14. gulmacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

అస్మాదనంతరం గుల్మచికిత్సితమారభ్యతే| సంబంధశ్చాస్య ప్రాయేణైకయోగక్షేమత్వం, వాతకారణత్వాత్|

Adhikarana gulmacikitsAdhyAyaH vAtagulme baddhashakRudvAtAdau snigdhaM kRutvA svedaH vAtagulme svedasya Palam (2-3) · Śloka 3

అథాతో గుల్మచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2|| ) గుల్మం బద్ధశకృద్వాతం వాతికం తీవ్రవేదనం| రూక్షశీతోద్భవం తైలైః సాధయేద్వాతరోగికైః||1|| పానాన్నాన్వాసనాభ్యంగైః స్నిగ్ధస్య స్వేదమాచరేత్| ఆనాహవేదనాస్తంభవిబంధేషు విశేషతః||2|| స్రోతసాం మార్దవం కృత్వా జిత్వా మారుతముల్బణం| భిత్వా విబంధం స్నిగ్ధస్య స్వేదో గుల్మమపోహతి||3||

స0-[వాతికం గుల్మం తీవ్రరుజం పురీషవాతగ్రహం రూక్షశీతోద్భూతం వాతచికిత్సితోక్తైస్తైలైః సాధయేత్| పానాన్నాన్వాసనాభ్యంగైః స్నిగ్ధస్య గుల్మినః స్వేదమాచరేత్|] పానశబ్దేన స్నేహపానం వేద్యం, స్నిగ్ధస్యేతి వచనాత్| ఆనాహాదిషు విశేషేణ స్వేదమాచరేత్| యస్మాత్స్వేదః స్నిగ్ధస్య పుంసః స్రోతోమృదుత్వం విధాయ మారుతముల్బణం చ జిత్వా తథా విబంధం భిత్త్వా గుల్మమపోహతి|

Adhikarana gulme snehapAnaM hitamUrdhvanABije gulme visheSheNa snehapAnam pakvAshayagate bastiH jaTharAshraye snehA bastiSca (4) · Śloka 4

స్నేహపానం హితం గుల్మే విశేషేణోర్ధ్వనాభిజే| పక్వాశయగతే బస్తిరుభయం జఠరాశ్రయే||4||

స0-గుల్మే స్నేహపానం హితం| ఊర్ధ్వనాభిజే గుల్మే విశేషేణ స్నేహపానం హితం| పక్వాశయగతే బస్తిర్హితః| జఠరాశ్రిత ఉభయం-స్నేహపానబస్త్యాఖ్యం, హితం|

Adhikarana vAtagulme dIptAgnyAdau bRuMhaNAnyannapAnAni snehAnirUhA anuvAsanASca (5-6) · Śloka 6

దీప్తేఽగ్నౌ వాతికే గుల్మే విబంధేఽనిలవర్చసోః| బృంహణాన్యన్నపానాని స్నిగ్ధోష్ణాని ప్రదాపయేత్||5|| పునఃపునః స్నేహపానం నిరూహాః సానువాసనాః| ప్రయోజ్యా వాతజే గుల్మే కఫపిత్తానురక్షిణః||6||

స0-వాతికే గుల్మే వహ్నౌ సమిద్ధే సతి వాతశకృతోశ్చ విబంధే సతి బృంహణాన్యన్నాదీని స్నిగ్ధోష్ణాని చ ప్రయోజయేత్| తథా, పునఃపునః స్నేహపానం ప్రదాపయేత్| నిరూహాశ్చ సహానువాసనా వాతికే గుల్మే కఫపిత్తానురక్షిణో నరస్య ప్రయోజ్యాః|

Adhikarana bastikarma paraM gulmaghnam tasya hetuH ato vAtapittakaPagulmeShu sAnuvAsanA nirUhAH (7-8) · Śloka 8

బస్తికర్మ పరం విద్యాద్గుల్మఘ్నం, తద్ధి మారుతం| స్వస్థానే ప్రథమం జిత్వా సద్యో గుల్మమపోహతి||7|| తస్మాదభీక్ష్ణశో గుల్మా నిరూహైః సానువాసనైః| ప్రయుజ్యమానైః శామ్యంతి వాతపిత్తకఫాత్మకాః||8||

స0-బస్తికర్మ పరం-అతిశయేన, గుల్మఘ్నం విద్యాత్| యస్మాతత్-బస్తికర్మ, స్వస్థానే-పక్వాశయాఖ్యే, ప్రథమం పవనం జిత్వా సద్యః-శీఘ్రం, గుల్మం జయతి| యత ఏవం తస్మాత్కారణాన్నిత్యం గుల్మా నిరూహైః సానువాసనైః ప్రయుజ్యమానైః శామ్యంతి వాతపిత్తకఫోత్థాః|

Adhikarana vAtagulme shUlAnAhaharaM hi~ggvAdisarpiH (9-10) · Śloka 10

హింగుసౌవర్చలవ్యోషబిడదిమదీప్యకైః| పుష్కరాజాజిధాన్యామ్లవేతసక్షారచిత్రకైః||9|| శఠీవచాగంధైలాసురసైర్దధిసంయుతైః| శూలానాహహరం సర్పిః సాధయేద్వాతగుల్మినాం||10||

స0-హింగ్వాదిభిర్దధియుక్తైర్ఘృతం సాధయేత్| తచ్చ పీతం వాతగుల్మవతాం శూలాదిజిత్| ద్రవ్యేభ్యశ్చతుర్గణం ఘృతం, ఘృతసమం దధి, ఘృతాచ్చతుర్గుణం జలం, ఇత్యత్ర పాకక్రమః|

Adhikarana vAtagulme udarAnAhAdau ca hapuShAdisarpiH (11-13) · Śloka 13

హపుషోషణపృథ్వీకాపంచకోలకదీప్యకైః| సాజాజీసైంధవైర్దధ్నా దుగ్ధేన చ రసేన చ||11|| దాడిమాన్మూలకాత్కోలాత్పచేత్సర్పిర్నిహంతి తత్| వాతగుల్మోదరానాహపార్శ్వహృత్కోష్ఠవేదనాః||12|| యోన్యర్శోగ్రహణీదోషకాసశ్వాసారుచిజ్వరాన్| |13|

స0-హపుషాదిభిర్ఘృతాచ్చతుర్థాశైర్ద్రవ్యైఃర్దధిదుగ్ధాభ్యాం దాడిమమూలకబదరరసైః సమైః సర్పిః పచేత్| తచ్చ వాతగుల్మాదీన్ పరాకుర్యాత్|

Adhikarana vAtagulme dAdhikaM ghRutam (13-21) · Śloka 21

| దశమూలం బలాం కాలాం సుషవీం ద్వౌ పునర్నవౌ||13|| పౌష్కరైరండరాస్నాశ్వగంధాభార్గ్యమృతాశఠీః| పచేద్గంధపలాశం చ ద్రోణేఽపాం ద్విపలోన్మితం||14|| యవైః కోలైః కులత్థైశ్చ మాషైశ్చ ప్రాస్థికైః సహ| క్వాథేఽస్మిందధిపాత్రే చ ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్||15|| స్వరసైర్దాడిమామ్రాతమాతులుంగోద్భవైర్యుతం| తథా తుషాంబుధాన్యామ్లశుక్తైః శ్లక్ష్ణైశ్చ కల్కితైః||16|| భార్గీతుంబురుషడ్గ్రంథాగ్రంథిరాస్నాగ్నిధాన్యకైః| యవానకయవాన్యమ్లవేతసాసితజీరకైః||17|| అజాజీహింగుహపుషాకారవీవృషకోషకైః| నికుంభకుంభమూర్వేభపిప్పలీవేల్లదాడిమైః||18|| శ్వదంష్ట్రాత్రపుసైర్వారుబీజహింస్రాశ్మభేదకైః| మిసిద్విక్షారసురససారివానీలినీఫలైః||19|| త్రికటుత్రిపటూపేతైర్దాధికం తహ్యపోహతి| రోగానాశుతరాన్ పూర్వాన్ కష్టానపి చ శీలితం||20|| అపస్మారగదోన్మాదమూత్రాఘాతానిలామయాన్| |21|

స0-దశమూలాదీన్ పృథగ్ ద్విపలప్రమాణాన్ యవాదిభిః ప్రస్థప్రమాణైః సహ జలద్రోణే పచేత్| కాలా-నీలినీ| సుషవీ-స్థూలజీరకః| గంధపలాశో-గంధపత్రం| అస్మిన్ క్వాథే సామాన్యపరిభాషయా కృతే దధిపాత్రే చ ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్| కింభూతం ? దాడిమాదిజై స్వరసైస్తథా తుషాంబ్వాదిభిశ్చ సర్పిఃసమైర్యుతం| తథా భార్గ్యాదిభిః కల్కీకృతైరుపేతం| యవానకో-యవానీభేదః| కారవీ-అజమోదా| వృషకో-వాసకః| ఊషకః-కల్లరః| ఇభపిప్పలీ-గజపిప్పలీ| అశ్మభేదః-పాషాణభేదః| తత్-ఏతత్, దాధికం నామ ఘృతం పూర్వోక్తానామయాన్ ద్రాక్తారం హంతి| అపస్మారాదీంశ్చ కృచ్ఛ్రానప్యభ్యస్తం హంతి| యది చాత్ర స్వరసాలాభస్తదా తంత్రాంతరోక్తా కల్పనా కార్యా| తంత్రాంతరే చోక్తం-"ప్రస్థం గృహీత్వా చూర్ణస్య తోయస్య ప్రస్థమావపేత్| అహోరాత్రస్థితం పూతం తత్స్యాత్స్వరసవద్గుణైః||" మునిరప్యూచే (చ. చి. అ. 1 పాదః 2|12)- "స్వరసానామలాభే త్వయం విధిః,-చూర్ణానామాఢకమాఢకముదకస్యాహోరాత్రస్థితం మృదితపూతమావపేత్ తత్స్వరసవత్ ప్రయోజ్యం|" ఇతి|

Adhikarana vAtagulme tryUShaNAdi ghRutam (21-22) · Śloka 22

| త్ర్యూషణత్రిఫలాధాన్యచవికావేల్లచిత్రకైః||21|| కల్కీకృతైర్ఘృతం పక్వం సక్షీరం వాతగుల్మనుత్| |22|

స0-త్ర్యూషణాదిభిః కల్కీకృతైర్ఘృతం సమానక్షీరం చతుర్గుణజలపక్వం వాతగుల్మం నుదతి|

Adhikarana vAtagulme lashunAdighRutam (22-25) · Śloka 25

| తులాం లశునకందానాం పృథక్పంచపలాంశకం||22|| పంచమూలం మహచ్చాంబుభారార్ధే తద్విపాచయేత్| పాదశేషం తదర్ధేన దాడిమస్వరసం సురాం||23|| ధాన్యామ్లం దధి చాదాయ పిష్టాంశ్చార్ధపలాంశకాన్| త్ర్యూషణత్రిఫలాహింగుయవానీచవ్యదీప్యకాన్||24|| సామ్లవేతససింధూత్థదేవదారూన్ పచేద్ధృతాత్| తైః ప్రస్థం తత్పరం సర్వవాతగుల్మవికారజిత్||25||

స0-లశునమూలతులాం పలశతం మహత్ పంచమూలం చ ప్రత్యేకం పంచపలదఘ్నం| తదేతత్తోయాదృశశతే పాదశేషం విపాచయేత్| పాదశేషాదర్ధేన దాడిమస్వరసం సురాం ధాన్యామ్లం దధి చ గృహీత్వా త్ర్యూషణాదీంశ్చ ద్వికార్షికానాదాయ తైర్ఘృతాత్ ప్రస్థం పచేత్| తత్-ఘృతం, సర్వవాతగుల్మవికారజిత్|

Adhikarana vAtagulme ShaTpalaM ghRutamapi (26-27) · Śloka 27

షట్పలం వా పిబేత్ సర్పిర్యదుక్తం రాజయక్ష్మణి| ప్రసన్నయా వా క్షీరార్థః సురయా దాడిమేన వా||26|| ఘృతే మారుతగుల్మఘ్నః కార్యో దధ్నః సరేణ వా| |27|

స0-రాజయక్ష్మచికిత్సితే (శ్లో. 22) యదుక్తం షట్పలం ఘృతం తద్వా పిబేత్| రాజయక్ష్మణీతి విశేషణం స్పష్టార్థం| ఘృతే షట్పలాఖ్యే క్షీరార్థః ప్రసన్నయా వా కార్యః| అథవా సురయా దాడిమేన వా| దధిసారేణ వా| ఏవం క్షీరం హిత్వా ప్రసన్నాద్యన్యతమేన సాధితం ఘృతం షట్పలం వాతగుల్మజిత్స్యాత్|

Adhikarana vAtagulme vRuddhaM kaPamullikhet (27-28) · Śloka 28

| వాతగుల్మే కఫో వృద్ధో హత్వాఽగ్నిమరుచిం యది||27|| హృల్లాసం గౌరవం తంద్రాం జనయేదుల్లిఖేత్తు తం| |28|

స0-వాతజే గుల్మే శ్లేష్మా వృద్ధః సన్నగ్నిం హత్వా యద్యరుచ్యాదీన్ జనయేత్తదా తం-కఫం, ఉల్లిఖేత్-ఉద్వమేత్|

Adhikarana vAtagulme shUlAdiShu kvAthacUrNa vaTakAH (28-29) · Śloka 29

| శూలానాహవిబంధేషు జ్ఞాత్వా సస్నేహమాశయం||28|| నిర్యూహచూర్ణవటకాః ప్రయోజ్యా ఘృతభేషజైః| |29|

స0-శూలాదిషు సత్సు సస్నేహమాశయం జ్ఞాత్వా ఘృతోక్తైరౌషధైః (ఘృతభేషజైః)- అనంతరోక్తానాం ఘృతానామౌషధైః, క్వాథచూర్ణగుటికా వా సహ ప్రయోజ్యాః|

Adhikarana vAtagulme shUlA cUrNAnAmanupAnam (29-30) · Śloka 30

| కోలదాడిమఘర్మాంబుతక్రమద్యామ్లకాంజికైః||29|| మండేన వా పిబేత్ప్రాతశ్చూర్ణాన్యన్నస్య వా పురః| |30|

స0-కోలాద్యంబుభిస్తక్రాదిభిర్వా ప్రాతశ్చూర్ణాని-ఘృతౌషధీనాం సంబంధీని, మండేన సహ పిబేత్| అథవా అన్నస్య-ఆహారస్య, పురః-పూర్వం, పిబేత్|

Adhikarana vAtagulme kaPayukte vaTakAH (30-31) · Śloka 31

| చూర్ణాని మాతులుంగస్య భావితాన్యసకృద్రసే||30|| కుర్వీత కార్ముకతరాన్ వటకాన్ కఫవాతయః| |31|

స0-చూర్ణాని మాతులుంగరసేన ముహుర్ముహుర్భావితాని వటకాన్ కర్మకరణసమర్థాన్ కుర్వీత| కఫవాతయోః-కఫవాతికే గుల్మ ఇత్యర్థః|

Adhikarana vAtagulme hiDgvAdi cUrNaM hRucCUlakRucCragulmAdiharam (31-33) · Śloka 33

హింగువచావిజయాపశుగంధా- దాడిమదీప్యకధాన్యకపాఠాః| పుష్కరమూలశఠీహపుషాగ్ని- క్షారయుగత్రిపటుత్రికటూని||31|| సాజాజిచవ్యం సహతిత్తిడీకం సవేతసామ్లం వినిహంతి చూర్ణం| హృత్పార్శ్వబస్తిత్రికయోనిపాయు- శూలాని వాయ్వామకఫోద్భవాని||32|| కృచ్ఛ్రాన్ గుల్మాన్ వాతవిణ్మూత్రసంగం కంఠే బంధం హృద్గ్రహం పాండురోగం| అన్నాశ్రద్ధాప్లీహదుర్నామహిధ్మా- వర్ధ్మాధ్మానశ్వాసకాసాగ్నిసాదాన్||33||

స0-హింగ్వాదికమేతచ్చూర్ణం హృచ్ఛూలాదీన్నిహంతి తథా కృచ్ఛ్రగుల్మాదీంశ్చ| దోధకోపజాతిశాలిన్యః|

Adhikarana vAtagulme vaishvAnaraScUrNaH (34) · Śloka 34

లవణయవానీదీప్యక- కణనాగరముత్తరోత్తరం వృద్ధం| సర్వసమాంశహరీతకీ- చూర్ణం వైశ్వానరః సాక్షాత్||34||

స0-లవణాదికం క్రమేణోత్తరం భాగవృద్ధం సర్వసమభాగా హరితకీతి చూర్ణమేతత్సాక్షాద్వైశ్వానరః, దీపనగుణసామాన్యాత్| ఆర్యావృతం|

Adhikarana vAtagulme trikaTukAdi cUrNam (35) · Śloka 35

త్రికటుకమజమోదా సైంధవం జీరకే ద్వే సమధరణధృతానామష్టమో హింగుభాగః| ప్రథమకవలభోజ్యః సర్పిషా సంప్రయుక్తో జనయతి జఠరాగ్నిం వాతగుల్మం నిహంతి||35||

స0-త్రికటుకాదీనాం సప్తానాం సమధరణధృతానాం-సమప్రమాణస్థాపితానాం, హింగుభాగోఽష్టమో 'దేయః' ఇత్యధ్యాహార్యం| కేచిత్త్వేవం వ్యాఖ్యానయంతి| ధరణశబ్దేన పలస్య దశమో భాగ ఉచ్యతే| ధరణే ధృతా ధరణధృతాః, సమాశ్చ తే ధరణధృతాశ్చ, తేషాం సమధరణధృతానాం త్రికటుకాదీనామష్టమో హింగుభాగో దేయః| స చ ప్రథమకవలే భోజ్యో-భక్షణీయః| సర్పిషా సమ్యక్ ప్రయుక్తో-మిశ్రితో, జఠరాగ్నిం జనయతి, వాతగుల్మం చ హంతి| మాలినీవృత్తం|

Adhikarana vAtagulme shArdUlaScUrNaH (36) · Śloka 36

హింగూగ్రాబిడశుంఠ్యజాజివిజయావాట్యాభిధానామయై- శ్చూర్ణః కుంభనికుంభమూలసహితైర్భాగోత్తరం వర్ధితైః| పీతః కోష్ణజలేన కోష్ఠజరుజో గుల్మోదరాదీనయం శార్దూలః ప్రసభం ప్రమథ్య హరతి వ్యాధీన్ మృగౌఘానివ||36||

స0-హింగూగ్రేత్యాదిభిర్భాగోత్తరమంశాధికం వర్ధితైశ్చూర్ణః కోష్ణజలేన పీతో జఠరరుజాదీన్ పరాకరోతి| అయం శార్దూలాఖ్యశ్చూర్ణో హఠాత్ ప్రమథ్య వ్యాధీన్ మృగౌఘానివ శార్దూలః-సింహః| అప్యత ఏవ శ్లేషోపమాఽయమలంకారః| తథా భీమశబ్దేన శార్దూలవిక్రీడితం వృత్తముపలక్ష్యతే| యథా శార్దూలశబ్దేన భీమసేన ఇతి| శార్దూలవిక్రీడితం వృత్తం|

Adhikarana vAtagulme sindhUtthAdicUrNam (37) · Śloka 37

సింధూత్థపథ్యాకణదీప్యకానాం చూర్ణాని తోయైః పిబతాం కవోష్ణైః| ప్రయాతి నాశం కఫవాతజన్మా నారాచనిర్భిన్న ఇవామయౌఘః||37||

స0-సింధూత్థాదీనాం చూర్ణాని కోష్ణైస్తోయైః పిబతాం కఫవాతజో రోగసంఘో నాశం యాతి| క ఇవ ? నారాచేన నిర్భిన్న ఇవేత్యుపమా| ఉపజాతివృత్తం|

Adhikarana vAtagulme pUtIkAdiBasma (38) · Śloka 38

పూతికపత్రగజచిర్భటచవ్యవహ్ని- వ్యోషం చ సంస్తరచితం లవణోపధానం| దగ్ధ్వా విచూర్ణ్య దధిమస్తుయుతం ప్రయోజ్యం గుల్మోదరశ్వయథుపాండుగుదోద్భవేషు||38||

స0-పూతికాదిద్రవ్యం సంస్తరచితం యథాక్రమనిర్దిష్టముపర్యుపరిభావేన సంస్తీర్ణం తథా లవణోపధనం లవణం సర్వోపర్యుపధానం దత్త్వాఽనంతరం దగ్ధ్వా సంచూర్ణ్య తతో దధిమస్తునా యుతం గుల్మాదిషు ప్రయోజ్యం| వసంతతిలకావృత్తం|

Adhikarana vAtagulme hi~ggvAdi (39-40) · Śloka 40

| హింగుత్రిగుణం సైంధవమస్మాత్త్రిగుణం చ తైలమైరండం||39|| తత్త్రిగుణరసోనరసం గుల్మోదరవర్ధ్మశూలఘ్నం| |40|

స0-సైంధవం హింగుతస్త్రిగుణం| అస్మాచ్చ-సైంధవాత్, ఐరండతైలం త్రిగుణం| తస్మాచ్చ-ఐరండతైలాత్, త్రిగుణం రసోనస్య రసం| తదేతద్గుల్మాదిఘ్నం| ఆర్యావృత్తం|

Adhikarana vAtagulme mAtulu~ggarasAdi (40-41) · Śloka 41

| మాతులుంగరసో హింగు దాడిమం బిడసైంధవం||40|| సురామండేన పాతవ్యం వాతగుల్మరుజాపహం| |41|

మాతులుంగరసాదికం సురామండేన పాతవ్యం వాతగుల్మపీడాహరం|

Adhikarana vAtagulme shuNThyAdicUrNam (41-42) · Śloka 42

| శుంఠ్యాః కర్షం గుడస్య ద్వౌ ధౌతాత్కృష్ణతిలాత్పలం||41|| ఖాదన్నేకత్ర సంచూర్ణ్య కోష్ణక్షీరానుపో జయేత్| వాతహృద్రోగగుల్మార్శోయోనిశూలశకృద్గ్రహాన్||42||

శుంఠ్యాః కర్షో గుడస్య ద్వౌ కర్షౌ లుంచితకృష్ణతిలాత్పలమిత్యేకత్ర మిశ్రయిత్వా ఖాదన్ కోష్ణక్షీరానుపః సన్ వాతహృద్రోగాదీన్ జయేత్|

Adhikarana vAtagulme sakaPe eraNDatailaM prasannayA,vAtagulme sapite eraNDatailaM payasA (43) · Śloka 43

పిబేదేరండతైలం తు వాతగుల్మీ ప్రసన్నయా| శ్లేష్మణ్యనుబలే వాయౌ, పిత్తే తు పయసా సహ||43||

స0-వాతకఫానుగే సత్యేరండతైలం ప్రసన్నయా సహసా గుల్మవాన్ పిబేత్| పిత్తే త్వనుగతే పయసా సహైరండతైలం పిబేత్|

Adhikarana vAtagulme sasantApe sasneho virekaH vAtagulme sasantApe raktamokShaH (44-45) · Śloka 45

వివృద్ధం యది వా పిత్తం సంతాపం వాతగుల్మినః| కుర్యాద్విరేచనీయోఽసౌ సస్నేహైరానులోమికైః||44|| తాపానువృత్తావేవం చ రక్తం తస్యావసేచయేత్| |45|

స0-వాతగుల్మినః పిత్తం వివృద్ధం యది సంతాపం కుర్యాత్, తదాఽసౌ-వాతగుల్మీ, విరేచనీయో-విరేచనార్హః| కైః ? ఆనులోమికైర్ద్రవ్యైః స్నేహయుతైః| ఏవం [చ]-విరక్తస్యాపి, తాపానువర్తనే సతి తస్య రక్తస్రావం కుర్యాత్|

Adhikarana vAtagulme lashunakShIraM udAvartAdiharam (45-47) · Śloka 47

| సాధయేచ్ఛుద్ధశుష్కస్య లశునస్య చతుష్పలం||45|| క్షీరోదకేఽష్టగుణితే క్షీరశేషం చ పాచయేత్| వాతగుల్మముదావర్తం గృధ్రసీం విషమజ్వరం||46|| హృద్రోగం విద్రధిం శోషం సాధయత్యాశు తత్పయః| |47|

స0-క్షీరం చోదకం చ క్షీరోదకం| తస్మిన్ లశునాదష్టగుణే శుద్ధశుష్కస్య లశునస్య చతుష్పలం సాధయేత్| తతః క్షీరశేషం విపాచయేత్| తచ్చ క్షీరశేషం వాతగుల్మాదీన్య(న)భిభవతి|

Adhikarana vAtagulme tailAdimishraNam (47-48) · Śloka 48

| తైలం ప్రసన్నా గోమూత్రమారనాలం యవాగ్రజః||47|| గుల్మం జఠరమానాహం పీతమేకత్ర సాధయేత్| |48|

స0-తైలాదికమేకత్ర-మిలితం, పీతం గుల్మాదీన్ హంతి|

Adhikarana vAtagulme citrakAdikvAthaH (48-49) · Śloka 49

| చిత్రకగ్రంథికైరండశుంఠీక్వాథః పరం హితః||48|| శూలానాహవిబంధేశు సహింగుబిడసైంధవః| |49|

స0-చిత్రకాదిక్వాథో హింగ్వాదియుతః పరం శూలాదిషు హితః|

Adhikarana vAtagulme puShkarAdikvAthaH (49-50) · Śloka 50

| పుష్కరైరండయోర్మూలం యవధన్వయవాసకం||49|| జలేన క్వథితం పీతం కోష్ఠదాహరుజాపహం| |50|

స0-పుష్కరైరండమూలాదికం జలేన క్వథితం పీతం కోష్ఠదాహాదిజిత్|

Adhikarana vAtagulme vATyAdikvAthaH (50-51) · Śloka 51

| వాట్యాహ్వైరండదర్భాణాం మూలం దారు మహౌషధం||50|| పీతం నిఃక్వాథ్య తోయేన కోష్ఠపృష్ఠాంసశూలజిత్| |51|

స0-వాట్యాహ్వాదీనాం మూలం దేవదార్వాది చ తోయక్వథితం పీతం కోష్ఠాదిశూలజిత్|

Adhikarana vAtagulme shilAjatu payasA (51-52) · Śloka 52

| శిలాజం పయసాఽనల్పపంచమూలశ్రృతేన వా||51|| వాతగుల్మీ పిబేత్| |52|

స0-శిలాజతు వా మహత్పంచమూలక్వథితేన క్షీరేణ సహ వాతగుల్మీ పిబేత్|

Adhikarana vAtagulme udAvarte vATyaBojanam (52) · Śloka 52

వాట్యముదావర్తే తు భోజయేత్| స్నిగ్ధం పైప్పలికైర్యూషైర్మూలకానాం రసేన వా||52||

స0-ఉదావర్తే సతి వాట్యం స్నిగ్ధం-సస్నేహం, పిప్పలీసంస్కృతైర్యూషైః సహ భోజయేత్| అథవా, మూలకరసేనాశ్నీయాత్|

Adhikarana vAtagulme baddhaviNmArUte yavAnnaM kulmAshA vA (53) · Śloka 53

బద్ధవిణ్మారుతోఽశ్ర్నీయాత్క్షీరేణోష్ణేన యావకం| కుల్మాషాన్ వా బహుస్నేహాన్ భక్షయేల్లవణోత్తరాన్||53||

స0-బద్ధవిణ్మారుత ఉష్ణేన క్షీరేణ యావకమశ్ర్నీయాత్| అథవా, కుల్మాషాన్ బహుస్నేహాన్ లవణప్రధానాన్ భక్షయేత్|

Adhikarana vAtagulme samale nIlinyAdi ghRutam (54) · Śloka 54

నీలినీత్రివృతాదంతీపథ్యాకంపిల్లకైః సహ| సమలాయ ఘృతం దేయం సబిడక్షారనాగరం||54||

స0-నీలిన్యాదిభిః సహ సదోషాయ నరాయ బిడాదియుతం ఘృతం దేయం|

Adhikarana vAtagulme kukkuTAdimAMsam (55-58) · Śloka 58

నీలినీం త్రిఫలాం రాస్నాం బలాం కటుకరోహిణీం| పచేద్విడంగం వ్యాఘ్రీం చ పాలికాని జలాఢకే||55|| రసేఽష్టభాగశేషే తు ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్| దధ్నః ప్రస్థేన సంయోజ్య సుధాక్షీరపలేన చ||56|| తతో ఘృతపలం దద్యాద్యవాగూమండమిశ్రితం| జీర్ణే సమ్యగ్విరిక్తం చ భోజయేద్రసభోజనం||57|| గుల్మకుష్ఠోదరవ్యంగశోఫపాండ్వామయజ్వరాన్| శ్విత్రం ప్లీహానమున్మాదం హంత్యేతన్నీలినీఘృతం||58||

స0-నీలిన్యాదీన్ పలికాన్ జలాఢకే పచేత్| అష్టభాగశేషే చ రసే దధిప్రస్థేన సుధాక్షీరపలేన చ మిశ్రయిత్వా ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్| తతో ఘృతపలం యవాగూమండమిశ్రితం దద్యాత్| జీర్ణే చ ఘృతే సమ్యగ్విరిక్తం నరం రసయుతం భోజనం భోజయేత్| ఏతచ్చ నీలినీఘృతం గుల్మాదీన్ హంతి|

Adhikarana vAtagulme shAlyannaM madirA ghRutam (59) · Śloka 59

కుక్కుటాశ్చ మయూరాశ్చ తిత్తిరిక్రౌంచవర్తకాః| శాలయో మదిరా సర్పిర్వాతగుల్మచికిత్సితం||59||

స0-కుక్కుటాదయో వాతగుల్మే చికిత్సితం-ఉపక్రమః|

Adhikarana vAtagulme annapAnaM ca (60) · Śloka 60

మితముష్ణం ద్రవం స్నిగ్ధం భోజనం వాతగుల్మినాం| సమండా వారుణీ పానం తప్తం వా ధాన్యకైర్జలం||60||

స0-వాతగుల్మినాం చ భోజనం మితముష్ణం ద్రవం స్నిగ్ధం చ స్యాత్| వారుణీ సమండా ధాన్యకైః శృతం జలం వా పానం స్యాత్|

Adhikarana pittagulme snigdhoShNaje virekaH (61) · Śloka 61

స్నిగ్ధోష్ణేనోదితే గుల్మే పైత్తికే స్రంసనం హితం| |61|

స0-పైత్తికే గుల్మే స్నిగ్ధోష్ణేనోత్థితే సతి స్రంసనం హితం| తదేవ విరేచనమాహ-

Adhikarana pittagulme drAkShAdivirecanam (61-62) · Śloka 62

ద్రాక్షాభయాగుడరసం కంపిల్లం వా మధుద్రుతం||61|| కల్పోత్కం రక్తపిత్తోక్తం| |62|

స0-ద్రాక్షాభయాగుడరసం స్రంసనం హితం| అథవా, మధుద్రుతం కంపిల్లం స్రంసనం హితం| కల్పోక్తం విరేచనం-విరేచనకల్పవిహితం, (హృ. క. అ. 2) , అక్తపిత్తోక్తం-"త్రివృతా త్రిఫలా" (హృ. చి. అ. 2|10) ఇత్యాదికం, హితం|

Adhikarana pittagulme rUkShoShNaje saMshamanam,pittarUkSho tiktAdighRutam pittarUkSho tRuNapa~jcamUlAdi kShIram (62-63) · Śloka 63

గుల్మే రూక్షోష్ణజే పునః| పరం సంశమనం సర్పిస్తిక్తం వాసాఘృతం శ్రృతం||62|| తృణాఖ్యపంచాక్వాథే జీవనీయగణేన వా| శ్రృతం తేనైవ వా క్షీరం న్యగ్రోధాదిగణేన వా||63||

స0-రూక్షోష్ణజే పైత్తికే గుల్మే సర్పిస్తిక్తం-కుష్ఠచికిత్సితోక్తం (హృ. చి. అ. 19|2) , తథా వాసాఘృతం (హృ. చి. అ. 2|42) సంశమనం శ్రేష్ఠం| తృణాఖ్యం పంచకం-"దర్భకాసేక్షు" (హృ. సూ. అ. 6|171) ఇత్యాది, తస్య క్వాథే శ్రృతం ఘృతం హితం| అథవా, జీవనీయగణేన శ్రృతం ఘృతం హితం| తేనైవ-జీవనీయగణేన, శ్రృతం క్షీరం హితం| న్యగ్రోధాదిగణేన వా శ్రృతం క్షీరం హితం|

Adhikarana pittagulme rUkShoShNaje Atyayike virek (64) · Śloka 64

తత్రాపి స్రంసనం యుంజ్యాచ్ఛీఘ్రమాత్యయికే భిషక్| |64|

స0-తత్రాపి-న కేవలం స్నిగ్ధోష్ణజే రూక్షోష్ణజేఽపి పైత్తికే సామాన్యతో వా సముత్పన్నే గుల్మే, ఆత్యయికే శీఘ్రం స్రంసనం యుంజ్యాత్| కేన ? ఇత్యాహ-

Adhikarana pittagulme rUkShoShNaje Atyayike virekadravyaghRutaM kShIraM vAhNaje (64) · Śloka 64

| వైరేచనికసిద్ధేన సర్పిషా పయసాఽపి వా||64||

స0-విరేచనవిహితద్రవ్యసిద్ధేన సర్పిషా క్షీరేణ వా|

Adhikarana pittagulme AmalakAdighRutam (65-66) · Śloka 66

రసేనామలకేక్షూణాం ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్| పథ్యాపాదం పిబేత్సర్పిస్తత్సిద్ధం పిత్తగుల్మనుత్||65|| పిబేద్వా తైల్వకం సర్పిర్యచ్చోక్తం పిత్తవిద్రధౌ| |66|

స0-ఆమలకస్యేక్షోశ్చ రసేన ఘృతాచ్చతుర్గుణితేనాఢకమానేన పథ్యాపాదం ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్| తచ్చ సిద్ధం పిత్తగుల్మం హంతి| తైల్వకమథవా సర్పిః (హృ. చి. అ. 21|32) పిబేత్| యచ్చ పిత్తవిద్రధావుక్తం ఘృతం (హృ. చి. అ. 13|4) తచ్చ పిబేత్|

Adhikarana pittagulme drAkShAdikalkaH (66-67) · Śloka 67

| ద్రాక్షాం పయస్యాం మధుకం చందనం పద్మకం మధు||66|| పిబేత్తండులతోయేన పిత్తగుల్మోపశాంతయే| |67|

స0-ద్రాక్షాది తండులజలేన సహ పిత్తగుల్మశాంతయే పిబేత్|

Adhikarana pittagulme trAyamANAkvAthaH (67-69) · Śloka 69

| ద్విపలం త్రాయమాణాయా జలద్విప్రస్థసాధితం||67|| అష్టభాగస్థితం పూతం కోష్ణం క్షీరసమం పిబేత్| పిబేదుపరి తస్యోష్ణం క్షీరమేవ యథాబలం||68|| తేన నిర్హృతదోషస్య గుల్మః శామ్యతి పైత్తికః| |69|

స0-త్రాయంత్యా ద్విపలం జలద్విప్రస్థసాధితమష్టభాగావశేషం పటేన పూతం క్షీరసమం పిబేత్| తస్యోపరి కోష్ణం క్షీరమేవ యథాశక్తి పిబేత్-నాన్యత్కించిత్| తేన-క్షీరేణ, అపహృతదోషస్య గుల్మః పైత్తికః శామ్యతి|

Adhikarana pittagulme dAhe shItairghRutAdibhirabhya~ggalepasparshAdiShu raktaharaNamulme (69-70) · Śloka 70

| దాహేఽభ్యంగో ఘృతైః శీతైః సాజ్యైర్లేపో హిమౌషధైః||69|| స్పర్శః సరోరుహాం పత్రైః పాత్రైశ్చ ప్రచలజ్జలైః| |70|

స0-పైత్తికే గుల్మే దాహే సతి ఘృతైః శీతైః-శీతవీర్యసాధితైః స్పర్శతశ్చ శీతైః, అభ్యంగస్తథా లేపః శీతవీర్యౌషధైః సఘృతైః స్యాత్| పద్మపత్రైః పాత్రైశ్చ ప్రచలజ్జలైః స్పర్శః|

Adhikarana pittagulme raktasruteH phalamulme (70-72) · Śloka 72

| విదాహపూర్వరూపేషు శూలే వహ్నేశ్చ మార్దవే||70|| బహుశోఽపహరేద్రక్తం పిత్తగుల్మే విశేషతః| ఛిన్నమూలా విదహ్యంతే న గుల్మా యాంతి చ క్షయం||71|| రక్తం హి వ్యమ్లతాం యాతి, తచ్చ నాస్తి న చాస్తి రుక్| |72|

స0-విదాహపూర్వరూపేషు గుల్మేషు తథా శూలే వహ్నిమాంద్యే చ సతి బహూన్ వారాన్ రక్తం హరేత్| పిత్తగుల్మే విశేషేణాస్రం హరేత్| స0-ఛిన్నమూలా గుల్మా న విదహ్యంతే-న పాకం యాంతి| చ-పునః, క్షయం యాంతి| హి-యస్మాత్, రక్తమంతఃస్థితం వ్యమ్లీభావం యాతి| తచ్చ-రక్తం, నాస్తి తతస్తదుత్థా రుగపి నాస్తి|

Adhikarana pittagulme mlAnatve jA~ggalarasaH pitta sasheShArtau sarpiH (72-73) · Śloka 73

| హృతదోషం పరిమ్లానం జాంగలైస్తర్పితం రసైః||72|| సమాశ్వస్తం సశోషార్తిం సర్పిరభ్యాసయేత్పునః| |73|

స0-హృతదోషం పరిమ్లానం నరం జాంగలమాంసరసైస్తర్పితం సమాశ్వస్తం సంతం సశేషార్తిం సర్పిరభ్యాసయేత్|

Adhikarana pittagulme pAkonmukhe pittavidradhivat kriyA (73-74) · Śloka 74

| రక్తపిత్తాతివృద్ధత్వాత్క్రియామనుపలభ్య వా||73|| గుల్మే పాకోన్ముఖే సర్వా పిత్తవిద్రధివత్క్రియా| |74|

స0-రక్తపిత్తాతివృద్ధత్వాద్ధేతోః క్రియాం వాఽనుపలభ్య-అనాసాద్య, గుల్మే పాకోన్ముఖే సతి సర్వా పిత్తవిద్రధితుల్యా క్రియా స్యాత్|

Adhikarana pittagulme annaM pAnaM ca (74-75) · Śloka 75

| శాలిర్గవ్యాజపయసీ పటోలీ జాంగలం ఘృతం||74|| ధాత్రీ పరూషకం ద్రాక్షా ఖర్జూరం దాడిమం సితా| భోజ్యం, పానేఽంబు బలయా బృహత్యాద్యైశ్చ సాధితం||75||

స0-శాల్యాది భోజ్యం| పానే బలయా సాధితం జలం బృహత్యాదినా వా|

Adhikarana shleShmagulme pUrvaM vamanam shleShmAvamye upavAsaH shleShma tiktAdisaMsargyA hi~ggvAdiBiSca vanhisandhukShaNam (76-77) · Śloka 77

శ్లేష్మజే వామయేత్పూర్వమవమ్యముపవాసయేత్| తిక్తోష్ణకటుసంసర్గ్యా వహ్నిం సంధుక్షయేత్తతః||76|| హింగ్వాదిభిశ్చ ద్విగుణక్షారహింగ్వమ్లవేతసైః| |77|

స0-శ్లేష్మజే గుల్మే పూర్వం వామయేత్| అవమనాహ తు లంఘయేత్| కృతోపవాసస్య తిక్తోష్ణకటుద్రవ్యయుతయా సంసర్గ్యా వహ్నిం దీపయేత్| తథా హింగ్వాదిభిరగ్నిం సంధుక్షయేత్| కింభూతైః ? ద్విగుణాని క్షారహింగ్వమ్లవేతసాని యేషు తైః|

Adhikarana shleShmagulme nigUDhatvAdiyute svedanaM ghRutapAnaM ca (77-78) · Śloka 78

| నిగూఢం యది వోన్నద్ధం స్తిమితం కఠినం స్థిరం||77|| ఆనాహాదియుతం గుల్మం సంస్వేద్య వినయేదను| ఘృతం సక్షారకటుకం పాతవ్యం కఫగుల్మినాం||78||

స0-నిగూఢాదిధర్మయుక్తం గుల్మం సంశోధ్య(సంస్వేద్య) వినయేత్-ఉపశమయేత్| పశ్చాత్ కఫగుల్మినాం ఘృతం క్షారకటుకయుతం పాతవ్యం|

Adhikarana shleShmagulme dashamUlaghRutam (79) · Śloka 79

సవ్యోషక్షారలవణం సహింగుబిడదాడిమం| కఫగుల్మం జయత్యాశు దశమూలశ్ఘృతం ఋతం||79||

స0-వ్యోషాదియుతం దశమూలపక్వం సర్పిః కఫగుల్మం శీఘ్రమేవ హంతి|

Adhikarana shleShmagulme bhallAtakaghRutam (80-83) · Śloka 83

భల్లాతకానాం ద్విపలం పంచమూలం పలోన్మితం| అల్పం తోయాఢకే సాధ్యం పాదశేషేణ తేన చ||80|| తుల్యం ఘృతం తుల్యపయో విపచేదక్షసమ్మితైః| విడంగహింగుసింధూత్థయావశూకశఠీబిడైః||81|| సద్వీపిరాస్నాయష్ట్యాహ్వషడ్గ్రంథాకణనాగరైః| ఏతద్భల్లాతకఘృతం కఫగుల్మహరం పరం||82|| ప్లీహపాండ్వామయశ్వాసగ్రహణీరోగకాసజిత్| |83|

స0-భల్లాతకానాం ద్విపలం అల్పం-హ్రస్వం, పంచమూలం పృథక్ పలప్రమాణం తోయాఢకే సాధనీయం| పాదశేషేణ చ తేన క్వాథేన సమం సర్పిస్తుల్యక్షీరం విడంగాదిభిః కల్కీభూతైః కార్షికైర్విపాచయేత్| ఏతచ్చ భల్లాతకఘృతం పరం-సుష్ఠు, కఫగుల్మహరం ప్లీహాదిజిచ్చ|

Adhikarana shleShmagulme sarvadehe ca svedaH (83) · Śloka 83

| తతోఽస్య గుల్మే దేహే చ సమస్తే స్వేదమాచరేత్||83||

స0-తతో-ఘృతపానాదనంతరం, గుల్మే దేహే చాస్య సమస్తే స్వేదమాచరేత్|

Adhikarana shleShmagulme snehasvedaphalam (84) · Śloka 84

సర్వత్ర గుల్మే ప్రథమం స్నేహస్వేదోపపాదితే| యా క్రియా క్రియతే యాతి సా సిద్ధిం న విరూక్షితే||84||

స0-[సర్వత్ర-] సర్వస్మిన్నష్టవిధే చ, గుల్మే ప్రథమం-ఆదౌ, స్నేహస్వేదాభ్యాముపపాదితే సతి యా క్రియా క్రియతే సా సిద్ధిం యాతి| యా తు విరూక్షితే సతి క్రియా సా సిద్ధిం న యాతి|

Adhikarana shleShmagulme ghaTikAyojanam shleShma tato gulmavidAraNam shleShma tataH prapIDanaM mraMkShaNaM ca (85-87) · Śloka 87

స్నిగ్ధస్విన్నశరీరస్య గుల్మే శైథిల్యమాగతే| యథోక్తాం ఘటికాం న్యస్యేద్గృహీతేఽపనయేచ్చ తాం||85|| వస్త్రాంతరం తతః కృత్వా ఛింద్యాద్గుల్మం ప్రమాణవిత్| విమార్గాజపదాదర్శైర్యథాలాభం ప్రపీడయేత్||86|| ప్రమృజ్యాద్గుల్మమేవైకం న త్వంత్రహృదయం స్పృశేత్| |87|

స0-స్నిగ్ధస్విన్నశరీరస్య గుల్మే శైథిల్యం యాతే సతి యంత్రవిధ్యుదితాం ఘటికాం యోజయేత్| గృహీతే చ గుల్మే తామపసారయేత్| అనంతరం వస్త్రవ్యవహితం గుల్మం కృత్వా ప్రమాణవిత్ విమార్గాదిభిర్యథాలాభం భింద్యాత్-విదారయేత్ సూచికాదినా| విమార్గో-దారుమయః శస్త్రకృతిర్వస్తువిశేషశ్చర్మకారసంబంధీ| తథా, గుల్మమేవ కేవలం ప్రపీడయేత్ ప్రమృజ్యాచ్చ| న పునరంత్రం హృదయం [చ] స్పృశేత్|

Adhikarana shleShmagulme tato lepaH svedashca (87-88) · Śloka 88

| తిలైరండాతసీబీజసర్షపైః పరిలిప్య చ||87|| శ్లేష్మగుల్మమయస్పాత్రైః సుఖోష్ణైః స్వేదయేత్తతః| |88|

స0-అథవా కఫగుల్మం తిలాదిభిః పరిలిప్యానంతరం లోహభాజనైః సుఖోష్ణైః స్వేదయేత్| అయస్పాత్రైరితి "అతఃకృకమి" ఇత్యాదినా సాదేశః|

Adhikarana shleShmagulme evaM sthAnAccalite virecanairbastibhishca shodhanam (88-89) · Śloka 89

| ఏవం చ విసృతం స్థానాత్ కఫగుల్మం విరేచనైః||88|| సస్నేహైర్బస్తిభిశ్చైనం శోధయేద్దాశమూలికైః| |89|

స0-ఏవం-అస్మిన్ ప్రకారే కృతే సతి, స్థానాచ్చలితం కఫగుల్మం స్నేహయుక్తైర్విరేచనైర్బస్తిభిశ్చ దాశమూలికైః (హృ. క. అ. 4|4) శోధయేత్|

Adhikarana shleShmagulme miSrakaH sneha sraMsanaH (89-91) · Śloka 91

| పిప్పల్యామలకద్రాక్షాశ్యామాద్యైః పాలికైః పచేత్||89|| ఏరండతైలహవిషోః ప్రస్థౌ పయసి షడ్గుణే| సిద్ధోఽయం మిశ్రకః స్నేహో గుల్మినాం స్రంసనం హితం||90|| వృద్ధివిద్రధిశూలేషు వాతవ్యాధిషు చామృతం| |91|

స0-పిప్పల్యాదిభిః పలోన్మితైరండతైలసర్పిషోః ప్రస్థౌ ద్వౌ షడ్గుణే క్షీరే పచేత్| అయం మిశ్రకాఖ్యః స్నేహో గుల్మినాం పరం స్రంసనం వృద్ధ్యాదిషు చామృతతుల్యం|

Adhikarana shleShmagulme nIlinIghRutaM straMsanam shleShma sukumAraM ghRutaM straMsanam (91-92) · Śloka 92

| పిబేద్వా నీలినీసర్పిర్మాత్రయా ద్విపలీనయా||91|| తథైవ సుకుమారాఖ్యం ఘృతాన్యౌదరికాణి వా| |92|

స0-అథవా నీలినీఘృతం-ప్రాగుక్తం (శ్లో. 55) , స్రంసనం ద్విపలమాత్రయా పిబేత్| తథైవ ద్విపలమాత్రయా సుకుమారాఖ్యం ఘృతం-విద్రధ్యుక్తం (హృ. చి. 13|41) , స్రంసనార్థం పిబేత్| ఉదరచికిత్సితోక్తాని వా ఘృతాని పిబేత్|

Adhikarana shleShmagulme udaroktaghRutAni sraMsanam shleShma dantIharItakyaH straMsanam (92-97) · Śloka 97

| ద్రోణేఽంభసః పచేద్దంత్యాః పలానాం పంచవింశతిం||92|| చిత్రకస్య తథా పథ్యాస్తావతీస్తద్రసే స్రుతే| ద్విప్రస్థే సాధయేత్పూతే క్షిపేద్దంతీసమం గుడం||93|| తైలాత్పలాని చత్వారి త్రివృతాయాశ్చ చర్ణతః| కణాకర్షౌ తథా శుంఠ్యాః సిద్ధే లేహే తు శీతలే||94|| మధు తైలసమం దద్యాచ్చతుర్జాతాచ్చతుర్థికాం| అతో హరీతకీమేకాం సావలేహపలామదన్||95|| సుఖం విరిచ్యతే స్నిగ్ధో దోషప్రస్థమనామయః| గుల్మహృద్రోగదుర్నామశోఫానాహగరోదరాన్||96|| కుష్ఠోత్క్లేశారుచిప్లీహగ్రహణీవిషమజ్వరాన్| ఘ్నంతి దంతీహరీతక్యః పాండుతాం చ సకామలాం||97||

స0-జలద్రోణే దంతీపలానాం పంచవింశతిం, [తథా] చిత్రకస్య పలానాం పంచవింశతిం, [తథా] హరితకీస్తావతీః-పంచవింశతిం, పచేత్|తద్రసే స్రుతే ద్విప్రస్థదఘ్నే పూతే పథ్యాసహితే దంతీతుల్యం గుడం క్షిపేత్| తైలపలాని చత్వారి, త్రివృత్పలాని చ చత్వారి| కణాయాః కర్షౌ ద్వౌ శుంట్యాశ్చ| సిద్ధే చాస్మిన్ లేహే తు సుశీతే తైలతుల్యం మాక్షికం దద్యాత్| చతుర్జాతాత్ సముదితాచ్చతుర్థికాం-పలాపరసంజ్ఞాం, దద్యాత్| అతో-లేహాత్, పథ్యామేకాం సావలేహపలయుతాం భక్షయేత్| స్నిగ్ధో నరః సుఖం దోషప్రస్థం విరిచ్యతే నిరామయః| ఏతా దంతీహరీతక్యః ప్లీహా(గుల్మా)దీన్ ఘ్నంతి|

Adhikarana shleShmagulme trivRutAcUrNam straMsanam (98) · Śloka 98

సుధాక్షీరద్రవం చూర్ణం త్రివృతాయాః సుభావితం| కార్షికం మధుసర్పిర్భ్యాం లీఢ్వా సాధు విరిచ్యతే||98||

స0-సుధాక్షీరేణ ద్రవం త్రివృతాయాశ్చూర్ణం ప్రకృతత్వాత్సుధాక్షీరేణైవ సుభావితం కర్షప్రమాణం మధుసర్పిర్భ్యాం లీఢ్వా సమ్యగ్విరిచ్యతే|

Adhikarana shleShmagulme kuShThAdicUrNam sraMsanam (99) · Śloka 99

కుష్ఠశ్యామాత్రివృద్దంతీవిజయాక్షారగుగ్గులూన్| గోమూత్రేణ పిబేదకం తేన గుగ్గులుమేవ వా||99||

స0-కుష్ఠాదీన్ గోమూత్రేణ పిబేత్| అథవా, తేన-గోమూత్రేణ, గుగ్గులుమేకమేవ పిబేత్|

Adhikarana shleShmagulme gugguluH sraMsanam shleShma kalpasidhyuktA nirUhAH (100) · Śloka 100

నిరూహాన్ కల్పసిధ్ద్యుక్తాన్ యోజయేద్గుల్మనాశనాన్| |100|

స0-కల్పసిధ్ద్యుక్తాన్నిరూహాన్ గుల్మనాశనాన్ యోజయేత్|

Adhikarana shleShmagulme kRutamUlatvAdiyute kShArAriShTAgnikarmANi (100-102) · Śloka 102

| కృతమూలం మహావాస్తుం కఠినం స్తిమితం గురుం||100|| గూఢమాంసం జయేద్గుల్మం క్షారారిష్టాగ్నికర్మభిః| ఏకాంతరం ద్వ్యంతరం వా విశ్రమయ్యాథ వా త్ర్యహం||101|| శరీరదోషబలయోర్వర్ధనక్షపణోద్యతః| |102|

స0-కృతమూలాదిధర్మయుక్తం గుల్మం క్షారాదిభిర్జయేత్| ఏకాంతరం ద్వ్యంతరం వా త్ర్యహం వా విశ్రమయ్య శరీరదోషబలయోర్యథాక్రమం వర్ధనక్షపణయోరుద్యతః సన్|

Adhikarana shleShmagulme arshoshmarIgrahaNyuktAHkShArAH (102) · Śloka 102

| అర్శోశ్మరీగ్రహణ్యుక్తాః క్షారా యోజ్యాః కఫోల్బణే||102||

స0-కఫాధికే గుల్మేఽర్శోశ్మరీగ్రహణీషూక్తా యే క్షారాస్తే యోజ్యాః|

Adhikarana shleShmagulme kShAraH CedanaBedanapAtanakRut (103-108) · Śloka 108

దేవదారుత్రివృద్దంతీకటుకాపంచకోలకం| స్వర్జికాయావశూకాఖ్యౌ శ్రేష్ఠాపాఠోపకుంచకం||103|| కుష్ఠం సర్పసుగంధాం చ ద్వ్యక్షాంశం పటుపంచకం| పాలికం చూర్ణితం తైలవసాదధిఘృతాప్లుతం||104|| ఘతస్యాంతః పచేత్పక్వమగ్నివర్ణే ఘటే చ తం| క్షారం గృహీత్వా క్షీరాజ్యతక్రమద్యాదిభిః పిబేత్||105|| గుల్మోదావర్తవర్ధ్మార్శోజఠరగ్రహణీకృమీన్| అపస్మారగరోన్మాదయోనిశుక్రామయాశ్మరీః||106|| క్షారాగదోఽయం శమయేద్విషం చాఖుభుజంగజం| శ్లేష్మాణం మధురం స్నిగ్ధం రసక్షీరఘృతాశినః||107|| ఛిత్త్వా భిత్త్వాఽఽశయాత్ క్షారః క్షరత్వాత్క్షారయత్యధః| |108|

స0-దేవదార్వాదిసర్పసుగంధాపర్యంతం ద్వికార్షికం లవణపంచకం పాలికమేతత్సమస్తం చూర్ణీకృతం తైలవసాదధిఘృతైరాప్లుతం-ఆలోడితం, ఘటస్య మధ్యేఽంతర్ధూమం పచేత్| సర్పసుగంధా-నాకులీ| అగ్నివర్ణే చ ఘటే సతి పక్వం తం క్షారం గృహీత్వా యథాదోషం క్షీరాదిభిః పిబేత్| గుల్మాదీన్ జయేత్ అయం క్షారాగద ఆఖుజం భుజంగజం చ విషం ద్రాక్ శమయేత్| స0-శ్లేష్మాణం మధురం స్నిగ్ధం మాంసరసాద్యాశినః క్షారః క్షా(క్ష)రత్వాదాశయం(యాత్) ఛిత్త్వా భిత్త్వాఽధస్తాత్ పాతయతి|

Adhikarana shleShmagulme mandAgnyAdiyute AsavAriShTayojanA (108-109) · Śloka 109

| మందేఽగ్నావరుచౌ సాత్మయైర్మద్యైః సస్నేహమశ్నతాం||108|| యోజయేదాసవారిష్టాన్నిగదాన్ మార్గశుద్ధయే| |109|

మందేఽగ్నావరుచౌ చ సత్యాం మద్యైః సాత్మ్యైః సహస్నేహమాహారమశ్ర్నతామాసవాదీన్ మార్గశుద్ధయే యోజయేత్| అధునాఽన్నపానమాహ-

Adhikarana shleShmagulme shAlyAdyannam shleShma vArUNyAdipAnam (109-112) · Śloka 112

| శాలయః షష్టికా జీర్ణాః కులత్థా జాంగలం ఫలం||109|| చిరిబిల్వాగ్నితర్కారీయవానీవరుణాంకురాః| శిగ్రుస్తరుణబిల్వాని బాలం శుష్కం చ మూలకం||110|| బీజపూరకహింగ్వమ్లవేతసక్షారదాడిమం| వ్యోషం తక్రం ఘృతం తైలం భక్తం, పానం తు వారుణీ||111|| ధాన్యామ్లం మస్తు తక్రం చ యవానీబిడచూర్ణితం| పంచమూలశ్రృతం వారి జీర్ణం మార్ద్వీకమేవ వా||112||

స0-శాలయ ఇత్యాది భక్తాంతం భక్తం| పానం తు వారుణ్యాది మార్ద్వీకాంతం|

Adhikarana shleShmagulme surA jagalaSca (113) · Śloka 113

పిప్పలీపిప్పలీమూలచిత్రకాజాజిసైంధవైః| సురా గుల్మం జయత్యాశు జగలశ్చ విమిశ్రితః||113||

స0-పిప్యల్యాదిభిః సహ సురా శీఘ్రమేవ గుల్మం జయతి| జగలశ్చ పిప్పల్యాదిభిర్విమిశ్రితో గుల్మం జయతి|

Adhikarana shleShmagulme vamanAdiBirashame dAhaH (114-115) · Śloka 115

వమనైర్లంఘనైః స్వేదైః సర్పిఃపానైర్విరేచనైః| బస్తిక్షారాసవారిష్టగులికాపథ్యభోజనైః||114|| శ్లైష్మికో బద్ధమూలత్వాద్యది గుల్మో న శామ్యతి| తస్య దాహం హృతే రక్తే కుర్యాదంతే శరాదిభిః||115||

స0-వమనాదిభిః ప్రయుక్తైః శ్లైష్మికో గుల్మో బద్ధమూలత్వాద్యది న శామ్యతి, తస్య-గుల్మస్య, హృతే రక్తేఽంతే దాహం శరాదిభిః కుర్యాత్| అథ దాహవిధానం ప్రస్తూయతే-

Adhikarana shleShmagulme dAhavidhAnam (116-118) · Śloka 118

అథ గుల్మం సపర్యంతం వాససాఽంతరితం భిషక్| నాభిబస్త్యంత్రహృదయం రోమరాజీం చ వర్జయన్||116|| నాతిగాఢం పరిమృశేచ్ఛరేణ జ్వలతాఽథవా| లోహేనారణికోత్థేన దారుణా తైందుకేన వా||117|| తతోఽగ్నివేగే శమితే శీతైర్వ్రణ ఇవ క్రియా| |118|

స0-గుల్మం పర్యంతైః సహ వస్త్రేణాంతరితం-ఆచ్ఛాదితం, నాభ్యాది వర్జయన్నాతిశయేన పరామృశేద్వైద్యః| శరేణ లోహేన వా జ్వలతా| కింభూతేన ? ఆరణికోత్థేన| అథవా, తైందుకేన కాష్ఠేన| అనంతరమగ్నివేగే శమితే సతి శీతైః ప్రదేహాదిభిర్వ్రణ ఇవ క్రియా స్యాత్|

Adhikarana shleShmagulme AmAnvaye la~gghanAdi dvidoShaje tridoShaje ca gulme mishraH kramaH (118-119) · Śloka 119

| ఆమాన్వయే తు పేయాద్యైః సంధుష్యాగ్నిం విలంఘితే||118|| స్వం స్వం కుర్యాత్క్రమం మిశ్రం మిశ్రదోషే చ కాలవిత్| |119|

ఆమాన్వయే చ సతి వహ్నిం పేయాద్యైః సంధుక్ష్య విలంఘితే సతి స్వం స్వం క్రమం-యథాదోషం, కుర్యాత్| మిశ్రదోషే మిశ్రం క్రమం కుర్యాత్| కాలవిత్-వైద్యః|

Adhikarana raktagulme snehavirecanam (119-12) · Śloka 12

| గతప్రసవకాలాయై నార్యై గుల్మేఽస్రసంభవే||119|| స్నిగ్ధస్విన్నశరీరాయై దద్యాత్స్నేహవిరేచనం| ||12||

స0-నార్యై అస్రసంభవే గుల్మే సతి స్నేహవిరేచనం దద్యాత్| కింభూతాయై ? గతః ప్రసవకాలో యస్యాస్తస్యై ఇతి| ఏవం హి పురాణత్వే సుఖసాధ్యతా రక్తగుల్మస్య స్యాత్ సునిశ్చితత్వం చ| తథా స్నిగ్ధం స్విన్నం శరీరం యస్యాస్తస్యై|

Adhikarana raktagulme tilakvAthaH (120-121) · Śloka 121

| తిలక్వాథో ఘృతగుడవ్యోషభార్గీరజోన్వితః||120|| పానం రక్తభవే గుల్మే నష్టే పుష్పే చ యోషితః| |121|

స0-రక్తోత్థే గుల్మే తిలక్వాథో ఘృతాదియుక్తః పానం యోషితః| పుష్పే చ నష్టే పానం భవేత్|

Adhikarana raktagulme BAr~ggyAdicUrNam (121-122) · Śloka 122

| భారంగీకృష్ణాకరంజత్వగ్గ్రంథికామరదారుజం||121|| చూర్ణం తిలానాం క్వాథేన పీతం గుల్మరుజాపహం| |122|

స0-భారంగ్యాదిజం చూర్ణం తిలక్వాథేన పీతం గుల్మరుజాహృత్|

Adhikarana raktagulme palAshakShArasiddho yamakasnehaH (122-123) · Śloka 123

| పలాశక్షారపాత్రే ద్వే ద్వే పాత్రే తైలసర్పిషోః||122|| గుల్మశైథిల్యజననీం పక్త్వా మాత్రాం ప్రయోజయేత్| |123|

స0-పలాశక్షారపాత్రే ద్వే తైలసర్పిషోర్ద్వే పాత్రే పక్త్వా గుల్మశైథిల్యజననీం మాత్రాం ప్రయోజయేత్| స్నేహాచ్చతుర్గుణం తోయమత్ర క్షేప్తవ్యం|

Adhikarana raktagulme evamaBidyamAne yonivirecanam (123) · Śloka 123

| న ప్రభిద్యేత యద్యేవం దద్యాద్యోనివిరేచనం||123||

స0-ఏవం కృతే సతి యది న ప్రభిద్యేత రక్తగుల్మస్తదా యోనివిరేచనం దద్యాత్| తదాహ-

Adhikarana raktagulme yonivirecanayogAH (124-127) · Śloka 127

క్షారేణ యుక్తం పలలం సుధాక్షీరేణ వా తతః| తాభ్యాం వా భావితాందద్యాద్యోనౌ కటుకమత్స్యకాన్||124|| వరాహమత్స్యపిత్తాభ్యాం నక్తకాన్ వా సుభావితాన్| కిణ్వం వా సగుడక్షారం దద్యాద్యోనౌ విశుద్ధయే||125|| రక్తపిత్తహరం క్షారం లేహయేన్మధుసర్పిషా| లశునం మదిరాం తీక్ష్ణాం మత్స్యాంశ్చాస్యై ప్రయోజయేత్||126|| బస్తిం సక్షీరగోమూత్రం సక్షారం దాశమూలికం| |127|

స0-క్షారయుక్తం భృష్టతిలచూర్ణం తతస్తస్యా యోనౌ దద్యాత్| సుధాక్షీరేణ వాఽన్వితం పలలం దద్యాత్| తాభ్యాం-క్షారసుధాక్షీరాభ్యాం, భావితాన్ కటుకమత్స్యకాన్ యోనౌ దద్యాత్| వరాహమత్స్యయోః పిత్తాభ్యాం కటుకమత్స్యకాన్ సుభావితాన్ నక్తకాన్ వా సుభావితాన్ యోనౌ దద్యాత్| అథవా, కిణ్వం గుడక్షారాన్వితం యోనివిశుధ్ద్యర్థం యోనౌ దద్యాత్| రక్తపిత్తహరం క్షారం మధుసర్పిషా లేహయేత్| లశునం మదిరాం తీక్ష్ణాం మత్స్యాంశ్చాస్యై ప్రయోజయేత్| దాశమూలికం బస్తిం-కల్పోక్తం (హృ. క. అ. 4|4) , క్షీరగోమూత్రసహితం క్షారాన్వితమస్యై దద్యాత్|

Adhikarana raktagulme apravRutte rakte gulmaBedanam (127) · Śloka 127

| అవర్తమానే రుధిరే హితం గుల్మప్రభేదనం||127||

స0-రక్తేఽప్రవర్తమానే సతి గుల్మప్రభేదనం హితం|

Adhikarana raktagulme pravRutte rakte upekShaNam rakta pravRutte mAMsarasApAnam rakta pravRutte tarUNIsurApAnam (128) · Śloka 128

యమకాభ్యక్తదేహాయాః ప్రవృత్తే సముపేక్షణం| రసౌదనస్తథాఽఽహారః పానం చ తరుణీ సురా||128||

స0-ప్రవృత్తే రక్తే సతి యమకాభ్యక్తగాత్రాయాః సముపేక్షణం-సమ్యగుపేక్షణం హితం| తథా, ఆహారో రసౌదనో హితః| తరుణీ సురా చ పానం|

Adhikarana raktagulme atipravRutte rakte rakta pittaharakriyA, rakta vAtau vAtaharA kriyA, rakta AnAhAdau udAvartabalAsaghnIkriyA (14) · Śloka 14

రుధిరేఽతిప్రవృత్తే తు రక్తపిత్తహరాః క్రియాః| కార్యా వాతరుగార్తాయాః సర్వా వాతహరాః పునః||129|| ఆనాహాదావుదావర్తబలాసఘ్నో యథాయథం| 129 1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే గుల్మచికిత్సితం నామ చతుర్దశోఽధ్యాయః||14||

స0-రుధిరేఽతిప్రవృత్తే పునా రక్తపిత్తహరాః క్రియాః కార్యాః| వాతరుగార్తాయాః పునః సర్వా వాతహరాః క్రియాః కార్యాః| ఆనాహాదౌ సత్యుదావర్తబలాసజితః క్రియాః కార్యా ఇతి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే గుల్మచికిత్సితం నామ చతుర్దశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 14||