānānnānvāsanābhyaṅgaiḥ snigdhasya gulminaḥ svēdamācarēt|] pānaśabdēna snēhapānaṁ vēdyam, snigdhasyēti vacanāt| ānāhādiṣu viśēṣēṇa svēdamācarēt| yasmātsvēdaḥ snigdhasya puṁsaḥ srōtōmr̥dutvaṁ vidhāya mārutamulbaṇaṁ ca jitvā tathā vibandhaṁ bhittvā gulmamapōhati|
Adhikarana gulme snehapAnaM hitamUrdhvanABije gulme visheSheNa snehapAnam pakvAshayagate bastiH jaTharAshraye snehA bastiSca (4) · Śloka 4
snēhapānaṁ hitaṁ gulmē viśēṣēṇōrdhvanābhijē| pakvāśayagatē bastirubhayaṁ jaṭharāśrayē||4||
View original
स्नेहपानं हितं गुल्मे विशेषेणोर्ध्वनाभिजे| पक्वाशयगते बस्तिरुभयं जठराश्रये||४||
🔊 Audio coming soon
sa0-gulmē snēhapānaṁ hitam| ūrdhvanābhijē gulmē viśēṣēṇa snēhapānaṁ hitam| pakvāśayagatē bastirhitaḥ| jaṭharāśrita ubhayaṁ-snēhapānabastyākhyaṁ, hitam|
Adhikarana vAtagulme dIptAgnyAdau bRuMhaNAnyannapAnAni snehAnirUhA anuvAsanASca (5-6) · Śloka 6
dīptē'gnau vātikē gulmē vibandhē'nilavarcasōḥ| br̥ṁhaṇānyannapānāni snigdhōṣṇāni pradāpayēt||5|| punaḥpunaḥ snēhapānaṁ nirūhāḥ sānuvāsanāḥ| prayōjyā vātajē gulmē kaphapittānurakṣiṇaḥ||6||
View original
दीप्तेऽग्नौ वातिके गुल्मे विबन्धेऽनिलवर्चसोः| बृंहणान्यन्नपानानि स्निग्धोष्णानि प्रदापयेत्||५|| पुनःपुनः स्नेहपानं निरूहाः सानुवासनाः| प्रयोज्या वातजे गुल्मे कफपित्तानुरक्षिणः||६||
🔊 Audio coming soon
sa0-vātikē gulmē vahnau samiddhē sati vātaśakr̥tōśca vibandhē sati br̥ṁhaṇānyannādīni snigdhōṣṇāni ca prayōjayēt| tathā, punaḥpunaḥ snēhapānaṁ pradāpayēt| nirūhāśca sahānuvāsanā vātikē gulmē kaphapittānurakṣiṇō narasya prayōjyāḥ|
Adhikarana bastikarma paraM gulmaghnam tasya hetuH ato vAtapittakaPagulmeShu sAnuvAsanA nirUhAH (7-8) · Śloka 8
bastikarma paraṁ vidyādgulmaghnaṁ, taddhi mārutam| svasthānē prathamaṁ jitvā sadyō gulmamapōhati||7|| tasmādabhīkṣṇaśō gulmā nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ| prayujyamānaiḥ śāmyanti vātapittakaphātmakāḥ||8||
View original
बस्तिकर्म परं विद्याद्गुल्मघ्नं, तद्धि मारुतम्| स्वस्थाने प्रथमं जित्वा सद्यो गुल्ममपोहति||७|| तस्मादभीक्ष्णशो गुल्मा निरूहैः सानुवासनैः| प्रयुज्यमानैः शाम्यन्ति वातपित्तकफात्मकाः||८||
🔊 Audio coming soon
sa0-bastikarma paraṁ-atiśayēna, gulmaghnaṁ vidyāt| yasmātat-bastikarma, svasthānē-pakvāśayākhyē, prathamaṁ pavanaṁ jitvā sadyaḥ-śīghraṁ, gulmaṁ jayati| yata ēvaṁ tasmātkāraṇānnityaṁ gulmā nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ prayujyamānaiḥ śāmyanti vātapittakaphōtthāḥ|
Adhikarana vAtagulme shUlAnAhaharaM hi~ggvAdisarpiH (9-10) · Śloka 10
hiṅgusauvarcalavyōṣabiḍadimadīpyakaiḥ| puṣkarājājidhānyāmlavētasakṣāracitrakaiḥ||9|| śaṭhīvacāgandhailāsurasairdadhisaṁyutaiḥ| śūlānāhaharaṁ sarpiḥ sādhayēdvātagulminām||10||
View original
हिङ्गुसौवर्चलव्योषबिडदिमदीप्यकैः| पुष्कराजाजिधान्याम्लवेतसक्षारचित्रकैः||९|| शठीवचागन्धैलासुरसैर्दधिसंयुतैः| शूलानाहहरं सर्पिः साधयेद्वातगुल्मिनाम्||१०||
🔊 Audio coming soon
sa0-hiṅgvādibhirdadhiyuktairghr̥taṁ sādhayēt| tacca pītaṁ vātagulmavatāṁ śūlādijit| dravyēbhyaścaturgaṇaṁ ghr̥tam, ghr̥tasamaṁ dadhi, ghr̥tāccaturguṇaṁ jalam, ityatra pākakramaḥ|
Adhikarana vAtagulme udarAnAhAdau ca hapuShAdisarpiH (11-13) · Śloka 13
hapuṣōṣaṇapr̥thvīkāpañcakōlakadīpyakaiḥ| sājājīsaindhavairdadhnā dugdhēna ca rasēna ca||11|| dāḍimānmūlakātkōlātpacētsarpirnihanti tat| vātagulmōdarānāhapārśvahr̥tkōṣṭhavēdanāḥ||12|| yōnyarśōgrahaṇīdōṣakāsaśvāsārucijvarān| |13|
View original
हपुषोषणपृथ्वीकापञ्चकोलकदीप्यकैः| साजाजीसैन्धवैर्दध्ना दुग्धेन च रसेन च||११|| दाडिमान्मूलकात्कोलात्पचेत्सर्पिर्निहन्ति तत्| वातगुल्मोदरानाहपार्श्वहृत्कोष्ठवेदनाः||१२|| योन्यर्शोग्रहणीदोषकासश्वासारुचिज्वरान्| |१३|
🔊 Audio coming soon
sa0-hapuṣādibhirghr̥tāccaturthāśairdravyaiḥrdadhidugdhābhyāṁ dāḍimamūlakabadararasaiḥ samaiḥ sarpiḥ pacēt| tacca vātagulmādīn parākuryāt|
Adhikarana vAtagulme dAdhikaM ghRutam (13-21) · Śloka 21
| daśamūlaṁ balāṁ kālāṁ suṣavīṁ dvau punarnavau||13|| pauṣkarairaṇḍarāsnāśvagandhābhārgyamr̥tāśaṭhīḥ| pacēdgandhapalāśaṁ ca drōṇē'pāṁ dvipalōnmitam||14|| yavaiḥ kōlaiḥ kulatthaiśca māṣaiśca prāsthikaiḥ saha| kvāthē'smindadhipātrē ca ghr̥taprasthaṁ vipācayēt||15|| svarasairdāḍimāmrātamātuluṅgōdbhavairyutam| tathā tuṣāmbudhānyāmlaśuktaiḥ ślakṣṇaiśca kalkitaiḥ||16|| bhārgītumburuṣaḍgranthāgranthirāsnāgnidhānyakaiḥ| yavānakayavānyamlavētasāsitajīrakaiḥ||17|| ajājīhiṅguhapuṣākāravīvr̥ṣakōṣakaiḥ| nikumbhakumbhamūrvēbhapippalīvēlladāḍimaiḥ||18|| śvadaṁṣṭrātrapusairvārubījahiṁsrāśmabhēdakaiḥ| misidvikṣārasurasasārivānīlinīphalaiḥ||19|| trikaṭutripaṭūpētairdādhikaṁ tahyapōhati| rōgānāśutarān pūrvān kaṣṭānapi ca śīlitam||20|| apasmāragadōnmādamūtrāghātānilāmayān| |21|
View original
| दशमूलं बलां कालां सुषवीं द्वौ पुनर्नवौ||१३|| पौष्करैरण्डरास्नाश्वगन्धाभार्ग्यमृताशठीः| पचेद्गन्धपलाशं च द्रोणेऽपां द्विपलोन्मितम्||१४|| यवैः कोलैः कुलत्थैश्च माषैश्च प्रास्थिकैः सह| क्वाथेऽस्मिन्दधिपात्रे च घृतप्रस्थं विपाचयेत्||१५|| स्वरसैर्दाडिमाम्रातमातुलुङ्गोद्भवैर्युतम्| तथा तुषाम्बुधान्याम्लशुक्तैः श्लक्ष्णैश्च कल्कितैः||१६|| भार्गीतुम्बुरुषड्ग्रन्थाग्रन्थिरास्नाग्निधान्यकैः| यवानकयवान्यम्लवेतसासितजीरकैः||१७|| अजाजीहिङ्गुहपुषाकारवीवृषकोषकैः| निकुम्भकुम्भमूर्वेभपिप्पलीवेल्लदाडिमैः||१८|| श्वदंष्ट्रात्रपुसैर्वारुबीजहिंस्राश्मभेदकैः| मिसिद्विक्षारसुरससारिवानीलिनीफलैः||१९|| त्रिकटुत्रिपटूपेतैर्दाधिकं तह्यपोहति| रोगानाशुतरान् पूर्वान् कष्टानपि च शीलितम्||२०|| अपस्मारगदोन्मादमूत्राघातानिलामयान्| |२१|
🔊 Audio coming soon
sa0-daśamūlādīn pr̥thag dvipalapramāṇān yavādibhiḥ prasthapramāṇaiḥ saha jaladrōṇē pacēt| kālā-nīlinī| suṣavī-sthūlajīrakaḥ| gandhapalāśō-gandhapatram| asmin kvāthē sāmānyaparibhāṣayā kr̥tē dadhipātrē ca ghr̥taprasthaṁ vipācayēt| kimbhūtam ? dāḍimādijai svarasaistathā tuṣāmbvādibhiśca sarpiḥsamairyutam| tathā bhārgyādibhiḥ kalkīkr̥tairupētam| yavānakō-yavānībhēdaḥ| kāravī-ajamōdā| vr̥ṣakō-vāsakaḥ| ūṣakaḥ-kallaraḥ| ibhapippalī-gajapippalī| aśmabhēdaḥ-pāṣāṇabhēdaḥ| tat-ētat, dādhikaṁ nāma ghr̥taṁ pūrvōktānāmayān drāktāraṁ hanti| apasmārādīṁśca kr̥cchrānapyabhyastaṁ hanti| yadi cātra svarasālābhastadā tantrāntarōktā kalpanā kāryā| tantrāntarē cōktam-"prasthaṁ gr̥hītvā cūrṇasya tōyasya prasthamāvapēt| ahōrātrasthitaṁ pūtaṁ tatsyātsvarasavadguṇaiḥ||" munirapyūcē (ca. ci. a. 1 pādaḥ 2|12)- "svarasānāmalābhē tvayaṁ vidhiḥ,-cūrṇānāmāḍhakamāḍhakamudakasyāhōrātrasthitaṁ mr̥ditapūtamāvapēt tatsvarasavat prayōjyam|" iti|
Adhikarana vAtagulme tryUShaNAdi ghRutam (21-22) · Śloka 22
| tryūṣaṇatriphalādhānyacavikāvēllacitrakaiḥ||21|| kalkīkr̥tairghr̥taṁ pakvaṁ sakṣīraṁ vātagulmanut| |22|
View original
| त्र्यूषणत्रिफलाधान्यचविकावेल्लचित्रकैः||२१|| कल्कीकृतैर्घृतं पक्वं सक्षीरं वातगुल्मनुत्| |२२|
🔊 Audio coming soon
sa0-tryūṣaṇādibhiḥ kalkīkr̥tairghr̥taṁ samānakṣīraṁ caturguṇajalapakvaṁ vātagulmaṁ nudati|
Adhikarana vAtagulme lashunAdighRutam (22-25) · Śloka 25
| tulāṁ laśunakandānāṁ pr̥thakpañcapalāṁśakam||22|| pañcamūlaṁ mahaccāmbubhārārdhē tadvipācayēt| pādaśēṣaṁ tadardhēna dāḍimasvarasaṁ surām||23|| dhānyāmlaṁ dadhi cādāya piṣṭāṁścārdhapalāṁśakān| tryūṣaṇatriphalāhiṅguyavānīcavyadīpyakān||24|| sāmlavētasasindhūtthadēvadārūn pacēddhr̥tāt| taiḥ prasthaṁ tatparaṁ sarvavātagulmavikārajit||25||
View original
| तुलां लशुनकन्दानां पृथक्पञ्चपलांशकम्||२२|| पञ्चमूलं महच्चाम्बुभारार्धे तद्विपाचयेत्| पादशेषं तदर्धेन दाडिमस्वरसं सुराम्||२३|| धान्याम्लं दधि चादाय पिष्टांश्चार्धपलांशकान्| त्र्यूषणत्रिफलाहिङ्गुयवानीचव्यदीप्यकान्||२४|| साम्लवेतससिन्धूत्थदेवदारून् पचेद्धृतात्| तैः प्रस्थं तत्परं सर्ववातगुल्मविकारजित्||२५||
🔊 Audio coming soon
sa0-laśunamūlatulāṁ palaśataṁ mahat pañcamūlaṁ ca pratyēkaṁ pañcapaladaghnam| tadētattōyādr̥śaśatē pādaśēṣaṁ vipācayēt| pādaśēṣādardhēna dāḍimasvarasaṁ surāṁ dhānyāmlaṁ dadhi ca gr̥hītvā tryūṣaṇādīṁśca dvikārṣikānādāya tairghr̥tāt prasthaṁ pacēt| tat-ghr̥taṁ, sarvavātagulmavikārajit|
Adhikarana vAtagulme ShaTpalaM ghRutamapi (26-27) · Śloka 27
ṣaṭpalaṁ vā pibēt sarpiryaduktaṁ rājayakṣmaṇi| prasannayā vā kṣīrārthaḥ surayā dāḍimēna vā||26|| ghr̥tē mārutagulmaghnaḥ kāryō dadhnaḥ sarēṇa vā| |27|
View original
षट्पलं वा पिबेत् सर्पिर्यदुक्तं राजयक्ष्मणि| प्रसन्नया वा क्षीरार्थः सुरया दाडिमेन वा||२६|| घृते मारुतगुल्मघ्नः कार्यो दध्नः सरेण वा| |२७|
🔊 Audio coming soon
sa0-rājayakṣmacikitsitē (ślō. 22) yaduktaṁ ṣaṭpalaṁ ghr̥taṁ tadvā pibēt| rājayakṣmaṇīti viśēṣaṇaṁ spaṣṭārtham| ghr̥tē ṣaṭpalākhyē kṣīrārthaḥ prasannayā vā kāryaḥ| athavā surayā dāḍimēna vā| dadhisārēṇa vā| ēvaṁ kṣīraṁ hitvā prasannādyanyatamēna sādhitaṁ ghr̥taṁ ṣaṭpalaṁ vātagulmajitsyāt|
Adhikarana vAtagulme vRuddhaM kaPamullikhet (27-28) · Śloka 28
| vātagulmē kaphō vr̥ddhō hatvā'gnimaruciṁ yadi||27|| hr̥llāsaṁ gauravaṁ tandrāṁ janayēdullikhēttu tam| |28|
View original
| वातगुल्मे कफो वृद्धो हत्वाऽग्निमरुचिं यदि||२७|| हृल्लासं गौरवं तन्द्रां जनयेदुल्लिख़ेत्तु तम्| |२८|
🔊 Audio coming soon
sa0-vātajē gulmē ślēṣmā vr̥ddhaḥ sannagniṁ hatvā yadyarucyādīn janayēttadā taṁ-kaphaṁ, ullikhēt-udvamēt|
Adhikarana vAtagulme shUlAdiShu kvAthacUrNa vaTakAH (28-29) · Śloka 29
| śūlānāhavibandhēṣu jñātvā sasnēhamāśayam||28|| niryūhacūrṇavaṭakāḥ prayōjyā ghr̥tabhēṣajaiḥ| |29|
View original
| शूलानाहविबन्धेषु ज्ञात्वा सस्नेहमाशयम्||२८|| निर्यूहचूर्णवटकाः प्रयोज्या घृतभेषजैः| |२९|
🔊 Audio coming soon
sa0-śūlādiṣu satsu sasnēhamāśayaṁ jñātvā ghr̥tōktairauṣadhaiḥ (ghr̥tabhēṣajaiḥ)- anantarōktānāṁ ghr̥tānāmauṣadhaiḥ, kvāthacūrṇaguṭikā vā saha prayōjyāḥ|
Adhikarana vAtagulme shUlA cUrNAnAmanupAnam (29-30) · Śloka 30
| kōladāḍimagharmāmbutakramadyāmlakāñjikaiḥ||29|| maṇḍēna vā pibētprātaścūrṇānyannasya vā puraḥ| |30|
View original
| कोलदाडिमघर्माम्बुतक्रमद्याम्लकाञ्जिकैः||२९|| मण्डेन वा पिबेत्प्रातश्चूर्णान्यन्नस्य वा पुरः| |३०|
🔊 Audio coming soon
sa0-kōlādyambubhistakrādibhirvā prātaścūrṇāni-ghr̥tauṣadhīnāṁ sambandhīni, maṇḍēna saha pibēt| athavā annasya-āhārasya, puraḥ-pūrvaṁ, pibēt|
Adhikarana vAtagulme kaPayukte vaTakAH (30-31) · Śloka 31
| cūrṇāni mātuluṅgasya bhāvitānyasakr̥drasē||30|| kurvīta kārmukatarān vaṭakān kaphavātayaḥ| |31|
View original
| चूर्णानि मातुलुङ्गस्य भावितान्यसकृद्रसे||३०|| कुर्वीत कार्मुकतरान् वटकान् कफवातयः| |३१|
🔊 Audio coming soon
sa0-cūrṇāni mātuluṅgarasēna muhurmuhurbhāvitāni vaṭakān karmakaraṇasamarthān kurvīta| kaphavātayōḥ-kaphavātikē gulma ityarthaḥ|
Adhikarana vAtagulme hiDgvAdi cUrNaM hRucCUlakRucCragulmAdiharam (31-33) · Śloka 33
hiṅguvacāvijayāpaśugandhā- dāḍimadīpyakadhānyakapāṭhāḥ| puṣkaramūlaśaṭhīhapuṣāgni- kṣārayugatripaṭutrikaṭūni||31|| sājājicavyaṁ sahatittiḍīkaṁ savētasāmlaṁ vinihanti cūrṇam| hr̥tpārśvabastitrikayōnipāyu- śūlāni vāyvāmakaphōdbhavāni||32|| kr̥cchrān gulmān vātaviṇmūtrasaṅgaṁ kaṇṭhē bandhaṁ hr̥dgrahaṁ pāṇḍurōgam| annāśraddhāplīhadurnāmahidhmā- vardhmādhmānaśvāsakāsāgnisādān||33||
View original
हिङ्गुवचाविजयापशुगन्धा- दाडिमदीप्यकधान्यकपाठाः| पुष्करमूलशठीहपुषाग्नि- क्षारयुगत्रिपटुत्रिकटूनि||३१|| साजाजिचव्यं सहतित्तिडीकं सवेतसाम्लं विनिहन्ति चूर्णम्| हृत्पार्श्वबस्तित्रिकयोनिपायु- शूलानि वाय्वामकफोद्भवानि||३२|| कृच्छ्रान् गुल्मान् वातविण्मूत्रसङ्गं कण्ठे बन्धं हृद्ग्रहं पाण्डुरोगम्| अन्नाश्रद्धाप्लीहदुर्नामहिध्मा- वर्ध्माध्मानश्वासकासाग्निसादान्||३३||
🔊 Audio coming soon
sa0-hiṅgvādikamētaccūrṇaṁ hr̥cchūlādīnnihanti tathā kr̥cchragulmādīṁśca| dōdhakōpajātiśālinyaḥ|
Adhikarana vAtagulme vaishvAnaraScUrNaH (34) · Śloka 34
lavaṇayavānīdīpyaka- kaṇanāgaramuttarōttaraṁ vr̥ddham| sarvasamāṁśaharītakī- cūrṇaṁ vaiśvānaraḥ sākṣāt||34||
View original
लवणयवानीदीप्यक- कणनागरमुत्तरोत्तरं वृद्धम्| सर्वसमांशहरीतकी- चूर्णं वैश्वानरः साक्षात्||३४||
🔊 Audio coming soon
sa0-lavaṇādikaṁ kramēṇōttaraṁ bhāgavr̥ddhaṁ sarvasamabhāgā haritakīti cūrṇamētatsākṣādvaiśvānaraḥ, dīpanaguṇasāmānyāt| āryāvr̥tam|
Adhikarana vAtagulme trikaTukAdi cUrNam (35) · Śloka 35
trikaṭukamajamōdā saindhavaṁ jīrakē dvē samadharaṇadhr̥tānāmaṣṭamō hiṅgubhāgaḥ| prathamakavalabhōjyaḥ sarpiṣā saṁprayuktō janayati jaṭharāgniṁ vātagulmaṁ nihanti||35||
View original
त्रिकटुकमजमोदा सैन्धवं जीरके द्वे समधरणधृतानामष्टमो हिङ्गुभागः| प्रथमकवलभोज्यः सर्पिषा संप्रयुक्तो जनयति जठराग्निं वातगुल्मं निहन्ति||३५||
🔊 Audio coming soon
sa0-trikaṭukādīnāṁ saptānāṁ samadharaṇadhr̥tānāṁ-samapramāṇasthāpitānāṁ, hiṅgubhāgō'ṣṭamō 'dēyaḥ' ityadhyāhāryam| kēcittvēvaṁ vyākhyānayanti| dharaṇaśabdēna palasya daśamō bhāga ucyatē| dharaṇē dhr̥tā dharaṇadhr̥tāḥ, samāśca tē dharaṇadhr̥tāśca, tēṣāṁ samadharaṇadhr̥tānāṁ trikaṭukādīnāmaṣṭamō hiṅgubhāgō dēyaḥ| sa ca prathamakavalē bhōjyō-bhakṣaṇīyaḥ| sarpiṣā samyak prayuktō-miśritō, jaṭharāgniṁ janayati, vātagulmaṁ ca hanti| mālinīvr̥ttam|
Adhikarana vAtagulme shArdUlaScUrNaH (36) · Śloka 36
hiṅgūgrābiḍaśuṇṭhyajājivijayāvāṭyābhidhānāmayai- ścūrṇaḥ kumbhanikumbhamūlasahitairbhāgōttaraṁ vardhitaiḥ| pītaḥ kōṣṇajalēna kōṣṭhajarujō gulmōdarādīnayaṁ śārdūlaḥ prasabhaṁ pramathya harati vyādhīn mr̥gaughāniva||36||
View original
हिङ्गूग्राबिडशुण्ठ्यजाजिविजयावाट्याभिधानामयै- श्चूर्णः कुम्भनिकुम्भमूलसहितैर्भागोत्तरं वर्धितैः| पीतः कोष्णजलेन कोष्ठजरुजो गुल्मोदरादीनयं शार्दूलः प्रसभं प्रमथ्य हरति व्याधीन् मृगौघानिव||३६||
🔊 Audio coming soon
sa0-hiṅgūgrētyādibhirbhāgōttaramaṁśādhikaṁ vardhitaiścūrṇaḥ kōṣṇajalēna pītō jaṭhararujādīn parākarōti| ayaṁ śārdūlākhyaścūrṇō haṭhāt pramathya vyādhīn mr̥gaughāniva śārdūlaḥ-siṁhaḥ| apyata ēva ślēṣōpamā'yamalaṅkāraḥ| tathā bhīmaśabdēna śārdūlavikrīḍitaṁ vr̥ttamupalakṣyatē| yathā śārdūlaśabdēna bhīmasēna iti| śārdūlavikrīḍitaṁ vr̥ttam|
Adhikarana vAtagulme sindhUtthAdicUrNam (37) · Śloka 37
sindhūtthapathyākaṇadīpyakānāṁ cūrṇāni tōyaiḥ pibatāṁ kavōṣṇaiḥ| prayāti nāśaṁ kaphavātajanmā nārācanirbhinna ivāmayaughaḥ||37||
View original
सिन्धूत्थपथ्याकणदीप्यकानां चूर्णानि तोयैः पिबतां कवोष्णैः| प्रयाति नाशं कफवातजन्मा नाराचनिर्भिन्न इवामयौघः||३७||
🔊 Audio coming soon
sa0-sindhūtthādīnāṁ cūrṇāni kōṣṇaistōyaiḥ pibatāṁ kaphavātajō rōgasaṅghō nāśaṁ yāti| ka iva ? nārācēna nirbhinna ivētyupamā| upajātivr̥ttam|
Adhikarana vAtagulme pUtIkAdiBasma (38) · Śloka 38
pūtikapatragajacirbhaṭacavyavahni- vyōṣaṁ ca saṁstaracitaṁ lavaṇōpadhānam| dagdhvā vicūrṇya dadhimastuyutaṁ prayōjyaṁ gulmōdaraśvayathupāṇḍugudōdbhavēṣu||38||
View original
पूतिकपत्रगजचिर्भटचव्यवह्नि- व्योषं च संस्तरचितं लवणोपधानम्| दग्ध्वा विचूर्ण्य दधिमस्तुयुतं प्रयोज्यं गुल्मोदरश्वयथुपाण्डुगुदोद्भवेषु||३८||
🔊 Audio coming soon
sa0-pūtikādidravyaṁ saṁstaracitaṁ yathākramanirdiṣṭamuparyuparibhāvēna saṁstīrṇaṁ tathā lavaṇōpadhanaṁ lavaṇaṁ sarvōparyupadhānaṁ dattvā'nantaraṁ dagdhvā sañcūrṇya tatō dadhimastunā yutaṁ gulmādiṣu prayōjyam| vasantatilakāvr̥ttam|
Adhikarana vAtagulme hi~ggvAdi (39-40) · Śloka 40
| hiṅgutriguṇaṁ saindhavamasmāttriguṇaṁ ca tailamairaṇḍam||39|| tattriguṇarasōnarasaṁ gulmōdaravardhmaśūlaghnam| |40|
View original
| हिङ्गुत्रिगुणं सैन्धवमस्मात्त्रिगुणं च तैलमैरण्डम्||३९|| तत्त्रिगुणरसोनरसं गुल्मोदरवर्ध्मशूलघ्नम्| |४०|
🔊 Audio coming soon
sa0-saindhavaṁ hiṅgutastriguṇam| asmācca-saindhavāt, airaṇḍatailaṁ triguṇam| tasmācca-airaṇḍatailāt, triguṇaṁ rasōnasya rasam| tadētadgulmādighnam| āryāvr̥ttam|
Adhikarana vAtagulme mAtulu~ggarasAdi (40-41) · Śloka 41
| mātuluṅgarasō hiṅgu dāḍimaṁ biḍasaindhavam||40|| surāmaṇḍēna pātavyaṁ vātagulmarujāpaham| |41|
View original
| मातुलुङ्गरसो हिङ्गु दाडिमं बिडसैन्धवम्||४०|| सुरामण्डेन पातव्यं वातगुल्मरुजापहम्| |४१|
🔊 Audio coming soon
mātuluṅgarasādikaṁ surāmaṇḍēna pātavyaṁ vātagulmapīḍāharam|
Adhikarana vAtagulme shuNThyAdicUrNam (41-42) · Śloka 42
| śuṇṭhyāḥ karṣaṁ guḍasya dvau dhautātkr̥ṣṇatilātpalam||41|| khādannēkatra sañcūrṇya kōṣṇakṣīrānupō jayēt| vātahr̥drōgagulmārśōyōniśūlaśakr̥dgrahān||42||
View original
| शुण्ठ्याः कर्षं गुडस्य द्वौ धौतात्कृष्णतिलात्पलम्||४१|| ख़ादन्नेकत्र सञ्चूर्ण्य कोष्णक्षीरानुपो जयेत्| वातहृद्रोगगुल्मार्शोयोनिशूलशकृद्ग्रहान्||४२||
🔊 Audio coming soon
śuṇṭhyāḥ karṣō guḍasya dvau karṣau luñcitakr̥ṣṇatilātpalamityēkatra miśrayitvā khādan kōṣṇakṣīrānupaḥ san vātahr̥drōgādīn jayēt|
Adhikarana vAtagulme sakaPe eraNDatailaM prasannayA,vAtagulme sapite eraNDatailaM payasA (43) · Śloka 43
pibēdēraṇḍatailaṁ tu vātagulmī prasannayā| ślēṣmaṇyanubalē vāyau, pittē tu payasā saha||43||
View original
पिबेदेरण्डतैलं तु वातगुल्मी प्रसन्नया| श्लेष्मण्यनुबले वायौ, पित्ते तु पयसा सह||४३||
🔊 Audio coming soon
sa0-vātakaphānugē satyēraṇḍatailaṁ prasannayā sahasā gulmavān pibēt| pittē tvanugatē payasā sahairaṇḍatailaṁ pibēt|
Adhikarana vAtagulme sasantApe sasneho virekaH vAtagulme sasantApe raktamokShaH (44-45) · Śloka 45
vivr̥ddhaṁ yadi vā pittaṁ santāpaṁ vātagulminaḥ| kuryādvirēcanīyō'sau sasnēhairānulōmikaiḥ||44|| tāpānuvr̥ttāvēvaṁ ca raktaṁ tasyāvasēcayēt| |45|
View original
विवृद्धं यदि वा पित्तं सन्तापं वातगुल्मिनः| कुर्याद्विरेचनीयोऽसौ सस्नेहैरानुलोमिकैः||४४|| तापानुवृत्तावेवं च रक्तं तस्यावसेचयेत्| |४५|
🔊 Audio coming soon
sa0-vātagulminaḥ pittaṁ vivr̥ddhaṁ yadi santāpaṁ kuryāt, tadā'sau-vātagulmī, virēcanīyō-virēcanārhaḥ| kaiḥ ? ānulōmikairdravyaiḥ snēhayutaiḥ| ēvaṁ [ca]-viraktasyāpi, tāpānuvartanē sati tasya raktasrāvaṁ kuryāt|
Adhikarana vAtagulme lashunakShIraM udAvartAdiharam (45-47) · Śloka 47
| sādhayēcchuddhaśuṣkasya laśunasya catuṣpalam||45|| kṣīrōdakē'ṣṭaguṇitē kṣīraśēṣaṁ ca pācayēt| vātagulmamudāvartaṁ gr̥dhrasīṁ viṣamajvaram||46|| hr̥drōgaṁ vidradhiṁ śōṣaṁ sādhayatyāśu tatpayaḥ| |47|
View original
| साधयेच्छुद्धशुष्कस्य लशुनस्य चतुष्पलम्||४५|| क्षीरोदकेऽष्टगुणिते क्षीरशेषं च पाचयेत्| वातगुल्ममुदावर्तं गृध्रसीं विषमज्वरम्||४६|| हृद्रोगं विद्रधिं शोषं साधयत्याशु तत्पयः| |४७|
🔊 Audio coming soon
sa0-kṣīraṁ cōdakaṁ ca kṣīrōdakam| tasmin laśunādaṣṭaguṇē śuddhaśuṣkasya laśunasya catuṣpalaṁ sādhayēt| tataḥ kṣīraśēṣaṁ vipācayēt| tacca kṣīraśēṣaṁ vātagulmādīnya(na)bhibhavati|
Adhikarana vAtagulme tailAdimishraNam (47-48) · Śloka 48
| tailaṁ prasannā gōmūtramāranālaṁ yavāgrajaḥ||47|| gulmaṁ jaṭharamānāhaṁ pītamēkatra sādhayēt| |48|
View original
| तैलं प्रसन्ना गोमूत्रमारनालं यवाग्रजः||४७|| गुल्मं जठरमानाहं पीतमेकत्र साधयेत्| |४८|
🔊 Audio coming soon
sa0-tailādikamēkatra-militaṁ, pītaṁ gulmādīn hanti|
Adhikarana vAtagulme citrakAdikvAthaH (48-49) · Śloka 49
| citrakagranthikairaṇḍaśuṇṭhīkvāthaḥ paraṁ hitaḥ||48|| śūlānāhavibandhēśu sahiṅgubiḍasaindhavaḥ| |49|
View original
| चित्रकग्रन्थिकैरण्डशुण्ठीक्वाथः परं हितः||४८|| शूलानाहविबन्धेशु सहिङ्गुबिडसैन्धवः| |४९|
🔊 Audio coming soon
sa0-citrakādikvāthō hiṅgvādiyutaḥ paraṁ śūlādiṣu hitaḥ|
Adhikarana vAtagulme puShkarAdikvAthaH (49-50) · Śloka 50
| puṣkarairaṇḍayōrmūlaṁ yavadhanvayavāsakam||49|| jalēna kvathitaṁ pītaṁ kōṣṭhadāharujāpaham| |50|
View original
| पुष्करैरण्डयोर्मूलं यवधन्वयवासकम्||४९|| जलेन क्वथितं पीतं कोष्ठदाहरुजापहम्| |५०|
🔊 Audio coming soon
sa0-puṣkarairaṇḍamūlādikaṁ jalēna kvathitaṁ pītaṁ kōṣṭhadāhādijit|
Adhikarana vAtagulme vATyAdikvAthaH (50-51) · Śloka 51
| vāṭyāhvairaṇḍadarbhāṇāṁ mūlaṁ dāru mahauṣadham||50|| pītaṁ niḥkvāthya tōyēna kōṣṭhapr̥ṣṭhāṁsaśūlajit| |51|
View original
| वाट्याह्वैरण्डदर्भाणां मूलं दारु महौषधम्||५०|| पीतं निःक्वाथ्य तोयेन कोष्ठपृष्ठांसशूलजित्| |५१|
🔊 Audio coming soon
sa0-vāṭyāhvādīnāṁ mūlaṁ dēvadārvādi ca tōyakvathitaṁ pītaṁ kōṣṭhādiśūlajit|
Adhikarana vAtagulme shilAjatu payasA (51-52) · Śloka 52
| śilājaṁ payasā'nalpapañcamūlaśṟutēna vā||51|| vātagulmī pibēt| |52|
View original
| शिलाजं पयसाऽनल्पपञ्चमूलश्रृतेन वा||५१|| वातगुल्मी पिबेत्| |५२|
🔊 Audio coming soon
sa0-śilājatu vā mahatpañcamūlakvathitēna kṣīrēṇa saha vātagulmī pibēt|
Adhikarana vAtagulme udAvarte vATyaBojanam (52) · Śloka 52
vāṭyamudāvartē tu bhōjayēt| snigdhaṁ paippalikairyūṣairmūlakānāṁ rasēna vā||52||
View original
वाट्यमुदावर्ते तु भोजयेत्| स्निग्धं पैप्पलिकैर्यूषैर्मूलकानां रसेन वा||५२||
🔊 Audio coming soon
sa0-udāvartē sati vāṭyaṁ snigdhaṁ-sasnēhaṁ, pippalīsaṁskr̥tairyūṣaiḥ saha bhōjayēt| athavā, mūlakarasēnāśnīyāt|
Adhikarana vAtagulme baddhaviNmArUte yavAnnaM kulmAshA vA (53) · Śloka 53
baddhaviṇmārutō'śrnīyātkṣīrēṇōṣṇēna yāvakam| kulmāṣān vā bahusnēhān bhakṣayēllavaṇōttarān||53||
View original
बद्धविण्मारुतोऽश्र्नीयात्क्षीरेणोष्णेन यावकम्| कुल्माषान् वा बहुस्नेहान् भक्षयेल्लवणोत्तरान्||५३||
🔊 Audio coming soon
sa0-baddhaviṇmāruta uṣṇēna kṣīrēṇa yāvakamaśrnīyāt| athavā, kulmāṣān bahusnēhān lavaṇapradhānān bhakṣayēt|
Adhikarana vAtagulme samale nIlinyAdi ghRutam (54) · Śloka 54
nīlinītrivr̥tādantīpathyākampillakaiḥ saha| samalāya ghr̥taṁ dēyaṁ sabiḍakṣāranāgaram||54||
View original
नीलिनीत्रिवृतादन्तीपथ्याकम्पिल्लकैः सह| समलाय घृतं देयं सबिडक्षारनागरम्||५४||
🔊 Audio coming soon
sa0-nīlinyādibhiḥ saha sadōṣāya narāya biḍādiyutaṁ ghr̥taṁ dēyam|
Adhikarana vAtagulme kukkuTAdimAMsam (55-58) · Śloka 58
nīlinīṁ triphalāṁ rāsnāṁ balāṁ kaṭukarōhiṇīm| pacēdviḍaṅgaṁ vyāghrīṁ ca pālikāni jalāḍhakē||55|| rasē'ṣṭabhāgaśēṣē tu ghr̥taprasthaṁ vipācayēt| dadhnaḥ prasthēna saṁyōjya sudhākṣīrapalēna ca||56|| tatō ghr̥tapalaṁ dadyādyavāgūmaṇḍamiśritam| jīrṇē samyagviriktaṁ ca bhōjayēdrasabhōjanam||57|| gulmakuṣṭhōdaravyaṅgaśōphapāṇḍvāmayajvarān| śvitraṁ plīhānamunmādaṁ hantyētannīlinīghr̥tam||58||
View original
नीलिनीं त्रिफलां रास्नां बलां कटुकरोहिणीम्| पचेद्विडङ्गं व्याघ्रीं च पालिकानि जलाढके||५५|| रसेऽष्टभागशेषे तु घृतप्रस्थं विपाचयेत्| दध्नः प्रस्थेन संयोज्य सुधाक्षीरपलेन च||५६|| ततो घृतपलं दद्याद्यवागूमण्डमिश्रितम्| जीर्णे सम्यग्विरिक्तं च भोजयेद्रसभोजनम्||५७|| गुल्मकुष्ठोदरव्यङ्गशोफपाण्ड्वामयज्वरान्| श्वित्रं प्लीहानमुन्मादं हन्त्येतन्नीलिनीघृतम्||५८||
🔊 Audio coming soon
sa0-nīlinyādīn palikān jalāḍhakē pacēt| aṣṭabhāgaśēṣē ca rasē dadhiprasthēna sudhākṣīrapalēna ca miśrayitvā ghr̥taprasthaṁ vipācayēt| tatō ghr̥tapalaṁ yavāgūmaṇḍamiśritaṁ dadyāt| jīrṇē ca ghr̥tē samyagviriktaṁ naraṁ rasayutaṁ bhōjanaṁ bhōjayēt| ētacca nīlinīghr̥taṁ gulmādīn hanti|
Adhikarana vAtagulme shAlyannaM madirA ghRutam (59) · Śloka 59
kukkuṭāśca mayūrāśca tittirikrauñcavartakāḥ| śālayō madirā sarpirvātagulmacikitsitam||59||
View original
कुक्कुटाश्च मयूराश्च तित्तिरिक्रौञ्चवर्तकाः| शालयो मदिरा सर्पिर्वातगुल्मचिकित्सितम्||५९||
🔊 Audio coming soon
sa0-kukkuṭādayō vātagulmē cikitsitaṁ-upakramaḥ|
Adhikarana vAtagulme annapAnaM ca (60) · Śloka 60
mitamuṣṇaṁ dravaṁ snigdhaṁ bhōjanaṁ vātagulminām| samaṇḍā vāruṇī pānaṁ taptaṁ vā dhānyakairjalam||60||
View original
मितमुष्णं द्रवं स्निग्धं भोजनं वातगुल्मिनाम्| समण्डा वारुणी पानं तप्तं वा धान्यकैर्जलम्||६०||
🔊 Audio coming soon
sa0-vātagulmināṁ ca bhōjanaṁ mitamuṣṇaṁ dravaṁ snigdhaṁ ca syāt| vāruṇī samaṇḍā dhānyakaiḥ śr̥taṁ jalaṁ vā pānaṁ syāt|
Adhikarana pittagulme snigdhoShNaje virekaH (61) · Śloka 61
snigdhōṣṇēnōditē gulmē paittikē sraṁsanaṁ hitam| |61|
View original
स्निग्धोष्णेनोदिते गुल्मे पैत्तिके स्रंसनं हितम्| |६१|
🔊 Audio coming soon
sa0-paittikē gulmē snigdhōṣṇēnōtthitē sati sraṁsanaṁ hitam| tadēva virēcanamāha-
Adhikarana pittagulme drAkShAdivirecanam (61-62) · Śloka 62
drākṣābhayāguḍarasaṁ kampillaṁ vā madhudrutam||61|| kalpōtkaṁ raktapittōktaṁ| |62|
View original
द्राक्षाभयागुडरसं कम्पिल्लं वा मधुद्रुतम्||६१|| कल्पोत्कं रक्तपित्तोक्तं| |६२|
🔊 Audio coming soon
sa0-drākṣābhayāguḍarasaṁ sraṁsanaṁ hitam| athavā, madhudrutaṁ kampillaṁ sraṁsanaṁ hitam| kalpōktaṁ virēcanaṁ-virēcanakalpavihitaṁ, (hr̥. ka. a. 2) , aktapittōktaṁ-"trivr̥tā triphalā" (hr̥. ci. a. 2|10) ityādikaṁ, hitam|
Adhikarana pittagulme rUkShoShNaje saMshamanam,pittarUkSho tiktAdighRutam pittarUkSho tRuNapa~jcamUlAdi kShIram (62-63) · Śloka 63
gulmē rūkṣōṣṇajē punaḥ| paraṁ saṁśamanaṁ sarpistiktaṁ vāsāghr̥taṁ śṟutam||62|| tr̥ṇākhyapañcākvāthē jīvanīyagaṇēna vā| śṟutaṁ tēnaiva vā kṣīraṁ nyagrōdhādigaṇēna vā||63||
View original
गुल्मे रूक्षोष्णजे पुनः| परं संशमनं सर्पिस्तिक्तं वासाघृतं श्रृतम्||६२|| तृणाख्यपञ्चाक्वाथे जीवनीयगणेन वा| श्रृतं तेनैव वा क्षीरं न्यग्रोधादिगणेन वा||६३||
🔊 Audio coming soon
sa0-rūkṣōṣṇajē paittikē gulmē sarpistiktaṁ-kuṣṭhacikitsitōktaṁ (hr̥. ci. a. 19|2) , tathā vāsāghr̥taṁ (hr̥. ci. a. 2|42) saṁśamanaṁ śrēṣṭham| tr̥ṇākhyaṁ pañcakaṁ-"darbhakāsēkṣu" (hr̥. sū. a. 6|171) ityādi, tasya kvāthē śṟutaṁ ghr̥taṁ hitam| athavā, jīvanīyagaṇēna śṟutaṁ ghr̥taṁ hitam| tēnaiva-jīvanīyagaṇēna, śṟutaṁ kṣīraṁ hitam| nyagrōdhādigaṇēna vā śṟutaṁ kṣīraṁ hitam|
Adhikarana pittagulme rUkShoShNaje Atyayike virek (64) · Śloka 64
tatrāpi sraṁsanaṁ yuñjyācchīghramātyayikē bhiṣak| |64|
View original
तत्रापि स्रंसनं युञ्ज्याच्छीघ्रमात्ययिके भिषक्| |६४|
🔊 Audio coming soon
sa0-tatrāpi-na kēvalaṁ snigdhōṣṇajē rūkṣōṣṇajē'pi paittikē sāmānyatō vā samutpannē gulmē, ātyayikē śīghraṁ sraṁsanaṁ yuñjyāt| kēna ? ityāha-
Adhikarana pittagulme rUkShoShNaje Atyayike virekadravyaghRutaM kShIraM vAhNaje (64) · Śloka 64
| vairēcanikasiddhēna sarpiṣā payasā'pi vā||64||
View original
| वैरेचनिकसिद्धेन सर्पिषा पयसाऽपि वा||६४||
🔊 Audio coming soon
sa0-virēcanavihitadravyasiddhēna sarpiṣā kṣīrēṇa vā|
Adhikarana pittagulme AmalakAdighRutam (65-66) · Śloka 66
rasēnāmalakēkṣūṇāṁ ghr̥taprasthaṁ vipācayēt| pathyāpādaṁ pibētsarpistatsiddhaṁ pittagulmanut||65|| pibēdvā tailvakaṁ sarpiryaccōktaṁ pittavidradhau| |66|
View original
रसेनामलकेक्षूणां घृतप्रस्थं विपाचयेत्| पथ्यापादं पिबेत्सर्पिस्तत्सिद्धं पित्तगुल्मनुत्||६५|| पिबेद्वा तैल्वकं सर्पिर्यच्चोक्तं पित्तविद्रधौ| |६६|
🔊 Audio coming soon
sa0-āmalakasyēkṣōśca rasēna ghr̥tāccaturguṇitēnāḍhakamānēna pathyāpādaṁ ghr̥taprasthaṁ vipācayēt| tacca siddhaṁ pittagulmaṁ hanti| tailvakamathavā sarpiḥ (hr̥. ci. a. 21|32) pibēt| yacca pittavidradhāvuktaṁ ghr̥taṁ (hr̥. ci. a. 13|4) tacca pibēt|
Adhikarana pittagulme drAkShAdikalkaH (66-67) · Śloka 67
| drākṣāṁ payasyāṁ madhukaṁ candanaṁ padmakaṁ madhu||66|| pibēttaṇḍulatōyēna pittagulmōpaśāntayē| |67|
View original
| द्राक्षां पयस्यां मधुकं चन्दनं पद्मकं मधु||६६|| पिबेत्तण्डुलतोयेन पित्तगुल्मोपशान्तये| |६७|
🔊 Audio coming soon
sa0-drākṣādi taṇḍulajalēna saha pittagulmaśāntayē pibēt|
Adhikarana pittagulme trAyamANAkvAthaH (67-69) · Śloka 69
| dvipalaṁ trāyamāṇāyā jaladviprasthasādhitam||67|| aṣṭabhāgasthitaṁ pūtaṁ kōṣṇaṁ kṣīrasamaṁ pibēt| pibēdupari tasyōṣṇaṁ kṣīramēva yathābalam||68|| tēna nirhr̥tadōṣasya gulmaḥ śāmyati paittikaḥ| |69|
View original
| द्विपलं त्रायमाणाया जलद्विप्रस्थसाधितम्||६७|| अष्टभागस्थितं पूतं कोष्णं क्षीरसमं पिबेत्| पिबेदुपरि तस्योष्णं क्षीरमेव यथाबलम्||६८|| तेन निर्हृतदोषस्य गुल्मः शाम्यति पैत्तिकः| |६९|
🔊 Audio coming soon
sa0-trāyantyā dvipalaṁ jaladviprasthasādhitamaṣṭabhāgāvaśēṣaṁ paṭēna pūtaṁ kṣīrasamaṁ pibēt| tasyōpari kōṣṇaṁ kṣīramēva yathāśakti pibēt-nānyatkiñcit| tēna-kṣīrēṇa, apahr̥tadōṣasya gulmaḥ paittikaḥ śāmyati|
Adhikarana pittagulme dAhe shItairghRutAdibhirabhya~ggalepasparshAdiShu raktaharaNamulme (69-70) · Śloka 70
| dāhē'bhyaṅgō ghr̥taiḥ śītaiḥ sājyairlēpō himauṣadhaiḥ||69|| sparśaḥ sarōruhāṁ patraiḥ pātraiśca pracalajjalaiḥ| |70|
View original
| दाहेऽभ्यङ्गो घृतैः शीतैः साज्यैर्लेपो हिमौषधैः||६९|| स्पर्शः सरोरुहां पत्रैः पात्रैश्च प्रचलज्जलैः| |७०|
🔊 Audio coming soon
sa0-paittikē gulmē dāhē sati ghr̥taiḥ śītaiḥ-śītavīryasādhitaiḥ sparśataśca śītaiḥ, abhyaṅgastathā lēpaḥ śītavīryauṣadhaiḥ saghr̥taiḥ syāt| padmapatraiḥ pātraiśca pracalajjalaiḥ sparśaḥ|
Adhikarana pittagulme raktasruteH phalamulme (70-72) · Śloka 72
| vidāhapūrvarūpēṣu śūlē vahnēśca mārdavē||70|| bahuśō'paharēdraktaṁ pittagulmē viśēṣataḥ| chinnamūlā vidahyantē na gulmā yānti ca kṣayam||71|| raktaṁ hi vyamlatāṁ yāti, tacca nāsti na cāsti ruk| |72|
View original
| विदाहपूर्वरूपेषु शूले वह्नेश्च मार्दवे||७०|| बहुशोऽपहरेद्रक्तं पित्तगुल्मे विशेषतः| छिन्नमूला विदह्यन्ते न गुल्मा यान्ति च क्षयम्||७१|| रक्तं हि व्यम्लतां याति, तच्च नास्ति न चास्ति रुक्| |७२|
🔊 Audio coming soon
sa0-vidāhapūrvarūpēṣu gulmēṣu tathā śūlē vahnimāndyē ca sati bahūn vārān raktaṁ harēt| pittagulmē viśēṣēṇāsraṁ harēt| sa0-chinnamūlā gulmā na vidahyantē-na pākaṁ yānti| ca-punaḥ, kṣayaṁ yānti| hi-yasmāt, raktamantaḥsthitaṁ vyamlībhāvaṁ yāti| tacca-raktaṁ, nāsti tatastadutthā rugapi nāsti|
Adhikarana pittagulme mlAnatve jA~ggalarasaH pitta sasheShArtau sarpiH (72-73) · Śloka 73
| hr̥tadōṣaṁ parimlānaṁ jāṅgalaistarpitaṁ rasaiḥ||72|| samāśvastaṁ saśōṣārtiṁ sarpirabhyāsayētpunaḥ| |73|
View original
| हृतदोषं परिम्लानं जाङ्गलैस्तर्पितं रसैः||७२|| समाश्वस्तं सशोषार्तिं सर्पिरभ्यासयेत्पुनः| |७३|
🔊 Audio coming soon
sa0-hr̥tadōṣaṁ parimlānaṁ naraṁ jāṅgalamāṁsarasaistarpitaṁ samāśvastaṁ santaṁ saśēṣārtiṁ sarpirabhyāsayēt|
Adhikarana pittagulme pAkonmukhe pittavidradhivat kriyA (73-74) · Śloka 74
| raktapittātivr̥ddhatvātkriyāmanupalabhya vā||73|| gulmē pākōnmukhē sarvā pittavidradhivatkriyā| |74|
View original
| रक्तपित्तातिवृद्धत्वात्क्रियामनुपलभ्य वा||७३|| गुल्मे पाकोन्मुखे सर्वा पित्तविद्रधिवत्क्रिया| |७४|
🔊 Audio coming soon
sa0-raktapittātivr̥ddhatvāddhētōḥ kriyāṁ vā'nupalabhya-anāsādya, gulmē pākōnmukhē sati sarvā pittavidradhitulyā kriyā syāt|
Adhikarana pittagulme annaM pAnaM ca (74-75) · Śloka 75
| śālirgavyājapayasī paṭōlī jāṅgalaṁ ghr̥tam||74|| dhātrī parūṣakaṁ drākṣā kharjūraṁ dāḍimaṁ sitā| bhōjyaṁ, pānē'mbu balayā br̥hatyādyaiśca sādhitam||75||
View original
| शालिर्गव्याजपयसी पटोली जाङ्गलं घृतम्||७४|| धात्री परूषकं द्राक्षा खर्जूरं दाडिमं सिता| भोज्यं, पानेऽम्बु बलया बृहत्याद्यैश्च साधितम्||७५||
🔊 Audio coming soon
sa0-śālyādi bhōjyam| pānē balayā sādhitaṁ jalaṁ br̥hatyādinā vā|
Adhikarana shleShmagulme pUrvaM vamanam shleShmAvamye upavAsaH shleShma tiktAdisaMsargyA hi~ggvAdiBiSca vanhisandhukShaNam (76-77) · Śloka 77
ślēṣmajē vāmayētpūrvamavamyamupavāsayēt| tiktōṣṇakaṭusaṁsargyā vahniṁ sandhukṣayēttataḥ||76|| hiṅgvādibhiśca dviguṇakṣārahiṅgvamlavētasaiḥ| |77|
View original
श्लेष्मजे वामयेत्पूर्वमवम्यमुपवासयेत्| तिक्तोष्णकटुसंसर्ग्या वह्निं सन्धुक्षयेत्ततः||७६|| हिङ्ग्वादिभिश्च द्विगुणक्षारहिङ्ग्वम्लवेतसैः| |७७|
🔊 Audio coming soon
sa0-ślēṣmajē gulmē pūrvaṁ vāmayēt| avamanāha tu laṅghayēt| kr̥tōpavāsasya tiktōṣṇakaṭudravyayutayā saṁsargyā vahniṁ dīpayēt| tathā hiṅgvādibhiragniṁ sandhukṣayēt| kimbhūtaiḥ ? dviguṇāni kṣārahiṅgvamlavētasāni yēṣu taiḥ|
Adhikarana shleShmagulme nigUDhatvAdiyute svedanaM ghRutapAnaM ca (77-78) · Śloka 78
| nigūḍhaṁ yadi vōnnaddhaṁ stimitaṁ kaṭhinaṁ sthiram||77|| ānāhādiyutaṁ gulmaṁ saṁsvēdya vinayēdanu| ghr̥taṁ sakṣārakaṭukaṁ pātavyaṁ kaphagulminām||78||
View original
| निगूढं यदि वोन्नद्धं स्तिमितं कठिनं स्थिरम्||७७|| आनाहादियुतं गुल्मं संस्वेद्य विनयेदनु| घृतं सक्षारकटुकं पातव्यं कफगुल्मिनाम्||७८||
🔊 Audio coming soon
sa0-nigūḍhādidharmayuktaṁ gulmaṁ saṁśōdhya(saṁsvēdya) vinayēt-upaśamayēt| paścāt kaphagulmināṁ ghr̥taṁ kṣārakaṭukayutaṁ pātavyam|
Adhikarana shleShmagulme dashamUlaghRutam (79) · Śloka 79
savyōṣakṣāralavaṇaṁ sahiṅgubiḍadāḍimam| kaphagulmaṁ jayatyāśu daśamūlaśghr̥taṁ r̥tam||79||
View original
सव्योषक्षारलवणं सहिङ्गुबिडदाडिमम्| कफगुल्मं जयत्याशु दशमूलश्घृतं ऋतम्||७९||
🔊 Audio coming soon
sa0-vyōṣādiyutaṁ daśamūlapakvaṁ sarpiḥ kaphagulmaṁ śīghramēva hanti|
Adhikarana shleShmagulme bhallAtakaghRutam (80-83) · Śloka 83
bhallātakānāṁ dvipalaṁ pañcamūlaṁ palōnmitam| alpaṁ tōyāḍhakē sādhyaṁ pādaśēṣēṇa tēna ca||80|| tulyaṁ ghr̥taṁ tulyapayō vipacēdakṣasammitaiḥ| viḍaṅgahiṅgusindhūtthayāvaśūkaśaṭhībiḍaiḥ||81|| sadvīpirāsnāyaṣṭyāhvaṣaḍgranthākaṇanāgaraiḥ| ētadbhallātakaghr̥taṁ kaphagulmaharaṁ param||82|| plīhapāṇḍvāmayaśvāsagrahaṇīrōgakāsajit| |83|
View original
भल्लातकानां द्विपलं पञ्चमूलं पलोन्मितम्| अल्पं तोयाढके साध्यं पादशेषेण तेन च||८०|| तुल्यं घृतं तुल्यपयो विपचेदक्षसम्मितैः| विडङ्गहिङ्गुसिन्धूत्थयावशूकशठीबिडैः||८१|| सद्वीपिरास्नायष्ट्याह्वषड्ग्रन्थाकणनागरैः| एतद्भल्लातकघृतं कफगुल्महरं परम्||८२|| प्लीहपाण्ड्वामयश्वासग्रहणीरोगकासजित्| |८३|
🔊 Audio coming soon
sa0-bhallātakānāṁ dvipalaṁ alpaṁ-hrasvaṁ, pañcamūlaṁ pr̥thak palapramāṇaṁ tōyāḍhakē sādhanīyam| pādaśēṣēṇa ca tēna kvāthēna samaṁ sarpistulyakṣīraṁ viḍaṅgādibhiḥ kalkībhūtaiḥ kārṣikairvipācayēt| ētacca bhallātakaghr̥taṁ paraṁ-suṣṭhu, kaphagulmaharaṁ plīhādijicca|
Adhikarana shleShmagulme sarvadehe ca svedaH (83) · Śloka 83
| tatō'sya gulmē dēhē ca samastē svēdamācarēt||83||
View original
| ततोऽस्य गुल्मे देहे च समस्ते स्वेदमाचरेत्||८३||
🔊 Audio coming soon
sa0-tatō-ghr̥tapānādanantaraṁ, gulmē dēhē cāsya samastē svēdamācarēt|
Adhikarana shleShmagulme snehasvedaphalam (84) · Śloka 84
sarvatra gulmē prathamaṁ snēhasvēdōpapāditē| yā kriyā kriyatē yāti sā siddhiṁ na virūkṣitē||84||
View original
सर्वत्र गुल्मे प्रथमं स्नेहस्वेदोपपादिते| या क्रिया क्रियते याति सा सिद्धिं न विरूक्षिते||८४||
🔊 Audio coming soon
sa0-[sarvatra-] sarvasminnaṣṭavidhē ca, gulmē prathamaṁ-ādau, snēhasvēdābhyāmupapāditē sati yā kriyā kriyatē sā siddhiṁ yāti| yā tu virūkṣitē sati kriyā sā siddhiṁ na yāti|
Adhikarana shleShmagulme ghaTikAyojanam shleShma tato gulmavidAraNam shleShma tataH prapIDanaM mraMkShaNaM ca (85-87) · Śloka 87
snigdhasvinnaśarīrasya gulmē śaithilyamāgatē| yathōktāṁ ghaṭikāṁ nyasyēdgr̥hītē'panayēcca tām||85|| vastrāntaraṁ tataḥ kr̥tvā chindyādgulmaṁ pramāṇavit| vimārgājapadādarśairyathālābhaṁ prapīḍayēt||86|| pramr̥jyādgulmamēvaikaṁ na tvantrahr̥dayaṁ spr̥śēt| |87|
View original
स्निग्धस्विन्नशरीरस्य गुल्मे शैथिल्यमागते| यथोक्तां घटिकां न्यस्येद्गृहीतेऽपनयेच्च ताम्||८५|| वस्त्रान्तरं ततः कृत्वा छिन्द्याद्गुल्मं प्रमाणवित्| विमार्गाजपदादर्शैर्यथालाभं प्रपीडयेत्||८६|| प्रमृज्याद्गुल्ममेवैकं न त्वन्त्रहृदयं स्पृशेत्| |८७|
🔊 Audio coming soon
sa0-snigdhasvinnaśarīrasya gulmē śaithilyaṁ yātē sati yantravidhyuditāṁ ghaṭikāṁ yōjayēt| gr̥hītē ca gulmē tāmapasārayēt| anantaraṁ vastravyavahitaṁ gulmaṁ kr̥tvā pramāṇavit vimārgādibhiryathālābhaṁ bhindyāt-vidārayēt sūcikādinā| vimārgō-dārumayaḥ śastrakr̥tirvastuviśēṣaścarmakārasambandhī| tathā, gulmamēva kēvalaṁ prapīḍayēt pramr̥jyācca| na punarantraṁ hr̥dayaṁ [ca] spr̥śēt|
Adhikarana shleShmagulme tato lepaH svedashca (87-88) · Śloka 88
| tilairaṇḍātasībījasarṣapaiḥ parilipya ca||87|| ślēṣmagulmamayaspātraiḥ sukhōṣṇaiḥ svēdayēttataḥ| |88|
View original
| तिलैरण्डातसीबीजसर्षपैः परिलिप्य च||८७|| श्लेष्मगुल्ममयस्पात्रैः सुख़ोष्णैः स्वेदयेत्ततः| |८८|
🔊 Audio coming soon
sa0-athavā kaphagulmaṁ tilādibhiḥ parilipyānantaraṁ lōhabhājanaiḥ sukhōṣṇaiḥ svēdayēt| ayaspātrairiti "ataḥkr̥kami" ityādinā sādēśaḥ|
Adhikarana shleShmagulme evaM sthAnAccalite virecanairbastibhishca shodhanam (88-89) · Śloka 89
| ēvaṁ ca visr̥taṁ sthānāt kaphagulmaṁ virēcanaiḥ||88|| sasnēhairbastibhiścainaṁ śōdhayēddāśamūlikaiḥ| |89|
View original
| एवं च विसृतं स्थानात् कफगुल्मं विरेचनैः||८८|| सस्नेहैर्बस्तिभिश्चैनं शोधयेद्दाशमूलिकैः| |८९|
🔊 Audio coming soon
sa0-ēvaṁ-asmin prakārē kr̥tē sati, sthānāccalitaṁ kaphagulmaṁ snēhayuktairvirēcanairbastibhiśca dāśamūlikaiḥ (hr̥. ka. a. 4|4) śōdhayēt|
Adhikarana shleShmagulme miSrakaH sneha sraMsanaH (89-91) · Śloka 91
| pippalyāmalakadrākṣāśyāmādyaiḥ pālikaiḥ pacēt||89|| ēraṇḍatailahaviṣōḥ prasthau payasi ṣaḍguṇē| siddhō'yaṁ miśrakaḥ snēhō gulmināṁ sraṁsanaṁ hitam||90|| vr̥ddhividradhiśūlēṣu vātavyādhiṣu cāmr̥tam| |91|
View original
| पिप्पल्यामलकद्राक्षाश्यामाद्यैः पालिकैः पचेत्||८९|| एरण्डतैलहविषोः प्रस्थौ पयसि षड्गुणे| सिद्धोऽयं मिश्रकः स्नेहो गुल्मिनां स्रंसनं हितम्||९०|| वृद्धिविद्रधिशूलेषु वातव्याधिषु चामृतम्| |९१|
🔊 Audio coming soon
sa0-pippalyādibhiḥ palōnmitairaṇḍatailasarpiṣōḥ prasthau dvau ṣaḍguṇē kṣīrē pacēt| ayaṁ miśrakākhyaḥ snēhō gulmināṁ paraṁ sraṁsanaṁ vr̥ddhyādiṣu cāmr̥tatulyam|
Adhikarana shleShmagulme nIlinIghRutaM straMsanam shleShma sukumAraM ghRutaM straMsanam (91-92) · Śloka 92
| pibēdvā nīlinīsarpirmātrayā dvipalīnayā||91|| tathaiva sukumārākhyaṁ ghr̥tānyaudarikāṇi vā| |92|
View original
| पिबेद्वा नीलिनीसर्पिर्मात्रया द्विपलीनया||९१|| तथैव सुकुमाराख्यं घृतान्यौदरिकाणि वा| |९२|
🔊 Audio coming soon
sa0-athavā nīlinīghr̥taṁ-prāguktaṁ (ślō. 55) , sraṁsanaṁ dvipalamātrayā pibēt| tathaiva dvipalamātrayā sukumārākhyaṁ ghr̥taṁ-vidradhyuktaṁ (hr̥. ci. 13|41) , sraṁsanārthaṁ pibēt| udaracikitsitōktāni vā ghr̥tāni pibēt|
Adhikarana shleShmagulme udaroktaghRutAni sraMsanam shleShma dantIharItakyaH straMsanam (92-97) · Śloka 97
| drōṇē'mbhasaḥ pacēddantyāḥ palānāṁ pañcaviṁśatim||92|| citrakasya tathā pathyāstāvatīstadrasē srutē| dviprasthē sādhayētpūtē kṣipēddantīsamaṁ guḍam||93|| tailātpalāni catvāri trivr̥tāyāśca carṇataḥ| kaṇākarṣau tathā śuṇṭhyāḥ siddhē lēhē tu śītalē||94|| madhu tailasamaṁ dadyāccaturjātāccaturthikām| atō harītakīmēkāṁ sāvalēhapalāmadan||95|| sukhaṁ viricyatē snigdhō dōṣaprasthamanāmayaḥ| gulmahr̥drōgadurnāmaśōphānāhagarōdarān||96|| kuṣṭhōtklēśāruciplīhagrahaṇīviṣamajvarān| ghnanti dantīharītakyaḥ pāṇḍutāṁ ca sakāmalām||97||
View original
| द्रोणेऽम्भसः पचेद्दन्त्याः पलानां पञ्चविंशतिम्||९२|| चित्रकस्य तथा पथ्यास्तावतीस्तद्रसे स्रुते| द्विप्रस्थे साधयेत्पूते क्षिपेद्दन्तीसमं गुडम्||९३|| तैलात्पलानि चत्वारि त्रिवृतायाश्च चर्णतः| कणाकर्षौ तथा शुण्ठ्याः सिद्धे लेहे तु शीतले||९४|| मधु तैलसमं दद्याच्चतुर्जाताच्चतुर्थिकाम्| अतो हरीतकीमेकां सावलेहपलामदन्||९५|| सुखं विरिच्यते स्निग्धो दोषप्रस्थमनामयः| गुल्महृद्रोगदुर्नामशोफानाहगरोदरान्||९६|| कुष्ठोत्क्लेशारुचिप्लीहग्रहणीविषमज्वरान्| घ्नन्ति दन्तीहरीतक्यः पाण्डुतां च सकामलाम्||९७||
🔊 Audio coming soon
sa0-jaladrōṇē dantīpalānāṁ pañcaviṁśatiṁ, [tathā] citrakasya palānāṁ pañcaviṁśatiṁ, [tathā] haritakīstāvatīḥ-pañcaviṁśatiṁ, pacēt|tadrasē srutē dviprasthadaghnē pūtē pathyāsahitē dantītulyaṁ guḍaṁ kṣipēt| tailapalāni catvāri, trivr̥tpalāni ca catvāri| kaṇāyāḥ karṣau dvau śuṇṭyāśca| siddhē cāsmin lēhē tu suśītē tailatulyaṁ mākṣikaṁ dadyāt| caturjātāt samuditāccaturthikāṁ-palāparasaṁjñāṁ, dadyāt| atō-lēhāt, pathyāmēkāṁ sāvalēhapalayutāṁ bhakṣayēt| snigdhō naraḥ sukhaṁ dōṣaprasthaṁ viricyatē nirāmayaḥ| ētā dantīharītakyaḥ plīhā(gulmā)dīn ghnanti|
Adhikarana shleShmagulme trivRutAcUrNam straMsanam (98) · Śloka 98
sudhākṣīradravaṁ cūrṇaṁ trivr̥tāyāḥ subhāvitam| kārṣikaṁ madhusarpirbhyāṁ līḍhvā sādhu viricyatē||98||
View original
सुधाक्षीरद्रवं चूर्णं त्रिवृतायाः सुभावितम्| कार्षिकं मधुसर्पिर्भ्यां लीढ्वा साधु विरिच्यते||९८||
🔊 Audio coming soon
sa0-sudhākṣīrēṇa dravaṁ trivr̥tāyāścūrṇaṁ prakr̥tatvātsudhākṣīrēṇaiva subhāvitaṁ karṣapramāṇaṁ madhusarpirbhyāṁ līḍhvā samyagviricyatē|
Adhikarana shleShmagulme kuShThAdicUrNam sraMsanam (99) · Śloka 99
kuṣṭhaśyāmātrivr̥ddantīvijayākṣāraguggulūn| gōmūtrēṇa pibēdakaṁ tēna guggulumēva vā||99||
View original
कुष्ठश्यामात्रिवृद्दन्तीविजयाक्षारगुग्गुलून्| गोमूत्रेण पिबेदकं तेन गुग्गुलुमेव वा||९९||
🔊 Audio coming soon
sa0-kuṣṭhādīn gōmūtrēṇa pibēt| athavā, tēna-gōmūtrēṇa, guggulumēkamēva pibēt|
Adhikarana shleShmagulme gugguluH sraMsanam shleShma kalpasidhyuktA nirUhAH (100) · Śloka 100
nirūhān kalpasidhdyuktān yōjayēdgulmanāśanān| |100|
View original
निरूहान् कल्पसिध्द्युक्तान् योजयेद्गुल्मनाशनान्| |१००|
🔊 Audio coming soon
sa0-kalpasidhdyuktānnirūhān gulmanāśanān yōjayēt|
Adhikarana shleShmagulme kRutamUlatvAdiyute kShArAriShTAgnikarmANi (100-102) · Śloka 102
| kr̥tamūlaṁ mahāvāstuṁ kaṭhinaṁ stimitaṁ gurum||100|| gūḍhamāṁsaṁ jayēdgulmaṁ kṣārāriṣṭāgnikarmabhiḥ| ēkāntaraṁ dvyntaraṁ vā viśramayyātha vā tryaham||101|| śarīradōṣabalayōrvardhanakṣapaṇōdyataḥ| |102|
View original
| कृतमूलं महावास्तुं कठिनं स्तिमितं गुरुम्||१००|| गूढमांसं जयेद्गुल्मं क्षारारिष्टाग्निकर्मभिः| एकान्तरं द्व्य्न्तरं वा विश्रमय्याथ वा त्र्यहम्||१०१|| शरीरदोषबलयोर्वर्धनक्षपणोद्यतः| |१०२|
🔊 Audio coming soon
sa0-kr̥tamūlādidharmayuktaṁ gulmaṁ kṣārādibhirjayēt| ēkāntaraṁ dvyantaraṁ vā tryahaṁ vā viśramayya śarīradōṣabalayōryathākramaṁ vardhanakṣapaṇayōrudyataḥ san|
Adhikarana shleShmagulme arshoshmarIgrahaNyuktAHkShArAH (102) · Śloka 102
| arśōśmarīgrahaṇyuktāḥ kṣārā yōjyāḥ kaphōlbaṇē||102||
View original
| अर्शोश्मरीग्रहण्युक्ताः क्षारा योज्याः कफोल्बणे||१०२||
🔊 Audio coming soon
sa0-kaphādhikē gulmē'rśōśmarīgrahaṇīṣūktā yē kṣārāstē yōjyāḥ|
Adhikarana shleShmagulme kShAraH CedanaBedanapAtanakRut (103-108) · Śloka 108
dēvadārutrivr̥ddantīkaṭukāpañcakōlakam| svarjikāyāvaśūkākhyau śrēṣṭhāpāṭhōpakuñcakam||103|| kuṣṭhaṁ sarpasugandhāṁ ca dvyakṣāṁśaṁ paṭupañcakam| pālikaṁ cūrṇitaṁ tailavasādadhighr̥tāplutam||104|| ghatasyāntaḥ pacētpakvamagnivarṇē ghaṭē ca tam| kṣāraṁ gr̥hītvā kṣīrājyatakramadyādibhiḥ pibēt||105|| gulmōdāvartavardhmārśōjaṭharagrahaṇīkr̥mīn| apasmāragarōnmādayōniśukrāmayāśmarīḥ||106|| kṣārāgadō'yaṁ śamayēdviṣaṁ cākhubhujaṅgajam| ślēṣmāṇaṁ madhuraṁ snigdhaṁ rasakṣīraghr̥tāśinaḥ||107|| chittvā bhittvā''śayāt kṣāraḥ kṣaratvātkṣārayatyadhaḥ| |108|
View original
देवदारुत्रिवृद्दन्तीकटुकापञ्चकोलकम्| स्वर्जिकायावशूकाख्यौ श्रेष्ठापाठोपकुञ्चकम्||१०३|| कुष्ठं सर्पसुगन्धां च द्व्यक्षांशं पटुपञ्चकम्| पालिकं चूर्णितं तैलवसादधिघृताप्लुतम्||१०४|| घतस्यान्तः पचेत्पक्वमग्निवर्णे घटे च तम्| क्षारं गृहीत्वा क्षीराज्यतक्रमद्यादिभिः पिबेत्||१०५|| गुल्मोदावर्तवर्ध्मार्शोजठरग्रहणीकृमीन्| अपस्मारगरोन्मादयोनिशुक्रामयाश्मरीः||१०६|| क्षारागदोऽयं शमयेद्विषं चाखुभुजङ्गजम्| श्लेष्माणं मधुरं स्निग्धं रसक्षीरघृताशिनः||१०७|| छित्त्वा भित्त्वाऽऽशयात् क्षारः क्षरत्वात्क्षारयत्यधः| |१०८|
🔊 Audio coming soon
sa0-dēvadārvādisarpasugandhāparyantaṁ dvikārṣikaṁ lavaṇapañcakaṁ pālikamētatsamastaṁ cūrṇīkr̥taṁ tailavasādadhighr̥tairāplutaṁ-ālōḍitaṁ, ghaṭasya madhyē'ntardhūmaṁ pacēt| sarpasugandhā-nākulī| agnivarṇē ca ghaṭē sati pakvaṁ taṁ kṣāraṁ gr̥hītvā yathādōṣaṁ kṣīrādibhiḥ pibēt| gulmādīn jayēt ayaṁ kṣārāgada ākhujaṁ bhujaṅgajaṁ ca viṣaṁ drāk śamayēt| sa0-ślēṣmāṇaṁ madhuraṁ snigdhaṁ māṁsarasādyāśinaḥ kṣāraḥ kṣā(kṣa)ratvādāśayaṁ(yāt) chittvā bhittvā'dhastāt pātayati|
Adhikarana shleShmagulme mandAgnyAdiyute AsavAriShTayojanA (108-109) · Śloka 109
| mandē'gnāvarucau sātmayairmadyaiḥ sasnēhamaśnatām||108|| yōjayēdāsavāriṣṭānnigadān mārgaśuddhayē| |109|
View original
| मन्देऽग्नावरुचौ सात्मयैर्मद्यैः सस्नेहमश्नताम्||१०८|| योजयेदासवारिष्टान्निगदान् मार्गशुद्धये| |१०९|
🔊 Audio coming soon
mandē'gnāvarucau ca satyāṁ madyaiḥ sātmyaiḥ sahasnēhamāhāramaśrnatāmāsavādīn mārgaśuddhayē yōjayēt| adhunā'nnapānamāha-
Adhikarana shleShmagulme shAlyAdyannam shleShma vArUNyAdipAnam (109-112) · Śloka 112
| śālayaḥ ṣaṣṭikā jīrṇāḥ kulatthā jāṅgalaṁ phalam||109|| ciribilvāgnitarkārīyavānīvaruṇāṅkurāḥ| śigrustaruṇabilvāni bālaṁ śuṣkaṁ ca mūlakam||110|| bījapūrakahiṅgvamlavētasakṣāradāḍimam| vyōṣaṁ takraṁ ghr̥taṁ tailaṁ bhaktaṁ, pānaṁ tu vāruṇī||111|| dhānyāmlaṁ mastu takraṁ ca yavānībiḍacūrṇitam| pañcamūlaśṟutaṁ vāri jīrṇaṁ mārdvīkamēva vā||112||
View original
| शालयः षष्टिका जीर्णाः कुलत्था जाङ्गलं फलम्||१०९|| चिरिबिल्वाग्नितर्कारीयवानीवरुणाङ्कुराः| शिग्रुस्तरुणबिल्वानि बालं शुष्कं च मूलकम्||११०|| बीजपूरकहिङ्ग्वम्लवेतसक्षारदाडिमम्| व्योषं तक्रं घृतं तैलं भक्तं, पानं तु वारुणी||१११|| धान्याम्लं मस्तु तक्रं च यवानीबिडचूर्णितम्| पञ्चमूलश्रृतं वारि जीर्णं मार्द्वीकमेव वा||११२||
🔊 Audio coming soon
sa0-śālaya ityādi bhaktāntaṁ bhaktam| pānaṁ tu vāruṇyādi mārdvīkāntam|
Adhikarana shleShmagulme surA jagalaSca (113) · Śloka 113
pippalīpippalīmūlacitrakājājisaindhavaiḥ| surā gulmaṁ jayatyāśu jagalaśca vimiśritaḥ||113||
View original
पिप्पलीपिप्पलीमूलचित्रकाजाजिसैन्धवैः| सुरा गुल्मं जयत्याशु जगलश्च विमिश्रितः||११३||
🔊 Audio coming soon
sa0-pipyalyādibhiḥ saha surā śīghramēva gulmaṁ jayati| jagalaśca pippalyādibhirvimiśritō gulmaṁ jayati|
Adhikarana shleShmagulme vamanAdiBirashame dAhaH (114-115) · Śloka 115
vamanairlaṅghanaiḥ svēdaiḥ sarpiḥpānairvirēcanaiḥ| bastikṣārāsavāriṣṭagulikāpathyabhōjanaiḥ||114|| ślaiṣmikō baddhamūlatvādyadi gulmō na śāmyati| tasya dāhaṁ hr̥tē raktē kuryādantē śarādibhiḥ||115||
View original
वमनैर्लङ्घनैः स्वेदैः सर्पिःपानैर्विरेचनैः| बस्तिक्षारासवारिष्टगुलिकापथ्यभोजनैः||११४|| श्लैष्मिको बद्धमूलत्वाद्यदि गुल्मो न शाम्यति| तस्य दाहं हृते रक्ते कुर्यादन्ते शरादिभिः||११५||
🔊 Audio coming soon
sa0-vamanādibhiḥ prayuktaiḥ ślaiṣmikō gulmō baddhamūlatvādyadi na śāmyati, tasya-gulmasya, hr̥tē raktē'ntē dāhaṁ śarādibhiḥ kuryāt| atha dāhavidhānaṁ prastūyatē-
Adhikarana shleShmagulme dAhavidhAnam (116-118) · Śloka 118
atha gulmaṁ saparyantaṁ vāsasā'ntaritaṁ bhiṣak| nābhibastyantrahr̥dayaṁ rōmarājīṁ ca varjayan||116|| nātigāḍhaṁ parimr̥śēccharēṇa jvalatā'thavā| lōhēnāraṇikōtthēna dāruṇā taindukēna vā||117|| tatō'gnivēgē śamitē śītairvraṇa iva kriyā| |118|
View original
अथ गुल्मं सपर्यन्तं वाससाऽन्तरितं भिषक्| नाभिबस्त्यन्त्रहृदयं रोमराजीं च वर्जयन्||११६|| नातिगाढं परिमृशेच्छरेण ज्वलताऽथवा| लोहेनारणिकोत्थेन दारुणा तैन्दुकेन वा||११७|| ततोऽग्निवेगे शमिते शीतैर्व्रण इव क्रिया| |११८|
🔊 Audio coming soon
sa0-gulmaṁ paryantaiḥ saha vastrēṇāntaritaṁ-ācchāditaṁ, nābhyādi varjayannātiśayēna parāmr̥śēdvaidyaḥ| śarēṇa lōhēna vā jvalatā| kimbhūtēna ? āraṇikōtthēna| athavā, taindukēna kāṣṭhēna| anantaramagnivēgē śamitē sati śītaiḥ pradēhādibhirvraṇa iva kriyā syāt|
Adhikarana shleShmagulme AmAnvaye la~gghanAdi dvidoShaje tridoShaje ca gulme mishraH kramaH (118-119) · Śloka 119
| āmānvayē tu pēyādyaiḥ sandhuṣyāgniṁ vilaṅghitē||118|| svaṁ svaṁ kuryātkramaṁ miśraṁ miśradōṣē ca kālavit| |119|
View original
| आमान्वये तु पेयाद्यैः सन्धुष्याग्निं विलङ्घिते||११८|| स्वं स्वं कुर्यात्क्रमं मिश्रं मिश्रदोषे च कालवित्| |११९|
🔊 Audio coming soon
āmānvayē ca sati vahniṁ pēyādyaiḥ sandhukṣya vilaṅghitē sati svaṁ svaṁ kramaṁ-yathādōṣaṁ, kuryāt| miśradōṣē miśraṁ kramaṁ kuryāt| kālavit-vaidyaḥ|
Adhikarana raktagulme snehavirecanam (119-12) · Śloka 12
| gataprasavakālāyai nāryai gulmē'srasambhavē||119|| snigdhasvinnaśarīrāyai dadyātsnēhavirēcanam| ||12||
View original
| गतप्रसवकालायै नार्यै गुल्मेऽस्रसम्भवे||११९|| स्निग्धस्विन्नशरीरायै दद्यात्स्नेहविरेचनम्| ||१२||
🔊 Audio coming soon
sa0-nāryai asrasambhavē gulmē sati snēhavirēcanaṁ dadyāt| kimbhūtāyai ? gataḥ prasavakālō yasyāstasyai iti| ēvaṁ hi purāṇatvē sukhasādhyatā raktagulmasya syāt suniścitatvaṁ ca| tathā snigdhaṁ svinnaṁ śarīraṁ yasyāstasyai|
Adhikarana raktagulme tilakvAthaH (120-121) · Śloka 121
| tilakvāthō ghr̥taguḍavyōṣabhārgīrajōnvitaḥ||120|| pānaṁ raktabhavē gulmē naṣṭē puṣpē ca yōṣitaḥ| |121|
View original
| तिलक्वाथो घृतगुडव्योषभार्गीरजोन्वितः||१२०|| पानं रक्तभवे गुल्मे नष्टे पुष्पे च योषितः| |१२१|
🔊 Audio coming soon
sa0-raktōtthē gulmē tilakvāthō ghr̥tādiyuktaḥ pānaṁ yōṣitaḥ| puṣpē ca naṣṭē pānaṁ bhavēt|
Adhikarana raktagulme BAr~ggyAdicUrNam (121-122) · Śloka 122
| bhārṅgīkr̥ṣṇākarañjatvaggranthikāmaradārujam||121|| cūrṇaṁ tilānāṁ kvāthēna pītaṁ gulmarujāpaham| |122|
View original
| भार्ङ्गीकृष्णाकरञ्जत्वग्ग्रन्थिकामरदारुजम्||१२१|| चूर्णं तिलानां क्वाथेन पीतं गुल्मरुजापहम्| |१२२|
🔊 Audio coming soon
sa0-bhārṅgyādijaṁ cūrṇaṁ tilakvāthēna pītaṁ gulmarujāhr̥t|
Adhikarana raktagulme palAshakShArasiddho yamakasnehaH (122-123) · Śloka 123
| palāśakṣārapātrē dvē dvē pātrē tailasarpiṣōḥ||122|| gulmaśaithilyajananīṁ paktvā mātrāṁ prayōjayēt| |123|
View original
| पलाशक्षारपात्रे द्वे द्वे पात्रे तैलसर्पिषोः||१२२|| गुल्मशैथिल्यजननीं पक्त्वा मात्रां प्रयोजयेत्| |१२३|
🔊 Audio coming soon
sa0-palāśakṣārapātrē dvē tailasarpiṣōrdvē pātrē paktvā gulmaśaithilyajananīṁ mātrāṁ prayōjayēt| snēhāccaturguṇaṁ tōyamatra kṣēptavyam|
Adhikarana raktagulme evamaBidyamAne yonivirecanam (123) · Śloka 123
| na prabhidyēta yadyēvaṁ dadyādyōnivirēcanam||123||
View original
| न प्रभिद्येत यद्येवं दद्याद्योनिविरेचनम्||१२३||
🔊 Audio coming soon
sa0-ēvaṁ kr̥tē sati yadi na prabhidyēta raktagulmastadā yōnivirēcanaṁ dadyāt| tadāha-
Adhikarana raktagulme yonivirecanayogAH (124-127) · Śloka 127
kṣārēṇa yuktaṁ palalaṁ sudhākṣīrēṇa vā tataḥ| tābhyāṁ vā bhāvitāndadyādyōnau kaṭukamatsyakān||124|| varāhamatsyapittābhyāṁ naktakān vā subhāvitān| kiṇvaṁ vā saguḍakṣāraṁ dadyādyōnau viśuddhayē||125|| raktapittaharaṁ kṣāraṁ lēhayēnmadhusarpiṣā| laśunaṁ madirāṁ tīkṣṇāṁ matsyāṁścāsyai prayōjayēt||126|| bastiṁ sakṣīragōmūtraṁ sakṣāraṁ dāśamūlikam| |127|
View original
क्षारेण युक्तं पललं सुधाक्षीरेण वा ततः| ताभ्यां वा भावितान्दद्याद्योनौ कटुकमत्स्यकान्||१२४|| वराहमत्स्यपित्ताभ्यां नक्तकान् वा सुभावितान्| किण्वं वा सगुडक्षारं दद्याद्योनौ विशुद्धये||१२५|| रक्तपित्तहरं क्षारं लेहयेन्मधुसर्पिषा| लशुनं मदिरां तीक्ष्णां मत्स्यांश्चास्यै प्रयोजयेत्||१२६|| बस्तिं सक्षीरगोमूत्रं सक्षारं दाशमूलिकम्| |१२७|
🔊 Audio coming soon
sa0-kṣārayuktaṁ bhr̥ṣṭatilacūrṇaṁ tatastasyā yōnau dadyāt| sudhākṣīrēṇa vā'nvitaṁ palalaṁ dadyāt| tābhyāṁ-kṣārasudhākṣīrābhyāṁ, bhāvitān kaṭukamatsyakān yōnau dadyāt| varāhamatsyayōḥ pittābhyāṁ kaṭukamatsyakān subhāvitān naktakān vā subhāvitān yōnau dadyāt| athavā, kiṇvaṁ guḍakṣārānvitaṁ yōniviśudhdyarthaṁ yōnau dadyāt| raktapittaharaṁ kṣāraṁ madhusarpiṣā lēhayēt| laśunaṁ madirāṁ tīkṣṇāṁ matsyāṁścāsyai prayōjayēt| dāśamūlikaṁ bastiṁ-kalpōktaṁ (hr̥. ka. a. 4|4) , kṣīragōmūtrasahitaṁ kṣārānvitamasyai dadyāt|
Adhikarana raktagulme apravRutte rakte gulmaBedanam (127) · Śloka 127
| avartamānē rudhirē hitaṁ gulmaprabhēdanam||127||
View original
| अवर्तमाने रुधिरे हितं गुल्मप्रभेदनम्||१२७||
🔊 Audio coming soon
sa0-raktē'pravartamānē sati gulmaprabhēdanaṁ hitam|
Adhikarana raktagulme pravRutte rakte upekShaNam rakta pravRutte mAMsarasApAnam rakta pravRutte tarUNIsurApAnam (128) · Śloka 128
yamakābhyaktadēhāyāḥ pravr̥ttē samupēkṣaṇam| rasaudanastathā''hāraḥ pānaṁ ca taruṇī surā||128||
View original
यमकाभ्यक्तदेहायाः प्रवृत्ते समुपेक्षणम्| रसौदनस्तथाऽऽहारः पानं च तरुणी सुरा||१२८||
🔊 Audio coming soon
sa0-pravr̥ttē raktē sati yamakābhyaktagātrāyāḥ samupēkṣaṇaṁ-samyagupēkṣaṇaṁ hitam| tathā, āhārō rasaudanō hitaḥ| taruṇī surā ca pānam|
Adhikarana raktagulme atipravRutte rakte rakta pittaharakriyA, rakta vAtau vAtaharA kriyA, rakta AnAhAdau udAvartabalAsaghnIkriyA (14) · Śloka 14
rudhirē'tipravr̥ttē tu raktapittaharāḥ kriyāḥ| kāryā vātarugārtāyāḥ sarvā vātaharāḥ punaḥ||129|| ānāhādāvudāvartabalāsaghnō yathāyatham| 129 1/2| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ caturthē cikitsitasthānē gulmacikitsitaṁ nāma caturdaśō'dhyāyaḥ||14||
View original
रुधिरेऽतिप्रवृत्ते तु रक्तपित्तहराः क्रियाः| कार्या वातरुगार्तायाः सर्वा वातहराः पुनः||१२९|| आनाहादावुदावर्तबलासघ्नो यथायथम्| १२९ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने गुल्मचिकित्सितं नाम चतुर्दशोऽध्यायः||१४||
🔊 Audio coming soon
sa0-rudhirē'tipravr̥ttē punā raktapittaharāḥ kriyāḥ kāryāḥ| vātarugārtāyāḥ punaḥ sarvā vātaharāḥ kriyāḥ kāryāḥ| ānāhādau satyudāvartabalāsajitaḥ kriyāḥ kāryā iti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ caturthē cikitsitasthānē gulmacikitsitaṁ nāma caturdaśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 14||