14. gulmacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana gulmacikitsAdhyAyaH vAtagulme baddhashakRudvAtAdau snigdhaM kRutvA svedaH vAtagulme svedasya Palam (2-3) · Śloka 3

అథాతో గుల్మచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2|| ) గుల్మం బద్ధశకృద్వాతం వాతికం తీవ్రవేదనం| రూక్షశీతోద్భవం తైలైః సాధయేద్వాతరోగికైః||1|| పానాన్నాన్వాసనాభ్యంగైః స్నిగ్ధస్య స్వేదమాచరేత్| ఆనాహవేదనాస్తంభవిబంధేషు విశేషతః||2|| స్రోతసాం మార్దవం కృత్వా జిత్వా మారుతముల్బణం| భిత్వా విబంధం స్నిగ్ధస్య స్వేదో గుల్మమపోహతి||3||

Adhikarana gulme snehapAnaM hitamUrdhvanABije gulme visheSheNa snehapAnam pakvAshayagate bastiH jaTharAshraye snehA bastiSca (4) · Śloka 4

స్నేహపానం హితం గుల్మే విశేషేణోర్ధ్వనాభిజే| పక్వాశయగతే బస్తిరుభయం జఠరాశ్రయే||4||

Adhikarana vAtagulme dIptAgnyAdau bRuMhaNAnyannapAnAni snehAnirUhA anuvAsanASca (5-6) · Śloka 6

దీప్తేఽగ్నౌ వాతికే గుల్మే విబంధేఽనిలవర్చసోః| బృంహణాన్యన్నపానాని స్నిగ్ధోష్ణాని ప్రదాపయేత్||5|| పునఃపునః స్నేహపానం నిరూహాః సానువాసనాః| ప్రయోజ్యా వాతజే గుల్మే కఫపిత్తానురక్షిణః||6||

Adhikarana bastikarma paraM gulmaghnam tasya hetuH ato vAtapittakaPagulmeShu sAnuvAsanA nirUhAH (7-8) · Śloka 8

బస్తికర్మ పరం విద్యాద్గుల్మఘ్నం, తద్ధి మారుతం| స్వస్థానే ప్రథమం జిత్వా సద్యో గుల్మమపోహతి||7|| తస్మాదభీక్ష్ణశో గుల్మా నిరూహైః సానువాసనైః| ప్రయుజ్యమానైః శామ్యంతి వాతపిత్తకఫాత్మకాః||8||

Adhikarana vAtagulme shUlAnAhaharaM hi~ggvAdisarpiH (9-10) · Śloka 10

హింగుసౌవర్చలవ్యోషబిడదిమదీప్యకైః| పుష్కరాజాజిధాన్యామ్లవేతసక్షారచిత్రకైః||9|| శఠీవచాగంధైలాసురసైర్దధిసంయుతైః| శూలానాహహరం సర్పిః సాధయేద్వాతగుల్మినాం||10||

Adhikarana vAtagulme udarAnAhAdau ca hapuShAdisarpiH (11-13) · Śloka 13

హపుషోషణపృథ్వీకాపంచకోలకదీప్యకైః| సాజాజీసైంధవైర్దధ్నా దుగ్ధేన చ రసేన చ||11|| దాడిమాన్మూలకాత్కోలాత్పచేత్సర్పిర్నిహంతి తత్| వాతగుల్మోదరానాహపార్శ్వహృత్కోష్ఠవేదనాః||12|| యోన్యర్శోగ్రహణీదోషకాసశ్వాసారుచిజ్వరాన్| |13|

Adhikarana vAtagulme dAdhikaM ghRutam (13-21) · Śloka 21

| దశమూలం బలాం కాలాం సుషవీం ద్వౌ పునర్నవౌ||13|| పౌష్కరైరండరాస్నాశ్వగంధాభార్గ్యమృతాశఠీః| పచేద్గంధపలాశం చ ద్రోణేఽపాం ద్విపలోన్మితం||14|| యవైః కోలైః కులత్థైశ్చ మాషైశ్చ ప్రాస్థికైః సహ| క్వాథేఽస్మిందధిపాత్రే చ ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్||15|| స్వరసైర్దాడిమామ్రాతమాతులుంగోద్భవైర్యుతం| తథా తుషాంబుధాన్యామ్లశుక్తైః శ్లక్ష్ణైశ్చ కల్కితైః||16|| భార్గీతుంబురుషడ్గ్రంథాగ్రంథిరాస్నాగ్నిధాన్యకైః| యవానకయవాన్యమ్లవేతసాసితజీరకైః||17|| అజాజీహింగుహపుషాకారవీవృషకోషకైః| నికుంభకుంభమూర్వేభపిప్పలీవేల్లదాడిమైః||18|| శ్వదంష్ట్రాత్రపుసైర్వారుబీజహింస్రాశ్మభేదకైః| మిసిద్విక్షారసురససారివానీలినీఫలైః||19|| త్రికటుత్రిపటూపేతైర్దాధికం తహ్యపోహతి| రోగానాశుతరాన్ పూర్వాన్ కష్టానపి చ శీలితం||20|| అపస్మారగదోన్మాదమూత్రాఘాతానిలామయాన్| |21|

Adhikarana vAtagulme tryUShaNAdi ghRutam (21-22) · Śloka 22

| త్ర్యూషణత్రిఫలాధాన్యచవికావేల్లచిత్రకైః||21|| కల్కీకృతైర్ఘృతం పక్వం సక్షీరం వాతగుల్మనుత్| |22|

Adhikarana vAtagulme lashunAdighRutam (22-25) · Śloka 25

| తులాం లశునకందానాం పృథక్పంచపలాంశకం||22|| పంచమూలం మహచ్చాంబుభారార్ధే తద్విపాచయేత్| పాదశేషం తదర్ధేన దాడిమస్వరసం సురాం||23|| ధాన్యామ్లం దధి చాదాయ పిష్టాంశ్చార్ధపలాంశకాన్| త్ర్యూషణత్రిఫలాహింగుయవానీచవ్యదీప్యకాన్||24|| సామ్లవేతససింధూత్థదేవదారూన్ పచేద్ధృతాత్| తైః ప్రస్థం తత్పరం సర్వవాతగుల్మవికారజిత్||25||

Adhikarana vAtagulme ShaTpalaM ghRutamapi (26-27) · Śloka 27

షట్పలం వా పిబేత్ సర్పిర్యదుక్తం రాజయక్ష్మణి| ప్రసన్నయా వా క్షీరార్థః సురయా దాడిమేన వా||26|| ఘృతే మారుతగుల్మఘ్నః కార్యో దధ్నః సరేణ వా| |27|

Adhikarana vAtagulme vRuddhaM kaPamullikhet (27-28) · Śloka 28

| వాతగుల్మే కఫో వృద్ధో హత్వాఽగ్నిమరుచిం యది||27|| హృల్లాసం గౌరవం తంద్రాం జనయేదుల్లిఖేత్తు తం| |28|

Adhikarana vAtagulme shUlAdiShu kvAthacUrNa vaTakAH (28-29) · Śloka 29

| శూలానాహవిబంధేషు జ్ఞాత్వా సస్నేహమాశయం||28|| నిర్యూహచూర్ణవటకాః ప్రయోజ్యా ఘృతభేషజైః| |29|

Adhikarana vAtagulme shUlA cUrNAnAmanupAnam (29-30) · Śloka 30

| కోలదాడిమఘర్మాంబుతక్రమద్యామ్లకాంజికైః||29|| మండేన వా పిబేత్ప్రాతశ్చూర్ణాన్యన్నస్య వా పురః| |30|

Adhikarana vAtagulme kaPayukte vaTakAH (30-31) · Śloka 31

| చూర్ణాని మాతులుంగస్య భావితాన్యసకృద్రసే||30|| కుర్వీత కార్ముకతరాన్ వటకాన్ కఫవాతయః| |31|

Adhikarana vAtagulme hiDgvAdi cUrNaM hRucCUlakRucCragulmAdiharam (31-33) · Śloka 33

హింగువచావిజయాపశుగంధా- దాడిమదీప్యకధాన్యకపాఠాః| పుష్కరమూలశఠీహపుషాగ్ని- క్షారయుగత్రిపటుత్రికటూని||31|| సాజాజిచవ్యం సహతిత్తిడీకం సవేతసామ్లం వినిహంతి చూర్ణం| హృత్పార్శ్వబస్తిత్రికయోనిపాయు- శూలాని వాయ్వామకఫోద్భవాని||32|| కృచ్ఛ్రాన్ గుల్మాన్ వాతవిణ్మూత్రసంగం కంఠే బంధం హృద్గ్రహం పాండురోగం| అన్నాశ్రద్ధాప్లీహదుర్నామహిధ్మా- వర్ధ్మాధ్మానశ్వాసకాసాగ్నిసాదాన్||33||

Adhikarana vAtagulme vaishvAnaraScUrNaH (34) · Śloka 34

లవణయవానీదీప్యక- కణనాగరముత్తరోత్తరం వృద్ధం| సర్వసమాంశహరీతకీ- చూర్ణం వైశ్వానరః సాక్షాత్||34||

Adhikarana vAtagulme trikaTukAdi cUrNam (35) · Śloka 35

త్రికటుకమజమోదా సైంధవం జీరకే ద్వే సమధరణధృతానామష్టమో హింగుభాగః| ప్రథమకవలభోజ్యః సర్పిషా సంప్రయుక్తో జనయతి జఠరాగ్నిం వాతగుల్మం నిహంతి||35||

Adhikarana vAtagulme shArdUlaScUrNaH (36) · Śloka 36

హింగూగ్రాబిడశుంఠ్యజాజివిజయావాట్యాభిధానామయై- శ్చూర్ణః కుంభనికుంభమూలసహితైర్భాగోత్తరం వర్ధితైః| పీతః కోష్ణజలేన కోష్ఠజరుజో గుల్మోదరాదీనయం శార్దూలః ప్రసభం ప్రమథ్య హరతి వ్యాధీన్ మృగౌఘానివ||36||

Adhikarana vAtagulme sindhUtthAdicUrNam (37) · Śloka 37

సింధూత్థపథ్యాకణదీప్యకానాం చూర్ణాని తోయైః పిబతాం కవోష్ణైః| ప్రయాతి నాశం కఫవాతజన్మా నారాచనిర్భిన్న ఇవామయౌఘః||37||

Adhikarana vAtagulme pUtIkAdiBasma (38) · Śloka 38

పూతికపత్రగజచిర్భటచవ్యవహ్ని- వ్యోషం చ సంస్తరచితం లవణోపధానం| దగ్ధ్వా విచూర్ణ్య దధిమస్తుయుతం ప్రయోజ్యం గుల్మోదరశ్వయథుపాండుగుదోద్భవేషు||38||

Adhikarana vAtagulme hi~ggvAdi (39-40) · Śloka 40

| హింగుత్రిగుణం సైంధవమస్మాత్త్రిగుణం చ తైలమైరండం||39|| తత్త్రిగుణరసోనరసం గుల్మోదరవర్ధ్మశూలఘ్నం| |40|

Adhikarana vAtagulme mAtulu~ggarasAdi (40-41) · Śloka 41

| మాతులుంగరసో హింగు దాడిమం బిడసైంధవం||40|| సురామండేన పాతవ్యం వాతగుల్మరుజాపహం| |41|

Adhikarana vAtagulme shuNThyAdicUrNam (41-42) · Śloka 42

| శుంఠ్యాః కర్షం గుడస్య ద్వౌ ధౌతాత్కృష్ణతిలాత్పలం||41|| ఖాదన్నేకత్ర సంచూర్ణ్య కోష్ణక్షీరానుపో జయేత్| వాతహృద్రోగగుల్మార్శోయోనిశూలశకృద్గ్రహాన్||42||

Adhikarana vAtagulme sakaPe eraNDatailaM prasannayA,vAtagulme sapite eraNDatailaM payasA (43) · Śloka 43

పిబేదేరండతైలం తు వాతగుల్మీ ప్రసన్నయా| శ్లేష్మణ్యనుబలే వాయౌ, పిత్తే తు పయసా సహ||43||

Adhikarana vAtagulme sasantApe sasneho virekaH vAtagulme sasantApe raktamokShaH (44-45) · Śloka 45

వివృద్ధం యది వా పిత్తం సంతాపం వాతగుల్మినః| కుర్యాద్విరేచనీయోఽసౌ సస్నేహైరానులోమికైః||44|| తాపానువృత్తావేవం చ రక్తం తస్యావసేచయేత్| |45|

Adhikarana vAtagulme lashunakShIraM udAvartAdiharam (45-47) · Śloka 47

| సాధయేచ్ఛుద్ధశుష్కస్య లశునస్య చతుష్పలం||45|| క్షీరోదకేఽష్టగుణితే క్షీరశేషం చ పాచయేత్| వాతగుల్మముదావర్తం గృధ్రసీం విషమజ్వరం||46|| హృద్రోగం విద్రధిం శోషం సాధయత్యాశు తత్పయః| |47|

Adhikarana vAtagulme tailAdimishraNam (47-48) · Śloka 48

| తైలం ప్రసన్నా గోమూత్రమారనాలం యవాగ్రజః||47|| గుల్మం జఠరమానాహం పీతమేకత్ర సాధయేత్| |48|

Adhikarana vAtagulme citrakAdikvAthaH (48-49) · Śloka 49

| చిత్రకగ్రంథికైరండశుంఠీక్వాథః పరం హితః||48|| శూలానాహవిబంధేశు సహింగుబిడసైంధవః| |49|

Adhikarana vAtagulme puShkarAdikvAthaH (49-50) · Śloka 50

| పుష్కరైరండయోర్మూలం యవధన్వయవాసకం||49|| జలేన క్వథితం పీతం కోష్ఠదాహరుజాపహం| |50|

Adhikarana vAtagulme vATyAdikvAthaH (50-51) · Śloka 51

| వాట్యాహ్వైరండదర్భాణాం మూలం దారు మహౌషధం||50|| పీతం నిఃక్వాథ్య తోయేన కోష్ఠపృష్ఠాంసశూలజిత్| |51|

Adhikarana vAtagulme shilAjatu payasA (51-52) · Śloka 52

| శిలాజం పయసాఽనల్పపంచమూలశ్రృతేన వా||51|| వాతగుల్మీ పిబేత్| |52|

Adhikarana vAtagulme udAvarte vATyaBojanam (52) · Śloka 52

వాట్యముదావర్తే తు భోజయేత్| స్నిగ్ధం పైప్పలికైర్యూషైర్మూలకానాం రసేన వా||52||

Adhikarana vAtagulme baddhaviNmArUte yavAnnaM kulmAshA vA (53) · Śloka 53

బద్ధవిణ్మారుతోఽశ్ర్నీయాత్క్షీరేణోష్ణేన యావకం| కుల్మాషాన్ వా బహుస్నేహాన్ భక్షయేల్లవణోత్తరాన్||53||

Adhikarana vAtagulme samale nIlinyAdi ghRutam (54) · Śloka 54

నీలినీత్రివృతాదంతీపథ్యాకంపిల్లకైః సహ| సమలాయ ఘృతం దేయం సబిడక్షారనాగరం||54||

Adhikarana vAtagulme kukkuTAdimAMsam (55-58) · Śloka 58

నీలినీం త్రిఫలాం రాస్నాం బలాం కటుకరోహిణీం| పచేద్విడంగం వ్యాఘ్రీం చ పాలికాని జలాఢకే||55|| రసేఽష్టభాగశేషే తు ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్| దధ్నః ప్రస్థేన సంయోజ్య సుధాక్షీరపలేన చ||56|| తతో ఘృతపలం దద్యాద్యవాగూమండమిశ్రితం| జీర్ణే సమ్యగ్విరిక్తం చ భోజయేద్రసభోజనం||57|| గుల్మకుష్ఠోదరవ్యంగశోఫపాండ్వామయజ్వరాన్| శ్విత్రం ప్లీహానమున్మాదం హంత్యేతన్నీలినీఘృతం||58||

Adhikarana vAtagulme shAlyannaM madirA ghRutam (59) · Śloka 59

కుక్కుటాశ్చ మయూరాశ్చ తిత్తిరిక్రౌంచవర్తకాః| శాలయో మదిరా సర్పిర్వాతగుల్మచికిత్సితం||59||

Adhikarana vAtagulme annapAnaM ca (60) · Śloka 60

మితముష్ణం ద్రవం స్నిగ్ధం భోజనం వాతగుల్మినాం| సమండా వారుణీ పానం తప్తం వా ధాన్యకైర్జలం||60||

Adhikarana pittagulme snigdhoShNaje virekaH (61) · Śloka 61

స్నిగ్ధోష్ణేనోదితే గుల్మే పైత్తికే స్రంసనం హితం| |61|

Adhikarana pittagulme drAkShAdivirecanam (61-62) · Śloka 62

ద్రాక్షాభయాగుడరసం కంపిల్లం వా మధుద్రుతం||61|| కల్పోత్కం రక్తపిత్తోక్తం| |62|

Adhikarana pittagulme rUkShoShNaje saMshamanam,pittarUkSho tiktAdighRutam pittarUkSho tRuNapa~jcamUlAdi kShIram (62-63) · Śloka 63

గుల్మే రూక్షోష్ణజే పునః| పరం సంశమనం సర్పిస్తిక్తం వాసాఘృతం శ్రృతం||62|| తృణాఖ్యపంచాక్వాథే జీవనీయగణేన వా| శ్రృతం తేనైవ వా క్షీరం న్యగ్రోధాదిగణేన వా||63||

Adhikarana pittagulme rUkShoShNaje Atyayike virek (64) · Śloka 64

తత్రాపి స్రంసనం యుంజ్యాచ్ఛీఘ్రమాత్యయికే భిషక్| |64|

Adhikarana pittagulme rUkShoShNaje Atyayike virekadravyaghRutaM kShIraM vAhNaje (64) · Śloka 64

| వైరేచనికసిద్ధేన సర్పిషా పయసాఽపి వా||64||

Adhikarana pittagulme AmalakAdighRutam (65-66) · Śloka 66

రసేనామలకేక్షూణాం ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్| పథ్యాపాదం పిబేత్సర్పిస్తత్సిద్ధం పిత్తగుల్మనుత్||65|| పిబేద్వా తైల్వకం సర్పిర్యచ్చోక్తం పిత్తవిద్రధౌ| |66|

Adhikarana pittagulme drAkShAdikalkaH (66-67) · Śloka 67

| ద్రాక్షాం పయస్యాం మధుకం చందనం పద్మకం మధు||66|| పిబేత్తండులతోయేన పిత్తగుల్మోపశాంతయే| |67|

Adhikarana pittagulme trAyamANAkvAthaH (67-69) · Śloka 69

| ద్విపలం త్రాయమాణాయా జలద్విప్రస్థసాధితం||67|| అష్టభాగస్థితం పూతం కోష్ణం క్షీరసమం పిబేత్| పిబేదుపరి తస్యోష్ణం క్షీరమేవ యథాబలం||68|| తేన నిర్హృతదోషస్య గుల్మః శామ్యతి పైత్తికః| |69|

Adhikarana pittagulme dAhe shItairghRutAdibhirabhya~ggalepasparshAdiShu raktaharaNamulme (69-70) · Śloka 70

| దాహేఽభ్యంగో ఘృతైః శీతైః సాజ్యైర్లేపో హిమౌషధైః||69|| స్పర్శః సరోరుహాం పత్రైః పాత్రైశ్చ ప్రచలజ్జలైః| |70|

Adhikarana pittagulme raktasruteH phalamulme (70-72) · Śloka 72

| విదాహపూర్వరూపేషు శూలే వహ్నేశ్చ మార్దవే||70|| బహుశోఽపహరేద్రక్తం పిత్తగుల్మే విశేషతః| ఛిన్నమూలా విదహ్యంతే న గుల్మా యాంతి చ క్షయం||71|| రక్తం హి వ్యమ్లతాం యాతి, తచ్చ నాస్తి న చాస్తి రుక్| |72|

Adhikarana pittagulme mlAnatve jA~ggalarasaH pitta sasheShArtau sarpiH (72-73) · Śloka 73

| హృతదోషం పరిమ్లానం జాంగలైస్తర్పితం రసైః||72|| సమాశ్వస్తం సశోషార్తిం సర్పిరభ్యాసయేత్పునః| |73|

Adhikarana pittagulme pAkonmukhe pittavidradhivat kriyA (73-74) · Śloka 74

| రక్తపిత్తాతివృద్ధత్వాత్క్రియామనుపలభ్య వా||73|| గుల్మే పాకోన్ముఖే సర్వా పిత్తవిద్రధివత్క్రియా| |74|

Adhikarana pittagulme annaM pAnaM ca (74-75) · Śloka 75

| శాలిర్గవ్యాజపయసీ పటోలీ జాంగలం ఘృతం||74|| ధాత్రీ పరూషకం ద్రాక్షా ఖర్జూరం దాడిమం సితా| భోజ్యం, పానేఽంబు బలయా బృహత్యాద్యైశ్చ సాధితం||75||

Adhikarana shleShmagulme pUrvaM vamanam shleShmAvamye upavAsaH shleShma tiktAdisaMsargyA hi~ggvAdiBiSca vanhisandhukShaNam (76-77) · Śloka 77

శ్లేష్మజే వామయేత్పూర్వమవమ్యముపవాసయేత్| తిక్తోష్ణకటుసంసర్గ్యా వహ్నిం సంధుక్షయేత్తతః||76|| హింగ్వాదిభిశ్చ ద్విగుణక్షారహింగ్వమ్లవేతసైః| |77|

Adhikarana shleShmagulme nigUDhatvAdiyute svedanaM ghRutapAnaM ca (77-78) · Śloka 78

| నిగూఢం యది వోన్నద్ధం స్తిమితం కఠినం స్థిరం||77|| ఆనాహాదియుతం గుల్మం సంస్వేద్య వినయేదను| ఘృతం సక్షారకటుకం పాతవ్యం కఫగుల్మినాం||78||

Adhikarana shleShmagulme dashamUlaghRutam (79) · Śloka 79

సవ్యోషక్షారలవణం సహింగుబిడదాడిమం| కఫగుల్మం జయత్యాశు దశమూలశ్ఘృతం ఋతం||79||

Adhikarana shleShmagulme bhallAtakaghRutam (80-83) · Śloka 83

భల్లాతకానాం ద్విపలం పంచమూలం పలోన్మితం| అల్పం తోయాఢకే సాధ్యం పాదశేషేణ తేన చ||80|| తుల్యం ఘృతం తుల్యపయో విపచేదక్షసమ్మితైః| విడంగహింగుసింధూత్థయావశూకశఠీబిడైః||81|| సద్వీపిరాస్నాయష్ట్యాహ్వషడ్గ్రంథాకణనాగరైః| ఏతద్భల్లాతకఘృతం కఫగుల్మహరం పరం||82|| ప్లీహపాండ్వామయశ్వాసగ్రహణీరోగకాసజిత్| |83|

Adhikarana shleShmagulme sarvadehe ca svedaH (83) · Śloka 83

| తతోఽస్య గుల్మే దేహే చ సమస్తే స్వేదమాచరేత్||83||

Adhikarana shleShmagulme snehasvedaphalam (84) · Śloka 84

సర్వత్ర గుల్మే ప్రథమం స్నేహస్వేదోపపాదితే| యా క్రియా క్రియతే యాతి సా సిద్ధిం న విరూక్షితే||84||

Adhikarana shleShmagulme ghaTikAyojanam shleShma tato gulmavidAraNam shleShma tataH prapIDanaM mraMkShaNaM ca (85-87) · Śloka 87

స్నిగ్ధస్విన్నశరీరస్య గుల్మే శైథిల్యమాగతే| యథోక్తాం ఘటికాం న్యస్యేద్గృహీతేఽపనయేచ్చ తాం||85|| వస్త్రాంతరం తతః కృత్వా ఛింద్యాద్గుల్మం ప్రమాణవిత్| విమార్గాజపదాదర్శైర్యథాలాభం ప్రపీడయేత్||86|| ప్రమృజ్యాద్గుల్మమేవైకం న త్వంత్రహృదయం స్పృశేత్| |87|

Adhikarana shleShmagulme tato lepaH svedashca (87-88) · Śloka 88

| తిలైరండాతసీబీజసర్షపైః పరిలిప్య చ||87|| శ్లేష్మగుల్మమయస్పాత్రైః సుఖోష్ణైః స్వేదయేత్తతః| |88|

Adhikarana shleShmagulme evaM sthAnAccalite virecanairbastibhishca shodhanam (88-89) · Śloka 89

| ఏవం చ విసృతం స్థానాత్ కఫగుల్మం విరేచనైః||88|| సస్నేహైర్బస్తిభిశ్చైనం శోధయేద్దాశమూలికైః| |89|

Adhikarana shleShmagulme miSrakaH sneha sraMsanaH (89-91) · Śloka 91

| పిప్పల్యామలకద్రాక్షాశ్యామాద్యైః పాలికైః పచేత్||89|| ఏరండతైలహవిషోః ప్రస్థౌ పయసి షడ్గుణే| సిద్ధోఽయం మిశ్రకః స్నేహో గుల్మినాం స్రంసనం హితం||90|| వృద్ధివిద్రధిశూలేషు వాతవ్యాధిషు చామృతం| |91|

Adhikarana shleShmagulme nIlinIghRutaM straMsanam shleShma sukumAraM ghRutaM straMsanam (91-92) · Śloka 92

| పిబేద్వా నీలినీసర్పిర్మాత్రయా ద్విపలీనయా||91|| తథైవ సుకుమారాఖ్యం ఘృతాన్యౌదరికాణి వా| |92|

Adhikarana shleShmagulme udaroktaghRutAni sraMsanam shleShma dantIharItakyaH straMsanam (92-97) · Śloka 97

| ద్రోణేఽంభసః పచేద్దంత్యాః పలానాం పంచవింశతిం||92|| చిత్రకస్య తథా పథ్యాస్తావతీస్తద్రసే స్రుతే| ద్విప్రస్థే సాధయేత్పూతే క్షిపేద్దంతీసమం గుడం||93|| తైలాత్పలాని చత్వారి త్రివృతాయాశ్చ చర్ణతః| కణాకర్షౌ తథా శుంఠ్యాః సిద్ధే లేహే తు శీతలే||94|| మధు తైలసమం దద్యాచ్చతుర్జాతాచ్చతుర్థికాం| అతో హరీతకీమేకాం సావలేహపలామదన్||95|| సుఖం విరిచ్యతే స్నిగ్ధో దోషప్రస్థమనామయః| గుల్మహృద్రోగదుర్నామశోఫానాహగరోదరాన్||96|| కుష్ఠోత్క్లేశారుచిప్లీహగ్రహణీవిషమజ్వరాన్| ఘ్నంతి దంతీహరీతక్యః పాండుతాం చ సకామలాం||97||

Adhikarana shleShmagulme trivRutAcUrNam straMsanam (98) · Śloka 98

సుధాక్షీరద్రవం చూర్ణం త్రివృతాయాః సుభావితం| కార్షికం మధుసర్పిర్భ్యాం లీఢ్వా సాధు విరిచ్యతే||98||

Adhikarana shleShmagulme kuShThAdicUrNam sraMsanam (99) · Śloka 99

కుష్ఠశ్యామాత్రివృద్దంతీవిజయాక్షారగుగ్గులూన్| గోమూత్రేణ పిబేదకం తేన గుగ్గులుమేవ వా||99||

Adhikarana shleShmagulme gugguluH sraMsanam shleShma kalpasidhyuktA nirUhAH (100) · Śloka 100

నిరూహాన్ కల్పసిధ్ద్యుక్తాన్ యోజయేద్గుల్మనాశనాన్| |100|

Adhikarana shleShmagulme kRutamUlatvAdiyute kShArAriShTAgnikarmANi (100-102) · Śloka 102

| కృతమూలం మహావాస్తుం కఠినం స్తిమితం గురుం||100|| గూఢమాంసం జయేద్గుల్మం క్షారారిష్టాగ్నికర్మభిః| ఏకాంతరం ద్వ్యంతరం వా విశ్రమయ్యాథ వా త్ర్యహం||101|| శరీరదోషబలయోర్వర్ధనక్షపణోద్యతః| |102|

Adhikarana shleShmagulme arshoshmarIgrahaNyuktAHkShArAH (102) · Śloka 102

| అర్శోశ్మరీగ్రహణ్యుక్తాః క్షారా యోజ్యాః కఫోల్బణే||102||

Adhikarana shleShmagulme kShAraH CedanaBedanapAtanakRut (103-108) · Śloka 108

దేవదారుత్రివృద్దంతీకటుకాపంచకోలకం| స్వర్జికాయావశూకాఖ్యౌ శ్రేష్ఠాపాఠోపకుంచకం||103|| కుష్ఠం సర్పసుగంధాం చ ద్వ్యక్షాంశం పటుపంచకం| పాలికం చూర్ణితం తైలవసాదధిఘృతాప్లుతం||104|| ఘతస్యాంతః పచేత్పక్వమగ్నివర్ణే ఘటే చ తం| క్షారం గృహీత్వా క్షీరాజ్యతక్రమద్యాదిభిః పిబేత్||105|| గుల్మోదావర్తవర్ధ్మార్శోజఠరగ్రహణీకృమీన్| అపస్మారగరోన్మాదయోనిశుక్రామయాశ్మరీః||106|| క్షారాగదోఽయం శమయేద్విషం చాఖుభుజంగజం| శ్లేష్మాణం మధురం స్నిగ్ధం రసక్షీరఘృతాశినః||107|| ఛిత్త్వా భిత్త్వాఽఽశయాత్ క్షారః క్షరత్వాత్క్షారయత్యధః| |108|

Adhikarana shleShmagulme mandAgnyAdiyute AsavAriShTayojanA (108-109) · Śloka 109

| మందేఽగ్నావరుచౌ సాత్మయైర్మద్యైః సస్నేహమశ్నతాం||108|| యోజయేదాసవారిష్టాన్నిగదాన్ మార్గశుద్ధయే| |109|

Adhikarana shleShmagulme shAlyAdyannam shleShma vArUNyAdipAnam (109-112) · Śloka 112

| శాలయః షష్టికా జీర్ణాః కులత్థా జాంగలం ఫలం||109|| చిరిబిల్వాగ్నితర్కారీయవానీవరుణాంకురాః| శిగ్రుస్తరుణబిల్వాని బాలం శుష్కం చ మూలకం||110|| బీజపూరకహింగ్వమ్లవేతసక్షారదాడిమం| వ్యోషం తక్రం ఘృతం తైలం భక్తం, పానం తు వారుణీ||111|| ధాన్యామ్లం మస్తు తక్రం చ యవానీబిడచూర్ణితం| పంచమూలశ్రృతం వారి జీర్ణం మార్ద్వీకమేవ వా||112||

Adhikarana shleShmagulme surA jagalaSca (113) · Śloka 113

పిప్పలీపిప్పలీమూలచిత్రకాజాజిసైంధవైః| సురా గుల్మం జయత్యాశు జగలశ్చ విమిశ్రితః||113||

Adhikarana shleShmagulme vamanAdiBirashame dAhaH (114-115) · Śloka 115

వమనైర్లంఘనైః స్వేదైః సర్పిఃపానైర్విరేచనైః| బస్తిక్షారాసవారిష్టగులికాపథ్యభోజనైః||114|| శ్లైష్మికో బద్ధమూలత్వాద్యది గుల్మో న శామ్యతి| తస్య దాహం హృతే రక్తే కుర్యాదంతే శరాదిభిః||115||

Adhikarana shleShmagulme dAhavidhAnam (116-118) · Śloka 118

అథ గుల్మం సపర్యంతం వాససాఽంతరితం భిషక్| నాభిబస్త్యంత్రహృదయం రోమరాజీం చ వర్జయన్||116|| నాతిగాఢం పరిమృశేచ్ఛరేణ జ్వలతాఽథవా| లోహేనారణికోత్థేన దారుణా తైందుకేన వా||117|| తతోఽగ్నివేగే శమితే శీతైర్వ్రణ ఇవ క్రియా| |118|

Adhikarana shleShmagulme AmAnvaye la~gghanAdi dvidoShaje tridoShaje ca gulme mishraH kramaH (118-119) · Śloka 119

| ఆమాన్వయే తు పేయాద్యైః సంధుష్యాగ్నిం విలంఘితే||118|| స్వం స్వం కుర్యాత్క్రమం మిశ్రం మిశ్రదోషే చ కాలవిత్| |119|

Adhikarana raktagulme snehavirecanam (119-12) · Śloka 12

| గతప్రసవకాలాయై నార్యై గుల్మేఽస్రసంభవే||119|| స్నిగ్ధస్విన్నశరీరాయై దద్యాత్స్నేహవిరేచనం| ||12||

Adhikarana raktagulme tilakvAthaH (120-121) · Śloka 121

| తిలక్వాథో ఘృతగుడవ్యోషభార్గీరజోన్వితః||120|| పానం రక్తభవే గుల్మే నష్టే పుష్పే చ యోషితః| |121|

Adhikarana raktagulme BAr~ggyAdicUrNam (121-122) · Śloka 122

| భారంగీకృష్ణాకరంజత్వగ్గ్రంథికామరదారుజం||121|| చూర్ణం తిలానాం క్వాథేన పీతం గుల్మరుజాపహం| |122|

Adhikarana raktagulme palAshakShArasiddho yamakasnehaH (122-123) · Śloka 123

| పలాశక్షారపాత్రే ద్వే ద్వే పాత్రే తైలసర్పిషోః||122|| గుల్మశైథిల్యజననీం పక్త్వా మాత్రాం ప్రయోజయేత్| |123|

Adhikarana raktagulme evamaBidyamAne yonivirecanam (123) · Śloka 123

| న ప్రభిద్యేత యద్యేవం దద్యాద్యోనివిరేచనం||123||

Adhikarana raktagulme yonivirecanayogAH (124-127) · Śloka 127

క్షారేణ యుక్తం పలలం సుధాక్షీరేణ వా తతః| తాభ్యాం వా భావితాందద్యాద్యోనౌ కటుకమత్స్యకాన్||124|| వరాహమత్స్యపిత్తాభ్యాం నక్తకాన్ వా సుభావితాన్| కిణ్వం వా సగుడక్షారం దద్యాద్యోనౌ విశుద్ధయే||125|| రక్తపిత్తహరం క్షారం లేహయేన్మధుసర్పిషా| లశునం మదిరాం తీక్ష్ణాం మత్స్యాంశ్చాస్యై ప్రయోజయేత్||126|| బస్తిం సక్షీరగోమూత్రం సక్షారం దాశమూలికం| |127|

Adhikarana raktagulme apravRutte rakte gulmaBedanam (127) · Śloka 127

| అవర్తమానే రుధిరే హితం గుల్మప్రభేదనం||127||

Adhikarana raktagulme pravRutte rakte upekShaNam rakta pravRutte mAMsarasApAnam rakta pravRutte tarUNIsurApAnam (128) · Śloka 128

యమకాభ్యక్తదేహాయాః ప్రవృత్తే సముపేక్షణం| రసౌదనస్తథాఽఽహారః పానం చ తరుణీ సురా||128||

Adhikarana raktagulme atipravRutte rakte rakta pittaharakriyA, rakta vAtau vAtaharA kriyA, rakta AnAhAdau udAvartabalAsaghnIkriyA (14) · Śloka 14

రుధిరేఽతిప్రవృత్తే తు రక్తపిత్తహరాః క్రియాః| కార్యా వాతరుగార్తాయాః సర్వా వాతహరాః పునః||129|| ఆనాహాదావుదావర్తబలాసఘ్నో యథాయథం| 129 1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే గుల్మచికిత్సితం నామ చతుర్దశోఽధ్యాయః||14||