14. gulmacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

അസ്മാദനന്തരം ഗുല്മചികിത്സിതമാരഭ്യതേ| സമ്ബന്ധശ്ചാസ്യ പ്രായേണൈകയോഗക്ഷേമത്വമ്, വാതകാരണത്വാത്|

Adhikarana gulmacikitsAdhyAyaH vAtagulme baddhashakRudvAtAdau snigdhaM kRutvA svedaH vAtagulme svedasya Palam (2-3) · Śloka 3

അഥാതോ ഗുല്മചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ||൨|| ) ഗുല്മം ബദ്ധശകൃദ്വാതം വാതികം തീവ്രവേദനമ്| രൂക്ഷശീതോദ്ഭവം തൈലൈഃ സാധയേദ്വാതരോഗികൈഃ||൧|| പാനാന്നാന്വാസനാഭ്യങ്ഗൈഃ സ്നിഗ്ധസ്യ സ്വേദമാചരേത്| ആനാഹവേദനാസ്തമ്ഭവിബന്ധേഷു വിശേഷതഃ||൨|| സ്രോതസാം മാര്ദവം കൃത്വാ ജിത്വാ മാരുതമുല്ബണമ്| ഭിത്വാ വിബന്ധം സ്നിഗ്ധസ്യ സ്വേദോ ഗുല്മമപോഹതി||൩||

സ൦-[വാതികം ഗുല്മം തീവ്രരുജം പുരീഷവാതഗ്രഹം രൂക്ഷശീതോദ്ഭൂതം വാതചികിത്സിതോക്തൈസ്തൈലൈഃ സാധയേത്| പാനാന്നാന്വാസനാഭ്യങ്ഗൈഃ സ്നിഗ്ധസ്യ ഗുല്മിനഃ സ്വേദമാചരേത്|] പാനശബ്ദേന സ്നേഹപാനം വേദ്യമ്, സ്നിഗ്ധസ്യേതി വചനാത്| ആനാഹാദിഷു വിശേഷേണ സ്വേദമാചരേത്| യസ്മാത്സ്വേദഃ സ്നിഗ്ധസ്യ പുംസഃ സ്രോതോമൃദുത്വം വിധായ മാരുതമുല്ബണം ച ജിത്വാ തഥാ വിബന്ധം ഭിത്ത്വാ ഗുല്മമപോഹതി|

Adhikarana gulme snehapAnaM hitamUrdhvanABije gulme visheSheNa snehapAnam pakvAshayagate bastiH jaTharAshraye snehA bastiSca (4) · Śloka 4

സ്നേഹപാനം ഹിതം ഗുല്മേ വിശേഷേണോര്ധ്വനാഭിജേ| പക്വാശയഗതേ ബസ്തിരുഭയം ജഠരാശ്രയേ||൪||

സ൦-ഗുല്മേ സ്നേഹപാനം ഹിതമ്| ഊര്ധ്വനാഭിജേ ഗുല്മേ വിശേഷേണ സ്നേഹപാനം ഹിതമ്| പക്വാശയഗതേ ബസ്തിര്ഹിതഃ| ജഠരാശ്രിത ഉഭയം-സ്നേഹപാനബസ്ത്യാഖ്യം, ഹിതമ്|

Adhikarana vAtagulme dIptAgnyAdau bRuMhaNAnyannapAnAni snehAnirUhA anuvAsanASca (5-6) · Śloka 6

ദീപ്തേऽഗ്നൌ വാതികേ ഗുല്മേ വിബന്ധേऽനിലവര്ചസോഃ| ബൃംഹണാന്യന്നപാനാനി സ്നിഗ്ധോഷ്ണാനി പ്രദാപയേത്||൫|| പുനഃപുനഃ സ്നേഹപാനം നിരൂഹാഃ സാനുവാസനാഃ| പ്രയോജ്യാ വാതജേ ഗുല്മേ കഫപിത്താനുരക്ഷിണഃ||൬||

സ൦-വാതികേ ഗുല്മേ വഹ്നൌ സമിദ്ധേ സതി വാതശകൃതോശ്ച വിബന്ധേ സതി ബൃംഹണാന്യന്നാദീനി സ്നിഗ്ധോഷ്ണാനി ച പ്രയോജയേത്| തഥാ, പുനഃപുനഃ സ്നേഹപാനം പ്രദാപയേത്| നിരൂഹാശ്ച സഹാനുവാസനാ വാതികേ ഗുല്മേ കഫപിത്താനുരക്ഷിണോ നരസ്യ പ്രയോജ്യാഃ|

Adhikarana bastikarma paraM gulmaghnam tasya hetuH ato vAtapittakaPagulmeShu sAnuvAsanA nirUhAH (7-8) · Śloka 8

ബസ്തികര്മ പരം വിദ്യാദ്ഗുല്മഘ്നം, തദ്ധി മാരുതമ്| സ്വസ്ഥാനേ പ്രഥമം ജിത്വാ സദ്യോ ഗുല്മമപോഹതി||൭|| തസ്മാദഭീക്ഷ്ണശോ ഗുല്മാ നിരൂഹൈഃ സാനുവാസനൈഃ| പ്രയുജ്യമാനൈഃ ശാമ്യന്തി വാതപിത്തകഫാത്മകാഃ||൮||

സ൦-ബസ്തികര്മ പരം-അതിശയേന, ഗുല്മഘ്നം വിദ്യാത്| യസ്മാതത്-ബസ്തികര്മ, സ്വസ്ഥാനേ-പക്വാശയാഖ്യേ, പ്രഥമം പവനം ജിത്വാ സദ്യഃ-ശീഘ്രം, ഗുല്മം ജയതി| യത ഏവം തസ്മാത്കാരണാന്നിത്യം ഗുല്മാ നിരൂഹൈഃ സാനുവാസനൈഃ പ്രയുജ്യമാനൈഃ ശാമ്യന്തി വാതപിത്തകഫോത്ഥാഃ|

Adhikarana vAtagulme shUlAnAhaharaM hi~ggvAdisarpiH (9-10) · Śloka 10

ഹിങ്ഗുസൌവര്ചലവ്യോഷബിഡദിമദീപ്യകൈഃ| പുഷ്കരാജാജിധാന്യാമ്ലവേതസക്ഷാരചിത്രകൈഃ||൯|| ശഠീവചാഗന്ധൈലാസുരസൈര്ദധിസംയുതൈഃ| ശൂലാനാഹഹരം സര്പിഃ സാധയേദ്വാതഗുല്മിനാമ്||൧൦||

സ൦-ഹിങ്ഗ്വാദിഭിര്ദധിയുക്തൈര്ഘൃതം സാധയേത്| തച്ച പീതം വാതഗുല്മവതാം ശൂലാദിജിത്| ദ്രവ്യേഭ്യശ്ചതുര്ഗണം ഘൃതമ്, ഘൃതസമം ദധി, ഘൃതാച്ചതുര്ഗുണം ജലമ്, ഇത്യത്ര പാകക്രമഃ|

Adhikarana vAtagulme udarAnAhAdau ca hapuShAdisarpiH (11-13) · Śloka 13

ഹപുഷോഷണപൃഥ്വീകാപഞ്ചകോലകദീപ്യകൈഃ| സാജാജീസൈന്ധവൈര്ദധ്നാ ദുഗ്ധേന ച രസേന ച||൧൧|| ദാഡിമാന്മൂലകാത്കോലാത്പചേത്സര്പിര്നിഹന്തി തത്| വാതഗുല്മോദരാനാഹപാര്ശ്വഹൃത്കോഷ്ഠവേദനാഃ||൧൨|| യോന്യര്ശോഗ്രഹണീദോഷകാസശ്വാസാരുചിജ്വരാന്| |൧൩|

സ൦-ഹപുഷാദിഭിര്ഘൃതാച്ചതുര്ഥാശൈര്ദ്രവ്യൈഃര്ദധിദുഗ്ധാഭ്യാം ദാഡിമമൂലകബദരരസൈഃ സമൈഃ സര്പിഃ പചേത്| തച്ച വാതഗുല്മാദീന് പരാകുര്യാത്|

Adhikarana vAtagulme dAdhikaM ghRutam (13-21) · Śloka 21

| ദശമൂലം ബലാം കാലാം സുഷവീം ദ്വൌ പുനര്നവൌ||൧൩|| പൌഷ്കരൈരണ്ഡരാസ്നാശ്വഗന്ധാഭാര്ഗ്യമൃതാശഠീഃ| പചേദ്ഗന്ധപലാശം ച ദ്രോണേऽപാം ദ്വിപലോന്മിതമ്||൧൪|| യവൈഃ കോലൈഃ കുലത്ഥൈശ്ച മാഷൈശ്ച പ്രാസ്ഥികൈഃ സഹ| ക്വാഥേऽസ്മിന്ദധിപാത്രേ ച ഘൃതപ്രസ്ഥം വിപാചയേത്||൧൫|| സ്വരസൈര്ദാഡിമാമ്രാതമാതുലുങ്ഗോദ്ഭവൈര്യുതമ്| തഥാ തുഷാമ്ബുധാന്യാമ്ലശുക്തൈഃ ശ്ലക്ഷ്ണൈശ്ച കല്കിതൈഃ||൧൬|| ഭാര്ഗീതുമ്ബുരുഷഡ്ഗ്രന്ഥാഗ്രന്ഥിരാസ്നാഗ്നിധാന്യകൈഃ| യവാനകയവാന്യമ്ലവേതസാസിതജീരകൈഃ||൧൭|| അജാജീഹിങ്ഗുഹപുഷാകാരവീവൃഷകോഷകൈഃ| നികുമ്ഭകുമ്ഭമൂര്വേഭപിപ്പലീവേല്ലദാഡിമൈഃ||൧൮|| ശ്വദംഷ്ട്രാത്രപുസൈര്വാരുബീജഹിംസ്രാശ്മഭേദകൈഃ| മിസിദ്വിക്ഷാരസുരസസാരിവാനീലിനീഫലൈഃ||൧൯|| ത്രികടുത്രിപടൂപേതൈര്ദാധികം തഹ്യപോഹതി| രോഗാനാശുതരാന് പൂര്വാന് കഷ്ടാനപി ച ശീലിതമ്||൨൦|| അപസ്മാരഗദോന്മാദമൂത്രാഘാതാനിലാമയാന്| |൨൧|

സ൦-ദശമൂലാദീന് പൃഥഗ് ദ്വിപലപ്രമാണാന് യവാദിഭിഃ പ്രസ്ഥപ്രമാണൈഃ സഹ ജലദ്രോണേ പചേത്| കാലാ-നീലിനീ| സുഷവീ-സ്ഥൂലജീരകഃ| ഗന്ധപലാശോ-ഗന്ധപത്രമ്| അസ്മിന് ക്വാഥേ സാമാന്യപരിഭാഷയാ കൃതേ ദധിപാത്രേ ച ഘൃതപ്രസ്ഥം വിപാചയേത്| കിമ്ഭൂതമ് ? ദാഡിമാദിജൈ സ്വരസൈസ്തഥാ തുഷാമ്ബ്വാദിഭിശ്ച സര്പിഃസമൈര്യുതമ്| തഥാ ഭാര്ഗ്യാദിഭിഃ കല്കീകൃതൈരുപേതമ്| യവാനകോ-യവാനീഭേദഃ| കാരവീ-അജമോദാ| വൃഷകോ-വാസകഃ| ഊഷകഃ-കല്ലരഃ| ഇഭപിപ്പലീ-ഗജപിപ്പലീ| അശ്മഭേദഃ-പാഷാണഭേദഃ| തത്-ഏതത്, ദാധികം നാമ ഘൃതം പൂര്വോക്താനാമയാന് ദ്രാക്താരം ഹന്തി| അപസ്മാരാദീംശ്ച കൃച്ഛ്രാനപ്യഭ്യസ്തം ഹന്തി| യദി ചാത്ര സ്വരസാലാഭസ്തദാ തന്ത്രാന്തരോക്താ കല്പനാ കാര്യാ| തന്ത്രാന്തരേ ചോക്തമ്-"പ്രസ്ഥം ഗൃഹീത്വാ ചൂര്ണസ്യ തോയസ്യ പ്രസ്ഥമാവപേത്| അഹോരാത്രസ്ഥിതം പൂതം തത്സ്യാത്സ്വരസവദ്ഗുണൈഃ||" മുനിരപ്യൂചേ (ച. ചി. അ. ൧ പാദഃ ൨|൧൨)- "സ്വരസാനാമലാഭേ ത്വയം വിധിഃ,-ചൂര്ണാനാമാഢകമാഢകമുദകസ്യാഹോരാത്രസ്ഥിതം മൃദിതപൂതമാവപേത് തത്സ്വരസവത് പ്രയോജ്യമ്|" ഇതി|

Adhikarana vAtagulme tryUShaNAdi ghRutam (21-22) · Śloka 22

| ത്ര്യൂഷണത്രിഫലാധാന്യചവികാവേല്ലചിത്രകൈഃ||൨൧|| കല്കീകൃതൈര്ഘൃതം പക്വം സക്ഷീരം വാതഗുല്മനുത്| |൨൨|

സ൦-ത്ര്യൂഷണാദിഭിഃ കല്കീകൃതൈര്ഘൃതം സമാനക്ഷീരം ചതുര്ഗുണജലപക്വം വാതഗുല്മം നുദതി|

Adhikarana vAtagulme lashunAdighRutam (22-25) · Śloka 25

| തുലാം ലശുനകന്ദാനാം പൃഥക്പഞ്ചപലാംശകമ്||൨൨|| പഞ്ചമൂലം മഹച്ചാമ്ബുഭാരാര്ധേ തദ്വിപാചയേത്| പാദശേഷം തദര്ധേന ദാഡിമസ്വരസം സുരാമ്||൨൩|| ധാന്യാമ്ലം ദധി ചാദായ പിഷ്ടാംശ്ചാര്ധപലാംശകാന്| ത്ര്യൂഷണത്രിഫലാഹിങ്ഗുയവാനീചവ്യദീപ്യകാന്||൨൪|| സാമ്ലവേതസസിന്ധൂത്ഥദേവദാരൂന് പചേദ്ധൃതാത്| തൈഃ പ്രസ്ഥം തത്പരം സര്വവാതഗുല്മവികാരജിത്||൨൫||

സ൦-ലശുനമൂലതുലാം പലശതം മഹത് പഞ്ചമൂലം ച പ്രത്യേകം പഞ്ചപലദഘ്നമ്| തദേതത്തോയാദൃശശതേ പാദശേഷം വിപാചയേത്| പാദശേഷാദര്ധേന ദാഡിമസ്വരസം സുരാം ധാന്യാമ്ലം ദധി ച ഗൃഹീത്വാ ത്ര്യൂഷണാദീംശ്ച ദ്വികാര്ഷികാനാദായ തൈര്ഘൃതാത് പ്രസ്ഥം പചേത്| തത്-ഘൃതം, സര്വവാതഗുല്മവികാരജിത്|

Adhikarana vAtagulme ShaTpalaM ghRutamapi (26-27) · Śloka 27

ഷട്പലം വാ പിബേത് സര്പിര്യദുക്തം രാജയക്ഷ്മണി| പ്രസന്നയാ വാ ക്ഷീരാര്ഥഃ സുരയാ ദാഡിമേന വാ||൨൬|| ഘൃതേ മാരുതഗുല്മഘ്നഃ കാര്യോ ദധ്നഃ സരേണ വാ| |൨൭|

സ൦-രാജയക്ഷ്മചികിത്സിതേ (ശ്ലോ. ൨൨) യദുക്തം ഷട്പലം ഘൃതം തദ്വാ പിബേത്| രാജയക്ഷ്മണീതി വിശേഷണം സ്പഷ്ടാര്ഥമ്| ഘൃതേ ഷട്പലാഖ്യേ ക്ഷീരാര്ഥഃ പ്രസന്നയാ വാ കാര്യഃ| അഥവാ സുരയാ ദാഡിമേന വാ| ദധിസാരേണ വാ| ഏവം ക്ഷീരം ഹിത്വാ പ്രസന്നാദ്യന്യതമേന സാധിതം ഘൃതം ഷട്പലം വാതഗുല്മജിത്സ്യാത്|

Adhikarana vAtagulme vRuddhaM kaPamullikhet (27-28) · Śloka 28

| വാതഗുല്മേ കഫോ വൃദ്ധോ ഹത്വാऽഗ്നിമരുചിം യദി||൨൭|| ഹൃല്ലാസം ഗൌരവം തന്ദ്രാം ജനയേദുല്ലിഖേത്തു തമ്| |൨൮|

സ൦-വാതജേ ഗുല്മേ ശ്ലേഷ്മാ വൃദ്ധഃ സന്നഗ്നിം ഹത്വാ യദ്യരുച്യാദീന് ജനയേത്തദാ തം-കഫം, ഉല്ലിഖേത്-ഉദ്വമേത്|

Adhikarana vAtagulme shUlAdiShu kvAthacUrNa vaTakAH (28-29) · Śloka 29

| ശൂലാനാഹവിബന്ധേഷു ജ്ഞാത്വാ സസ്നേഹമാശയമ്||൨൮|| നിര്യൂഹചൂര്ണവടകാഃ പ്രയോജ്യാ ഘൃതഭേഷജൈഃ| |൨൯|

സ൦-ശൂലാദിഷു സത്സു സസ്നേഹമാശയം ജ്ഞാത്വാ ഘൃതോക്തൈരൌഷധൈഃ (ഘൃതഭേഷജൈഃ)- അനന്തരോക്താനാം ഘൃതാനാമൌഷധൈഃ, ക്വാഥചൂര്ണഗുടികാ വാ സഹ പ്രയോജ്യാഃ|

Adhikarana vAtagulme shUlA cUrNAnAmanupAnam (29-30) · Śloka 30

| കോലദാഡിമഘര്മാമ്ബുതക്രമദ്യാമ്ലകാഞ്ജികൈഃ||൨൯|| മണ്ഡേന വാ പിബേത്പ്രാതശ്ചൂര്ണാന്യന്നസ്യ വാ പുരഃ| |൩൦|

സ൦-കോലാദ്യമ്ബുഭിസ്തക്രാദിഭിര്വാ പ്രാതശ്ചൂര്ണാനി-ഘൃതൌഷധീനാം സമ്ബന്ധീനി, മണ്ഡേന സഹ പിബേത്| അഥവാ അന്നസ്യ-ആഹാരസ്യ, പുരഃ-പൂര്വം, പിബേത്|

Adhikarana vAtagulme kaPayukte vaTakAH (30-31) · Śloka 31

| ചൂര്ണാനി മാതുലുങ്ഗസ്യ ഭാവിതാന്യസകൃദ്രസേ||൩൦|| കുര്വീത കാര്മുകതരാന് വടകാന് കഫവാതയഃ| |൩൧|

സ൦-ചൂര്ണാനി മാതുലുങ്ഗരസേന മുഹുര്മുഹുര്ഭാവിതാനി വടകാന് കര്മകരണസമര്ഥാന് കുര്വീത| കഫവാതയോഃ-കഫവാതികേ ഗുല്മ ഇത്യര്ഥഃ|

Adhikarana vAtagulme hiDgvAdi cUrNaM hRucCUlakRucCragulmAdiharam (31-33) · Śloka 33

ഹിങ്ഗുവചാവിജയാപശുഗന്ധാ- ദാഡിമദീപ്യകധാന്യകപാഠാഃ| പുഷ്കരമൂലശഠീഹപുഷാഗ്നി- ക്ഷാരയുഗത്രിപടുത്രികടൂനി||൩൧|| സാജാജിചവ്യം സഹതിത്തിഡീകം സവേതസാമ്ലം വിനിഹന്തി ചൂര്ണമ്| ഹൃത്പാര്ശ്വബസ്തിത്രികയോനിപായു- ശൂലാനി വായ്വാമകഫോദ്ഭവാനി||൩൨|| കൃച്ഛ്രാന് ഗുല്മാന് വാതവിണ്മൂത്രസങ്ഗം കണ്ഠേ ബന്ധം ഹൃദ്ഗ്രഹം പാണ്ഡുരോഗമ്| അന്നാശ്രദ്ധാപ്ലീഹദുര്നാമഹിധ്മാ- വര്ധ്മാധ്മാനശ്വാസകാസാഗ്നിസാദാന്||൩൩||

സ൦-ഹിങ്ഗ്വാദികമേതച്ചൂര്ണം ഹൃച്ഛൂലാദീന്നിഹന്തി തഥാ കൃച്ഛ്രഗുല്മാദീംശ്ച| ദോധകോപജാതിശാലിന്യഃ|

Adhikarana vAtagulme vaishvAnaraScUrNaH (34) · Śloka 34

ലവണയവാനീദീപ്യക- കണനാഗരമുത്തരോത്തരം വൃദ്ധമ്| സര്വസമാംശഹരീതകീ- ചൂര്ണം വൈശ്വാനരഃ സാക്ഷാത്||൩൪||

സ൦-ലവണാദികം ക്രമേണോത്തരം ഭാഗവൃദ്ധം സര്വസമഭാഗാ ഹരിതകീതി ചൂര്ണമേതത്സാക്ഷാദ്വൈശ്വാനരഃ, ദീപനഗുണസാമാന്യാത്| ആര്യാവൃതമ്|

Adhikarana vAtagulme trikaTukAdi cUrNam (35) · Śloka 35

ത്രികടുകമജമോദാ സൈന്ധവം ജീരകേ ദ്വേ സമധരണധൃതാനാമഷ്ടമോ ഹിങ്ഗുഭാഗഃ| പ്രഥമകവലഭോജ്യഃ സര്പിഷാ സംപ്രയുക്തോ ജനയതി ജഠരാഗ്നിം വാതഗുല്മം നിഹന്തി||൩൫||

സ൦-ത്രികടുകാദീനാം സപ്താനാം സമധരണധൃതാനാം-സമപ്രമാണസ്ഥാപിതാനാം, ഹിങ്ഗുഭാഗോऽഷ്ടമോ 'ദേയഃ' ഇത്യധ്യാഹാര്യമ്| കേചിത്ത്വേവം വ്യാഖ്യാനയന്തി| ധരണശബ്ദേന പലസ്യ ദശമോ ഭാഗ ഉച്യതേ| ധരണേ ധൃതാ ധരണധൃതാഃ, സമാശ്ച തേ ധരണധൃതാശ്ച, തേഷാം സമധരണധൃതാനാം ത്രികടുകാദീനാമഷ്ടമോ ഹിങ്ഗുഭാഗോ ദേയഃ| സ ച പ്രഥമകവലേ ഭോജ്യോ-ഭക്ഷണീയഃ| സര്പിഷാ സമ്യക് പ്രയുക്തോ-മിശ്രിതോ, ജഠരാഗ്നിം ജനയതി, വാതഗുല്മം ച ഹന്തി| മാലിനീവൃത്തമ്|

Adhikarana vAtagulme shArdUlaScUrNaH (36) · Śloka 36

ഹിങ്ഗൂഗ്രാബിഡശുണ്ഠ്യജാജിവിജയാവാട്യാഭിധാനാമയൈ- ശ്ചൂര്ണഃ കുമ്ഭനികുമ്ഭമൂലസഹിതൈര്ഭാഗോത്തരം വര്ധിതൈഃ| പീതഃ കോഷ്ണജലേന കോഷ്ഠജരുജോ ഗുല്മോദരാദീനയം ശാര്ദൂലഃ പ്രസഭം പ്രമഥ്യ ഹരതി വ്യാധീന് മൃഗൌഘാനിവ||൩൬||

സ൦-ഹിങ്ഗൂഗ്രേത്യാദിഭിര്ഭാഗോത്തരമംശാധികം വര്ധിതൈശ്ചൂര്ണഃ കോഷ്ണജലേന പീതോ ജഠരരുജാദീന് പരാകരോതി| അയം ശാര്ദൂലാഖ്യശ്ചൂര്ണോ ഹഠാത് പ്രമഥ്യ വ്യാധീന് മൃഗൌഘാനിവ ശാര്ദൂലഃ-സിംഹഃ| അപ്യത ഏവ ശ്ലേഷോപമാऽയമലങ്കാരഃ| തഥാ ഭീമശബ്ദേന ശാര്ദൂലവിക്രീഡിതം വൃത്തമുപലക്ഷ്യതേ| യഥാ ശാര്ദൂലശബ്ദേന ഭീമസേന ഇതി| ശാര്ദൂലവിക്രീഡിതം വൃത്തമ്|

Adhikarana vAtagulme sindhUtthAdicUrNam (37) · Śloka 37

സിന്ധൂത്ഥപഥ്യാകണദീപ്യകാനാം ചൂര്ണാനി തോയൈഃ പിബതാം കവോഷ്ണൈഃ| പ്രയാതി നാശം കഫവാതജന്മാ നാരാചനിര്ഭിന്ന ഇവാമയൌഘഃ||൩൭||

സ൦-സിന്ധൂത്ഥാദീനാം ചൂര്ണാനി കോഷ്ണൈസ്തോയൈഃ പിബതാം കഫവാതജോ രോഗസങ്ഘോ നാശം യാതി| ക ഇവ ? നാരാചേന നിര്ഭിന്ന ഇവേത്യുപമാ| ഉപജാതിവൃത്തമ്|

Adhikarana vAtagulme pUtIkAdiBasma (38) · Śloka 38

പൂതികപത്രഗജചിര്ഭടചവ്യവഹ്നി- വ്യോഷം ച സംസ്തരചിതം ലവണോപധാനമ്| ദഗ്ധ്വാ വിചൂര്ണ്യ ദധിമസ്തുയുതം പ്രയോജ്യം ഗുല്മോദരശ്വയഥുപാണ്ഡുഗുദോദ്ഭവേഷു||൩൮||

സ൦-പൂതികാദിദ്രവ്യം സംസ്തരചിതം യഥാക്രമനിര്ദിഷ്ടമുപര്യുപരിഭാവേന സംസ്തീര്ണം തഥാ ലവണോപധനം ലവണം സര്വോപര്യുപധാനം ദത്ത്വാऽനന്തരം ദഗ്ധ്വാ സഞ്ചൂര്ണ്യ തതോ ദധിമസ്തുനാ യുതം ഗുല്മാദിഷു പ്രയോജ്യമ്| വസന്തതിലകാവൃത്തമ്|

Adhikarana vAtagulme hi~ggvAdi (39-40) · Śloka 40

| ഹിങ്ഗുത്രിഗുണം സൈന്ധവമസ്മാത്ത്രിഗുണം ച തൈലമൈരണ്ഡമ്||൩൯|| തത്ത്രിഗുണരസോനരസം ഗുല്മോദരവര്ധ്മശൂലഘ്നമ്| |൪൦|

സ൦-സൈന്ധവം ഹിങ്ഗുതസ്ത്രിഗുണമ്| അസ്മാച്ച-സൈന്ധവാത്, ഐരണ്ഡതൈലം ത്രിഗുണമ്| തസ്മാച്ച-ഐരണ്ഡതൈലാത്, ത്രിഗുണം രസോനസ്യ രസമ്| തദേതദ്ഗുല്മാദിഘ്നമ്| ആര്യാവൃത്തമ്|

Adhikarana vAtagulme mAtulu~ggarasAdi (40-41) · Śloka 41

| മാതുലുങ്ഗരസോ ഹിങ്ഗു ദാഡിമം ബിഡസൈന്ധവമ്||൪൦|| സുരാമണ്ഡേന പാതവ്യം വാതഗുല്മരുജാപഹമ്| |൪൧|

മാതുലുങ്ഗരസാദികം സുരാമണ്ഡേന പാതവ്യം വാതഗുല്മപീഡാഹരമ്|

Adhikarana vAtagulme shuNThyAdicUrNam (41-42) · Śloka 42

| ശുണ്ഠ്യാഃ കര്ഷം ഗുഡസ്യ ദ്വൌ ധൌതാത്കൃഷ്ണതിലാത്പലമ്||൪൧|| ഖാദന്നേകത്ര സഞ്ചൂര്ണ്യ കോഷ്ണക്ഷീരാനുപോ ജയേത്| വാതഹൃദ്രോഗഗുല്മാര്ശോയോനിശൂലശകൃദ്ഗ്രഹാന്||൪൨||

ശുണ്ഠ്യാഃ കര്ഷോ ഗുഡസ്യ ദ്വൌ കര്ഷൌ ലുഞ്ചിതകൃഷ്ണതിലാത്പലമിത്യേകത്ര മിശ്രയിത്വാ ഖാദന് കോഷ്ണക്ഷീരാനുപഃ സന് വാതഹൃദ്രോഗാദീന് ജയേത്|

Adhikarana vAtagulme sakaPe eraNDatailaM prasannayA,vAtagulme sapite eraNDatailaM payasA (43) · Śloka 43

പിബേദേരണ്ഡതൈലം തു വാതഗുല്മീ പ്രസന്നയാ| ശ്ലേഷ്മണ്യനുബലേ വായൌ, പിത്തേ തു പയസാ സഹ||൪൩||

സ൦-വാതകഫാനുഗേ സത്യേരണ്ഡതൈലം പ്രസന്നയാ സഹസാ ഗുല്മവാന് പിബേത്| പിത്തേ ത്വനുഗതേ പയസാ സഹൈരണ്ഡതൈലം പിബേത്|

Adhikarana vAtagulme sasantApe sasneho virekaH vAtagulme sasantApe raktamokShaH (44-45) · Śloka 45

വിവൃദ്ധം യദി വാ പിത്തം സന്താപം വാതഗുല്മിനഃ| കുര്യാദ്വിരേചനീയോऽസൌ സസ്നേഹൈരാനുലോമികൈഃ||൪൪|| താപാനുവൃത്താവേവം ച രക്തം തസ്യാവസേചയേത്| |൪൫|

സ൦-വാതഗുല്മിനഃ പിത്തം വിവൃദ്ധം യദി സന്താപം കുര്യാത്, തദാऽസൌ-വാതഗുല്മീ, വിരേചനീയോ-വിരേചനാര്ഹഃ| കൈഃ ? ആനുലോമികൈര്ദ്രവ്യൈഃ സ്നേഹയുതൈഃ| ഏവം [ച]-വിരക്തസ്യാപി, താപാനുവര്തനേ സതി തസ്യ രക്തസ്രാവം കുര്യാത്|

Adhikarana vAtagulme lashunakShIraM udAvartAdiharam (45-47) · Śloka 47

| സാധയേച്ഛുദ്ധശുഷ്കസ്യ ലശുനസ്യ ചതുഷ്പലമ്||൪൫|| ക്ഷീരോദകേऽഷ്ടഗുണിതേ ക്ഷീരശേഷം ച പാചയേത്| വാതഗുല്മമുദാവര്തം ഗൃധ്രസീം വിഷമജ്വരമ്||൪൬|| ഹൃദ്രോഗം വിദ്രധിം ശോഷം സാധയത്യാശു തത്പയഃ| |൪൭|

സ൦-ക്ഷീരം ചോദകം ച ക്ഷീരോദകമ്| തസ്മിന് ലശുനാദഷ്ടഗുണേ ശുദ്ധശുഷ്കസ്യ ലശുനസ്യ ചതുഷ്പലം സാധയേത്| തതഃ ക്ഷീരശേഷം വിപാചയേത്| തച്ച ക്ഷീരശേഷം വാതഗുല്മാദീന്യ(ന)ഭിഭവതി|

Adhikarana vAtagulme tailAdimishraNam (47-48) · Śloka 48

| തൈലം പ്രസന്നാ ഗോമൂത്രമാരനാലം യവാഗ്രജഃ||൪൭|| ഗുല്മം ജഠരമാനാഹം പീതമേകത്ര സാധയേത്| |൪൮|

സ൦-തൈലാദികമേകത്ര-മിലിതം, പീതം ഗുല്മാദീന് ഹന്തി|

Adhikarana vAtagulme citrakAdikvAthaH (48-49) · Śloka 49

| ചിത്രകഗ്രന്ഥികൈരണ്ഡശുണ്ഠീക്വാഥഃ പരം ഹിതഃ||൪൮|| ശൂലാനാഹവിബന്ധേശു സഹിങ്ഗുബിഡസൈന്ധവഃ| |൪൯|

സ൦-ചിത്രകാദിക്വാഥോ ഹിങ്ഗ്വാദിയുതഃ പരം ശൂലാദിഷു ഹിതഃ|

Adhikarana vAtagulme puShkarAdikvAthaH (49-50) · Śloka 50

| പുഷ്കരൈരണ്ഡയോര്മൂലം യവധന്വയവാസകമ്||൪൯|| ജലേന ക്വഥിതം പീതം കോഷ്ഠദാഹരുജാപഹമ്| |൫൦|

സ൦-പുഷ്കരൈരണ്ഡമൂലാദികം ജലേന ക്വഥിതം പീതം കോഷ്ഠദാഹാദിജിത്|

Adhikarana vAtagulme vATyAdikvAthaH (50-51) · Śloka 51

| വാട്യാഹ്വൈരണ്ഡദര്ഭാണാം മൂലം ദാരു മഹൌഷധമ്||൫൦|| പീതം നിഃക്വാഥ്യ തോയേന കോഷ്ഠപൃഷ്ഠാംസശൂലജിത്| |൫൧|

സ൦-വാട്യാഹ്വാദീനാം മൂലം ദേവദാര്വാദി ച തോയക്വഥിതം പീതം കോഷ്ഠാദിശൂലജിത്|

Adhikarana vAtagulme shilAjatu payasA (51-52) · Śloka 52

| ശിലാജം പയസാऽനല്പപഞ്ചമൂലശ്രൃതേന വാ||൫൧|| വാതഗുല്മീ പിബേത്| |൫൨|

സ൦-ശിലാജതു വാ മഹത്പഞ്ചമൂലക്വഥിതേന ക്ഷീരേണ സഹ വാതഗുല്മീ പിബേത്|

Adhikarana vAtagulme udAvarte vATyaBojanam (52) · Śloka 52

വാട്യമുദാവര്തേ തു ഭോജയേത്| സ്നിഗ്ധം പൈപ്പലികൈര്യൂഷൈര്മൂലകാനാം രസേന വാ||൫൨||

സ൦-ഉദാവര്തേ സതി വാട്യം സ്നിഗ്ധം-സസ്നേഹം, പിപ്പലീസംസ്കൃതൈര്യൂഷൈഃ സഹ ഭോജയേത്| അഥവാ, മൂലകരസേനാശ്നീയാത്|

Adhikarana vAtagulme baddhaviNmArUte yavAnnaM kulmAshA vA (53) · Śloka 53

ബദ്ധവിണ്മാരുതോऽശ്ര്നീയാത്ക്ഷീരേണോഷ്ണേന യാവകമ്| കുല്മാഷാന് വാ ബഹുസ്നേഹാന് ഭക്ഷയേല്ലവണോത്തരാന്||൫൩||

സ൦-ബദ്ധവിണ്മാരുത ഉഷ്ണേന ക്ഷീരേണ യാവകമശ്ര്നീയാത്| അഥവാ, കുല്മാഷാന് ബഹുസ്നേഹാന് ലവണപ്രധാനാന് ഭക്ഷയേത്|

Adhikarana vAtagulme samale nIlinyAdi ghRutam (54) · Śloka 54

നീലിനീത്രിവൃതാദന്തീപഥ്യാകമ്പില്ലകൈഃ സഹ| സമലായ ഘൃതം ദേയം സബിഡക്ഷാരനാഗരമ്||൫൪||

സ൦-നീലിന്യാദിഭിഃ സഹ സദോഷായ നരായ ബിഡാദിയുതം ഘൃതം ദേയമ്|

Adhikarana vAtagulme kukkuTAdimAMsam (55-58) · Śloka 58

നീലിനീം ത്രിഫലാം രാസ്നാം ബലാം കടുകരോഹിണീമ്| പചേദ്വിഡങ്ഗം വ്യാഘ്രീം ച പാലികാനി ജലാഢകേ||൫൫|| രസേऽഷ്ടഭാഗശേഷേ തു ഘൃതപ്രസ്ഥം വിപാചയേത്| ദധ്നഃ പ്രസ്ഥേന സംയോജ്യ സുധാക്ഷീരപലേന ച||൫൬|| തതോ ഘൃതപലം ദദ്യാദ്യവാഗൂമണ്ഡമിശ്രിതമ്| ജീര്ണേ സമ്യഗ്വിരിക്തം ച ഭോജയേദ്രസഭോജനമ്||൫൭|| ഗുല്മകുഷ്ഠോദരവ്യങ്ഗശോഫപാണ്ഡ്വാമയജ്വരാന്| ശ്വിത്രം പ്ലീഹാനമുന്മാദം ഹന്ത്യേതന്നീലിനീഘൃതമ്||൫൮||

സ൦-നീലിന്യാദീന് പലികാന് ജലാഢകേ പചേത്| അഷ്ടഭാഗശേഷേ ച രസേ ദധിപ്രസ്ഥേന സുധാക്ഷീരപലേന ച മിശ്രയിത്വാ ഘൃതപ്രസ്ഥം വിപാചയേത്| തതോ ഘൃതപലം യവാഗൂമണ്ഡമിശ്രിതം ദദ്യാത്| ജീര്ണേ ച ഘൃതേ സമ്യഗ്വിരിക്തം നരം രസയുതം ഭോജനം ഭോജയേത്| ഏതച്ച നീലിനീഘൃതം ഗുല്മാദീന് ഹന്തി|

Adhikarana vAtagulme shAlyannaM madirA ghRutam (59) · Śloka 59

കുക്കുടാശ്ച മയൂരാശ്ച തിത്തിരിക്രൌഞ്ചവര്തകാഃ| ശാലയോ മദിരാ സര്പിര്വാതഗുല്മചികിത്സിതമ്||൫൯||

സ൦-കുക്കുടാദയോ വാതഗുല്മേ ചികിത്സിതം-ഉപക്രമഃ|

Adhikarana vAtagulme annapAnaM ca (60) · Śloka 60

മിതമുഷ്ണം ദ്രവം സ്നിഗ്ധം ഭോജനം വാതഗുല്മിനാമ്| സമണ്ഡാ വാരുണീ പാനം തപ്തം വാ ധാന്യകൈര്ജലമ്||൬൦||

സ൦-വാതഗുല്മിനാം ച ഭോജനം മിതമുഷ്ണം ദ്രവം സ്നിഗ്ധം ച സ്യാത്| വാരുണീ സമണ്ഡാ ധാന്യകൈഃ ശൃതം ജലം വാ പാനം സ്യാത്|

Adhikarana pittagulme snigdhoShNaje virekaH (61) · Śloka 61

സ്നിഗ്ധോഷ്ണേനോദിതേ ഗുല്മേ പൈത്തികേ സ്രംസനം ഹിതമ്| |൬൧|

സ൦-പൈത്തികേ ഗുല്മേ സ്നിഗ്ധോഷ്ണേനോത്ഥിതേ സതി സ്രംസനം ഹിതമ്| തദേവ വിരേചനമാഹ-

Adhikarana pittagulme drAkShAdivirecanam (61-62) · Śloka 62

ദ്രാക്ഷാഭയാഗുഡരസം കമ്പില്ലം വാ മധുദ്രുതമ്||൬൧|| കല്പോത്കം രക്തപിത്തോക്തം| |൬൨|

സ൦-ദ്രാക്ഷാഭയാഗുഡരസം സ്രംസനം ഹിതമ്| അഥവാ, മധുദ്രുതം കമ്പില്ലം സ്രംസനം ഹിതമ്| കല്പോക്തം വിരേചനം-വിരേചനകല്പവിഹിതം, (ഹൃ. ക. അ. ൨) , അക്തപിത്തോക്തം-"ത്രിവൃതാ ത്രിഫലാ" (ഹൃ. ചി. അ. ൨|൧൦) ഇത്യാദികം, ഹിതമ്|

Adhikarana pittagulme rUkShoShNaje saMshamanam,pittarUkSho tiktAdighRutam pittarUkSho tRuNapa~jcamUlAdi kShIram (62-63) · Śloka 63

ഗുല്മേ രൂക്ഷോഷ്ണജേ പുനഃ| പരം സംശമനം സര്പിസ്തിക്തം വാസാഘൃതം ശ്രൃതമ്||൬൨|| തൃണാഖ്യപഞ്ചാക്വാഥേ ജീവനീയഗണേന വാ| ശ്രൃതം തേനൈവ വാ ക്ഷീരം ന്യഗ്രോധാദിഗണേന വാ||൬൩||

സ൦-രൂക്ഷോഷ്ണജേ പൈത്തികേ ഗുല്മേ സര്പിസ്തിക്തം-കുഷ്ഠചികിത്സിതോക്തം (ഹൃ. ചി. അ. ൧൯|൨) , തഥാ വാസാഘൃതം (ഹൃ. ചി. അ. ൨|൪൨) സംശമനം ശ്രേഷ്ഠമ്| തൃണാഖ്യം പഞ്ചകം-"ദര്ഭകാസേക്ഷു" (ഹൃ. സൂ. അ. ൬|൧൭൧) ഇത്യാദി, തസ്യ ക്വാഥേ ശ്രൃതം ഘൃതം ഹിതമ്| അഥവാ, ജീവനീയഗണേന ശ്രൃതം ഘൃതം ഹിതമ്| തേനൈവ-ജീവനീയഗണേന, ശ്രൃതം ക്ഷീരം ഹിതമ്| ന്യഗ്രോധാദിഗണേന വാ ശ്രൃതം ക്ഷീരം ഹിതമ്|

Adhikarana pittagulme rUkShoShNaje Atyayike virek (64) · Śloka 64

തത്രാപി സ്രംസനം യുഞ്ജ്യാച്ഛീഘ്രമാത്യയികേ ഭിഷക്| |൬൪|

സ൦-തത്രാപി-ന കേവലം സ്നിഗ്ധോഷ്ണജേ രൂക്ഷോഷ്ണജേऽപി പൈത്തികേ സാമാന്യതോ വാ സമുത്പന്നേ ഗുല്മേ, ആത്യയികേ ശീഘ്രം സ്രംസനം യുഞ്ജ്യാത്| കേന ? ഇത്യാഹ-

Adhikarana pittagulme rUkShoShNaje Atyayike virekadravyaghRutaM kShIraM vAhNaje (64) · Śloka 64

| വൈരേചനികസിദ്ധേന സര്പിഷാ പയസാऽപി വാ||൬൪||

സ൦-വിരേചനവിഹിതദ്രവ്യസിദ്ധേന സര്പിഷാ ക്ഷീരേണ വാ|

Adhikarana pittagulme AmalakAdighRutam (65-66) · Śloka 66

രസേനാമലകേക്ഷൂണാം ഘൃതപ്രസ്ഥം വിപാചയേത്| പഥ്യാപാദം പിബേത്സര്പിസ്തത്സിദ്ധം പിത്തഗുല്മനുത്||൬൫|| പിബേദ്വാ തൈല്വകം സര്പിര്യച്ചോക്തം പിത്തവിദ്രധൌ| |൬൬|

സ൦-ആമലകസ്യേക്ഷോശ്ച രസേന ഘൃതാച്ചതുര്ഗുണിതേനാഢകമാനേന പഥ്യാപാദം ഘൃതപ്രസ്ഥം വിപാചയേത്| തച്ച സിദ്ധം പിത്തഗുല്മം ഹന്തി| തൈല്വകമഥവാ സര്പിഃ (ഹൃ. ചി. അ. ൨൧|൩൨) പിബേത്| യച്ച പിത്തവിദ്രധാവുക്തം ഘൃതം (ഹൃ. ചി. അ. ൧൩|൪) തച്ച പിബേത്|

Adhikarana pittagulme drAkShAdikalkaH (66-67) · Śloka 67

| ദ്രാക്ഷാം പയസ്യാം മധുകം ചന്ദനം പദ്മകം മധു||൬൬|| പിബേത്തണ്ഡുലതോയേന പിത്തഗുല്മോപശാന്തയേ| |൬൭|

സ൦-ദ്രാക്ഷാദി തണ്ഡുലജലേന സഹ പിത്തഗുല്മശാന്തയേ പിബേത്|

Adhikarana pittagulme trAyamANAkvAthaH (67-69) · Śloka 69

| ദ്വിപലം ത്രായമാണായാ ജലദ്വിപ്രസ്ഥസാധിതമ്||൬൭|| അഷ്ടഭാഗസ്ഥിതം പൂതം കോഷ്ണം ക്ഷീരസമം പിബേത്| പിബേദുപരി തസ്യോഷ്ണം ക്ഷീരമേവ യഥാബലമ്||൬൮|| തേന നിര്ഹൃതദോഷസ്യ ഗുല്മഃ ശാമ്യതി പൈത്തികഃ| |൬൯|

സ൦-ത്രായന്ത്യാ ദ്വിപലം ജലദ്വിപ്രസ്ഥസാധിതമഷ്ടഭാഗാവശേഷം പടേന പൂതം ക്ഷീരസമം പിബേത്| തസ്യോപരി കോഷ്ണം ക്ഷീരമേവ യഥാശക്തി പിബേത്-നാന്യത്കിഞ്ചിത്| തേന-ക്ഷീരേണ, അപഹൃതദോഷസ്യ ഗുല്മഃ പൈത്തികഃ ശാമ്യതി|

Adhikarana pittagulme dAhe shItairghRutAdibhirabhya~ggalepasparshAdiShu raktaharaNamulme (69-70) · Śloka 70

| ദാഹേऽഭ്യങ്ഗോ ഘൃതൈഃ ശീതൈഃ സാജ്യൈര്ലേപോ ഹിമൌഷധൈഃ||൬൯|| സ്പര്ശഃ സരോരുഹാം പത്രൈഃ പാത്രൈശ്ച പ്രചലജ്ജലൈഃ| |൭൦|

സ൦-പൈത്തികേ ഗുല്മേ ദാഹേ സതി ഘൃതൈഃ ശീതൈഃ-ശീതവീര്യസാധിതൈഃ സ്പര്ശതശ്ച ശീതൈഃ, അഭ്യങ്ഗസ്തഥാ ലേപഃ ശീതവീര്യൌഷധൈഃ സഘൃതൈഃ സ്യാത്| പദ്മപത്രൈഃ പാത്രൈശ്ച പ്രചലജ്ജലൈഃ സ്പര്ശഃ|

Adhikarana pittagulme raktasruteH phalamulme (70-72) · Śloka 72

| വിദാഹപൂര്വരൂപേഷു ശൂലേ വഹ്നേശ്ച മാര്ദവേ||൭൦|| ബഹുശോऽപഹരേദ്രക്തം പിത്തഗുല്മേ വിശേഷതഃ| ഛിന്നമൂലാ വിദഹ്യന്തേ ന ഗുല്മാ യാന്തി ച ക്ഷയമ്||൭൧|| രക്തം ഹി വ്യമ്ലതാം യാതി, തച്ച നാസ്തി ന ചാസ്തി രുക്| |൭൨|

സ൦-വിദാഹപൂര്വരൂപേഷു ഗുല്മേഷു തഥാ ശൂലേ വഹ്നിമാന്ദ്യേ ച സതി ബഹൂന് വാരാന് രക്തം ഹരേത്| പിത്തഗുല്മേ വിശേഷേണാസ്രം ഹരേത്| സ൦-ഛിന്നമൂലാ ഗുല്മാ ന വിദഹ്യന്തേ-ന പാകം യാന്തി| ച-പുനഃ, ക്ഷയം യാന്തി| ഹി-യസ്മാത്, രക്തമന്തഃസ്ഥിതം വ്യമ്ലീഭാവം യാതി| തച്ച-രക്തം, നാസ്തി തതസ്തദുത്ഥാ രുഗപി നാസ്തി|

Adhikarana pittagulme mlAnatve jA~ggalarasaH pitta sasheShArtau sarpiH (72-73) · Śloka 73

| ഹൃതദോഷം പരിമ്ലാനം ജാങ്ഗലൈസ്തര്പിതം രസൈഃ||൭൨|| സമാശ്വസ്തം സശോഷാര്തിം സര്പിരഭ്യാസയേത്പുനഃ| |൭൩|

സ൦-ഹൃതദോഷം പരിമ്ലാനം നരം ജാങ്ഗലമാംസരസൈസ്തര്പിതം സമാശ്വസ്തം സന്തം സശേഷാര്തിം സര്പിരഭ്യാസയേത്|

Adhikarana pittagulme pAkonmukhe pittavidradhivat kriyA (73-74) · Śloka 74

| രക്തപിത്താതിവൃദ്ധത്വാത്ക്രിയാമനുപലഭ്യ വാ||൭൩|| ഗുല്മേ പാകോന്മുഖേ സര്വാ പിത്തവിദ്രധിവത്ക്രിയാ| |൭൪|

സ൦-രക്തപിത്താതിവൃദ്ധത്വാദ്ധേതോഃ ക്രിയാം വാऽനുപലഭ്യ-അനാസാദ്യ, ഗുല്മേ പാകോന്മുഖേ സതി സര്വാ പിത്തവിദ്രധിതുല്യാ ക്രിയാ സ്യാത്|

Adhikarana pittagulme annaM pAnaM ca (74-75) · Śloka 75

| ശാലിര്ഗവ്യാജപയസീ പടോലീ ജാങ്ഗലം ഘൃതമ്||൭൪|| ധാത്രീ പരൂഷകം ദ്രാക്ഷാ ഖര്ജൂരം ദാഡിമം സിതാ| ഭോജ്യം, പാനേऽമ്ബു ബലയാ ബൃഹത്യാദ്യൈശ്ച സാധിതമ്||൭൫||

സ൦-ശാല്യാദി ഭോജ്യമ്| പാനേ ബലയാ സാധിതം ജലം ബൃഹത്യാദിനാ വാ|

Adhikarana shleShmagulme pUrvaM vamanam shleShmAvamye upavAsaH shleShma tiktAdisaMsargyA hi~ggvAdiBiSca vanhisandhukShaNam (76-77) · Śloka 77

ശ്ലേഷ്മജേ വാമയേത്പൂര്വമവമ്യമുപവാസയേത്| തിക്തോഷ്ണകടുസംസര്ഗ്യാ വഹ്നിം സന്ധുക്ഷയേത്തതഃ||൭൬|| ഹിങ്ഗ്വാദിഭിശ്ച ദ്വിഗുണക്ഷാരഹിങ്ഗ്വമ്ലവേതസൈഃ| |൭൭|

സ൦-ശ്ലേഷ്മജേ ഗുല്മേ പൂര്വം വാമയേത്| അവമനാഹ തു ലങ്ഘയേത്| കൃതോപവാസസ്യ തിക്തോഷ്ണകടുദ്രവ്യയുതയാ സംസര്ഗ്യാ വഹ്നിം ദീപയേത്| തഥാ ഹിങ്ഗ്വാദിഭിരഗ്നിം സന്ധുക്ഷയേത്| കിമ്ഭൂതൈഃ ? ദ്വിഗുണാനി ക്ഷാരഹിങ്ഗ്വമ്ലവേതസാനി യേഷു തൈഃ|

Adhikarana shleShmagulme nigUDhatvAdiyute svedanaM ghRutapAnaM ca (77-78) · Śloka 78

| നിഗൂഢം യദി വോന്നദ്ധം സ്തിമിതം കഠിനം സ്ഥിരമ്||൭൭|| ആനാഹാദിയുതം ഗുല്മം സംസ്വേദ്യ വിനയേദനു| ഘൃതം സക്ഷാരകടുകം പാതവ്യം കഫഗുല്മിനാമ്||൭൮||

സ൦-നിഗൂഢാദിധര്മയുക്തം ഗുല്മം സംശോധ്യ(സംസ്വേദ്യ) വിനയേത്-ഉപശമയേത്| പശ്ചാത് കഫഗുല്മിനാം ഘൃതം ക്ഷാരകടുകയുതം പാതവ്യമ്|

Adhikarana shleShmagulme dashamUlaghRutam (79) · Śloka 79

സവ്യോഷക്ഷാരലവണം സഹിങ്ഗുബിഡദാഡിമമ്| കഫഗുല്മം ജയത്യാശു ദശമൂലശ്ഘൃതം ഋതമ്||൭൯||

സ൦-വ്യോഷാദിയുതം ദശമൂലപക്വം സര്പിഃ കഫഗുല്മം ശീഘ്രമേവ ഹന്തി|

Adhikarana shleShmagulme bhallAtakaghRutam (80-83) · Śloka 83

ഭല്ലാതകാനാം ദ്വിപലം പഞ്ചമൂലം പലോന്മിതമ്| അല്പം തോയാഢകേ സാധ്യം പാദശേഷേണ തേന ച||൮൦|| തുല്യം ഘൃതം തുല്യപയോ വിപചേദക്ഷസമ്മിതൈഃ| വിഡങ്ഗഹിങ്ഗുസിന്ധൂത്ഥയാവശൂകശഠീബിഡൈഃ||൮൧|| സദ്വീപിരാസ്നായഷ്ട്യാഹ്വഷഡ്ഗ്രന്ഥാകണനാഗരൈഃ| ഏതദ്ഭല്ലാതകഘൃതം കഫഗുല്മഹരം പരമ്||൮൨|| പ്ലീഹപാണ്ഡ്വാമയശ്വാസഗ്രഹണീരോഗകാസജിത്| |൮൩|

സ൦-ഭല്ലാതകാനാം ദ്വിപലം അല്പം-ഹ്രസ്വം, പഞ്ചമൂലം പൃഥക് പലപ്രമാണം തോയാഢകേ സാധനീയമ്| പാദശേഷേണ ച തേന ക്വാഥേന സമം സര്പിസ്തുല്യക്ഷീരം വിഡങ്ഗാദിഭിഃ കല്കീഭൂതൈഃ കാര്ഷികൈര്വിപാചയേത്| ഏതച്ച ഭല്ലാതകഘൃതം പരം-സുഷ്ഠു, കഫഗുല്മഹരം പ്ലീഹാദിജിച്ച|

Adhikarana shleShmagulme sarvadehe ca svedaH (83) · Śloka 83

| തതോऽസ്യ ഗുല്മേ ദേഹേ ച സമസ്തേ സ്വേദമാചരേത്||൮൩||

സ൦-തതോ-ഘൃതപാനാദനന്തരം, ഗുല്മേ ദേഹേ ചാസ്യ സമസ്തേ സ്വേദമാചരേത്|

Adhikarana shleShmagulme snehasvedaphalam (84) · Śloka 84

സര്വത്ര ഗുല്മേ പ്രഥമം സ്നേഹസ്വേദോപപാദിതേ| യാ ക്രിയാ ക്രിയതേ യാതി സാ സിദ്ധിം ന വിരൂക്ഷിതേ||൮൪||

സ൦-[സര്വത്ര-] സര്വസ്മിന്നഷ്ടവിധേ ച, ഗുല്മേ പ്രഥമം-ആദൌ, സ്നേഹസ്വേദാഭ്യാമുപപാദിതേ സതി യാ ക്രിയാ ക്രിയതേ സാ സിദ്ധിം യാതി| യാ തു വിരൂക്ഷിതേ സതി ക്രിയാ സാ സിദ്ധിം ന യാതി|

Adhikarana shleShmagulme ghaTikAyojanam shleShma tato gulmavidAraNam shleShma tataH prapIDanaM mraMkShaNaM ca (85-87) · Śloka 87

സ്നിഗ്ധസ്വിന്നശരീരസ്യ ഗുല്മേ ശൈഥില്യമാഗതേ| യഥോക്താം ഘടികാം ന്യസ്യേദ്ഗൃഹീതേऽപനയേച്ച താമ്||൮൫|| വസ്ത്രാന്തരം തതഃ കൃത്വാ ഛിന്ദ്യാദ്ഗുല്മം പ്രമാണവിത്| വിമാര്ഗാജപദാദര്ശൈര്യഥാലാഭം പ്രപീഡയേത്||൮൬|| പ്രമൃജ്യാദ്ഗുല്മമേവൈകം ന ത്വന്ത്രഹൃദയം സ്പൃശേത്| |൮൭|

സ൦-സ്നിഗ്ധസ്വിന്നശരീരസ്യ ഗുല്മേ ശൈഥില്യം യാതേ സതി യന്ത്രവിധ്യുദിതാം ഘടികാം യോജയേത്| ഗൃഹീതേ ച ഗുല്മേ താമപസാരയേത്| അനന്തരം വസ്ത്രവ്യവഹിതം ഗുല്മം കൃത്വാ പ്രമാണവിത് വിമാര്ഗാദിഭിര്യഥാലാഭം ഭിന്ദ്യാത്-വിദാരയേത് സൂചികാദിനാ| വിമാര്ഗോ-ദാരുമയഃ ശസ്ത്രകൃതിര്വസ്തുവിശേഷശ്ചര്മകാരസമ്ബന്ധീ| തഥാ, ഗുല്മമേവ കേവലം പ്രപീഡയേത് പ്രമൃജ്യാച്ച| ന പുനരന്ത്രം ഹൃദയം [ച] സ്പൃശേത്|

Adhikarana shleShmagulme tato lepaH svedashca (87-88) · Śloka 88

| തിലൈരണ്ഡാതസീബീജസര്ഷപൈഃ പരിലിപ്യ ച||൮൭|| ശ്ലേഷ്മഗുല്മമയസ്പാത്രൈഃ സുഖോഷ്ണൈഃ സ്വേദയേത്തതഃ| |൮൮|

സ൦-അഥവാ കഫഗുല്മം തിലാദിഭിഃ പരിലിപ്യാനന്തരം ലോഹഭാജനൈഃ സുഖോഷ്ണൈഃ സ്വേദയേത്| അയസ്പാത്രൈരിതി "അതഃകൃകമി" ഇത്യാദിനാ സാദേശഃ|

Adhikarana shleShmagulme evaM sthAnAccalite virecanairbastibhishca shodhanam (88-89) · Śloka 89

| ഏവം ച വിസൃതം സ്ഥാനാത് കഫഗുല്മം വിരേചനൈഃ||൮൮|| സസ്നേഹൈര്ബസ്തിഭിശ്ചൈനം ശോധയേദ്ദാശമൂലികൈഃ| |൮൯|

സ൦-ഏവം-അസ്മിന് പ്രകാരേ കൃതേ സതി, സ്ഥാനാച്ചലിതം കഫഗുല്മം സ്നേഹയുക്തൈര്വിരേചനൈര്ബസ്തിഭിശ്ച ദാശമൂലികൈഃ (ഹൃ. ക. അ. ൪|൪) ശോധയേത്|

Adhikarana shleShmagulme miSrakaH sneha sraMsanaH (89-91) · Śloka 91

| പിപ്പല്യാമലകദ്രാക്ഷാശ്യാമാദ്യൈഃ പാലികൈഃ പചേത്||൮൯|| ഏരണ്ഡതൈലഹവിഷോഃ പ്രസ്ഥൌ പയസി ഷഡ്ഗുണേ| സിദ്ധോऽയം മിശ്രകഃ സ്നേഹോ ഗുല്മിനാം സ്രംസനം ഹിതമ്||൯൦|| വൃദ്ധിവിദ്രധിശൂലേഷു വാതവ്യാധിഷു ചാമൃതമ്| |൯൧|

സ൦-പിപ്പല്യാദിഭിഃ പലോന്മിതൈരണ്ഡതൈലസര്പിഷോഃ പ്രസ്ഥൌ ദ്വൌ ഷഡ്ഗുണേ ക്ഷീരേ പചേത്| അയം മിശ്രകാഖ്യഃ സ്നേഹോ ഗുല്മിനാം പരം സ്രംസനം വൃദ്ധ്യാദിഷു ചാമൃതതുല്യമ്|

Adhikarana shleShmagulme nIlinIghRutaM straMsanam shleShma sukumAraM ghRutaM straMsanam (91-92) · Śloka 92

| പിബേദ്വാ നീലിനീസര്പിര്മാത്രയാ ദ്വിപലീനയാ||൯൧|| തഥൈവ സുകുമാരാഖ്യം ഘൃതാന്യൌദരികാണി വാ| |൯൨|

സ൦-അഥവാ നീലിനീഘൃതം-പ്രാഗുക്തം (ശ്ലോ. ൫൫) , സ്രംസനം ദ്വിപലമാത്രയാ പിബേത്| തഥൈവ ദ്വിപലമാത്രയാ സുകുമാരാഖ്യം ഘൃതം-വിദ്രധ്യുക്തം (ഹൃ. ചി. ൧൩|൪൧) , സ്രംസനാര്ഥം പിബേത്| ഉദരചികിത്സിതോക്താനി വാ ഘൃതാനി പിബേത്|

Adhikarana shleShmagulme udaroktaghRutAni sraMsanam shleShma dantIharItakyaH straMsanam (92-97) · Śloka 97

| ദ്രോണേऽമ്ഭസഃ പചേദ്ദന്ത്യാഃ പലാനാം പഞ്ചവിംശതിമ്||൯൨|| ചിത്രകസ്യ തഥാ പഥ്യാസ്താവതീസ്തദ്രസേ സ്രുതേ| ദ്വിപ്രസ്ഥേ സാധയേത്പൂതേ ക്ഷിപേദ്ദന്തീസമം ഗുഡമ്||൯൩|| തൈലാത്പലാനി ചത്വാരി ത്രിവൃതായാശ്ച ചര്ണതഃ| കണാകര്ഷൌ തഥാ ശുണ്ഠ്യാഃ സിദ്ധേ ലേഹേ തു ശീതലേ||൯൪|| മധു തൈലസമം ദദ്യാച്ചതുര്ജാതാച്ചതുര്ഥികാമ്| അതോ ഹരീതകീമേകാം സാവലേഹപലാമദന്||൯൫|| സുഖം വിരിച്യതേ സ്നിഗ്ധോ ദോഷപ്രസ്ഥമനാമയഃ| ഗുല്മഹൃദ്രോഗദുര്നാമശോഫാനാഹഗരോദരാന്||൯൬|| കുഷ്ഠോത്ക്ലേശാരുചിപ്ലീഹഗ്രഹണീവിഷമജ്വരാന്| ഘ്നന്തി ദന്തീഹരീതക്യഃ പാണ്ഡുതാം ച സകാമലാമ്||൯൭||

സ൦-ജലദ്രോണേ ദന്തീപലാനാം പഞ്ചവിംശതിം, [തഥാ] ചിത്രകസ്യ പലാനാം പഞ്ചവിംശതിം, [തഥാ] ഹരിതകീസ്താവതീഃ-പഞ്ചവിംശതിം, പചേത്|തദ്രസേ സ്രുതേ ദ്വിപ്രസ്ഥദഘ്നേ പൂതേ പഥ്യാസഹിതേ ദന്തീതുല്യം ഗുഡം ക്ഷിപേത്| തൈലപലാനി ചത്വാരി, ത്രിവൃത്പലാനി ച ചത്വാരി| കണായാഃ കര്ഷൌ ദ്വൌ ശുണ്ട്യാശ്ച| സിദ്ധേ ചാസ്മിന് ലേഹേ തു സുശീതേ തൈലതുല്യം മാക്ഷികം ദദ്യാത്| ചതുര്ജാതാത് സമുദിതാച്ചതുര്ഥികാം-പലാപരസംജ്ഞാം, ദദ്യാത്| അതോ-ലേഹാത്, പഥ്യാമേകാം സാവലേഹപലയുതാം ഭക്ഷയേത്| സ്നിഗ്ധോ നരഃ സുഖം ദോഷപ്രസ്ഥം വിരിച്യതേ നിരാമയഃ| ഏതാ ദന്തീഹരീതക്യഃ പ്ലീഹാ(ഗുല്മാ)ദീന് ഘ്നന്തി|

Adhikarana shleShmagulme trivRutAcUrNam straMsanam (98) · Śloka 98

സുധാക്ഷീരദ്രവം ചൂര്ണം ത്രിവൃതായാഃ സുഭാവിതമ്| കാര്ഷികം മധുസര്പിര്ഭ്യാം ലീഢ്വാ സാധു വിരിച്യതേ||൯൮||

സ൦-സുധാക്ഷീരേണ ദ്രവം ത്രിവൃതായാശ്ചൂര്ണം പ്രകൃതത്വാത്സുധാക്ഷീരേണൈവ സുഭാവിതം കര്ഷപ്രമാണം മധുസര്പിര്ഭ്യാം ലീഢ്വാ സമ്യഗ്വിരിച്യതേ|

Adhikarana shleShmagulme kuShThAdicUrNam sraMsanam (99) · Śloka 99

കുഷ്ഠശ്യാമാത്രിവൃദ്ദന്തീവിജയാക്ഷാരഗുഗ്ഗുലൂന്| ഗോമൂത്രേണ പിബേദകം തേന ഗുഗ്ഗുലുമേവ വാ||൯൯||

സ൦-കുഷ്ഠാദീന് ഗോമൂത്രേണ പിബേത്| അഥവാ, തേന-ഗോമൂത്രേണ, ഗുഗ്ഗുലുമേകമേവ പിബേത്|

Adhikarana shleShmagulme gugguluH sraMsanam shleShma kalpasidhyuktA nirUhAH (100) · Śloka 100

നിരൂഹാന് കല്പസിധ്ദ്യുക്താന് യോജയേദ്ഗുല്മനാശനാന്| |൧൦൦|

സ൦-കല്പസിധ്ദ്യുക്താന്നിരൂഹാന് ഗുല്മനാശനാന് യോജയേത്|

Adhikarana shleShmagulme kRutamUlatvAdiyute kShArAriShTAgnikarmANi (100-102) · Śloka 102

| കൃതമൂലം മഹാവാസ്തും കഠിനം സ്തിമിതം ഗുരുമ്||൧൦൦|| ഗൂഢമാംസം ജയേദ്ഗുല്മം ക്ഷാരാരിഷ്ടാഗ്നികര്മഭിഃ| ഏകാന്തരം ദ്വ്യ്ന്തരം വാ വിശ്രമയ്യാഥ വാ ത്ര്യഹമ്||൧൦൧|| ശരീരദോഷബലയോര്വര്ധനക്ഷപണോദ്യതഃ| |൧൦൨|

സ൦-കൃതമൂലാദിധര്മയുക്തം ഗുല്മം ക്ഷാരാദിഭിര്ജയേത്| ഏകാന്തരം ദ്വ്യന്തരം വാ ത്ര്യഹം വാ വിശ്രമയ്യ ശരീരദോഷബലയോര്യഥാക്രമം വര്ധനക്ഷപണയോരുദ്യതഃ സന്|

Adhikarana shleShmagulme arshoshmarIgrahaNyuktAHkShArAH (102) · Śloka 102

| അര്ശോശ്മരീഗ്രഹണ്യുക്താഃ ക്ഷാരാ യോജ്യാഃ കഫോല്ബണേ||൧൦൨||

സ൦-കഫാധികേ ഗുല്മേऽര്ശോശ്മരീഗ്രഹണീഷൂക്താ യേ ക്ഷാരാസ്തേ യോജ്യാഃ|

Adhikarana shleShmagulme kShAraH CedanaBedanapAtanakRut (103-108) · Śloka 108

ദേവദാരുത്രിവൃദ്ദന്തീകടുകാപഞ്ചകോലകമ്| സ്വര്ജികായാവശൂകാഖ്യൌ ശ്രേഷ്ഠാപാഠോപകുഞ്ചകമ്||൧൦൩|| കുഷ്ഠം സര്പസുഗന്ധാം ച ദ്വ്യക്ഷാംശം പടുപഞ്ചകമ്| പാലികം ചൂര്ണിതം തൈലവസാദധിഘൃതാപ്ലുതമ്||൧൦൪|| ഘതസ്യാന്തഃ പചേത്പക്വമഗ്നിവര്ണേ ഘടേ ച തമ്| ക്ഷാരം ഗൃഹീത്വാ ക്ഷീരാജ്യതക്രമദ്യാദിഭിഃ പിബേത്||൧൦൫|| ഗുല്മോദാവര്തവര്ധ്മാര്ശോജഠരഗ്രഹണീകൃമീന്| അപസ്മാരഗരോന്മാദയോനിശുക്രാമയാശ്മരീഃ||൧൦൬|| ക്ഷാരാഗദോऽയം ശമയേദ്വിഷം ചാഖുഭുജങ്ഗജമ്| ശ്ലേഷ്മാണം മധുരം സ്നിഗ്ധം രസക്ഷീരഘൃതാശിനഃ||൧൦൭|| ഛിത്ത്വാ ഭിത്ത്വാऽऽശയാത് ക്ഷാരഃ ക്ഷരത്വാത്ക്ഷാരയത്യധഃ| |൧൦൮|

സ൦-ദേവദാര്വാദിസര്പസുഗന്ധാപര്യന്തം ദ്വികാര്ഷികം ലവണപഞ്ചകം പാലികമേതത്സമസ്തം ചൂര്ണീകൃതം തൈലവസാദധിഘൃതൈരാപ്ലുതം-ആലോഡിതം, ഘടസ്യ മധ്യേऽന്തര്ധൂമം പചേത്| സര്പസുഗന്ധാ-നാകുലീ| അഗ്നിവര്ണേ ച ഘടേ സതി പക്വം തം ക്ഷാരം ഗൃഹീത്വാ യഥാദോഷം ക്ഷീരാദിഭിഃ പിബേത്| ഗുല്മാദീന് ജയേത് അയം ക്ഷാരാഗദ ആഖുജം ഭുജങ്ഗജം ച വിഷം ദ്രാക് ശമയേത്| സ൦-ശ്ലേഷ്മാണം മധുരം സ്നിഗ്ധം മാംസരസാദ്യാശിനഃ ക്ഷാരഃ ക്ഷാ(ക്ഷ)രത്വാദാശയം(യാത്) ഛിത്ത്വാ ഭിത്ത്വാऽധസ്താത് പാതയതി|

Adhikarana shleShmagulme mandAgnyAdiyute AsavAriShTayojanA (108-109) · Śloka 109

| മന്ദേऽഗ്നാവരുചൌ സാത്മയൈര്മദ്യൈഃ സസ്നേഹമശ്നതാമ്||൧൦൮|| യോജയേദാസവാരിഷ്ടാന്നിഗദാന് മാര്ഗശുദ്ധയേ| |൧൦൯|

മന്ദേऽഗ്നാവരുചൌ ച സത്യാം മദ്യൈഃ സാത്മ്യൈഃ സഹസ്നേഹമാഹാരമശ്ര്നതാമാസവാദീന് മാര്ഗശുദ്ധയേ യോജയേത്| അധുനാऽന്നപാനമാഹ-

Adhikarana shleShmagulme shAlyAdyannam shleShma vArUNyAdipAnam (109-112) · Śloka 112

| ശാലയഃ ഷഷ്ടികാ ജീര്ണാഃ കുലത്ഥാ ജാങ്ഗലം ഫലമ്||൧൦൯|| ചിരിബില്വാഗ്നിതര്കാരീയവാനീവരുണാങ്കുരാഃ| ശിഗ്രുസ്തരുണബില്വാനി ബാലം ശുഷ്കം ച മൂലകമ്||൧൧൦|| ബീജപൂരകഹിങ്ഗ്വമ്ലവേതസക്ഷാരദാഡിമമ്| വ്യോഷം തക്രം ഘൃതം തൈലം ഭക്തം, പാനം തു വാരുണീ||൧൧൧|| ധാന്യാമ്ലം മസ്തു തക്രം ച യവാനീബിഡചൂര്ണിതമ്| പഞ്ചമൂലശ്രൃതം വാരി ജീര്ണം മാര്ദ്വീകമേവ വാ||൧൧൨||

സ൦-ശാലയ ഇത്യാദി ഭക്താന്തം ഭക്തമ്| പാനം തു വാരുണ്യാദി മാര്ദ്വീകാന്തമ്|

Adhikarana shleShmagulme surA jagalaSca (113) · Śloka 113

പിപ്പലീപിപ്പലീമൂലചിത്രകാജാജിസൈന്ധവൈഃ| സുരാ ഗുല്മം ജയത്യാശു ജഗലശ്ച വിമിശ്രിതഃ||൧൧൩||

സ൦-പിപ്യല്യാദിഭിഃ സഹ സുരാ ശീഘ്രമേവ ഗുല്മം ജയതി| ജഗലശ്ച പിപ്പല്യാദിഭിര്വിമിശ്രിതോ ഗുല്മം ജയതി|

Adhikarana shleShmagulme vamanAdiBirashame dAhaH (114-115) · Śloka 115

വമനൈര്ലങ്ഘനൈഃ സ്വേദൈഃ സര്പിഃപാനൈര്വിരേചനൈഃ| ബസ്തിക്ഷാരാസവാരിഷ്ടഗുലികാപഥ്യഭോജനൈഃ||൧൧൪|| ശ്ലൈഷ്മികോ ബദ്ധമൂലത്വാദ്യദി ഗുല്മോ ന ശാമ്യതി| തസ്യ ദാഹം ഹൃതേ രക്തേ കുര്യാദന്തേ ശരാദിഭിഃ||൧൧൫||

സ൦-വമനാദിഭിഃ പ്രയുക്തൈഃ ശ്ലൈഷ്മികോ ഗുല്മോ ബദ്ധമൂലത്വാദ്യദി ന ശാമ്യതി, തസ്യ-ഗുല്മസ്യ, ഹൃതേ രക്തേऽന്തേ ദാഹം ശരാദിഭിഃ കുര്യാത്| അഥ ദാഹവിധാനം പ്രസ്തൂയതേ-

Adhikarana shleShmagulme dAhavidhAnam (116-118) · Śloka 118

അഥ ഗുല്മം സപര്യന്തം വാസസാऽന്തരിതം ഭിഷക്| നാഭിബസ്ത്യന്ത്രഹൃദയം രോമരാജീം ച വര്ജയന്||൧൧൬|| നാതിഗാഢം പരിമൃശേച്ഛരേണ ജ്വലതാऽഥവാ| ലോഹേനാരണികോത്ഥേന ദാരുണാ തൈന്ദുകേന വാ||൧൧൭|| തതോऽഗ്നിവേഗേ ശമിതേ ശീതൈര്വ്രണ ഇവ ക്രിയാ| |൧൧൮|

സ൦-ഗുല്മം പര്യന്തൈഃ സഹ വസ്ത്രേണാന്തരിതം-ആച്ഛാദിതം, നാഭ്യാദി വര്ജയന്നാതിശയേന പരാമൃശേദ്വൈദ്യഃ| ശരേണ ലോഹേന വാ ജ്വലതാ| കിമ്ഭൂതേന ? ആരണികോത്ഥേന| അഥവാ, തൈന്ദുകേന കാഷ്ഠേന| അനന്തരമഗ്നിവേഗേ ശമിതേ സതി ശീതൈഃ പ്രദേഹാദിഭിര്വ്രണ ഇവ ക്രിയാ സ്യാത്|

Adhikarana shleShmagulme AmAnvaye la~gghanAdi dvidoShaje tridoShaje ca gulme mishraH kramaH (118-119) · Śloka 119

| ആമാന്വയേ തു പേയാദ്യൈഃ സന്ധുഷ്യാഗ്നിം വിലങ്ഘിതേ||൧൧൮|| സ്വം സ്വം കുര്യാത്ക്രമം മിശ്രം മിശ്രദോഷേ ച കാലവിത്| |൧൧൯|

ആമാന്വയേ ച സതി വഹ്നിം പേയാദ്യൈഃ സന്ധുക്ഷ്യ വിലങ്ഘിതേ സതി സ്വം സ്വം ക്രമം-യഥാദോഷം, കുര്യാത്| മിശ്രദോഷേ മിശ്രം ക്രമം കുര്യാത്| കാലവിത്-വൈദ്യഃ|

Adhikarana raktagulme snehavirecanam (119-12) · Śloka 12

| ഗതപ്രസവകാലായൈ നാര്യൈ ഗുല്മേऽസ്രസമ്ഭവേ||൧൧൯|| സ്നിഗ്ധസ്വിന്നശരീരായൈ ദദ്യാത്സ്നേഹവിരേചനമ്| ||൧൨||

സ൦-നാര്യൈ അസ്രസമ്ഭവേ ഗുല്മേ സതി സ്നേഹവിരേചനം ദദ്യാത്| കിമ്ഭൂതായൈ ? ഗതഃ പ്രസവകാലോ യസ്യാസ്തസ്യൈ ഇതി| ഏവം ഹി പുരാണത്വേ സുഖസാധ്യതാ രക്തഗുല്മസ്യ സ്യാത് സുനിശ്ചിതത്വം ച| തഥാ സ്നിഗ്ധം സ്വിന്നം ശരീരം യസ്യാസ്തസ്യൈ|

Adhikarana raktagulme tilakvAthaH (120-121) · Śloka 121

| തിലക്വാഥോ ഘൃതഗുഡവ്യോഷഭാര്ഗീരജോന്വിതഃ||൧൨൦|| പാനം രക്തഭവേ ഗുല്മേ നഷ്ടേ പുഷ്പേ ച യോഷിതഃ| |൧൨൧|

സ൦-രക്തോത്ഥേ ഗുല്മേ തിലക്വാഥോ ഘൃതാദിയുക്തഃ പാനം യോഷിതഃ| പുഷ്പേ ച നഷ്ടേ പാനം ഭവേത്|

Adhikarana raktagulme BAr~ggyAdicUrNam (121-122) · Śloka 122

| ഭാര്ങ്ഗീകൃഷ്ണാകരഞ്ജത്വഗ്ഗ്രന്ഥികാമരദാരുജമ്||൧൨൧|| ചൂര്ണം തിലാനാം ക്വാഥേന പീതം ഗുല്മരുജാപഹമ്| |൧൨൨|

സ൦-ഭാര്ങ്ഗ്യാദിജം ചൂര്ണം തിലക്വാഥേന പീതം ഗുല്മരുജാഹൃത്|

Adhikarana raktagulme palAshakShArasiddho yamakasnehaH (122-123) · Śloka 123

| പലാശക്ഷാരപാത്രേ ദ്വേ ദ്വേ പാത്രേ തൈലസര്പിഷോഃ||൧൨൨|| ഗുല്മശൈഥില്യജനനീം പക്ത്വാ മാത്രാം പ്രയോജയേത്| |൧൨൩|

സ൦-പലാശക്ഷാരപാത്രേ ദ്വേ തൈലസര്പിഷോര്ദ്വേ പാത്രേ പക്ത്വാ ഗുല്മശൈഥില്യജനനീം മാത്രാം പ്രയോജയേത്| സ്നേഹാച്ചതുര്ഗുണം തോയമത്ര ക്ഷേപ്തവ്യമ്|

Adhikarana raktagulme evamaBidyamAne yonivirecanam (123) · Śloka 123

| ന പ്രഭിദ്യേത യദ്യേവം ദദ്യാദ്യോനിവിരേചനമ്||൧൨൩||

സ൦-ഏവം കൃതേ സതി യദി ന പ്രഭിദ്യേത രക്തഗുല്മസ്തദാ യോനിവിരേചനം ദദ്യാത്| തദാഹ-

Adhikarana raktagulme yonivirecanayogAH (124-127) · Śloka 127

ക്ഷാരേണ യുക്തം പലലം സുധാക്ഷീരേണ വാ തതഃ| താഭ്യാം വാ ഭാവിതാന്ദദ്യാദ്യോനൌ കടുകമത്സ്യകാന്||൧൨൪|| വരാഹമത്സ്യപിത്താഭ്യാം നക്തകാന് വാ സുഭാവിതാന്| കിണ്വം വാ സഗുഡക്ഷാരം ദദ്യാദ്യോനൌ വിശുദ്ധയേ||൧൨൫|| രക്തപിത്തഹരം ക്ഷാരം ലേഹയേന്മധുസര്പിഷാ| ലശുനം മദിരാം തീക്ഷ്ണാം മത്സ്യാംശ്ചാസ്യൈ പ്രയോജയേത്||൧൨൬|| ബസ്തിം സക്ഷീരഗോമൂത്രം സക്ഷാരം ദാശമൂലികമ്| |൧൨൭|

സ൦-ക്ഷാരയുക്തം ഭൃഷ്ടതിലചൂര്ണം തതസ്തസ്യാ യോനൌ ദദ്യാത്| സുധാക്ഷീരേണ വാऽന്വിതം പലലം ദദ്യാത്| താഭ്യാം-ക്ഷാരസുധാക്ഷീരാഭ്യാം, ഭാവിതാന് കടുകമത്സ്യകാന് യോനൌ ദദ്യാത്| വരാഹമത്സ്യയോഃ പിത്താഭ്യാം കടുകമത്സ്യകാന് സുഭാവിതാന് നക്തകാന് വാ സുഭാവിതാന് യോനൌ ദദ്യാത്| അഥവാ, കിണ്വം ഗുഡക്ഷാരാന്വിതം യോനിവിശുധ്ദ്യര്ഥം യോനൌ ദദ്യാത്| രക്തപിത്തഹരം ക്ഷാരം മധുസര്പിഷാ ലേഹയേത്| ലശുനം മദിരാം തീക്ഷ്ണാം മത്സ്യാംശ്ചാസ്യൈ പ്രയോജയേത്| ദാശമൂലികം ബസ്തിം-കല്പോക്തം (ഹൃ. ക. അ. ൪|൪) , ക്ഷീരഗോമൂത്രസഹിതം ക്ഷാരാന്വിതമസ്യൈ ദദ്യാത്|

Adhikarana raktagulme apravRutte rakte gulmaBedanam (127) · Śloka 127

| അവര്തമാനേ രുധിരേ ഹിതം ഗുല്മപ്രഭേദനമ്||൧൨൭||

സ൦-രക്തേऽപ്രവര്തമാനേ സതി ഗുല്മപ്രഭേദനം ഹിതമ്|

Adhikarana raktagulme pravRutte rakte upekShaNam rakta pravRutte mAMsarasApAnam rakta pravRutte tarUNIsurApAnam (128) · Śloka 128

യമകാഭ്യക്തദേഹായാഃ പ്രവൃത്തേ സമുപേക്ഷണമ്| രസൌദനസ്തഥാऽऽഹാരഃ പാനം ച തരുണീ സുരാ||൧൨൮||

സ൦-പ്രവൃത്തേ രക്തേ സതി യമകാഭ്യക്തഗാത്രായാഃ സമുപേക്ഷണം-സമ്യഗുപേക്ഷണം ഹിതമ്| തഥാ, ആഹാരോ രസൌദനോ ഹിതഃ| തരുണീ സുരാ ച പാനമ്|

Adhikarana raktagulme atipravRutte rakte rakta pittaharakriyA, rakta vAtau vAtaharA kriyA, rakta AnAhAdau udAvartabalAsaghnIkriyA (14) · Śloka 14

രുധിരേऽതിപ്രവൃത്തേ തു രക്തപിത്തഹരാഃ ക്രിയാഃ| കാര്യാ വാതരുഗാര്തായാഃ സര്വാ വാതഹരാഃ പുനഃ||൧൨൯|| ആനാഹാദാവുദാവര്തബലാസഘ്നോ യഥായഥമ്| ൧൨൯ ൧/൨| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ ഗുല്മചികിത്സിതം നാമ ചതുര്ദശോऽധ്യായഃ||൧൪||

സ൦-രുധിരേऽതിപ്രവൃത്തേ പുനാ രക്തപിത്തഹരാഃ ക്രിയാഃ കാര്യാഃ| വാതരുഗാര്തായാഃ പുനഃ സര്വാ വാതഹരാഃ ക്രിയാഃ കാര്യാഃ| ആനാഹാദൌ സത്യുദാവര്തബലാസജിതഃ ക്രിയാഃ കാര്യാ ഇതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ ഗുല്മചികിത്സിതം നാമ ചതുര്ദശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൧൪||