Adhikarana gulmacikitsAdhyAyaH vAtagulme baddhashakRudvAtAdau snigdhaM kRutvA svedaH vAtagulme svedasya Palam (2-3) · Śloka 3
athātō gulmacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē||2||
) gulmaṁ baddhaśakr̥dvātaṁ vātikaṁ tīvravēdanam|
rūkṣaśītōdbhavaṁ tailaiḥ sādhayēdvātarōgikaiḥ||1||
pānānnānvāsanābhyaṅgaiḥ snigdhasya svēdamācarēt|
ānāhavēdanāstambhavibandhēṣu viśēṣataḥ||2||
srōtasāṁ mārdavaṁ kr̥tvā jitvā mārutamulbaṇam|
bhitvā vibandhaṁ snigdhasya svēdō gulmamapōhati||3||
View original
अथातो गुल्मचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे||२||
) गुल्मं बद्धशकृद्वातं वातिकं तीव्रवेदनम्|
रूक्षशीतोद्भवं तैलैः साधयेद्वातरोगिकैः||१||
पानान्नान्वासनाभ्यङ्गैः स्निग्धस्य स्वेदमाचरेत्|
आनाहवेदनास्तम्भविबन्धेषु विशेषतः||२||
स्रोतसां मार्दवं कृत्वा जित्वा मारुतमुल्बणम्|
भित्वा विबन्धं स्निग्धस्य स्वेदो गुल्ममपोहति||३||
Adhikarana gulme snehapAnaM hitamUrdhvanABije gulme visheSheNa snehapAnam pakvAshayagate bastiH jaTharAshraye snehA bastiSca (4) · Śloka 4
snēhapānaṁ hitaṁ gulmē viśēṣēṇōrdhvanābhijē|
pakvāśayagatē bastirubhayaṁ jaṭharāśrayē||4||
View original
स्नेहपानं हितं गुल्मे विशेषेणोर्ध्वनाभिजे|
पक्वाशयगते बस्तिरुभयं जठराश्रये||४||
Adhikarana vAtagulme dIptAgnyAdau bRuMhaNAnyannapAnAni snehAnirUhA anuvAsanASca (5-6) · Śloka 6
dīptē'gnau vātikē gulmē vibandhē'nilavarcasōḥ|
br̥ṁhaṇānyannapānāni snigdhōṣṇāni pradāpayēt||5||
punaḥpunaḥ snēhapānaṁ nirūhāḥ sānuvāsanāḥ|
prayōjyā vātajē gulmē kaphapittānurakṣiṇaḥ||6||
View original
दीप्तेऽग्नौ वातिके गुल्मे विबन्धेऽनिलवर्चसोः|
बृंहणान्यन्नपानानि स्निग्धोष्णानि प्रदापयेत्||५||
पुनःपुनः स्नेहपानं निरूहाः सानुवासनाः|
प्रयोज्या वातजे गुल्मे कफपित्तानुरक्षिणः||६||
Adhikarana bastikarma paraM gulmaghnam tasya hetuH ato vAtapittakaPagulmeShu sAnuvAsanA nirUhAH (7-8) · Śloka 8
bastikarma paraṁ vidyādgulmaghnaṁ, taddhi mārutam|
svasthānē prathamaṁ jitvā sadyō gulmamapōhati||7||
tasmādabhīkṣṇaśō gulmā nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ|
prayujyamānaiḥ śāmyanti vātapittakaphātmakāḥ||8||
View original
बस्तिकर्म परं विद्याद्गुल्मघ्नं, तद्धि मारुतम्|
स्वस्थाने प्रथमं जित्वा सद्यो गुल्ममपोहति||७||
तस्मादभीक्ष्णशो गुल्मा निरूहैः सानुवासनैः|
प्रयुज्यमानैः शाम्यन्ति वातपित्तकफात्मकाः||८||
Adhikarana vAtagulme shUlAnAhaharaM hi~ggvAdisarpiH (9-10) · Śloka 10
hiṅgusauvarcalavyōṣabiḍadimadīpyakaiḥ|
puṣkarājājidhānyāmlavētasakṣāracitrakaiḥ||9||
śaṭhīvacāgandhailāsurasairdadhisaṁyutaiḥ|
śūlānāhaharaṁ sarpiḥ sādhayēdvātagulminām||10||
View original
हिङ्गुसौवर्चलव्योषबिडदिमदीप्यकैः|
पुष्कराजाजिधान्याम्लवेतसक्षारचित्रकैः||९||
शठीवचागन्धैलासुरसैर्दधिसंयुतैः|
शूलानाहहरं सर्पिः साधयेद्वातगुल्मिनाम्||१०||
Adhikarana vAtagulme udarAnAhAdau ca hapuShAdisarpiH (11-13) · Śloka 13
hapuṣōṣaṇapr̥thvīkāpañcakōlakadīpyakaiḥ|
sājājīsaindhavairdadhnā dugdhēna ca rasēna ca||11||
dāḍimānmūlakātkōlātpacētsarpirnihanti tat|
vātagulmōdarānāhapārśvahr̥tkōṣṭhavēdanāḥ||12||
yōnyarśōgrahaṇīdōṣakāsaśvāsārucijvarān|
|13|
View original
हपुषोषणपृथ्वीकापञ्चकोलकदीप्यकैः|
साजाजीसैन्धवैर्दध्ना दुग्धेन च रसेन च||११||
दाडिमान्मूलकात्कोलात्पचेत्सर्पिर्निहन्ति तत्|
वातगुल्मोदरानाहपार्श्वहृत्कोष्ठवेदनाः||१२||
योन्यर्शोग्रहणीदोषकासश्वासारुचिज्वरान्|
|१३|
Adhikarana vAtagulme dAdhikaM ghRutam (13-21) · Śloka 21
|
daśamūlaṁ balāṁ kālāṁ suṣavīṁ dvau punarnavau||13||
pauṣkarairaṇḍarāsnāśvagandhābhārgyamr̥tāśaṭhīḥ|
pacēdgandhapalāśaṁ ca drōṇē'pāṁ dvipalōnmitam||14||
yavaiḥ kōlaiḥ kulatthaiśca māṣaiśca prāsthikaiḥ saha|
kvāthē'smindadhipātrē ca ghr̥taprasthaṁ vipācayēt||15||
svarasairdāḍimāmrātamātuluṅgōdbhavairyutam|
tathā tuṣāmbudhānyāmlaśuktaiḥ ślakṣṇaiśca kalkitaiḥ||16||
bhārgītumburuṣaḍgranthāgranthirāsnāgnidhānyakaiḥ|
yavānakayavānyamlavētasāsitajīrakaiḥ||17||
ajājīhiṅguhapuṣākāravīvr̥ṣakōṣakaiḥ|
nikumbhakumbhamūrvēbhapippalīvēlladāḍimaiḥ||18||
śvadaṁṣṭrātrapusairvārubījahiṁsrāśmabhēdakaiḥ|
misidvikṣārasurasasārivānīlinīphalaiḥ||19||
trikaṭutripaṭūpētairdādhikaṁ tahyapōhati|
rōgānāśutarān pūrvān kaṣṭānapi ca śīlitam||20||
apasmāragadōnmādamūtrāghātānilāmayān|
|21|
View original
|
दशमूलं बलां कालां सुषवीं द्वौ पुनर्नवौ||१३||
पौष्करैरण्डरास्नाश्वगन्धाभार्ग्यमृताशठीः|
पचेद्गन्धपलाशं च द्रोणेऽपां द्विपलोन्मितम्||१४||
यवैः कोलैः कुलत्थैश्च माषैश्च प्रास्थिकैः सह|
क्वाथेऽस्मिन्दधिपात्रे च घृतप्रस्थं विपाचयेत्||१५||
स्वरसैर्दाडिमाम्रातमातुलुङ्गोद्भवैर्युतम्|
तथा तुषाम्बुधान्याम्लशुक्तैः श्लक्ष्णैश्च कल्कितैः||१६||
भार्गीतुम्बुरुषड्ग्रन्थाग्रन्थिरास्नाग्निधान्यकैः|
यवानकयवान्यम्लवेतसासितजीरकैः||१७||
अजाजीहिङ्गुहपुषाकारवीवृषकोषकैः|
निकुम्भकुम्भमूर्वेभपिप्पलीवेल्लदाडिमैः||१८||
श्वदंष्ट्रात्रपुसैर्वारुबीजहिंस्राश्मभेदकैः|
मिसिद्विक्षारसुरससारिवानीलिनीफलैः||१९||
त्रिकटुत्रिपटूपेतैर्दाधिकं तह्यपोहति|
रोगानाशुतरान् पूर्वान् कष्टानपि च शीलितम्||२०||
अपस्मारगदोन्मादमूत्राघातानिलामयान्|
|२१|
Adhikarana vAtagulme tryUShaNAdi ghRutam (21-22) · Śloka 22
|
tryūṣaṇatriphalādhānyacavikāvēllacitrakaiḥ||21||
kalkīkr̥tairghr̥taṁ pakvaṁ sakṣīraṁ vātagulmanut|
|22|
View original
|
त्र्यूषणत्रिफलाधान्यचविकावेल्लचित्रकैः||२१||
कल्कीकृतैर्घृतं पक्वं सक्षीरं वातगुल्मनुत्|
|२२|
Adhikarana vAtagulme lashunAdighRutam (22-25) · Śloka 25
|
tulāṁ laśunakandānāṁ pr̥thakpañcapalāṁśakam||22||
pañcamūlaṁ mahaccāmbubhārārdhē tadvipācayēt|
pādaśēṣaṁ tadardhēna dāḍimasvarasaṁ surām||23||
dhānyāmlaṁ dadhi cādāya piṣṭāṁścārdhapalāṁśakān|
tryūṣaṇatriphalāhiṅguyavānīcavyadīpyakān||24||
sāmlavētasasindhūtthadēvadārūn pacēddhr̥tāt|
taiḥ prasthaṁ tatparaṁ sarvavātagulmavikārajit||25||
View original
|
तुलां लशुनकन्दानां पृथक्पञ्चपलांशकम्||२२||
पञ्चमूलं महच्चाम्बुभारार्धे तद्विपाचयेत्|
पादशेषं तदर्धेन दाडिमस्वरसं सुराम्||२३||
धान्याम्लं दधि चादाय पिष्टांश्चार्धपलांशकान्|
त्र्यूषणत्रिफलाहिङ्गुयवानीचव्यदीप्यकान्||२४||
साम्लवेतससिन्धूत्थदेवदारून् पचेद्धृतात्|
तैः प्रस्थं तत्परं सर्ववातगुल्मविकारजित्||२५||
Adhikarana vAtagulme ShaTpalaM ghRutamapi (26-27) · Śloka 27
ṣaṭpalaṁ vā pibēt sarpiryaduktaṁ rājayakṣmaṇi|
prasannayā vā kṣīrārthaḥ surayā dāḍimēna vā||26||
ghr̥tē mārutagulmaghnaḥ kāryō dadhnaḥ sarēṇa vā|
|27|
View original
षट्पलं वा पिबेत् सर्पिर्यदुक्तं राजयक्ष्मणि|
प्रसन्नया वा क्षीरार्थः सुरया दाडिमेन वा||२६||
घृते मारुतगुल्मघ्नः कार्यो दध्नः सरेण वा|
|२७|
Adhikarana vAtagulme vRuddhaM kaPamullikhet (27-28) · Śloka 28
|
vātagulmē kaphō vr̥ddhō hatvā'gnimaruciṁ yadi||27||
hr̥llāsaṁ gauravaṁ tandrāṁ janayēdullikhēttu tam|
|28|
View original
|
वातगुल्मे कफो वृद्धो हत्वाऽग्निमरुचिं यदि||२७||
हृल्लासं गौरवं तन्द्रां जनयेदुल्लिख़ेत्तु तम्|
|२८|
Adhikarana vAtagulme shUlAdiShu kvAthacUrNa vaTakAH (28-29) · Śloka 29
|
śūlānāhavibandhēṣu jñātvā sasnēhamāśayam||28||
niryūhacūrṇavaṭakāḥ prayōjyā ghr̥tabhēṣajaiḥ|
|29|
View original
|
शूलानाहविबन्धेषु ज्ञात्वा सस्नेहमाशयम्||२८||
निर्यूहचूर्णवटकाः प्रयोज्या घृतभेषजैः|
|२९|
Adhikarana vAtagulme shUlA cUrNAnAmanupAnam (29-30) · Śloka 30
|
kōladāḍimagharmāmbutakramadyāmlakāñjikaiḥ||29||
maṇḍēna vā pibētprātaścūrṇānyannasya vā puraḥ|
|30|
View original
|
कोलदाडिमघर्माम्बुतक्रमद्याम्लकाञ्जिकैः||२९||
मण्डेन वा पिबेत्प्रातश्चूर्णान्यन्नस्य वा पुरः|
|३०|
Adhikarana vAtagulme kaPayukte vaTakAH (30-31) · Śloka 31
|
cūrṇāni mātuluṅgasya bhāvitānyasakr̥drasē||30||
kurvīta kārmukatarān vaṭakān kaphavātayaḥ|
|31|
View original
|
चूर्णानि मातुलुङ्गस्य भावितान्यसकृद्रसे||३०||
कुर्वीत कार्मुकतरान् वटकान् कफवातयः|
|३१|
Adhikarana vAtagulme hiDgvAdi cUrNaM hRucCUlakRucCragulmAdiharam (31-33) · Śloka 33
hiṅguvacāvijayāpaśugandhā- dāḍimadīpyakadhānyakapāṭhāḥ|
puṣkaramūlaśaṭhīhapuṣāgni- kṣārayugatripaṭutrikaṭūni||31||
sājājicavyaṁ sahatittiḍīkaṁ savētasāmlaṁ vinihanti cūrṇam|
hr̥tpārśvabastitrikayōnipāyu- śūlāni vāyvāmakaphōdbhavāni||32||
kr̥cchrān gulmān vātaviṇmūtrasaṅgaṁ kaṇṭhē bandhaṁ hr̥dgrahaṁ pāṇḍurōgam|
annāśraddhāplīhadurnāmahidhmā- vardhmādhmānaśvāsakāsāgnisādān||33||
View original
हिङ्गुवचाविजयापशुगन्धा- दाडिमदीप्यकधान्यकपाठाः|
पुष्करमूलशठीहपुषाग्नि- क्षारयुगत्रिपटुत्रिकटूनि||३१||
साजाजिचव्यं सहतित्तिडीकं सवेतसाम्लं विनिहन्ति चूर्णम्|
हृत्पार्श्वबस्तित्रिकयोनिपायु- शूलानि वाय्वामकफोद्भवानि||३२||
कृच्छ्रान् गुल्मान् वातविण्मूत्रसङ्गं कण्ठे बन्धं हृद्ग्रहं पाण्डुरोगम्|
अन्नाश्रद्धाप्लीहदुर्नामहिध्मा- वर्ध्माध्मानश्वासकासाग्निसादान्||३३||
Adhikarana vAtagulme vaishvAnaraScUrNaH (34) · Śloka 34
lavaṇayavānīdīpyaka- kaṇanāgaramuttarōttaraṁ vr̥ddham|
sarvasamāṁśaharītakī- cūrṇaṁ vaiśvānaraḥ sākṣāt||34||
View original
लवणयवानीदीप्यक- कणनागरमुत्तरोत्तरं वृद्धम्|
सर्वसमांशहरीतकी- चूर्णं वैश्वानरः साक्षात्||३४||
Adhikarana vAtagulme trikaTukAdi cUrNam (35) · Śloka 35
trikaṭukamajamōdā saindhavaṁ jīrakē dvē samadharaṇadhr̥tānāmaṣṭamō hiṅgubhāgaḥ|
prathamakavalabhōjyaḥ sarpiṣā saṁprayuktō janayati jaṭharāgniṁ vātagulmaṁ nihanti||35||
View original
त्रिकटुकमजमोदा सैन्धवं जीरके द्वे समधरणधृतानामष्टमो हिङ्गुभागः|
प्रथमकवलभोज्यः सर्पिषा संप्रयुक्तो जनयति जठराग्निं वातगुल्मं निहन्ति||३५||
Adhikarana vAtagulme shArdUlaScUrNaH (36) · Śloka 36
hiṅgūgrābiḍaśuṇṭhyajājivijayāvāṭyābhidhānāmayai- ścūrṇaḥ kumbhanikumbhamūlasahitairbhāgōttaraṁ vardhitaiḥ|
pītaḥ kōṣṇajalēna kōṣṭhajarujō gulmōdarādīnayaṁ śārdūlaḥ prasabhaṁ pramathya harati vyādhīn mr̥gaughāniva||36||
View original
हिङ्गूग्राबिडशुण्ठ्यजाजिविजयावाट्याभिधानामयै- श्चूर्णः कुम्भनिकुम्भमूलसहितैर्भागोत्तरं वर्धितैः|
पीतः कोष्णजलेन कोष्ठजरुजो गुल्मोदरादीनयं शार्दूलः प्रसभं प्रमथ्य हरति व्याधीन् मृगौघानिव||३६||
Adhikarana vAtagulme sindhUtthAdicUrNam (37) · Śloka 37
sindhūtthapathyākaṇadīpyakānāṁ cūrṇāni tōyaiḥ pibatāṁ kavōṣṇaiḥ|
prayāti nāśaṁ kaphavātajanmā nārācanirbhinna ivāmayaughaḥ||37||
View original
सिन्धूत्थपथ्याकणदीप्यकानां चूर्णानि तोयैः पिबतां कवोष्णैः|
प्रयाति नाशं कफवातजन्मा नाराचनिर्भिन्न इवामयौघः||३७||
Adhikarana vAtagulme pUtIkAdiBasma (38) · Śloka 38
pūtikapatragajacirbhaṭacavyavahni- vyōṣaṁ ca saṁstaracitaṁ lavaṇōpadhānam|
dagdhvā vicūrṇya dadhimastuyutaṁ prayōjyaṁ gulmōdaraśvayathupāṇḍugudōdbhavēṣu||38||
View original
पूतिकपत्रगजचिर्भटचव्यवह्नि- व्योषं च संस्तरचितं लवणोपधानम्|
दग्ध्वा विचूर्ण्य दधिमस्तुयुतं प्रयोज्यं गुल्मोदरश्वयथुपाण्डुगुदोद्भवेषु||३८||
Adhikarana vAtagulme hi~ggvAdi (39-40) · Śloka 40
|
hiṅgutriguṇaṁ saindhavamasmāttriguṇaṁ ca tailamairaṇḍam||39||
tattriguṇarasōnarasaṁ gulmōdaravardhmaśūlaghnam|
|40|
View original
|
हिङ्गुत्रिगुणं सैन्धवमस्मात्त्रिगुणं च तैलमैरण्डम्||३९||
तत्त्रिगुणरसोनरसं गुल्मोदरवर्ध्मशूलघ्नम्|
|४०|
Adhikarana vAtagulme mAtulu~ggarasAdi (40-41) · Śloka 41
|
mātuluṅgarasō hiṅgu dāḍimaṁ biḍasaindhavam||40||
surāmaṇḍēna pātavyaṁ vātagulmarujāpaham|
|41|
View original
|
मातुलुङ्गरसो हिङ्गु दाडिमं बिडसैन्धवम्||४०||
सुरामण्डेन पातव्यं वातगुल्मरुजापहम्|
|४१|
Adhikarana vAtagulme shuNThyAdicUrNam (41-42) · Śloka 42
|
śuṇṭhyāḥ karṣaṁ guḍasya dvau dhautātkr̥ṣṇatilātpalam||41||
khādannēkatra sañcūrṇya kōṣṇakṣīrānupō jayēt|
vātahr̥drōgagulmārśōyōniśūlaśakr̥dgrahān||42||
View original
|
शुण्ठ्याः कर्षं गुडस्य द्वौ धौतात्कृष्णतिलात्पलम्||४१||
ख़ादन्नेकत्र सञ्चूर्ण्य कोष्णक्षीरानुपो जयेत्|
वातहृद्रोगगुल्मार्शोयोनिशूलशकृद्ग्रहान्||४२||
Adhikarana vAtagulme sakaPe eraNDatailaM prasannayA,vAtagulme sapite eraNDatailaM payasA (43) · Śloka 43
pibēdēraṇḍatailaṁ tu vātagulmī prasannayā|
ślēṣmaṇyanubalē vāyau, pittē tu payasā saha||43||
View original
पिबेदेरण्डतैलं तु वातगुल्मी प्रसन्नया|
श्लेष्मण्यनुबले वायौ, पित्ते तु पयसा सह||४३||
Adhikarana vAtagulme sasantApe sasneho virekaH vAtagulme sasantApe raktamokShaH (44-45) · Śloka 45
vivr̥ddhaṁ yadi vā pittaṁ santāpaṁ vātagulminaḥ|
kuryādvirēcanīyō'sau sasnēhairānulōmikaiḥ||44||
tāpānuvr̥ttāvēvaṁ ca raktaṁ tasyāvasēcayēt|
|45|
View original
विवृद्धं यदि वा पित्तं सन्तापं वातगुल्मिनः|
कुर्याद्विरेचनीयोऽसौ सस्नेहैरानुलोमिकैः||४४||
तापानुवृत्तावेवं च रक्तं तस्यावसेचयेत्|
|४५|
Adhikarana vAtagulme lashunakShIraM udAvartAdiharam (45-47) · Śloka 47
|
sādhayēcchuddhaśuṣkasya laśunasya catuṣpalam||45||
kṣīrōdakē'ṣṭaguṇitē kṣīraśēṣaṁ ca pācayēt|
vātagulmamudāvartaṁ gr̥dhrasīṁ viṣamajvaram||46||
hr̥drōgaṁ vidradhiṁ śōṣaṁ sādhayatyāśu tatpayaḥ|
|47|
View original
|
साधयेच्छुद्धशुष्कस्य लशुनस्य चतुष्पलम्||४५||
क्षीरोदकेऽष्टगुणिते क्षीरशेषं च पाचयेत्|
वातगुल्ममुदावर्तं गृध्रसीं विषमज्वरम्||४६||
हृद्रोगं विद्रधिं शोषं साधयत्याशु तत्पयः|
|४७|
Adhikarana vAtagulme tailAdimishraNam (47-48) · Śloka 48
|
tailaṁ prasannā gōmūtramāranālaṁ yavāgrajaḥ||47||
gulmaṁ jaṭharamānāhaṁ pītamēkatra sādhayēt|
|48|
View original
|
तैलं प्रसन्ना गोमूत्रमारनालं यवाग्रजः||४७||
गुल्मं जठरमानाहं पीतमेकत्र साधयेत्|
|४८|
Adhikarana vAtagulme citrakAdikvAthaH (48-49) · Śloka 49
|
citrakagranthikairaṇḍaśuṇṭhīkvāthaḥ paraṁ hitaḥ||48||
śūlānāhavibandhēśu sahiṅgubiḍasaindhavaḥ|
|49|
View original
|
चित्रकग्रन्थिकैरण्डशुण्ठीक्वाथः परं हितः||४८||
शूलानाहविबन्धेशु सहिङ्गुबिडसैन्धवः|
|४९|
Adhikarana vAtagulme puShkarAdikvAthaH (49-50) · Śloka 50
|
puṣkarairaṇḍayōrmūlaṁ yavadhanvayavāsakam||49||
jalēna kvathitaṁ pītaṁ kōṣṭhadāharujāpaham|
|50|
View original
|
पुष्करैरण्डयोर्मूलं यवधन्वयवासकम्||४९||
जलेन क्वथितं पीतं कोष्ठदाहरुजापहम्|
|५०|
Adhikarana vAtagulme vATyAdikvAthaH (50-51) · Śloka 51
|
vāṭyāhvairaṇḍadarbhāṇāṁ mūlaṁ dāru mahauṣadham||50||
pītaṁ niḥkvāthya tōyēna kōṣṭhapr̥ṣṭhāṁsaśūlajit|
|51|
View original
|
वाट्याह्वैरण्डदर्भाणां मूलं दारु महौषधम्||५०||
पीतं निःक्वाथ्य तोयेन कोष्ठपृष्ठांसशूलजित्|
|५१|
Adhikarana vAtagulme shilAjatu payasA (51-52) · Śloka 52
|
śilājaṁ payasā'nalpapañcamūlaśṟutēna vā||51||
vātagulmī pibēt|
|52|
View original
|
शिलाजं पयसाऽनल्पपञ्चमूलश्रृतेन वा||५१||
वातगुल्मी पिबेत्|
|५२|
Adhikarana vAtagulme udAvarte vATyaBojanam (52) · Śloka 52
vāṭyamudāvartē tu bhōjayēt|
snigdhaṁ paippalikairyūṣairmūlakānāṁ rasēna vā||52||
View original
वाट्यमुदावर्ते तु भोजयेत्|
स्निग्धं पैप्पलिकैर्यूषैर्मूलकानां रसेन वा||५२||
Adhikarana vAtagulme baddhaviNmArUte yavAnnaM kulmAshA vA (53) · Śloka 53
baddhaviṇmārutō'śrnīyātkṣīrēṇōṣṇēna yāvakam|
kulmāṣān vā bahusnēhān bhakṣayēllavaṇōttarān||53||
View original
बद्धविण्मारुतोऽश्र्नीयात्क्षीरेणोष्णेन यावकम्|
कुल्माषान् वा बहुस्नेहान् भक्षयेल्लवणोत्तरान्||५३||
Adhikarana vAtagulme samale nIlinyAdi ghRutam (54) · Śloka 54
nīlinītrivr̥tādantīpathyākampillakaiḥ saha|
samalāya ghr̥taṁ dēyaṁ sabiḍakṣāranāgaram||54||
View original
नीलिनीत्रिवृतादन्तीपथ्याकम्पिल्लकैः सह|
समलाय घृतं देयं सबिडक्षारनागरम्||५४||
Adhikarana vAtagulme kukkuTAdimAMsam (55-58) · Śloka 58
nīlinīṁ triphalāṁ rāsnāṁ balāṁ kaṭukarōhiṇīm|
pacēdviḍaṅgaṁ vyāghrīṁ ca pālikāni jalāḍhakē||55||
rasē'ṣṭabhāgaśēṣē tu ghr̥taprasthaṁ vipācayēt|
dadhnaḥ prasthēna saṁyōjya sudhākṣīrapalēna ca||56||
tatō ghr̥tapalaṁ dadyādyavāgūmaṇḍamiśritam|
jīrṇē samyagviriktaṁ ca bhōjayēdrasabhōjanam||57||
gulmakuṣṭhōdaravyaṅgaśōphapāṇḍvāmayajvarān|
śvitraṁ plīhānamunmādaṁ hantyētannīlinīghr̥tam||58||
View original
नीलिनीं त्रिफलां रास्नां बलां कटुकरोहिणीम्|
पचेद्विडङ्गं व्याघ्रीं च पालिकानि जलाढके||५५||
रसेऽष्टभागशेषे तु घृतप्रस्थं विपाचयेत्|
दध्नः प्रस्थेन संयोज्य सुधाक्षीरपलेन च||५६||
ततो घृतपलं दद्याद्यवागूमण्डमिश्रितम्|
जीर्णे सम्यग्विरिक्तं च भोजयेद्रसभोजनम्||५७||
गुल्मकुष्ठोदरव्यङ्गशोफपाण्ड्वामयज्वरान्|
श्वित्रं प्लीहानमुन्मादं हन्त्येतन्नीलिनीघृतम्||५८||
Adhikarana vAtagulme shAlyannaM madirA ghRutam (59) · Śloka 59
kukkuṭāśca mayūrāśca tittirikrauñcavartakāḥ|
śālayō madirā sarpirvātagulmacikitsitam||59||
View original
कुक्कुटाश्च मयूराश्च तित्तिरिक्रौञ्चवर्तकाः|
शालयो मदिरा सर्पिर्वातगुल्मचिकित्सितम्||५९||
Adhikarana vAtagulme annapAnaM ca (60) · Śloka 60
mitamuṣṇaṁ dravaṁ snigdhaṁ bhōjanaṁ vātagulminām|
samaṇḍā vāruṇī pānaṁ taptaṁ vā dhānyakairjalam||60||
View original
मितमुष्णं द्रवं स्निग्धं भोजनं वातगुल्मिनाम्|
समण्डा वारुणी पानं तप्तं वा धान्यकैर्जलम्||६०||
Adhikarana pittagulme snigdhoShNaje virekaH (61) · Śloka 61
snigdhōṣṇēnōditē gulmē paittikē sraṁsanaṁ hitam|
|61|
View original
स्निग्धोष्णेनोदिते गुल्मे पैत्तिके स्रंसनं हितम्|
|६१|
Adhikarana pittagulme drAkShAdivirecanam (61-62) · Śloka 62
drākṣābhayāguḍarasaṁ kampillaṁ vā madhudrutam||61||
kalpōtkaṁ raktapittōktaṁ|
|62|
View original
द्राक्षाभयागुडरसं कम्पिल्लं वा मधुद्रुतम्||६१||
कल्पोत्कं रक्तपित्तोक्तं|
|६२|
Adhikarana pittagulme rUkShoShNaje saMshamanam,pittarUkSho tiktAdighRutam pittarUkSho tRuNapa~jcamUlAdi kShIram (62-63) · Śloka 63
gulmē rūkṣōṣṇajē punaḥ|
paraṁ saṁśamanaṁ sarpistiktaṁ vāsāghr̥taṁ śṟutam||62||
tr̥ṇākhyapañcākvāthē jīvanīyagaṇēna vā|
śṟutaṁ tēnaiva vā kṣīraṁ nyagrōdhādigaṇēna vā||63||
View original
गुल्मे रूक्षोष्णजे पुनः|
परं संशमनं सर्पिस्तिक्तं वासाघृतं श्रृतम्||६२||
तृणाख्यपञ्चाक्वाथे जीवनीयगणेन वा|
श्रृतं तेनैव वा क्षीरं न्यग्रोधादिगणेन वा||६३||
Adhikarana pittagulme rUkShoShNaje Atyayike virek (64) · Śloka 64
tatrāpi sraṁsanaṁ yuñjyācchīghramātyayikē bhiṣak|
|64|
View original
तत्रापि स्रंसनं युञ्ज्याच्छीघ्रमात्ययिके भिषक्|
|६४|
Adhikarana pittagulme rUkShoShNaje Atyayike virekadravyaghRutaM kShIraM vAhNaje (64) · Śloka 64
|
vairēcanikasiddhēna sarpiṣā payasā'pi vā||64||
View original
|
वैरेचनिकसिद्धेन सर्पिषा पयसाऽपि वा||६४||
Adhikarana pittagulme AmalakAdighRutam (65-66) · Śloka 66
rasēnāmalakēkṣūṇāṁ ghr̥taprasthaṁ vipācayēt|
pathyāpādaṁ pibētsarpistatsiddhaṁ pittagulmanut||65||
pibēdvā tailvakaṁ sarpiryaccōktaṁ pittavidradhau|
|66|
View original
रसेनामलकेक्षूणां घृतप्रस्थं विपाचयेत्|
पथ्यापादं पिबेत्सर्पिस्तत्सिद्धं पित्तगुल्मनुत्||६५||
पिबेद्वा तैल्वकं सर्पिर्यच्चोक्तं पित्तविद्रधौ|
|६६|
Adhikarana pittagulme drAkShAdikalkaH (66-67) · Śloka 67
|
drākṣāṁ payasyāṁ madhukaṁ candanaṁ padmakaṁ madhu||66||
pibēttaṇḍulatōyēna pittagulmōpaśāntayē|
|67|
View original
|
द्राक्षां पयस्यां मधुकं चन्दनं पद्मकं मधु||६६||
पिबेत्तण्डुलतोयेन पित्तगुल्मोपशान्तये|
|६७|
Adhikarana pittagulme trAyamANAkvAthaH (67-69) · Śloka 69
|
dvipalaṁ trāyamāṇāyā jaladviprasthasādhitam||67||
aṣṭabhāgasthitaṁ pūtaṁ kōṣṇaṁ kṣīrasamaṁ pibēt|
pibēdupari tasyōṣṇaṁ kṣīramēva yathābalam||68||
tēna nirhr̥tadōṣasya gulmaḥ śāmyati paittikaḥ|
|69|
View original
|
द्विपलं त्रायमाणाया जलद्विप्रस्थसाधितम्||६७||
अष्टभागस्थितं पूतं कोष्णं क्षीरसमं पिबेत्|
पिबेदुपरि तस्योष्णं क्षीरमेव यथाबलम्||६८||
तेन निर्हृतदोषस्य गुल्मः शाम्यति पैत्तिकः|
|६९|
Adhikarana pittagulme dAhe shItairghRutAdibhirabhya~ggalepasparshAdiShu raktaharaNamulme (69-70) · Śloka 70
|
dāhē'bhyaṅgō ghr̥taiḥ śītaiḥ sājyairlēpō himauṣadhaiḥ||69||
sparśaḥ sarōruhāṁ patraiḥ pātraiśca pracalajjalaiḥ|
|70|
View original
|
दाहेऽभ्यङ्गो घृतैः शीतैः साज्यैर्लेपो हिमौषधैः||६९||
स्पर्शः सरोरुहां पत्रैः पात्रैश्च प्रचलज्जलैः|
|७०|
Adhikarana pittagulme raktasruteH phalamulme (70-72) · Śloka 72
|
vidāhapūrvarūpēṣu śūlē vahnēśca mārdavē||70||
bahuśō'paharēdraktaṁ pittagulmē viśēṣataḥ|
chinnamūlā vidahyantē na gulmā yānti ca kṣayam||71||
raktaṁ hi vyamlatāṁ yāti, tacca nāsti na cāsti ruk|
|72|
View original
|
विदाहपूर्वरूपेषु शूले वह्नेश्च मार्दवे||७०||
बहुशोऽपहरेद्रक्तं पित्तगुल्मे विशेषतः|
छिन्नमूला विदह्यन्ते न गुल्मा यान्ति च क्षयम्||७१||
रक्तं हि व्यम्लतां याति, तच्च नास्ति न चास्ति रुक्|
|७२|
Adhikarana pittagulme mlAnatve jA~ggalarasaH pitta sasheShArtau sarpiH (72-73) · Śloka 73
|
hr̥tadōṣaṁ parimlānaṁ jāṅgalaistarpitaṁ rasaiḥ||72||
samāśvastaṁ saśōṣārtiṁ sarpirabhyāsayētpunaḥ|
|73|
View original
|
हृतदोषं परिम्लानं जाङ्गलैस्तर्पितं रसैः||७२||
समाश्वस्तं सशोषार्तिं सर्पिरभ्यासयेत्पुनः|
|७३|
Adhikarana pittagulme pAkonmukhe pittavidradhivat kriyA (73-74) · Śloka 74
|
raktapittātivr̥ddhatvātkriyāmanupalabhya vā||73||
gulmē pākōnmukhē sarvā pittavidradhivatkriyā|
|74|
View original
|
रक्तपित्तातिवृद्धत्वात्क्रियामनुपलभ्य वा||७३||
गुल्मे पाकोन्मुखे सर्वा पित्तविद्रधिवत्क्रिया|
|७४|
Adhikarana pittagulme annaM pAnaM ca (74-75) · Śloka 75
|
śālirgavyājapayasī paṭōlī jāṅgalaṁ ghr̥tam||74||
dhātrī parūṣakaṁ drākṣā kharjūraṁ dāḍimaṁ sitā|
bhōjyaṁ, pānē'mbu balayā br̥hatyādyaiśca sādhitam||75||
View original
|
शालिर्गव्याजपयसी पटोली जाङ्गलं घृतम्||७४||
धात्री परूषकं द्राक्षा खर्जूरं दाडिमं सिता|
भोज्यं, पानेऽम्बु बलया बृहत्याद्यैश्च साधितम्||७५||
Adhikarana shleShmagulme pUrvaM vamanam shleShmAvamye upavAsaH shleShma tiktAdisaMsargyA hi~ggvAdiBiSca vanhisandhukShaNam (76-77) · Śloka 77
ślēṣmajē vāmayētpūrvamavamyamupavāsayēt|
tiktōṣṇakaṭusaṁsargyā vahniṁ sandhukṣayēttataḥ||76||
hiṅgvādibhiśca dviguṇakṣārahiṅgvamlavētasaiḥ|
|77|
View original
श्लेष्मजे वामयेत्पूर्वमवम्यमुपवासयेत्|
तिक्तोष्णकटुसंसर्ग्या वह्निं सन्धुक्षयेत्ततः||७६||
हिङ्ग्वादिभिश्च द्विगुणक्षारहिङ्ग्वम्लवेतसैः|
|७७|
Adhikarana shleShmagulme nigUDhatvAdiyute svedanaM ghRutapAnaM ca (77-78) · Śloka 78
|
nigūḍhaṁ yadi vōnnaddhaṁ stimitaṁ kaṭhinaṁ sthiram||77||
ānāhādiyutaṁ gulmaṁ saṁsvēdya vinayēdanu|
ghr̥taṁ sakṣārakaṭukaṁ pātavyaṁ kaphagulminām||78||
View original
|
निगूढं यदि वोन्नद्धं स्तिमितं कठिनं स्थिरम्||७७||
आनाहादियुतं गुल्मं संस्वेद्य विनयेदनु|
घृतं सक्षारकटुकं पातव्यं कफगुल्मिनाम्||७८||
Adhikarana shleShmagulme dashamUlaghRutam (79) · Śloka 79
savyōṣakṣāralavaṇaṁ sahiṅgubiḍadāḍimam|
kaphagulmaṁ jayatyāśu daśamūlaśghr̥taṁ r̥tam||79||
View original
सव्योषक्षारलवणं सहिङ्गुबिडदाडिमम्|
कफगुल्मं जयत्याशु दशमूलश्घृतं ऋतम्||७९||
Adhikarana shleShmagulme bhallAtakaghRutam (80-83) · Śloka 83
bhallātakānāṁ dvipalaṁ pañcamūlaṁ palōnmitam|
alpaṁ tōyāḍhakē sādhyaṁ pādaśēṣēṇa tēna ca||80||
tulyaṁ ghr̥taṁ tulyapayō vipacēdakṣasammitaiḥ|
viḍaṅgahiṅgusindhūtthayāvaśūkaśaṭhībiḍaiḥ||81||
sadvīpirāsnāyaṣṭyāhvaṣaḍgranthākaṇanāgaraiḥ|
ētadbhallātakaghr̥taṁ kaphagulmaharaṁ param||82||
plīhapāṇḍvāmayaśvāsagrahaṇīrōgakāsajit|
|83|
View original
भल्लातकानां द्विपलं पञ्चमूलं पलोन्मितम्|
अल्पं तोयाढके साध्यं पादशेषेण तेन च||८०||
तुल्यं घृतं तुल्यपयो विपचेदक्षसम्मितैः|
विडङ्गहिङ्गुसिन्धूत्थयावशूकशठीबिडैः||८१||
सद्वीपिरास्नायष्ट्याह्वषड्ग्रन्थाकणनागरैः|
एतद्भल्लातकघृतं कफगुल्महरं परम्||८२||
प्लीहपाण्ड्वामयश्वासग्रहणीरोगकासजित्|
|८३|
Adhikarana shleShmagulme sarvadehe ca svedaH (83) · Śloka 83
|
tatō'sya gulmē dēhē ca samastē svēdamācarēt||83||
View original
|
ततोऽस्य गुल्मे देहे च समस्ते स्वेदमाचरेत्||८३||
Adhikarana shleShmagulme snehasvedaphalam (84) · Śloka 84
sarvatra gulmē prathamaṁ snēhasvēdōpapāditē|
yā kriyā kriyatē yāti sā siddhiṁ na virūkṣitē||84||
View original
सर्वत्र गुल्मे प्रथमं स्नेहस्वेदोपपादिते|
या क्रिया क्रियते याति सा सिद्धिं न विरूक्षिते||८४||
Adhikarana shleShmagulme ghaTikAyojanam shleShma tato gulmavidAraNam shleShma tataH prapIDanaM mraMkShaNaM ca (85-87) · Śloka 87
snigdhasvinnaśarīrasya gulmē śaithilyamāgatē|
yathōktāṁ ghaṭikāṁ nyasyēdgr̥hītē'panayēcca tām||85||
vastrāntaraṁ tataḥ kr̥tvā chindyādgulmaṁ pramāṇavit|
vimārgājapadādarśairyathālābhaṁ prapīḍayēt||86||
pramr̥jyādgulmamēvaikaṁ na tvantrahr̥dayaṁ spr̥śēt|
|87|
View original
स्निग्धस्विन्नशरीरस्य गुल्मे शैथिल्यमागते|
यथोक्तां घटिकां न्यस्येद्गृहीतेऽपनयेच्च ताम्||८५||
वस्त्रान्तरं ततः कृत्वा छिन्द्याद्गुल्मं प्रमाणवित्|
विमार्गाजपदादर्शैर्यथालाभं प्रपीडयेत्||८६||
प्रमृज्याद्गुल्ममेवैकं न त्वन्त्रहृदयं स्पृशेत्|
|८७|
Adhikarana shleShmagulme tato lepaH svedashca (87-88) · Śloka 88
|
tilairaṇḍātasībījasarṣapaiḥ parilipya ca||87||
ślēṣmagulmamayaspātraiḥ sukhōṣṇaiḥ svēdayēttataḥ|
|88|
View original
|
तिलैरण्डातसीबीजसर्षपैः परिलिप्य च||८७||
श्लेष्मगुल्ममयस्पात्रैः सुख़ोष्णैः स्वेदयेत्ततः|
|८८|
Adhikarana shleShmagulme evaM sthAnAccalite virecanairbastibhishca shodhanam (88-89) · Śloka 89
|
ēvaṁ ca visr̥taṁ sthānāt kaphagulmaṁ virēcanaiḥ||88||
sasnēhairbastibhiścainaṁ śōdhayēddāśamūlikaiḥ|
|89|
View original
|
एवं च विसृतं स्थानात् कफगुल्मं विरेचनैः||८८||
सस्नेहैर्बस्तिभिश्चैनं शोधयेद्दाशमूलिकैः|
|८९|
Adhikarana shleShmagulme miSrakaH sneha sraMsanaH (89-91) · Śloka 91
|
pippalyāmalakadrākṣāśyāmādyaiḥ pālikaiḥ pacēt||89||
ēraṇḍatailahaviṣōḥ prasthau payasi ṣaḍguṇē|
siddhō'yaṁ miśrakaḥ snēhō gulmināṁ sraṁsanaṁ hitam||90||
vr̥ddhividradhiśūlēṣu vātavyādhiṣu cāmr̥tam|
|91|
View original
|
पिप्पल्यामलकद्राक्षाश्यामाद्यैः पालिकैः पचेत्||८९||
एरण्डतैलहविषोः प्रस्थौ पयसि षड्गुणे|
सिद्धोऽयं मिश्रकः स्नेहो गुल्मिनां स्रंसनं हितम्||९०||
वृद्धिविद्रधिशूलेषु वातव्याधिषु चामृतम्|
|९१|
Adhikarana shleShmagulme nIlinIghRutaM straMsanam shleShma sukumAraM ghRutaM straMsanam (91-92) · Śloka 92
|
pibēdvā nīlinīsarpirmātrayā dvipalīnayā||91||
tathaiva sukumārākhyaṁ ghr̥tānyaudarikāṇi vā|
|92|
View original
|
पिबेद्वा नीलिनीसर्पिर्मात्रया द्विपलीनया||९१||
तथैव सुकुमाराख्यं घृतान्यौदरिकाणि वा|
|९२|
Adhikarana shleShmagulme udaroktaghRutAni sraMsanam shleShma dantIharItakyaH straMsanam (92-97) · Śloka 97
|
drōṇē'mbhasaḥ pacēddantyāḥ palānāṁ pañcaviṁśatim||92||
citrakasya tathā pathyāstāvatīstadrasē srutē|
dviprasthē sādhayētpūtē kṣipēddantīsamaṁ guḍam||93||
tailātpalāni catvāri trivr̥tāyāśca carṇataḥ|
kaṇākarṣau tathā śuṇṭhyāḥ siddhē lēhē tu śītalē||94||
madhu tailasamaṁ dadyāccaturjātāccaturthikām|
atō harītakīmēkāṁ sāvalēhapalāmadan||95||
sukhaṁ viricyatē snigdhō dōṣaprasthamanāmayaḥ|
gulmahr̥drōgadurnāmaśōphānāhagarōdarān||96||
kuṣṭhōtklēśāruciplīhagrahaṇīviṣamajvarān|
ghnanti dantīharītakyaḥ pāṇḍutāṁ ca sakāmalām||97||
View original
|
द्रोणेऽम्भसः पचेद्दन्त्याः पलानां पञ्चविंशतिम्||९२||
चित्रकस्य तथा पथ्यास्तावतीस्तद्रसे स्रुते|
द्विप्रस्थे साधयेत्पूते क्षिपेद्दन्तीसमं गुडम्||९३||
तैलात्पलानि चत्वारि त्रिवृतायाश्च चर्णतः|
कणाकर्षौ तथा शुण्ठ्याः सिद्धे लेहे तु शीतले||९४||
मधु तैलसमं दद्याच्चतुर्जाताच्चतुर्थिकाम्|
अतो हरीतकीमेकां सावलेहपलामदन्||९५||
सुखं विरिच्यते स्निग्धो दोषप्रस्थमनामयः|
गुल्महृद्रोगदुर्नामशोफानाहगरोदरान्||९६||
कुष्ठोत्क्लेशारुचिप्लीहग्रहणीविषमज्वरान्|
घ्नन्ति दन्तीहरीतक्यः पाण्डुतां च सकामलाम्||९७||
Adhikarana shleShmagulme trivRutAcUrNam straMsanam (98) · Śloka 98
sudhākṣīradravaṁ cūrṇaṁ trivr̥tāyāḥ subhāvitam|
kārṣikaṁ madhusarpirbhyāṁ līḍhvā sādhu viricyatē||98||
View original
सुधाक्षीरद्रवं चूर्णं त्रिवृतायाः सुभावितम्|
कार्षिकं मधुसर्पिर्भ्यां लीढ्वा साधु विरिच्यते||९८||
Adhikarana shleShmagulme kuShThAdicUrNam sraMsanam (99) · Śloka 99
kuṣṭhaśyāmātrivr̥ddantīvijayākṣāraguggulūn|
gōmūtrēṇa pibēdakaṁ tēna guggulumēva vā||99||
View original
कुष्ठश्यामात्रिवृद्दन्तीविजयाक्षारगुग्गुलून्|
गोमूत्रेण पिबेदकं तेन गुग्गुलुमेव वा||९९||
Adhikarana shleShmagulme gugguluH sraMsanam shleShma kalpasidhyuktA nirUhAH (100) · Śloka 100
nirūhān kalpasidhdyuktān yōjayēdgulmanāśanān|
|100|
View original
निरूहान् कल्पसिध्द्युक्तान् योजयेद्गुल्मनाशनान्|
|१००|
Adhikarana shleShmagulme kRutamUlatvAdiyute kShArAriShTAgnikarmANi (100-102) · Śloka 102
|
kr̥tamūlaṁ mahāvāstuṁ kaṭhinaṁ stimitaṁ gurum||100||
gūḍhamāṁsaṁ jayēdgulmaṁ kṣārāriṣṭāgnikarmabhiḥ|
ēkāntaraṁ dvyntaraṁ vā viśramayyātha vā tryaham||101||
śarīradōṣabalayōrvardhanakṣapaṇōdyataḥ|
|102|
View original
|
कृतमूलं महावास्तुं कठिनं स्तिमितं गुरुम्||१००||
गूढमांसं जयेद्गुल्मं क्षारारिष्टाग्निकर्मभिः|
एकान्तरं द्व्य्न्तरं वा विश्रमय्याथ वा त्र्यहम्||१०१||
शरीरदोषबलयोर्वर्धनक्षपणोद्यतः|
|१०२|
Adhikarana shleShmagulme arshoshmarIgrahaNyuktAHkShArAH (102) · Śloka 102
|
arśōśmarīgrahaṇyuktāḥ kṣārā yōjyāḥ kaphōlbaṇē||102||
View original
|
अर्शोश्मरीग्रहण्युक्ताः क्षारा योज्याः कफोल्बणे||१०२||
Adhikarana shleShmagulme kShAraH CedanaBedanapAtanakRut (103-108) · Śloka 108
dēvadārutrivr̥ddantīkaṭukāpañcakōlakam|
svarjikāyāvaśūkākhyau śrēṣṭhāpāṭhōpakuñcakam||103||
kuṣṭhaṁ sarpasugandhāṁ ca dvyakṣāṁśaṁ paṭupañcakam|
pālikaṁ cūrṇitaṁ tailavasādadhighr̥tāplutam||104||
ghatasyāntaḥ pacētpakvamagnivarṇē ghaṭē ca tam|
kṣāraṁ gr̥hītvā kṣīrājyatakramadyādibhiḥ pibēt||105||
gulmōdāvartavardhmārśōjaṭharagrahaṇīkr̥mīn|
apasmāragarōnmādayōniśukrāmayāśmarīḥ||106||
kṣārāgadō'yaṁ śamayēdviṣaṁ cākhubhujaṅgajam|
ślēṣmāṇaṁ madhuraṁ snigdhaṁ rasakṣīraghr̥tāśinaḥ||107||
chittvā bhittvā''śayāt kṣāraḥ kṣaratvātkṣārayatyadhaḥ|
|108|
View original
देवदारुत्रिवृद्दन्तीकटुकापञ्चकोलकम्|
स्वर्जिकायावशूकाख्यौ श्रेष्ठापाठोपकुञ्चकम्||१०३||
कुष्ठं सर्पसुगन्धां च द्व्यक्षांशं पटुपञ्चकम्|
पालिकं चूर्णितं तैलवसादधिघृताप्लुतम्||१०४||
घतस्यान्तः पचेत्पक्वमग्निवर्णे घटे च तम्|
क्षारं गृहीत्वा क्षीराज्यतक्रमद्यादिभिः पिबेत्||१०५||
गुल्मोदावर्तवर्ध्मार्शोजठरग्रहणीकृमीन्|
अपस्मारगरोन्मादयोनिशुक्रामयाश्मरीः||१०६||
क्षारागदोऽयं शमयेद्विषं चाखुभुजङ्गजम्|
श्लेष्माणं मधुरं स्निग्धं रसक्षीरघृताशिनः||१०७||
छित्त्वा भित्त्वाऽऽशयात् क्षारः क्षरत्वात्क्षारयत्यधः|
|१०८|
Adhikarana shleShmagulme mandAgnyAdiyute AsavAriShTayojanA (108-109) · Śloka 109
|
mandē'gnāvarucau sātmayairmadyaiḥ sasnēhamaśnatām||108||
yōjayēdāsavāriṣṭānnigadān mārgaśuddhayē|
|109|
View original
|
मन्देऽग्नावरुचौ सात्मयैर्मद्यैः सस्नेहमश्नताम्||१०८||
योजयेदासवारिष्टान्निगदान् मार्गशुद्धये|
|१०९|
Adhikarana shleShmagulme shAlyAdyannam shleShma vArUNyAdipAnam (109-112) · Śloka 112
|
śālayaḥ ṣaṣṭikā jīrṇāḥ kulatthā jāṅgalaṁ phalam||109||
ciribilvāgnitarkārīyavānīvaruṇāṅkurāḥ|
śigrustaruṇabilvāni bālaṁ śuṣkaṁ ca mūlakam||110||
bījapūrakahiṅgvamlavētasakṣāradāḍimam|
vyōṣaṁ takraṁ ghr̥taṁ tailaṁ bhaktaṁ, pānaṁ tu vāruṇī||111||
dhānyāmlaṁ mastu takraṁ ca yavānībiḍacūrṇitam|
pañcamūlaśṟutaṁ vāri jīrṇaṁ mārdvīkamēva vā||112||
View original
|
शालयः षष्टिका जीर्णाः कुलत्था जाङ्गलं फलम्||१०९||
चिरिबिल्वाग्नितर्कारीयवानीवरुणाङ्कुराः|
शिग्रुस्तरुणबिल्वानि बालं शुष्कं च मूलकम्||११०||
बीजपूरकहिङ्ग्वम्लवेतसक्षारदाडिमम्|
व्योषं तक्रं घृतं तैलं भक्तं, पानं तु वारुणी||१११||
धान्याम्लं मस्तु तक्रं च यवानीबिडचूर्णितम्|
पञ्चमूलश्रृतं वारि जीर्णं मार्द्वीकमेव वा||११२||
Adhikarana shleShmagulme surA jagalaSca (113) · Śloka 113
pippalīpippalīmūlacitrakājājisaindhavaiḥ|
surā gulmaṁ jayatyāśu jagalaśca vimiśritaḥ||113||
View original
पिप्पलीपिप्पलीमूलचित्रकाजाजिसैन्धवैः|
सुरा गुल्मं जयत्याशु जगलश्च विमिश्रितः||११३||
Adhikarana shleShmagulme vamanAdiBirashame dAhaH (114-115) · Śloka 115
vamanairlaṅghanaiḥ svēdaiḥ sarpiḥpānairvirēcanaiḥ|
bastikṣārāsavāriṣṭagulikāpathyabhōjanaiḥ||114||
ślaiṣmikō baddhamūlatvādyadi gulmō na śāmyati|
tasya dāhaṁ hr̥tē raktē kuryādantē śarādibhiḥ||115||
View original
वमनैर्लङ्घनैः स्वेदैः सर्पिःपानैर्विरेचनैः|
बस्तिक्षारासवारिष्टगुलिकापथ्यभोजनैः||११४||
श्लैष्मिको बद्धमूलत्वाद्यदि गुल्मो न शाम्यति|
तस्य दाहं हृते रक्ते कुर्यादन्ते शरादिभिः||११५||
Adhikarana shleShmagulme dAhavidhAnam (116-118) · Śloka 118
atha gulmaṁ saparyantaṁ vāsasā'ntaritaṁ bhiṣak|
nābhibastyantrahr̥dayaṁ rōmarājīṁ ca varjayan||116||
nātigāḍhaṁ parimr̥śēccharēṇa jvalatā'thavā|
lōhēnāraṇikōtthēna dāruṇā taindukēna vā||117||
tatō'gnivēgē śamitē śītairvraṇa iva kriyā|
|118|
View original
अथ गुल्मं सपर्यन्तं वाससाऽन्तरितं भिषक्|
नाभिबस्त्यन्त्रहृदयं रोमराजीं च वर्जयन्||११६||
नातिगाढं परिमृशेच्छरेण ज्वलताऽथवा|
लोहेनारणिकोत्थेन दारुणा तैन्दुकेन वा||११७||
ततोऽग्निवेगे शमिते शीतैर्व्रण इव क्रिया|
|११८|
Adhikarana shleShmagulme AmAnvaye la~gghanAdi dvidoShaje tridoShaje ca gulme mishraH kramaH (118-119) · Śloka 119
|
āmānvayē tu pēyādyaiḥ sandhuṣyāgniṁ vilaṅghitē||118||
svaṁ svaṁ kuryātkramaṁ miśraṁ miśradōṣē ca kālavit|
|119|
View original
|
आमान्वये तु पेयाद्यैः सन्धुष्याग्निं विलङ्घिते||११८||
स्वं स्वं कुर्यात्क्रमं मिश्रं मिश्रदोषे च कालवित्|
|११९|
Adhikarana raktagulme snehavirecanam (119-12) · Śloka 12
|
gataprasavakālāyai nāryai gulmē'srasambhavē||119||
snigdhasvinnaśarīrāyai dadyātsnēhavirēcanam|
||12||
View original
|
गतप्रसवकालायै नार्यै गुल्मेऽस्रसम्भवे||११९||
स्निग्धस्विन्नशरीरायै दद्यात्स्नेहविरेचनम्|
||१२||
Adhikarana raktagulme tilakvAthaH (120-121) · Śloka 121
|
tilakvāthō ghr̥taguḍavyōṣabhārgīrajōnvitaḥ||120||
pānaṁ raktabhavē gulmē naṣṭē puṣpē ca yōṣitaḥ|
|121|
View original
|
तिलक्वाथो घृतगुडव्योषभार्गीरजोन्वितः||१२०||
पानं रक्तभवे गुल्मे नष्टे पुष्पे च योषितः|
|१२१|
Adhikarana raktagulme BAr~ggyAdicUrNam (121-122) · Śloka 122
|
bhārṅgīkr̥ṣṇākarañjatvaggranthikāmaradārujam||121||
cūrṇaṁ tilānāṁ kvāthēna pītaṁ gulmarujāpaham|
|122|
View original
|
भार्ङ्गीकृष्णाकरञ्जत्वग्ग्रन्थिकामरदारुजम्||१२१||
चूर्णं तिलानां क्वाथेन पीतं गुल्मरुजापहम्|
|१२२|
Adhikarana raktagulme palAshakShArasiddho yamakasnehaH (122-123) · Śloka 123
|
palāśakṣārapātrē dvē dvē pātrē tailasarpiṣōḥ||122||
gulmaśaithilyajananīṁ paktvā mātrāṁ prayōjayēt|
|123|
View original
|
पलाशक्षारपात्रे द्वे द्वे पात्रे तैलसर्पिषोः||१२२||
गुल्मशैथिल्यजननीं पक्त्वा मात्रां प्रयोजयेत्|
|१२३|
Adhikarana raktagulme evamaBidyamAne yonivirecanam (123) · Śloka 123
|
na prabhidyēta yadyēvaṁ dadyādyōnivirēcanam||123||
View original
|
न प्रभिद्येत यद्येवं दद्याद्योनिविरेचनम्||१२३||
Adhikarana raktagulme yonivirecanayogAH (124-127) · Śloka 127
kṣārēṇa yuktaṁ palalaṁ sudhākṣīrēṇa vā tataḥ|
tābhyāṁ vā bhāvitāndadyādyōnau kaṭukamatsyakān||124||
varāhamatsyapittābhyāṁ naktakān vā subhāvitān|
kiṇvaṁ vā saguḍakṣāraṁ dadyādyōnau viśuddhayē||125||
raktapittaharaṁ kṣāraṁ lēhayēnmadhusarpiṣā|
laśunaṁ madirāṁ tīkṣṇāṁ matsyāṁścāsyai prayōjayēt||126||
bastiṁ sakṣīragōmūtraṁ sakṣāraṁ dāśamūlikam|
|127|
View original
क्षारेण युक्तं पललं सुधाक्षीरेण वा ततः|
ताभ्यां वा भावितान्दद्याद्योनौ कटुकमत्स्यकान्||१२४||
वराहमत्स्यपित्ताभ्यां नक्तकान् वा सुभावितान्|
किण्वं वा सगुडक्षारं दद्याद्योनौ विशुद्धये||१२५||
रक्तपित्तहरं क्षारं लेहयेन्मधुसर्पिषा|
लशुनं मदिरां तीक्ष्णां मत्स्यांश्चास्यै प्रयोजयेत्||१२६||
बस्तिं सक्षीरगोमूत्रं सक्षारं दाशमूलिकम्|
|१२७|
Adhikarana raktagulme apravRutte rakte gulmaBedanam (127) · Śloka 127
|
avartamānē rudhirē hitaṁ gulmaprabhēdanam||127||
View original
|
अवर्तमाने रुधिरे हितं गुल्मप्रभेदनम्||१२७||
Adhikarana raktagulme pravRutte rakte upekShaNam rakta pravRutte mAMsarasApAnam rakta pravRutte tarUNIsurApAnam (128) · Śloka 128
yamakābhyaktadēhāyāḥ pravr̥ttē samupēkṣaṇam|
rasaudanastathā''hāraḥ pānaṁ ca taruṇī surā||128||
View original
यमकाभ्यक्तदेहायाः प्रवृत्ते समुपेक्षणम्|
रसौदनस्तथाऽऽहारः पानं च तरुणी सुरा||१२८||
Adhikarana raktagulme atipravRutte rakte rakta pittaharakriyA, rakta vAtau vAtaharA kriyA, rakta AnAhAdau udAvartabalAsaghnIkriyA (14) · Śloka 14
rudhirē'tipravr̥ttē tu raktapittaharāḥ kriyāḥ|
kāryā vātarugārtāyāḥ sarvā vātaharāḥ punaḥ||129||
ānāhādāvudāvartabalāsaghnō yathāyatham|
129 1/2|
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ caturthē cikitsitasthānē gulmacikitsitaṁ nāma caturdaśō'dhyāyaḥ||14||
View original
रुधिरेऽतिप्रवृत्ते तु रक्तपित्तहराः क्रियाः|
कार्या वातरुगार्तायाः सर्वा वातहराः पुनः||१२९||
आनाहादावुदावर्तबलासघ्नो यथायथम्|
१२९ १/२|
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने गुल्मचिकित्सितं नाम चतुर्दशोऽध्यायः||१४||