1. jvaracikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

શ્રીગણેશાય નમઃ| શ્રીસરસ્વત્યૈ નમઃ| શ્રીગુરુભ્યો નમઃ| અથેદાનીં ચિકિત્સિતસ્થાનસ્યારમ્ભઃ| તસ્ય ચાયં સમ્બન્ધઃ| રોગપરીક્ષા નિદાનસ્થાને ગદિતા| સામ્પ્રતં ચિકિત્સા વક્તું યુક્તા| તથા ચ મુનિઃ (ચ. સૂ. અ.૨૦/૨૦)- "રોગમાદૌ પરીક્ષેત તતોઽનન્તરમોષધમ્|" ઇતિ| તસ્માચ્ચિકિત્સિતસ્થાનારમ્ભો ન્યાય્યઃ| તત્ર યથોદ્દેશો વ્યાધીનાં નિદાનસ્થાને, તેનૈવ ક્રમેણાસ્ય સ્થાનસ્ય વિરચના યુક્તેતિ જ્વરચિકિત્સિતમેવ વિવક્ષુરાહ-

Adhikarana jvaracikitsitAdhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો જ્વરચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)|૨|

સ૦-ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષય ઇત્યનેનાગમશરણત્વમાત્મનઃ પ્રતિપાદયતિ|

Adhikarana jvarasaMprAptiHla~gghanakAraNam la~gghanAvasthA (1-2) · Śloka 2

આમાશયસ્થો હત્વાઽગ્નિં સામો માર્ગાન્ પિધાય યત્| વિદધાતિ જ્વરં દોષસ્તસ્માત્કુર્વીત લઙ્ઘનમ્||૧|| પ્રાગૂપેષુ જ્વરાદૌ વા, બલં યત્નેન પાલયન્| બલાધિષ્ઠાનમારોગ્યમારોગ્યાર્થઃ ક્રિયાક્રમઃ||૨||

સ૦-આમાશયસ્થો દોષો વહ્નિં હત્વા| સહામેન વર્તત ઇતિ સામઃ| તથ, માર્ગાન્ પિધાય-સ્ત્રોતાંસિ સ્થગયિત્વા, યત્યસ્માદ્ધેતોઃ, જ્વરં વિદધાતિ, તસ્માત્કારણાલ્લઙનં કુર્વીત| લઙ્ઘનમત્રોપવાસઃ| તથા ચોક્તમ્| "લઙ્ઘનસ્યાવિશેષોક્તાવુપવાસં પ્રકલ્પયેત્|" ઇતિ| અત એવાયમપિ વક્ષ્યતિ (શ્લો. ૧૦)- "તસ્માદાદોષપચનાજ્જ્વરિતાનુપવાસયેત્|" ઇતિ| કદા લઙ્ઘનં કુર્વીત ? ઇત્યાહ-પ્રાગૂપેષુ-પૂર્વલક્ષણેષૂત્પન્નમાત્રેષ્વેવ, જ્વરાદૌ વા-ઉત્પન્નમાત્રે જ્વરે સતિ| કિં કુર્વન્ લઙ્ઘનં કુર્વીત ? ઇત્યાહ-બલં યત્નેન પાલયન્,- પ્રાણાંસ્તાત્પર્યેણ રક્ષન્, તદવિરોધેનેત્યર્થઃ| નનુ, કુત એવં વિધીયતે ? ઇત્યાહ-બલાધિષ્ઠાનમિત્યાદિ| યસ્માદારોગ્યં-સ્વાસ્થ્યં, બલાધિષ્ઠાનમ્| બલમધિષ્ઠાનં-આશ્રયો, યસ્ય તદેવમ્| તથા, ક્રિયાક્રમ આરોગ્યાર્થઃ-સ્વાસ્થ્યપ્રયોજનઃ|ઘ્

Adhikarana la~gghanaPalam (3) · Śloka 3

લઙ્ઘનૈઃ ક્ષપિતે દોષે દીપ્તેઽગ્નૌ લાઘવે સતિ| સ્વાસ્થ્યં ક્ષુત્તૃડ્ રુચિઃ પક્તિર્બલમોજશ્ચ જાયતે||૩||

સ૦-લઙ્ઘનૈઃ-ઉપવાસૈઃ, દોષે-પૂર્વોક્તે, ક્ષપિતે-ક્ષયં નીતે, તથાઽગ્નૌ દીપ્તે-સમિદ્ધે સતિ, તથા લાઘવેઽઙ્ગાનાં સતિ, સ્વાસ્થ્યાદિ જાયતે| સ્વાસ્થ્યં-યથાપ્રકૃતિત્વમ્| રુચિઃ-અન્નાભિલાષઃ| પક્તિઃ-પાક આમસ્ય| બલં-ઉત્સાહઃ| ઓજઃ-પરં ધાતુતેજઃ| ક્ષપિધાતુરનુક્તો~પિ ધાતુગણે શિષ્ટપ્રયોગતવશાદઙ્ગીકૃતઃ| લઙ્ઘનૈરિતિ જાતૌ બહુવચનમ્(?)| તેન કદાચિદેકેનૈવ લઙ્ઘનેન કદાચિદનેકૈર્દોષક્ષયો જાયત ઇતિ જ્ઞેયમ્|

Adhikarana jvaravisheShe vamanam (4-5) · Śloka 5

તત્રોત્કૃષ્ટે સમુત્ક્લિષ્ટે કફપ્રાયે ચલે મલે| સહૃલ્લાસપ્રસેકાન્નદ્વેષકાસવિષૂચિકે||૪|| સદ્યોભુક્તસ્ય સઞ્જાતે જ્વરે સામે વિશેષતઃ| વમનં વમનાર્હસ્ય શસ્તં|૫|

સ૦-તત્ર-તસ્મિન્મલે, ઉત્કૃષ્ટે-સ્વજન્મગુણકર્મલક્ષણતોઽધિકે| તથા, કફપ્રાયે-કફબહુલે વાતાખ્યે પિત્તાખ્યે વેતિ સામર્થ્યાદ્ગમ્યતે| સમુત્ક્લિષ્ટે-સ્વસ્થાનાચ્ચલિતે બહિરેનિર્યાતે| તથા, ચલે-શિથિલે, ઉત્ક્લિષ્ટેઽપિ હિ કદાચિત્ સ્થાનાવષ્ટમ્ભાદચલઃ સ્યાત્| એતદેવ કફોત્ક્લિષ્ટાદિકં દર્શયતિ-સહૃલ્લાસેસ્યાદિ| હૃલ્લાસાદીનાં દ્વન્દ્વઃ| સહ તૈર્વર્તતે યસ્તસ્મિન્| હૃલ્લાસઃ-ઉદ્વમનમિવાનુભવઃ| ઉદ્વમનં-હૃદયસ્ય| પ્રસેકઃ-પાનીયસ્યેવ નિષ્ઠીવનમ્| સદ્યોભુક્તસ્યેત્યાદિ| ઈદૃશો મલે સતિ સદ્યઃ કૃતાહારસ્ય જ્વરે સઞ્જાતે વિશેષેણ સામે જ્વરે વમનાર્હસ્ય વમનં શસ્તમ્| વમનાર્હાઃ-વમનવિરેચનવિધૌ પ્રોક્તાઃ|

Adhikarana anyathAvamane doShaH (5-6) · Śloka 6

| કુર્યાત્તદન્યથા||૫|| શ્વાસાતીસારસમ્મોહહૃદ્ગોગવિષમજ્વરાન્| |૬|

સ૦-અન્યથા-ઉક્તવિધિવિપર્યયેણ, તત્-વમનં કૃતં, શ્વાસાદીન્ કુર્યાત્| તથા,-અનુત્ક્લિષ્ટઃ કફપ્રધાનઃ સ્થિરો હૃલ્લાસાદિરહિતો-વિપરીતઃ|

Adhikarana vamanayogAH (6-8) · Śloka 8

| પિપ્પ્પલીભિર્યુતાન્ ગાલાન્ કલિઙ્ગૈર્મધુકેન વા||૬|| ઉષ્ણામ્ભસા સમધુના પિબેત્સલવણેન વા| પટોલનિમ્બકર્કોટવેત્રપત્રોદકેન વા||૭|| તર્પણેન રસેનેક્ષોર્મદ્યૈઃ કલ્પોદિતાનિ વ| વમનાનિ પ્રયુઞ્જીત બલકાલવિભાગવિત્||૮||

સ૦-ગાલો-મદનફલમ્, અસ્ય નિરપાયત્વાચ્છ્રેષ્ઠત્વાચ્ચપિપ્પ્પલ્યાદિદ્રવ્યેભ્યોઽનેન સહોપયોગિભ્યો બહૂપયોગિતયા પ્રધાવવિભક્ત્યા પ્રાગુપન્યાસઃ| અન્યથા "કલ્પયેત્સદૃશાન્ ભાગાન્ પ્રમાણં યત્ર નોદિતમ્|" (હૃ. ક. અ. ૬/૨૪) ઇતિ મદનફલેન પિપ્પલ્યાદીનાં ચ તુલ્યં પ્રમાણં પ્રાપ્નુયાત્| પિપ્પલીભિર્યુતાન્ ગાલાનથવા શક્રયવૈર્યુતાનથવા મધુયષ્ટિકયા વા યુતાનથવોષ્ણામ્બુના માક્ષિકયુતેન વા સહ પિબેત્| અથવા પટોલાદીનાં પત્રોદકેન વા સહ પિબેત્| અથવા તર્પણાદિભિઃ પિબેત્| અથવા કલ્પોદિતાનિ-વમનકલ્પોક્તાનિ વમનાનિયોગ્યાનિ પ્રયુઞ્જીત| બલકાલવિભાગવિદિતિ અસ્યાં દેહબલાવસ્થાયાં તથા વ્યાધિબલાવસ્થાયાં ચેદં વમનં દાતું યોગ્યમિતિ યો વિભાગં વેત્તિ સ બલકાલવિભાગવિત્|

Adhikarana annavarjanam (9) · Śloka 9

કૃતેઽકૃતે વા વમને જ્વરી કુર્યાદ્વિશોષણમ્| દોષાણાં સમુદીર્ણાનાં પાચનાય શમાય ચ||૯||

સ૦-વમને યોગ્યો યો જ્વરી સ કૃતે વમને, અપરસ્તુ વમનેઽયોગ્યઃ સોઽકૃતે વમને, વિશોષણં-ઉપવાસલક્ષણં, કુર્યાત્| એવં કૃતવમનોઽકૃતવમનો વા જ્વરી સર્વથા લઙ્ઘનં કુર્યાત્| કિમર્થમ્ ? ઇત્યાહ-દોષાણાં-વાતાદીનાં, સમુદીર્ણાનાં-સમન્તાત્સમુત્થાનાં, પાચનાય-પક્ત્યર્થં, શમાય-શાન્ત્યર્થં ચ| નિરમાણાં પુનઃ સમુદીર્ણાનં શાન્ત્યર્થમેવ|

Adhikarana annavarjane yuktiH (10) · Śloka 10

દોષેણ ભસ્મનેવાગ્નૌ છન્નેઽન્નં ન વિપચ્યતે| તસ્માદાદોષપચનાજ્જ્વરિતાનુપવાસયેત્||૧૦||

સ૦-દોષેણ-આમાખ્યેન વાતાદિના વા સહૈકલોલીભૂતેન, અગ્નૌ છન્ને-ચ્છાદિતે, અન્નમામાશયસ્થં ન વિપચ્યતે ભસ્મનેવ| યથા બાહ્યોઽગ્નૌ સ્થગિતે તોયતણ્ડુલાદિકં સ્થાલીસ્થં ન વિપચ્યતે, તથૈવામાશયસ્થમન્નમામેન છન્નેઽગૌ ન વિપચ્યતે| યતશ્ચૈવં તસ્માદ્ધેતોરામદોષસ્ય-પૂર્વોક્તસ્ય, પચનં-પાકમવધિં કૃત્વા, જ્વરિતાન્નરાનુપવાસયેત્|

Adhikarana udakavarjanam uShNAmbudoShAH shItAmbudoShAH (11-13) · Śloka 13

તૃષ્ણગલ્પાલ્પમુષ્ણમ્બુ પિબેદ્વાતકફજ્વરે| તત્કફં વિલયં નીત્વા તૃષ્ણામાશુ નિવર્તયેત્||૧૧|| ઉદીર્ય ચાગ્નિં સ્ત્રોતાંસિ મૃદૂકૃત્ય વિશોધયેત્| લીનપિત્તાનિલસ્વેદશકૃન્મૂત્રાનુલોમનમ્||૧૨|| નિદ્રાજાડ્યારુચિહરં પ્રાણાનામવલમ્બનમ્| વિપરીતમતઃ શીતં દોષસઙ્ઘાતવર્દ્ધનમ્||૧૩||

સ૦-[ તૃષ્ણક્- ] તૃષ્ણાવાન્નરઃ, અલ્પાલ્પં-સ્તોકં સ્તોકં, વાતકફજ્વરે ઉષ્ણામ્બુ પિબેત્| તૃષ્ણગિતિ " સ્વપિતૃષોર્નજિઙ્" ઇતિ નજિઙ્| અલ્પાલ્પમિતિ "પ્રકારે ગુણવચનસ્ય" ઇતિ દ્વિત્વમ્| તત્-ઉષ્ણામ્બુ પીતં, કફં-વાતસ્ત્યાનં, વિલયં નીત્વા-વિલીનવિગ્રહતામાપાદ્ય, તૃષ્ણામાશુ નિવર્તયેત્, તર્પણ સ્વભાવત્વાત્| તથા, અગ્નિમુદીર્ય-સમિદ્ધં કૃત્વા, સ્રોતાંસિ વિશોધયેત્| કિં કૃત્વા ? મૃદૂકૃત્ય,-તેષાં સ્રોતસાં માર્દવમુત્પાદ્ય| તથા, લીનાનિ-અપ્રવૃત્તસ્વરૂપાણિ છ, તાનિ પિત્તાનિલસ્વેદશકૃન્મૂત્રાણિ ચ, તેષામનુલોમનં-પ્રવર્તનમ્| તથા, પ્રાણાનાં-જીવિતાખ્યાનાં, અવલમ્બનમ્| તદુષ્ણં જલમાશ્રિત્ય તથા પ્રાણાઃ પ્રવર્તન્ત ઇત્યર્થઃ| અનેન ચોષ્ણામ્બુકર્મકથનવ્યાજેન વાતકફજ્વરસ્વરૂપમપિ કિઞ્ચિત્ પ્રકાશયતિ| યથા,-વાતશોષિતેન કફેન સ્ત્યાનીભૂતેનાત્ર તૃષ્ણા જાયતે, તથાઽધિકમગ્નિમાન્દ્યમ્, સ્રોતસામશુદ્ધત્વમ્, તથા લીનાનિ પિત્તાદીન્યત્ર સ્યુઃ, ઇતિ|

Adhikarana javaravisheShe uShNAmbuniShedhaH (14-15) · Śloka 15

ઉષ્ણમેવંગુણત્વેઽપિ યુઞ્જ્યાન્નૈકાન્તપિત્તલે| ઉદ્રિક્તપિત્તે દવથુદાહમોહાતિસારિણિ||૧૪|| વિષમદ્યોત્થિતે ગ્રીષ્મે ક્ષતક્ષીણેઽસ્રપિત્તિનિ| |૧૫|

સ૦-એવંગુણમપ્યુષ્ણામ્બુ એકાન્તપિત્તલે-કેવલપિત્તલે જ્વરિણિ, વા, ન યુઞ્જ્યાદિતિ| તથા, ઉદ્રિક્તં-અધિકં, પિત્તં યસ્મિંસ્તસ્મિંશ્ચ ન યુઞ્જ્યાત્| તથ, તદુષ્ણામ્બુ દવથ્વાદિમતિ નરે ન યુઞ્જ્યાત્| ચક્ષુરાદિભ્યો યસ્તીવ્ર ઊષ્મા પ્રવર્તતે સ દવથુઃ| સર્વાઙ્ગીણસ્તીવ્ર ઊષ્મા-દાહઃ| મોહો-ભ્રમઃ| તથા, વિષમદ્યાભ્યામુત્થિતે-જાતે જ્વરે| તથા, ગ્રીષ્મકાલે| તથા, ક્ષતશ્ચ ક્ષીણશ્ચ ક્ષતક્ષીણઃ, ક્ષતઃ-ઉરઃક્ષતઃ, ક્ષીણો-ધાત્વપચયવાન્, તસ્મિંસ્તથાભૂતે નરે ન યુઞ્જ્યાત્| તથા,અસ્રપિત્તનિ-રક્તપિત્તવતિ [ નરે, ન યુઞ્જયાત્ ]|

Adhikarana niShiddhoShNodakAnAM ShaDa~ggAdishrutaM shItodakam (15-16) · Śloka 16

| ઘનચન્દનશુણ્ઠ્યમ્બુપર્પટોશીરસાધિતમ્||૧૫|| શીતં તેભ્યો હિતં તોયં પાચનં તૃડ્જ્વરાપહમ્| |૧૬|

સ૦-તેભ્યઃ-ઉદ્રિક્તપિત્તાદિભ્યઃ પિપાસિતેભ્યો,ઘનાદિસાધિતં શીતં તોયં હિતમ્| પાનીયસાધને ચ તન્ત્રાન્તરે વિધિરુક્તો યથા-"કર્ષં ગૃહીત્વા દ્રવ્યસ્ય તોયસ્ય પ્રસ્થમાવપેત્| અર્ધાવશેષં તદ્ભાહ્યં તોયપાને ત્વયં વિધિઃ||" ઇતિ|

Adhikarana jvare pittavirUddhaniShedhaH (16-17) · Śloka 17

| ઊષ્મા પિત્તાદૃતે નાસ્તિ જ્વરો નાસ્ત્યૂષ્મણા વિના||૧૬|| તસ્માત્પિત્તવિરુદ્ધાનિ ત્યજેત્ પિત્તાધિકેઽધિકમ્| |૧૭|

સ૦-પિત્તં વિના ઊષ્મા ન વિદ્યતે, જ્વરશ્ચોષ્મણા વિના નાસ્તિ, સન્તાપલક્ષણત્વાત્ જ્વરસ્ય| યતશ્ચૈવં તસ્માદ્યાનિ પિત્તસ્ય વિરુદ્ધાન્યાહારવિહારાદીનિ તાનિ સર્વસ્મિન્ જ્વરે ત્યજેત્| પિત્તાધિકે પુનરધિકં કૃત્વા-અતિશયેન, ત્યજેત્| પિત્તાધિક ઇત્યત્રાધિકગ્રહણેનેદં પ્રતિપાદયતિ,-સર્વો જ્વરસ્ત્રિદોષજો ભૂયસા તુ વ્યપદેશ ઇતિ|

Adhikarana jvare snAnAdiniShedhaH (17) · Śloka 17

| સ્નાનાભ્યઙ્ગપ્રદેહાંશ્ચ પરિશેષં ચ લઙ્ઘનમ્||૧૭||

સ૦-ન કેવલં જ્વરે પિત્તવિરુદ્ધાનિ ત્યજેત્| યાવત્ સ્નાનાદીંશ્ચ ત્યજેત્| સ્નાનાદીનાં પિત્તહરત્વાશઙ્કયા સેવ્યત્વે પ્રાપ્તેઽચિન્ત્યપ્રભાવત્વાત્ જ્વરે વિરુદ્ધાનીતિ તત્સેવનં નિષેધતિ| પ્રદેહઃ ચન્દનાદ્યનુલેપઃ| પરિશેષં ચ લઙ્ઘનં ત્યજેત્, યલ્લઙ્ઘનમુપયુક્તમુપવાસલક્ષણં તતો યદન્યત્તત્ પરિશેષમ્,-શુધ્દ્યાદ્યેકાદશપ્રકારં ચ, તત્ત્યજેત્| ઉપવાસલક્ષણં તુ લઙ્ઘનં નવજ્વરે કર્તવ્યમેવ|

Adhikarana niShedhe yuktiH (18-19) · Śloka 19

અજીર્ણ ઇવ શૂલઘ્નં સામે તીવ્રરુજિ જ્વરે| ન પિબેદૌષધં તદ્ધિ ભૂય એવામમાવહેત્||૧૮|| આમાભિભૂતકોષ્ઠસ્ય ક્ષીરં વિષમહેરિવ| |૧૯|

સ૦-યથાઽજીર્ણે સામે તીવ્રરુજ્યપિ શૂલઘ્નમૌષધં ન પિબેત્, પ્રત્યવાયભયાત્| તથૈવ સામે જ્વરે દારુણપીડાવતિ તદાનીમામપક્ત્યર્થ મુસ્તાપર્પટકાદ્યૌષધં ક્વાથાદિકલ્પનાકલ્પિતં ન પિબેત્| હિ-યસ્માત્, તત્-ઔષધં પીતં, અસ્યામવસ્થાયામામાભિભૂત કોષ્ઠસ્ય પ્રયુક્તં ભૂય એવામમાવહેત્| અત્ર ચ સામ ઇત્યુક્તે બહ્વામ ઇતિ ગમ્યતે| અલ્પે હ્યજીર્ણે ભેષજમનુજ્ઞાતમેવ| તથા ચોવાચ તન્ત્રકારઃ (હૃ.સૂ.અ.૮/૧૯)-"જીર્ણાશને તુ ભૈષજ્યં યુઞ્જ્યાત્સ્તબ્ધગુરુદરે| દોષશેષસ્ય પાકાર્થમગ્નેઃ સન્ધુક્ષણાય ચ||" ઇતિ| તસ્માત્સામો બહ્વામ ઇતિ બોધ્યમ્| અથાત્ર દૃષ્ટાન્તમાહક્ષીરં વિષમહેરિવ| યથા ક્ષીરં વિષઘ્નમપ્યભિહિતમહીનાં તદેવ વિષં કુર્યાત્|

Adhikarana jvaravisheShe svedaH svedaguNAH (19-20) · Śloka 20

| સોદર્દપીનસશ્વાસે જઙ્ઘાપર્વાસ્થિશૂલિનિ||૧૯|| વાતશ્લેષ્માત્મકે સ્વેદઃ પ્રશસ્તઃ, સ પ્રવર્તયેત્| સ્વેદમૂત્રશકૃદ્વાતાન્ કુર્યાદગ્નેશ્ચ પાટવમ્||૨૦||

સ૦-ઉદર્દાદયઃ પ્રાગુક્તાઃ| ઉદર્દશ્ચ પીનસશ્ચ શ્વાસશ્ચ તૈઃ સહ વર્તતે યો જ્વરસ્તસ્મિન્| તથા, જઙ્ઘે, ચ પર્વાણિ ચાસ્થીનિ છ, તત્ર શૂલં, તદ્વિદ્યતે યસ્ય તસ્મિંશ્ચ| તથા, વાતશ્લેષ્માત્મકે વાતકફોદ્ભવે સ્વેદઃ પ્રશસ્તો-હિતઃ| સ આચરિતઃ સ્વેદાદીન્ પ્રવર્તયેત્| અગ્નેશ્ચ પાટવં-દીપ્તતરત્વં, વિદધ્યાત્|

Adhikarana snehoktAcAravidhipAlanam (21) · Śloka 21

સ્નેહોક્તમાચારવિધિં સર્વશશ્ચાનુપલયેત્| |૨૧|

સ૦-તથા, સ્નેહોક્તં-સ્નેહવિધ્યધ્યાયે કથિતં,ચાચારવિધિં ચ સર્વશોઽનુપાલયેત્, કુર્યાદિત્યર્થઃ|

Adhikarana la~gghanAdInAM prayogakAlaH (21-22) · Śloka 22

| લઙ્ઘનં સ્વેદનં કાલો યવાગ્વસ્તિક્તકો રસઃ||૨૧|| મલાનાં પાચનાનિ સ્યુર્યથાવસ્થં ક્રમેણ વા| |૨૨|

સ-મલાનાં-સામાનાં વાતાદીનાં પૃથક્સ્થિતાનાં સંસર્ગસ્થિતાનાં સન્નિપાતસ્થિતાનાં ચ, સમર્થ્યાલ્લઙ્ઘનાદયસ્તિક્તરસાવસાનાઃ પાચનાનિ સ્યુઃ| યથાવસ્થં-અવસ્થાનતિક્રમેણ| કસ્યાઞ્ચિજ્જ્વરાવસ્થાયાં લઙ્ઘનં-ઉપવાસલક્ષણં, મલાનાં પાચનં સ્યાત્| કસ્યાઞ્ચિત્ સ્વેદનં સ્યાત્| [કસ્યાઞ્ચિત્ ] કાલઃ ષડહાખ્યઃ| કસ્યાઞ્ચિદ્યવાગ્વઃ-પેયાઃ| કસ્યાઞ્ચિત્તિક્તકો રસઃ-તિક્તરસાગ્જ્રાતદ્રવ્યોપયોગઃ| એવમવસ્થાવશાત્ લઙ્ઘનાદયસ્તિક્તરસાન્તા મલાનામેકૈકશઃ પાચનાનિ સ્યુઃ| અથવા ક્રમેણૈવ પાચનાનિ સ્યુઃ, યથા-લઙ્ઘનં સ્વેદનં ચ કૃત્વા ષડહાદૂર્ધ્વં યવાગ્વસ્તિક્તકો રસઃ પાચનાન્યવિપક્વાનાં મલાનાં તરુણે જ્વરે સ્યુઃ| તત્ર "આમાશયસ્થઃ" (શ્લો.૧) ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન નિર્દિષ્ટા લઙ્ઘનયોગ્યાવસ્થા, "સોદર્દપીનસ" (શ્લો. ૧૯) ઇત્યાદિના ચ સ્વેદનયોગ્યાવસ્થા, "ઇત્યયં ષડહો નેયઃ" (શ્લો. ૩૮) ઇત્યાદિના ચ નિર્દિષ્ટા કાલયોગ્યાવસ્થા, "યુક્તં લઙ્ઘિતલિઙ્ગૈસ્તુતં" (શ્લો. ૨૪) ઇત્યાદિના પેયાયોગ્યાવસ્થા, "ઉદ્રિક્તપિત્તે" (શ્લો. ૧૪) ઇત્યાદિના ચ તિક્તરસોપયોગયોગ્યાવસ્થા, ઇતિ યથાવસ્થં દ્રષ્ટવ્યમ્| ક્રમસ્તુ યથા,-વાતશ્લેષ્મકે સામે જ્વરે પ્રથમં લઙ્ઘનં કુર્વન્નેવ સ્વેદનં દ્વિત્રાદિદિનલક્ષણં ચ કાલં લઙ્ઘિતલક્ષણયુક્તસ્ય યવાગ્વાદિપેયાદ્યન્નભુક્તસ્યાનન્તરં મુસ્તાપર્પટકાદિતિક્તરસોપયોગઃ, ઇતિ ક્રમાર્થઃ| અસ્યવિશિષ્ટવિષયેઽપવાદમાહ-

Adhikarana jvaraviSheSe la~gghananiShedhaH (22-23) · Śloka 23

| શુદ્ધવાતક્ષયાગન્તુજીર્ણજ્વરિષુ લઙ્ઘનમ્||૨૨|| નેષ્યતે| |૨૩|

સ૦-શુદ્ધેન વાતેન-આમદોષાદ્યદુષ્ટેન, યો જ્વરઃ સ શુદ્ધવાતજ્વરઃ| ક્ષયેણ-ધાત્વપચયાદિલક્ષણેન, યો જ્વરઃ સ ક્ષયજ્વરઃ| યશ્ચ ભૂતવિષવાય્વગ્નિસમ્પ્રહારાદિસમુદ્ભવઃ સ આગન્તુજ્વરઃ| તથા, અતરુણો જ્વરઃ સ જીર્ણજ્વરઃ| તે વિદ્યન્તે યેષાં ત એવંભૂતાઃ| તેષુ લઙ્ઘનં નેષ્યતે| તેષુ તર્હિ કિં કાર્યમ્ ? ઇત્યાહ-

Adhikarana tatra bRuMhaNarUpaM shamanam (23) · Śloka 23

તેષુ હિ હિતં શમનં યન્ન કર્શનમ્| |૨૩|

સ૦-હિ-યસ્માત્, તેષુ-શુદ્ધવાતાદિજ્વરેષુ, શમનં હિતમ્| શમનસ્ય સન્તર્પણાપતર્પણરૂપેણ દ્વૈવિધ્યાત્ કિં તચ્છમનં તેભ્યો હિતમ્ ? ઇત્યાહ-યન્ન કર્શનમ્, બૃંહણમિત્યર્થઃ| યદ્યેવં તત્સ્પષ્ટમેવ બૃંહણમિત્યેતદેવ કસ્માન્ન કૃતમ્ ? કિં શમનં યન્ન કર્શનમિતિ પદદ્વયોપાદાનેન ? બ્રૂમઃ| અર્થાન્તરદ્યોતનાર્થમેતદુક્તમ્| તથા ચાયમર્થો વિશિષ્ટ ઉભયયોરુપાદાનેન પ્રકાશ્યતે| યથા-ન સર્વસર્વિકયા યદ્બૃંહણં શમનં તત્તેભ્યો હિતમ્| કિન્તર્હિ ? કિઞ્ચિદ્બૃહણં શમનં તત્તેભ્યો હિતમિતિ|

Adhikarana ala~gghitalakShaNam (23-24) · Śloka 24

| તત્ર સામજ્વરાકૃત્યા જાનીયાદવિશોષિતમ્||૨૩|| દ્વિવિધોપક્રમજ્ઞાનમવેક્ષેત ચ લઙ્ઘને| |૨૪|

સ૦-[ તત્ર- ] તેષુ જ્વરેષુ, મધ્યે, સામજ્વરસ્યાકૃત્યા લક્ષણેન "જ્વરોપદ્રવતીક્ષ્ણત્વં" (હૃ. નિ. અ. ૨/૫૪) ઇત્યાદિના, અવિશોષિતં-અલઙ્ઘિતં, વિદ્યાત્| લઙ્ઘને-લઙ્ઘનલક્ષણાપેક્ષયા, દ્વિવિધોપક્રમજ્ઞાનં-દ્વિવિધોપક્રમણીયાધ્યાયોક્તલક્ષણં, ચવેક્ષેત| તલ્લક્ષણં-ચ-"વિમલન્દ્રિયતા સર્ગો મલાનાં" (હૃ.સૂ.અ.૧૪/૧૭) ઇત્યાદિ| "અતિકાર્શ્ય" (હૃ,સૂ.અ. ૧૪/૨૯) ઇત્યાદિભિરતિ લઙ્ઘિતં ચ|

Adhikarana peyopacAraH peyopacAraPalam (24-26) · Śloka 26

| યુક્તં લઙ્ઘિતલિઙ્ગૈસ્તુ તં પેયાભિરુપાચરેત્||૨૪|| યથાસ્વૌષધસિદ્ધાભિર્મણ્ડપૂર્વાભિરાદિતઃ| ષડહં વા મૃદુત્વં વા જ્વરો યાવદવાપ્નુયાત્||૨૫|| તસ્યાગ્નિર્દીપ્યતે તાભિઃ સમિદ્ભિરિવ પાવકઃ| |૨૬|

સ૦-લઙ્ઘિતલિઙ્ગૈઃ-વિશોષિતલક્ષણૈઃ, યુક્તં જ્વરિતં નરં જ્ઞાત્વા તં પેયાભિરુપાચરેત્| કિમ્ભૂતાભિઃ ? યથાસ્વૌષધસિદ્ધાભિઃ| યદ્યત્સ્વં યથાસ્વમિતિ વીપ્સાયામવ્યયીભાવઃ| યથાસ્વં ચ તદૌષધં ચ યથાસ્વૌષધમ્| વાતાદેઃ પૃથગ્રૂપસ્ય સંસૃષ્ટસ્ય સન્નિપતિતસ્ય યદ્યસ્ય યોગ્યમૌષધં તેન સિદ્ધાભિઃ-વક્ષ્યમાણૈઃ પેયાદિદ્રવ્યૈર્યથાયથં યોગ્યૈઃ કૃતાભિરિત્યર્થઃ| કિમ્ભૂતાભિઃ ? મણ્ડઃ પૂર્વઃ-પ્રધાનઃ, અચ્છતયા યાભ્યસ્તાભિરિતિ સમાસઃ| એવં મણ્ડાત્ કિઞ્ચિદ્ધનાઃ પેયાઃ કાર્યા ઇત્યર્થોઽવતિષ્ઠતે| ન તુ મણ્ડઃ પૂર્વઃ-પ્રથમોઽભ્યવહારો, યાસાં તા મણ્ડપૂર્વા ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્| એવં હિ વ્યાખ્યાયમાને સર્વાસાં પેયાનાં મણ્ડપૂર્વાણાં જ્વરેઽભ્યવહારઃ પ્રાપ્નોતિ| તતશ્ચ (શ્લો.૨૭)-"સૃષ્ટવિડ્બહુપિત્તો વા સશુણ્ઠીમાક્ષિકાં હિમાં પેયાં પિબેત્|" તામપિ મણ્ડપૂર્વા પિબેત્, ન કેવલામિતિ| એતશ્ચ ક્રિયમાણં વિરુદ્ધં સ્યાત્| તથા ક્વથિતામલકેઽત્યર્થં પિત્તશમને ક્વ મણ્ડઃ ? તથા ક્વ બહુપિત્તો જ્વરી વા મણ્ડઃ "શૃતઃ પિપ્પલીશુણ્ઠીભ્યાં યુક્તો લાજામ્બુદાડિમૈઃ|" (ચ.સૂ.અ. ૨૭/૨૫૬) ઇત્યેવંસ્વરૂપઃ ? પેયાયાશ્ચ જ્વરઘ્નત્વમુક્તમ્| તથા ક્ષુધિતે સમ્યગ્લઙ્ઘિતં જ્ઞાત્વા મણ્ડાત્ કિઞ્ચિદ્ધનાભિઃ પેયાભિરસાવુપાચરણીયઃ| તસ્ય-જ્વરિણઃ, તાભિઃ-પેયાભિઃ, અગ્નિર્દીપ્યતે-સમિધ્યતે, સમિદ્ભિઃ-"એધૈઃ, યથા બાહ્યઃ પાવકઃ| મુનિના ચોક્તમ્ (ચ.ચિ.અ.૩/૧૪૯)-"તાશ્ચ ભેષજસંયોગાલ્લઘુત્વાચ્ચાગ્નિદીપનાઃ| ચોક્તમ્ (ચ.ચિ.અ.૩/૧૪૯)-"તાશ્ચ ભેષજસંયોગાલ્લઘુત્વાચ્ચાગ્નિદીપનાઃ| વાતમૂત્રપુરીષાણાં દોષાણાં ચાનુલોમનાઃ| સ્વેદનાય દ્રવોષ્ણત્વાદ્દ્રવત્વાત્તૃટ્પ્રશાન્તયે| આહારભાવાત્ પ્રાણાય સરત્વાલ્લાઘવાય ચ|| જ્વરધ્યો જ્વરસાત્મ્યત્વાત્તસ્માત્પેયાભિરાદિતઃ| જ્વરાનુપાચરેદ્ધીમાન્" ઇતિ| ખરનાદેનાપ્યુક્તમ્-"પિબેદ્ચ્ચાં સસિક્થાં વા સ્વાં સ્વાં પેયા નવજ્વરે|" ઇતિ| કિયન્તં કાલં જ્વરિણં પેયાભિરુપરેત્ ? ઇત્યાહ-ષડહમિત્યાદિ| પેયાભિર્જ્વરિણં ષડહં યાવદુપાચરેત્| ષણ્ણામહ્નાં સમાહારઃ, "તદ્ધિતાર્થોત્તરપદ" ઇત્યાદિના સમાસઃ, "રાજાહઃસખિભ્યષ્ટચ્" ઇતિ ટચ્, ન સઙ્ખ્યાદેઃ સમાહારે" ઇત્યહ્નાદેશો યદિ શાન્તો જ્વરસ્તદા દોષદૂષ્યાદ્યપેક્ષયા ભક્તયૂષાદિભિરુપાચરેદિતિ વાશાબ્દેન ગમયતિ| મૃદુત્વં વેતિ| અથવા ષડહેઽતી તેઽપિ યાવજ્જ્વરો માર્દવં ગચ્છતિ તાવત્પેયાભિરુપાચરેત્| નનુ, તર્હિ કિં ષડહં વેત્યનેન ? અત્ર કેચિદેવમાહુઃ| ષડહાદર્વાક્પ્રાયેણ મૃદુતાયામપિ જાતાયાં ષડહં યાવત્ જ્વરિણં પેયાભિરુપાચરેદિતિ દ્યોતનાર્થં ષડહં વેતિ કૃતમ્| અપરે તુ કાલ એવ બાહુલ્યેન જ્વરમાર્દવસ્યેતિ જ્ઞાપનાર્થમિદં કૃતમિતિ મન્યન્તે| જ્વરમાર્દવે તુ જાતે પાચનાદિયોગઃ કાર્યઃ| તથા ચ વક્ષ્યતિ (શ્લો.૩૯)- "તતઃ પક્વેષુ દોષેષુ લઙ્ઘનાદ્યૈઃ પ્રશસ્યતે| કષાયઃ" ઇતિ| અથ તા એવ પેયા વક્તુમુપક્રમતે

Adhikarana lAjapeyA prathamaM yojyA amlArthinaH peyA (26-27) · Śloka 27

| પ્રાગ્લાજપેયાં સુજરાં સશુણ્ઠીધાન્યપિપ્પલીમ્||૨૬|| સસૈન્ધવાં, તથાઽમ્લાર્થી તાં પિબેત્સહદાડિમામ્| |૨૭|

સ૦-પ્રાક્-પૂર્વં સર્વાભ્યઃ પેયાભ્યો, લાજપેયાં પિબેત્, ન તુ યવાદિપ્રકૃતિજાં પેયામ્| કીદૃશીમ્ ? સુજરામ્, અલ્પજત્વાદ્યાચ્છીઘ્રં જરાં યાતિ તામ્| તથા, સશુણ્ઠીધાન્યપિપ્પલીંશુણ્ઠ્યાદિભિઃ શૃતામિતિ બોધ્યમ્| અત એવ સસૈન્ધવામિતિ પૃથગ્ નિર્દિષ્ટમ્| અન્યથા સશુણ્ઠીધાન્યપિપ્પલીસૈન્ધવામિતિ નિર્દેશં કુર્યાત્| મુનિરપ્યાહ (ચ. ચિ. અ. ૩/૧૭૭)- "લાજપેયાં ચ સુજરાં પિપ્પલીનાગરૈઃ શૃતામ્" ઇત્યાદિ| સસૈન્ધવામિત્યત્ર સશબ્દસ્યેષત્પર્યાયત્વાત્ અલ્પસૈન્ધવામિતિબોધ્યમ્| તથા, અમ્લાર્થી-યો જ્વર્યમ્લ પ્રાર્થયતે સઃ, તાં-પૂર્વોક્તાં પેયાં, સહદાડિમાં પિબેત્| પૂર્વસ્યાઃ પેયાયાઃ સદાડિમત્વમેવાસ્યા વિશેષઃ| "વોપસર્જનસ્ય" ઇતિ સહશબ્દસ્ય સભાવઃ|

Adhikarana shithilamalapittottarayo peyA (27) · Śloka 27

| સૃષ્ટવિડ્ બહુપિત્તો વા સશુણ્ઠીમાક્ષિકાં હિમામ્||૨૭||

સ૦-પિબેદિત્યનુવર્તતે| સૃષ્ટવિટ્-ભિન્નવર્ચા જ્વરી, બહુપિત્તો વા સશુણ્ઠીમાક્ષિકાં હિમાં પેયાં પિબેત્, નોષ્ણાં નાન્યથા યો જ્વરી| ધાન્યપિપ્પલ્યાવત્રાપાસ્યે, શુણ્ઠીગ્રહણાત્| અત્ર ચ શુણ્ઠ્યા દ્રવ્યેભ્યોઽસંયોગાન્મધુરપાકત્વાદગ્નિમાન્દ્યોત્સારણોપક્ષીણશક્તિત્વાદ્ યુક્તઃ પિત્તે પ્રયોગઃ| એવમન્યત્રાપિ શુણ્ઠ્યાઃ પ્રયોગે ચિન્ત્યમ્| સૈન્ધવં તુ તાવન્માત્રં સર્વત્રાવિરુદ્ધમેવ|

Adhikarana bastyAdishUlinaH (28) · Śloka 28

બસ્તિપાર્શ્વશિરઃશૂલી વ્યાઘ્રીગોક્ષુરસાધિતામ્| |૨૮|

સ૦-બસ્ત્યાદિશૂલી વ્યાઘ્રીગોક્ષુરસાધિતાં પેયાં પિબેત્|

Adhikarana jvarAtisAriNaH peyA (28-29) · Śloka 29

| પૃશ્નિપર્ણીબલાબિલ્વનાગરોત્પલધાન્યકૈઃ||૨૮|| સિદ્ધાં જ્વરાતિસાર્યમ્લાં પેયાં દીપનપાચનીમ્| |૨૯|

સં-પૃશ્નિપર્ણ્યાદિસાધિતાં પેયાં દીપનપાચનીં જ્વરાતિ સારવાન્ અમ્લાં પિબેત્| દીપની ચાસૌ પાચની ચેતિ પુંવત્કર્મધારયેતિ પુંવદ્ભાવઃ| અત્રામ્લગ્રહણં ન કર્તવ્યમ્| યતઃ સર્વત્રપેયાપ્રસઙ્ગેઽમ્લાર્થી યો જ્વરી સ સદાડિમાં પેયાં પિબેદિત્યુક્તમ્| તસ્માત્કિમનેન ? બ્રૂમઃ| અમ્લાભિલાષી ભવતુ વા મા ભવતુ| તથાઽપ્યમ્લામેવ જ્વરાતિસારી પિબેદિત્યસ્યાર્થસ્ય દ્યોતનાર્થમમ્લામિત્યુક્તમ્|

Adhikarana hidhmAdiyuktasya peyA (29) · Śloka 29

| હ્રસ્વેન પઞ્ચમૂલેન હિક્કારુક્શ્વાસકાસવાન્||૨૯||

સ૦-પિબેત્સિદ્ધામિત્યત્રાનુવર્તતે| હ્રસ્વેન-બૃહત્યાદિના, પઞ્ચમૂલેન સિદ્ધાં પેયાં હિધ્માદિવાન્ પિબેત્|

Adhikarana kaPArtasya peyA (30-31) · Śloka 31

પઞ્ચમૂલેન મહતા કફાર્તો યવસાધિતમ્| વિબદ્ધવર્છાઃ સયવાં પિપ્પલ્યામલકૈઃ કૃતામ્||૩૦|| યવાગૂં સર્પિષા ભૃષ્ટાં મલદોષાનુલોમનીમ્| |૩૧|

સ-કફાર્તો નરો બિલ્વાદિના-મહતા, પઞ્ચમૂલેન સહ યવસાધિતાં પિબેત્| તણ્ડુલા એવાત્ર પ્રકૃતિત્વેન યોજ્યાઃ| યવાસ્તુક્વાથ એવ| વિબદ્ધં-વિષ્ટબ્ધં, વર્ચઃ-પુરીષં, યસ્ય-નરસ્ય, સ નરઃ સયવાં-યવપ્રધાનાં પિબેત્| કિમ્ભૂતામ્ ? પિપ્પલ્યામલકૈઃ કૃતામ્| તથા, સર્પિષા ભૃષ્ટાં-સમ્યગાજ્યેન સંસ્કૃતામ્| તથા, મલઃ-પુરીષાદિઃ, દોષો-વાતાદિઃ, તેષામનુલોમનીં-સ્વમાર્ગપ્રવર્તિનીમ્|

Adhikarana vibaddhashUlayuktasya peyA (31-32) · Śloka 32

| ચવિકાપિપ્પલીમૂલદ્રાક્ષામલકનાગરૈઃ||૩૧|| કોષ્ઠે વિબદ્ધે સરુજિ| |૩૨|

સ૦-કોષ્ઠે વિબદ્ધે-વિબદ્ધદોષાધિષ્ઠાને, તથા સરુજિ ચવિકાદિભિઃ સાધિતાં પેયાં પિબેત્|

Adhikarana parikartinaH peyA (32) · Śloka 32

પિબેત્તુ પરિકર્તિનિ| કોલવૃક્ષામ્લકલશીધાવનીશ્રીફલૈઃ કૃતામ્||૩૨||

સ૦-તુઃ પુનરર્થે| પરિકર્તનં-પરિકર્તિકા છેદનમિવાનુભવઃ, સ યસ્યાસ્તિ સ પરિકર્તી કોષ્ઠઃ, તસ્મિન્પરિકર્તિનિ તુ કોષ્ઠે, કોલાદિભિઃ સાધિતાં પેયાં પિબેત્| શ્રીફલં-બિલ્વફલમ્|

Adhikarana asvedanidrAtRuShNArtasya peyA (33-34) · Śloka 34

અસ્વેદનિદ્રસ્તૃષ્ણાર્તઃ સિતામલકનાગરૈઃ| સિતાબદરમૃદ્વીકાસારિવામુસ્તચન્દનૈઃ||૩૩|| તૃષ્ણાછ્છર્દિપરીદાહજ્વરઘ્નીં ક્ષૌદ્રસંયુતામ્| |૩૪|

સ૦-અસ્વેદનિદ્રો નરસ્તૃષ્ણાર્તશ્ચ સિતાદિભિઃ સાધિતાં પેયાં પિબેત્|

Adhikarana peyauShadhairevarasayUShAdikAnapi kuryAt (34) · Śloka 34

| કુર્યાત્પેયૌષધૈરેવ રસયૂષાદિકાનપિ||૩૪||

સં-પેયોદ્દિષ્ટૈરેવૌષધૈર્માંસરસાદયોઽપિ યથોપયોગં કર્તવ્યાઃ| [ તથા ચ સઙ્ગ્રહેઽધ્યગીષ્ટ-(ચિ. અ. ૧)-"કુર્યાત્ પેયૌષધરેવ રસયૂષાદિકાનપિ|" ] રસોઽત્ર માંસરસઃ| યૂષાઃ-મુદ્ગાદિસમ્બન્ધિનઃ ક્વાથાઃ| આદિગ્રહણાત્ પાનિયમસ્તુતક્રવ્યઞ્જનાદયો ગૃહ્યન્તે| પેયાદિષુ ચ દ્રવ્યપરિમાણાદિકં પૂર્વોક્તં સૂપશાસ્ત્રાદિભ્યો વાઽવગન્તવ્યમ્| તથા ચ તન્ત્રાન્તરે-"પેયાયૂષરસાદ્યેષુ રસાલાપાનકાદિષુ| દ્રવ્યમાત્રાં પ્રયુઞ્જીત લોકસિદ્ધાં યથાર્હતઃ||" ઇતિ|| યસ્ય પુંસો યત્પરિમાણૈર્દ્રવ્યૈર્માત્રા યોગ્યા તસ્ય તત્પરિમાણૈર્દ્રવ્યૈરેવ પેયાદયઃ કાર્યા ઇત્યર્થઃ| અન્યે ત્વેવં મન્યન્તે,-પેયાયૂષરસાદ્યેષુ દ્રવ્યપરિમાણમલ્પમેવ કલ્પયિતવ્યમ્| પાનાર્થે ચ યદ્દ્રવ્યૈઃ સધિતં તોયમુક્તં તદલ્પપરિમાણદ્રવ્યૈરેવ સધનીયમ્| અલ્પપરિમાણેનૈવ દ્રવ્યેણ તત્તોયં સમ્યક્ પાચ્યતે| તથા ચ ખારણાદિરપાઠીત્-"બહુદ્રવ્યો ઘનઃ ક્વાથઃ સ્વચ્છમલ્પૌષધં જલમ્|" ઇતિ| શ્રપણક્રિયાસામાન્યેઽપ્યસ્યોભયસ્ય પૃથક્સંજ્ઞાવિનિર્દેશો દ્રવ્યપરિમાણભેદાદયં ક્વાથ ઇદં જલમિતિ| જ્વરિણાં ચ પ્રથમં યથાઽચ પેયા દેયાસ્તથા યૂષરસા અપ્યચ્છા એવ દેયાઃ, અગ્નિમાન્દ્યભયાત્| ક્વાથોઽપ્યત એવ બહુપરિમાણદ્રવ્યસાધ્યત્વાદ્ધનતયા તિક્તરસદ્રવ્યકૃતોઽપિ પ્રથમં જ્વરે નિષિદ્ધઃ| કિં સર્વત્ર જ્વરે સર્વાઃ સર્વદા સર્વસ્મિન્દેશે પેયા દેયા ન ? ઇત્યાશઙ્ક્યાહ-

Adhikarana jvaravisheShe peyAniShedhaH (35-36) · Śloka 36

મદ્યોદ્ભવે મદ્યનિત્યે પિત્તસ્થાનગતે કફે| ગ્રીષ્મે તયોર્વાઽધિકયોસ્તૃટ્છર્દિર્દાહપીડિતે||૩૫|| ઊર્ધ્વં પ્રવૃત્તે રક્તે ચ પેયાં નેચ્છન્તિ| |૩૬|

સ૦-મદ્યોદ્ભવ ઇત્યાદિષ્વર્થેષુ પેયાં નેચ્છન્તિ, મુનય ઇતિ શેષઃ| મદ્યેનોદ્ભવો યસ્ય તસ્મિન્ મદ્યોદ્ભવે જ્વરે, તથા મદ્યનિત્યે પુરુષે, તથા કફે પિત્તસ્થાનગતે સતિ, તથા ગ્રીષ્મકાલે, તથા તયોર્વાઽધિકયોઃ, તયોરિતિ પિત્તકફૌ પરામૃશ્યેતે, પિત્તકફયોશ્ચાધિકયોઃ, પિત્તસ્થાનગતે કફ ઇત્યસ્તયોરેવ પ્રકૃતત્વાત્, તથા તૃટ્છર્દિર્દાહૈઃ સમુદિતૈઃ પીડિતે પુરુષે યો જ્વરસ્તસ્મિંશ્ચ, પ્રત્યેકં તુ તૃડાર્તેઽનુજ્ઞાતૈવ, આસ્વેદનિદ્રસ્તૃષ્ણાત્ર્ત ઇત્યુક્તેઃ, દાહાર્તેઽપિ સૃષ્ટવિડ્બહુપિત્તો વેત્યાહ, તથા યસ્યોર્ધ્વં પ્રવૃત્તે રક્તે જ્વરસ્તસ્મિંશ્ચ પેયાં નેચ્છન્તિ| તેષુ તર્હિ કિં કાર્યમ્ ? ઇત્યાહ-

Adhikarana niShiddhapeyasya tarpaNam (36-37) · Śloka 37

તેષુ તુ| જ્વરાપહૈઃ ફલરસૈરદ્ભિર્વા લાજતર્પણાન્||૩૬|| પિબેત્સશર્કરાક્ષૌદ્રાન્| |૩૭|

સ૦-તેષુ પુનર્વિષયભૂતેષુ લાજતર્પણાન્-લાજસક્તૂન્, પિબેત્,-પેયાવસરે ન તુ યવસક્તૂન્ પિબેત્| જ્વરાપહૈઃ ફલરસૈઃદ્રાક્ષાદીનાં જ્વરઘ્નાનાં ફલાનાં રસૈઃ-સ્વરસૈઃ, અથવા તદ્રસૈઃક્વાથૈઃ| અથવા, અદ્ભિઃ-જલૈઃ, ક્વથિતશીતલૈરિત્યર્થાદ્ગમ્યતે| કિમ્ભૂતાન્ લાજતર્પણાન્ ? સશર્કરાક્ષૌદ્રાન્|

Adhikarana tato yUShaudananarasaudanau (37-38) · Śloka 38

તતો જીર્ણે તુ તર્પણે| યવાગ્વાં વૌદનં ક્ષુદ્વાનશ્નીયાદ્ભૃષ્ટતણ્ડુલમ્||૩૭|| દકલાવણિકૈર્યૂષૈ રસૈર્વા મુદ્ગલાવજૈઃ| |૩૮|

સ૦-તતઃ-તર્પણપાનાદનન્તરં, જીર્ણે તર્પણે, યવાગ્વાં વેતિ યવાગૂપાનાર્હે નરે યવાગ્વાં જીર્ણાયાં, ક્ષુદ્વાન્ પુરુષો-જાતબુભુક્ષઃ સન્, દ્વિતીયેઽન્નકાલ ઓદનમશ્નીયાત્-ભુઞ્જીત| કિમ્ભૂતમ્ ? ભૃષ્ટાસ્તણ્ડુલા યસ્મિન્| કિં કેવલમોદનં ભુઞ્જીત ? નેત્યાહ-દકેત્યાદિ| દકલાવણિકૈઃ-કુલત્થાદીનાં સમ્બન્ધિભિર્યૂષઃ-ક્વાથૈઃ, ઓદનમદ્યાત્| અથવા, અવસ્થાવશાત્ મુદ્ગલાવજૈરોદનમદ્યાત્| મુદ્ગલાવજરસૈરિતિ વક્તવ્યે રસૈરિતિ પૃથઙ્નિર્દેશો લાવજરસાનાં પ્રાધાન્યજ્ઞાપનાર્થમ્| તથા લાવજરસાઃ સંસ્કાર્યાઃ સંસ્કારકાશ્ચ મુદ્ગાઃ, અત એવ બહુમાત્રાણાં લાવાનામલ્પાનાં ચ મુદ્ગાનામત્રોપયોગઃ કાર્ય ઇત્યવતિષ્ઠતે| "નાતિમાં સાસ્તનુરસા દકલાવણિકાઃ સ્મૃતાઃ|" ઇતિ કેચિદાહુઃ| અન્યેત્વાચક્ષતે,-"અલ્પમાંસપટુસ્નેહા દકલાવણિકાઃ સ્મૃતાઃ|" ઇતિ|

Adhikarana maNDAdyupacArasyopasaMhAraH (38) · Śloka 38

| ઇત્યયં ષડહો નેયો બલં દોષં ચ રક્ષતા||૩૮||

સ૦-ઇતિ-પૂર્વોક્તેન પ્રકારેણ, પ્રથમો જ્વરસ્ય ષડહો નેયઃ અતિવાહ્યઃ, નાન્યો જ્વરસ્ય સમ્બન્ધી, ઇત્યયમિતિ નિર્દેશાલ્લભ્યતે- કિં કુર્વતા ભિષજા ષડહો નેયઃ ? બલં રક્ષતા, તથા દોષં તત્કાલે સામં વાતાદ્યન્યતમં પૃથક્ સંસૃષ્ટં સન્નિપતિતં વા તજ્જ્વરકારણં રક્ષતા,-તત્ર તદ્રક્ષાં કુર્વતા, યથાઽસૌ દોષઃ કૃચ્છ્રસાધ્યતામસાધ્યતાં વા ન યાતિ| અત્ર ચ યદિ કિલ બલરક્ષાર્થં સન્તર્પણં ક્રિયતે તદા સન્તર્પણસ્યામવૃદ્ધિહેતુત્વાત્ સામો દોષો વર્ધેત, અથામદોષક્ષપણાર્થમપતર્પણં કુર્વીત તદા બલહાનિઃ સ્યાત્, તસ્માન્મધ્યમયા વૃત્ત્યાઽવહિતેન વૈદ્યેનોભયં રક્ષતોપક્રમઃ કાર્યઃ, નાત્રાવહેલા કાર્યેત્યર્થઃ|

Adhikarana tataH kaShAyaH (39) · Śloka 39

તતઃ પક્વેષુ દોષેષુ લઙ્ઘનાદ્યૈઃ પ્રશસ્યતે| કષાયો દોષશેષસ્ય પાચનઃ શમનોઽથવા||૩૯||

સ૦-લઙ્ઘનાદ્યૈઃ-તિક્તસાવસાનૈસ્તત્કાલોચિતૈર્જ્વરકારિસામમલપક્તૄહેતુભિઃ, પક્વેષુ દોષેષુ તતઃ-ષડહાદૂર્ધ્વં, કષાયઃ પ્રશસ્યતે| મુસ્તાપર્પટકાદિઃ પાચનઃ, પ્રાધાન્યેન પાચનસંજ્ઞયા વિહિતત્વાત્| તથા વક્ષ્યમાણઃ કલિઙ્ગકાદિરર્ઘશ્લોકસમાપનઃ (શ્લો. ૪૮) પઞ્ચપ્રકારઃ શમનઃ પ્રશસ્યતે, પ્રાધાન્યેન શમનસંજ્ઞયા વિહિતત્વાત્| તથા છાધ્યેષ્યતે તન્ત્રકૃત્ (શ્લો. ૫૧) "પઞ્ચૈતે સન્તતાદીનાં પઞ્ચાનાં શમના મતાઃ|" ઇતિ| તદેતદુભયં-પાચનશબ્દશ્રુત્યાક્ષિપ્તો મુસ્તાપપર્ટકાદિઃ શમનશ્રુત્યાક્ષિપ્તઃ કલિઙ્ગકાદિઃ, કષાયઃ-ક્વાથઃ, પ્રશસ્યતે| કસ્ય પાચનઃ ? ઇત્યાહ-દોષશેષસ્ય| અત એવ પક્વેષુ દોષેષુ લઙ્ઘનાદ્યૈરિત્યલ્પપક્વેષુ પક્વપ્રાયેષ્વીષદામેષુ દોષેષ્વિતિ બોધ્યમ્| અન્યથા પક્વસ્ય પાચનમયુક્તમિવ સ્યાત્, પિષ્ટપેષણન્યાયેનાનર્થકત્વાત્| તથા ચાપક્વં યદ્વસ્તુજાતં તદગ્નિઃ પછતિ, પહન્તમગ્નિઃ પાચનઃ પાચયાત| એવં ચ પાક્યાભાવાત્ કિમગ્નિઃ પચતુ ? કિં વા કષાયઃ પાચયતુ ? ઇત્યનુપપન્નમિવૈતત્સ્યાત્| યદા પુનર્મુસ્તાપર્પટકાદિઃ કલિઙ્ગાદિરન્યો વા કશ્ચિત્ કષાયસ્તિક્તાદ્યન્યતમો વાતાદિદોષજ્વરશાન્ત્યર્થં પ્રયુજ્યતે તદા પાચનો ભવન્નપિ શમનસંજ્ઞઃ, ન પાચનસંજ્ઞઃ| નનુ, પ્રથમ એવ દિને તિક્તરસકષાયમનુજજ્ઞે તન્ત્રકૃત્| તથા ચોવાછ (શ્લો. ૧૫)- "ઘનચન્દનશુણ્ઠ્યમ્બુપર્પટોશીરસાધિતમ્| શીતં તેભ્યો હિતં તોયં પાચનં તૃડ્જ્વરાપહમ્||" ઇતિ| તત્કથમેતત્ ? અત્રોચ્યતે| જ્વરિણઃ પ્રસક્તતૃષોઽવશ્યં પાનં કિઞ્ચિદ્વિતરણીયમ્| ન ચ (પાને) મદ્યેક્ષુરસદધિમસ્ત્વારનાલક્ષીરાદીનામત્ર યોગ્યત્વેઽપિ જ્વરસ્યૈવં વિધાનિ નિષદ્ધાનિ તન્ત્રકૃદ્ભિઃ, શિશિરજલમપ્યામદોષસ્રોતઃસંરોધાગ્નિસાદાદીનાવહેત્ જ્વરં ગાઢતરં કુર્યાત્| તસ્માત્ પાનાર્થે તિક્તસાધિતમુક્તમમ્બ્વનુમેને| દ્રવ્યાણિ ચાત્ર સ્વલ્પમાત્રયૈવ યોજ્યા નીત્યનન્તરમેવ પ્રત્યપાદિ| કિઞ્ચ જ્વરિતસ્તૃષતો જલં બહૌષધં પાતુમપિ ન ક્ષમેત| કિઞ્ચ કતિપયાન્યેવ ઘનાદીનિ જલસંસ્કારેણ પાતુમનુમતાનિ, ન સકલાન્યપિ તિક્તાન્યનુમતાનિ| કિંતર્હિ ? વિશિષ્ટપ્રભાવં દર્શયન્તિ ઘનાદીન્યેવ| વિશિષ્ટપ્રભાવત્વં ચાન્યત્રાપિ દ્રવ્યાણાં દૃષ્ટમ્| યથા-શમીફલં મધુરમપિ કેશઘ્નમ્, તથાઽમ્લમપ્યામલકં પિત્તકફઘ્નમ્, સૈન્ધવં લવણમપિ ચક્ષુષ્યમ્, ઇત્યાદ્યન્યદપ્યૂહ્યમ્| તસ્માત્ ઘનાદીનાં પાનીયસંસ્કારોપયોગો નવજ્વરેઽપિ હિતઃ|

Adhikarana doShavisheShe kaShAyavisheShaH (40) · Śloka 40

તિક્તઃ પિત્તે વિશેષેણ પ્રયોજ્યઃ, કટુકઃ કફે| |૪૦|

સ૦-કષાય ઇતિ વર્તતે| જ્વરસ્ય પ્રકૃતત્વાત્ પિત્તે-પિત્તજ્વરે, તિક્તકષાયકલ્પનાપ્રકારઃ પ્રયોજ્યઃ| તિક્તઃ પિત્તે વિશેષેણેત્યતો વિશેષનિર્દેશાદન્યદોષોત્થેઽપિ જ્વરે તિક્તરસાધિષ્ઠિતો દ્રવ્યકષાયો યથાવસ્થં પ્રયોજ્યઃ, ન કેવલં પિત્તજ્વરાખ્યે, વ્યાધિદોષઘ્નત્વાત્| તથા તિક્તો રસો નિસર્ગત એવ જ્વરઘ્નઃ શાસ્ત્રેઽસ્મિન્પઠિતઃ| યથા (હૃ. સૂ. અ. ૧૦/૧૪)- "તિક્તઃ સ્વયમરોચિષ્ણુરરુચિં કૃમિતૃડ્વિષમ્| કૂષ્ઠમૂર્ચ્છાજ્વરોત્ક્લેદદાહપિત્તકફાન્ જયેત્||" ઇતિ| મુનિરપ્યવોચત્ (છ. સૂ. અ. ૨૬૪૩)- "તિક્તો રસઃ સ્વયમરોછિષ્ણુરરોછકઘ્નો વિષઘ્નઃ ક્રિમિઘ્નો મૂર્ચ્છાદાહપ્રશમનસ્તૃષ્ણાપ્રશમનસ્ત્વઙ્માંસયોઃ સ્થિરીકરણો જ્વરઘ્નઃ" ઇત્યાદિ| તસ્માદ્રસેષુ યથા તિક્તરસસ્ય જ્વરઘ્નત્વં તથા નાન્યેષાં રસાનામિત્યવેહિ| ગુડૂછ્યાદેશ્ચ દ્રવ્યસ્ય તિક્તરસત્વાદેવ જ્વરઘ્નત્વસ્ય પ્રતિપાદિતત્વાત્ પુનર્યજ્જ્વરઘ્નત્વમુક્તં તછ્છક્ત્યુત્કર્ષાયેતિ બોધ્યમ્| ગુડૂછ્યાશ્ચ મુનિ(?)ગુણાનાહ| યથા (સઙ્ગ્રહે અ. ૧૨)- "તિક્તાઽમૃતા ત્રિદોષઘ્ની ગ્રાહિણ્યુષ્ણા રસાયની| દીપની જ્વર તૃડ્દાહકામલાવાતરગ્ક્તનુત્||" ઇતિ| એવમન્યેષામપિ દ્રવ્યાણામાધેયસામર્થ્યાદ્યુત્કર્ષસિદ્ધમપિ યત્ પુનરુછ્યતે, તત્તેષાં તસ્ય કર્મણઃ શક્ત્યુત્કર્ષાર્થં બોધ્યમ્| કટુક ઇત્યાદિ| કટુકરસાધિષ્ઠિતો જ્વરઘ્નદ્રવ્યવિશેષજઃ ક્વાથઃ કફે-કફજ્વરે પ્રયોજ્યઃ, ન તુ યઃ કશ્છિત્કટુકદ્રવ્યકષાયઃ, સર્વસ્ય જ્વરઘ્નત્વાનુપપત્તેઃ| યસ્માદ્દ્રવ્યપ્રભાવાદ્વિશિષ્ટમેવ કટુરસાધિષ્ઠિતં કિમપિ યદ્ દ્રવ્યં તજ્જવરઘ્નમિતિ મન્તવ્યમ્| એતદેવ તસ્માછ્છાયં ગ્રન્થકૃત્ "કફે કટુકો યોજ્યઃ" ઇતિ જગાદ|

Adhikarana kaShAyakaShAyasya niShedhaH niShedhAtikrame doShaH (40-41) · Śloka 41

| પિત્તશ્લેષ્મહરત્વેઽપિ કષાયઃ સ ન શસ્યતે||૪૦|| નવજ્વરે, મલસ્તમ્ભાત્કષાયો વિષમજ્વરમ્| કુરુતેઽરુચિહૃલ્લાસહિધ્માધ્માનાદિકાનપિ||૪૧||

સ૦-કષાયઃ-કષાયરસાધિષ્ઠિતદ્રવ્યજઃ કષાયઃ, સ પિત્તશ્લેષ્મહરત્વેઽપિ નવજ્વરે,-તરુણજ્વરે, ન શસ્યતે| કુતઃ ? ઇત્યાહ-મલેત્યાદિ| કષાયો હ્યત્ર યોજિતો મલસ્તમ્ભાત્કારણાત્ વિષમજ્વરં-સતતાદિકં, કુરુતે| કષાયસ્તમ્ભિતા હિ મલાઃ કોષ્ઠમપ્રતિપન્નત્વાત્ સમ્યક્પાકમયાન્તઃ સન્ધિસ્તોતોલીનાઃ કષાયપાનવિહિતવેગા અશક્તત્વાદ્વિષમમેવ જ્વરં કુર્વન્તિ| યદિ હિ તેષાં કષાયદાનેન શક્તિહાનિર્ન કૃતા સ્યાત્ તદા સન્તતમેવ જ્વરં કુર્યુઃ| તસ્માત્ સ્વલ્પત્વાત્ સતતાદિકં વિષમજ્વરં કર્તુમેષાં યુક્તમ્| નનુ, પિત્તશ્લેષ્મહરત્વેપીત્યનર્થમ્| યતઃ "કષાયઃ પિત્તકફહા" (હૃ.સૂ.અ.૧૦૧૨૦) ઇતિ પૂર્વમુક્તમ્| અસ્ત્યેવૈતત્| અર્થવિશેષજ્ઞાપનાર્થં તુ પુનરુક્તમ્| નવજ્વરે-એકદોષજે સન્નિપાતજે વાતકફજે વાતપિત્તજે, કેવલં કષાયો ન શસ્તોઽપિ તુ પિત્તશ્લેષ્મજ્વરેઽપિ ન શસ્તઃ, તસ્માત્ પિત્તકફજેઽપિ જ્વરે નાયં યોજ્ય ઇત્યર્થઃ| તથા, કષાયોઽયં યોજિતો ન કેવલં વિષમજ્વરં કરોતિ, યાવદરુચ્યાદીશ્ચ કરોતિ| અત્રાપિ મલસ્તમ્ભાદિતિ સમ્બધ્યતે| તેન યદ્યપ્યાદિશબ્દેનાનિયતરુપાણામનેકાનાવ્યાધીનાં ગ્રહણં પ્રાપ્તમ્, તથાઽપિ મલસ્તમ્ભાદ્યે વ્યાધય ઉત્પદ્યન્તેઽરુચ્યાદિરૂપાસ્તેષામેવેહ ગ્રહણાર્થમેવં સમ્બન્ધઃ કૃતઃ| તથા, વિષમજ્વરારુચિહૃલ્લાસહિધ્માધ્માનાદિકાનપીત્યેકવિભક્ત્યૈવ નિર્દેશઃ કર્તું વ્યવચ્છદ્ય પૃથઙ્ક્નિર્દેશો યઃ કૃતસ્તેનેદં દ્યોત્યતે,-કષાયઃ પ્રયોજિતોઽવશ્યમેવ વિષમજ્વરં કુરુતે, અરુચ્યાદીન્ પુનર્નાવશ્યં કુરુતે, ઇતિ| તદેવં કષાયો રસવિશેષો મલસ્તમ્ભાદેવ નવજ્વરે નિષિધ્યતે, ન તુ કલ્પનાવશાત્| તથા ચ મુનિઃ (ચ. ચિ. અ. ૩૧૧૬૦)- "યઃ કષાયઃ કષાયસ્તુ સ વર્જ્યસ્તરુણે જ્વરે| ન તુ કલ્પનમુદ્દિશ્ય કષાયઃ પ્રતિષિધ્યતે||" ઇતિ|

Adhikarana uktauShadhakAlasya matAntareNa nirAkaraNam (42) · Śloka 42

સપ્તાહાદૌષધં કેચિદાહુરન્યે દશાહતઃ| કેચિલ્લઘ્વન્નભુક્તસ્ય યોજ્યમામોલ્બણે ન તુ||૪૨||

સ૦-સપ્તાહાદનન્તરમષ્ટમેઽહ્નયૌષધં-જ્વરઘ્નં યથાયોગ્યં શૃતાદિકલ્પનયા કલ્પિતં, યોજ્યમિતિ કિચિદેવાચાર્યા આહુઃ| અન્યે તુ દશાહાદૂર્ધ્વમૌષધં-મુસ્તાપર્પટકાદિકં, યોજ્યમાહુઃ| કેચિદાચાર્યા લઘ્વન્નભુક્તસ્ય નરસ્યૌષધં યોજ્યમિત્યાહુઃ| લઘ્વન્નશબ્દેન પેયાદિકં ભણ્યતે, ઓદનતસ્તસ્ય લઘુત્વોક્તેઃ| લઘ્વન્નં ભુક્તં યેનાસૌ લઘ્વન્નભુક્તઃ| આહિતાગ્ન્યાદિત્વાન્નિષ્ઠાન્તસ્ય પરનિપાતઃ| "પરમતમપ્રતિષિદ્ધમનુમતમેવ" ઇતિ સર્વમેતત્ પ્રમાણમ્, અવસ્થાવશેન પ્રયોગાર્હત્વાત્| આમોલ્બણે તુ ન-આમાધિકજ્વરિણિ પુરુષે પુનરૌષધં જ્વરઘ્નં મુસ્તાપર્પટકાદિકં ષડહાદૂર્ધ્વં સપ્તાહાત્ દશાહાદ્વા ન યોજ્યમ્| કિમિતિ ચેત્ ? આહ-

Adhikarana svasiddhAnte yuktiH (43-44) · Śloka 44

તીવ્રજ્વરપરીતસ્ય દોષવેગોદયે યતઃ| દોષેઽથવાઽતિનિચિતે તન્દ્રાસ્તૈમિત્યકારિણિ||૪૩|| અપચ્યમાનં ભૈષજ્યં ભૂયો જ્વલયતિ જ્વરમ્| |૪૪|

સ૦-તીવ્રજ્વરેણ પરીતસ્ય જ્વરિણઃ પુંસો દોષવેગોદયે દોષસ્ય-આમાદ્યાખ્યસ્યોલ્બણસ્ય, વેગો-મુસ્તાપર્પટકાદિનોત્ક્લેશાત્, દોષવેગઃ, તસ્યોદયઃ-પ્રાદુર્ભાવો, દોષવેગોદયઃ| અથવા, ઉલ્બણામસ્ય વાતાદેર્દોષસ્ય વેગોદયઃ, તસ્મિન્ દોષવેગોદયે સતિ| અથવા તથૈવ દોષે-આમાખ્યે, અતિનિચિતે-અતિશયેન સઞ્ચયં પ્રાપ્તે, વાતાદૌ વ દોષ ઉલ્બણે| અત એવ તન્દ્રાસ્તૈમિત્યેઽવશ્યં કરોતિ તસ્મિન્ તન્દ્રાસ્તૈમિત્યકારિણિ| યતો-યસ્માત્, તદાનીમામચ્છન્નપાવકેનાપછ્યમાનં ભૈષજ્યં-ઔષધં મુસ્તાપર્પટકાદિશૃતાદિકલ્પનાકલ્પિતં, તદૌષધં પ્રયુક્તં ભૂયઃ-પુનરપિ, જ્વરં જ્વલયતિ-ઉત્તેજયતિ ન શમયતિ| તસ્માદામોલ્બણે જ્વરે ન ષડહાદૂર્ધ્વં નાપિ સપ્તાહાન્ન ચ દશાહાદૂર્ધ્વં ભૈષજ્યં યોજ્યમ્| કદા તર્હિ યોજ્યમ્ ? ઇત્યાહ-

Adhikarana auShadhayogyA jvarAvasthA (44-45) · Śloka 45

| મૃદુર્જ્વરો લઘુર્દેહશ્ચલિતાશ્ચ મલા યદા||૪૪|| અચિરજ્વરિતસ્યાપિ ભેષજં યોજયેત્તદા| |૪૫|

સ૦-મૃદુર્જ્વરઃ-ઉપદ્રવમૃદુતયા| લઘુઃ-પટુઃ દેહઃ| ચલિતા મલાઃ-મૂત્રપુરીષાદયઃ| મૃદુર્જ્વર ઇત્યાદિલક્ષણાવસ્થા યદા ભવતિ તદાઽસ્યામવસ્થાયામચિરજ્વરિતસ્યાપિ-અનિતિક્રાન્તષડહસ્યાપિ, ભૈષજ્યં યોજ્યમ્| અપિશબ્દાત્ કિં પુનઃ ષડહેઽપ્યતીતે જ્વરિતસ્યૈવંલક્ષણાયામવસ્થાયમુત્પન્નાયાં તદૌષધં ચ ન યોજ્યમ્ ? ઇત્યેવં વ્યાધ્યવસ્થા કાલતો ગરીયસીત્યુક્તં ભવતિ| અથ તદૌષધમાહ-ઘ્

Adhikarana auShadham (45-46) · Śloka 46

| મુસ્તયા પર્પટં યુક્તં શુણ્ઠ્યા દુઃસ્પર્શયાઽપિ વા||૪૫|| પાક્યં શીતકષાયં વા પાઠોશીરં સવાલકમ્| પિબેત્તદ્વ્ચ્છભૂનિમ્બગુડૂચીમુસ્તનાગરમ્||૪૬||

સં-મુસ્તયા સહ પર્પટં યુક્તમથવા શુણ્ઠ્યા ધન્વયાસેન યુક્તં પાક્યં-શૃતં, શીતકષાયં-શીતકલ્પનાકલ્પિતં, વા કૃત્વા પિબેદિતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધઃ| પાઠા ચોશીરં ચ પાઠોશીરં વાલકેન સહ શૃતં શીતં વા પિબેત્| સ્વરસકલ્કફાણ્ટાખ્યકલ્પનાભ્યઃ શૃતશીતાખ્યકલ્પનાદ્વયકલ્પિતસ્યાસ્ય તથા સામર્થ્યસ્ય દૃષ્ટત્વાદેતત્કલ્પનાયુગલમુપન્યસ્તવાન્| વા સમુચ્છયે ભિન્નક્રમે| તદ્વદિત્યાદિ| ન કેવલં મુસ્તાપર્પટકં પિબેત્, તથા પાઠોશીરં સવાલકં પિબેત્, યાવદ્ભૂનિમ્બગુડૂચીમુસ્તનાગરમપિ પિબેદિતિ|

Adhikarana uktauShadhAnAM viShayaM viBAgaM PalaM ca (47) · Śloka 47

યથાયોગમિમે યોજ્યાઃ કષાયા દોષપાચનાઃ| જ્વરારોચકતૃષ્ણાસ્યવૈરસ્યાપક્તિનાશનાઃ||૪૭||

સં-ઇમે-પૂર્વોક્તા મુસ્તાપર્પટકાદયઃ કષાયાઃ, યથાયોગંયોગાનતિક્રમેણ, યો યઃ કષાયો યસ્મિન્ જ્વરે દાતું યુક્તઃ સ તત્ર યોજ્ય ઇતિ યથાયોગં યોજ્યાઃ| કિંક્રિયા એતે સ્યુઃ ? ઇત્યાહ-દોષપાચનાઃ, દોષસ્ય-આમાખ્યસ્ય પક્વપ્રાયસ્ય, પાચનાઃ| તન્ત્રાન્તરે ચોક્તમ્-"પ્રયુક્તં પાચયેદામં યતત્પાચન મુચ્યતે| પિત્તાદિજિન્નિરામસ્ય યત્સ્યાત્તચમનં મતમ્||" ઇતિ| અત્ર મુસ્તાપર્પટસ્ય પૂર્વમુપન્યાસો જ્વરનાશનેભ્યોઽન્યેભ્યોઽસ્ય મુસ્તાપર્પટસ્ય પ્રાધાન્યપ્રદર્શનાર્થઃ| તથા ચાચાર્યોઽગ્ન્યાણાં મધ્યે "મુસ્તાપર્પટક જ્વરે" (હૃ. ઉ. અ. ૪૦/૪૮) ઇતિ નિર્દેક્ષ્યતે| તસ્માન્મુસ્તાપર્પટસ્યૈવ જ્વરનાશને જ્યાયસ્ત્વમિત્યવેહિ, વ્યાધિપ્રતિપક્ષત્વાત્|

Adhikarana santatAdInAM viShamajvarAnAM shamanAH pa~jca kaShAyAH (48-51) · Śloka 51

| કલિઙ્ગકાઃ પટોલસ્ય પત્રં કટુકરોહિણી||૪૮|| પટોલં સારિવા મુસ્તા પાઠા કટુકરોહિણી| પટોલનિમ્બત્રિફલામૃદ્વીકામુસ્તવત્સકાઃ||૪૯|| કિરાતતિક્તમમૃતા ચન્દનં વિશ્વભેષજમ્| ધાત્રીમુસ્તામૃતાક્ષૌદ્રમર્ધશ્લોકસમાપનાણ્||૫૦|| પઞ્ચતે સન્તતાદીનાં પઞ્ચાનાં શમના મતાઃ| |૫૧|

સ૦-કલિઙ્ગકાદયોઽર્ધશોકૈઃ સમાપનં યેષાં તેઽર્ધશ્લોકસમાપનાઃ પઞ્ચૈતે પઞ્ચાનાં સન્તતાદીનાં યથાસઙ્ખ્યં શમના મતાઃ મુનીનામિતિ શેષઃ|

Adhikarana vAtajvarasya auShadham (51-52) · Śloka 52

| દુરાલભામૃતામુસ્તાનાગરં વાતજે જ્વરે||૫૧|| અથવા પિપ્પલીમૂલગુડૂચીવિશ્વભેષજમ્| કનીયઃ પઞ્ચમૂલં ચ|૫૨|

સ૦-દુરાલભાદિ પાચનં વાતજે જ્વરે, અથવા પિપ્પલ્યાદિકં વાતજે જ્વરે, કનીયો-બૃહત્યાદિકં, પઞ્ચમૂલં ચ વાતજે જ્વરે, ઇતિ યોજ્યમ્|

Adhikarana pittajvarasya auShadham (52-53) · Śloka 53

| પિત્તે શક્રયવાઘનમ્||૫૨|| કટુકા ચેતિ સક્ષૌદ્રં મુસ્તાપર્પટકં તથા| સધન્વયાસભૂનિમ્બં|૫૩|

સ૦-પિત્તે-પિત્તજેજ્વરે, શક્રયવાદયઃ સમાક્ષિકા મતાઃ| પિત્તજેઽપિ મુસ્તાપર્પટકં ધન્વયાસકિરાતતિક્તાભ્યાં સહિત હિતમ્|

Adhikarana kaPajvarasya auShadham (53-54) · Śloka 54

| વત્સકાદ્યો ગણઃ કફે||૫૩|| અથવા વૃષગાઙ્ગેયીશૃઙ્ગબેરદુરાલભાઃ| |૫૪|

સ૦-"વત્સકમૂર્વીભાર્ઙ્ગી" (હૃ. સૂ. અ. ૧૫/૩૩) ઇત્યાદિઃ કફે મતઃ| અથવા વૃષાદિઃ| ગાઙ્ગેયી-મુસ્તા|

Adhikarana sashUlavibindhasya kaPavAta jvarasya auShadham vAtapittajvarasya auShadham pittajvarasya auShadham kaPajvarasya auShadham sashUlavibandhasya kaPavAta jvarasya auShadham (54-55) · Śloka 55

| રુગ્વિબન્ધાનિલશ્લેષ્મયુક્તે દીપનપાચનમ્||૫૪|| અભયાપિપ્પલીમૂલશમ્યાકકટુકાઘનમ્| |૫૫|

સ૦-રુગ્વિબન્ધાદિયુક્તે જ્વરેઽભયાદિઘનાવસાનં દીપનપાચનમ્|

Adhikarana vAtapittajvarasya auShadham (55-58) · Śloka 58

| દ્રાક્ષામધૂકમધુકતોધ્રાકાશ્મર્યસારિવાઃ||૫૫|| મુસ્તામલકહ્રીબેરપદ્મકેસરપદ્મકમ્| મૃણાલચન્દનોશીરનીલોત્પલપરૂષકમ્||૫૬|| ફાણ્ટો હિમો વા દ્રાક્ષાદિર્જાતીકુસુમવાસિતઃ| યુક્તો મધુસિતાલાજૈર્જયત્યનિલપિત્તજમ્||૫૭|| જ્વરં મદાત્યયં છર્દિં મૂર્ચ્છાં દાહં શ્રમં ભ્રમમ્| ઊર્ધ્વગં રક્તપિત્તં ચ પિપાસાં કામલામપિ||૫૮||

સ૦-દ્રાક્ષાદિરયં ગણઃ ફાણ્ટઃ-"સદ્યોઽભિષુતપૂતઃ" (હૃ. ક. અ. ૬/૧૧) ઇત્યેવંલક્ષણઃ, તથા હિમઃ-શીતો વા, "રાત્રિંદ્રવે સ્થિતઃ" (હૃ. ક. અ. ૬/૧૦) ઇત્યેવંલક્ષણઃ| તથા જાતીકુસુમૈઃ સુગન્ધીકૃતો મધુસિતાલાજૈર્યુક્તો વાતપિત્તજં જ્વરં જયતિ, મદાત્યયાદિંશ્ચ|

Adhikarana vAtapittajvarasya anyat auShadham (59) · Śloka 59

પાચયેત્કટુકાં પિષ્ટ્વા કર્પરેઽભિનવે શુચૌ| નિષ્પીડિતો ઘૃતયુતસ્તદ્ગસો જ્વરદાહજિત્||૫૯||

સ૦-કટુકાં પાનીયેન પિષ્ટ્વા કર્પરે-મૃદ્ભૃષ્ટખણ્ડે, અભિનવે તથા શુચૌ પાચયેત્| તસ્યા રસો નિષ્પીડિતઃ સર્પિર્યુક્તો જ્વરદાહૌ જયતિ|

Adhikarana kaPavAtajvarasya auShadham (60) · Śloka 60

કફવાતે વચાતિક્તાપાઠારગ્વધવત્સકાઃ| પિપ્પલીચૂર્ણયુક્તો વા ક્વાથશ્ચ્છિન્નોદ્ભવોદ્ભવઃ||૬૦||

સં-વાતશ્લેષ્મણિ કષાયકલ્પનયા કલ્પિતા વચાદયો મતાઃ| અથવા, ગુડૂચીસમ્ભવઃ ક્વાથઃ પિપ્પલીચૂર્ણયુતો મતઃ|

Adhikarana kaPavAta anyat auShadham (61-63) · Śloka 63

વ્યાઘ્રીશુણ્ઠ્યમૃતાક્વાથઃ પિપ્પલીચૂર્ણસંયુતઃ| વાતશ્લેષ્મજ્વરશ્વાસકાસપીનસશૂલજિત્||૬૧|| પથ્યાકુસ્તુમ્બરીમુસ્તાશુણ્ઠીકટ્તૃણપર્પટમ્| સકટ્ફલવચાભાર્ઙ્ગીદેવાહ્વં મધુહિઙ્ગુમત્||૬૨|| કફવાતજ્વરષ્ઠીવકુક્ષિહૃત્પાર્શ્વવેદનાઃ| કણ્ઠામયાસ્યશ્વયથુકાસશ્વાસાન્નિયચ્છતિ||૬૩||

સ૦-વ્યાઘ્ર્યાદિક્વાથઃ કણાચૂર્ણસંયુક્તો વાતશ્લેષ્મજ્વરાદિજિત્| સ૦-પથ્યાદિ પાચનં સિદ્ધચૂર્ણં મધુહિઙ્ગુભ્યાં સંયુતં કફવાતજ્વરાદીન્ પરાકરોતિ|

Adhikarana pittakaPajvarasya auShadham pittakaPa anyat auShadham (64-65) · Śloka 65

આરગ્વધાદિઃ સક્ષૌદ્ગઃ કફપિત્તજ્વરં જયેત્| તથા તિક્તાવૃષોશીરત્રાયન્તીત્રિફલામૃતાઃ||૬૪|| પટોલાતિવિષાનિમ્બમૂર્વાધન્વયવાસકાઃ| |૬૫|

સ૦-"આરગ્વધેન્દ્રયવાદિભિઃ" (હૃ. સૂ. અ. ૧૫/૧૭) માક્ષિકસહિતઃ કફપિત્તજ્વરં જયતિ| તથા તિક્તાદયઃ કફપિત્તજ્વરં ઘ્નન્તિ|

Adhikarana sannipAtajvarasya auShadham (65-66) · Śloka 66

| સન્નિપાતજ્વરે વ્યાઘ્રીદેવદારુનિશાઘનમ્||૬૫|| પટોલપત્રનિમ્બત્વક્ત્રિફલાકટુકાયુતમ્| |૬૬|

સ૦-સન્નિપાતજ્વરે વ્યાઘ્ર્યાદિકટુકાન્તં પાચનમ્|

Adhikarana vAtashleShmottarasya auShadham (66-67) · Śloka 67

| નાગરં પૌષ્કરં મૂલં ગુડૂચી કણ્ટકારિકા||૬૬|| સકાસશ્વાસપાર્શ્વાર્તૌ વાતશ્લેષ્મોત્તરે જ્વરે| |૬૭|

સ૦-નાગરાદિપાચનં વાતશ્લેષ્માધિકે જ્વરે કાસાદીન્નિહન્તિ|

Adhikarana sarvajvarasya auShadham (67-69) · Śloka 69

| મધૂકપુષ્પમૃદ્વીકાત્રાયમાણાપરૂષકમ્||૬૭|| સોશીરતિક્તાત્રિફલાકાશ્મર્યં કલ્પયેદ્ધિમમ્| કષાયં તં પિબન્ કાલે જ્વરાન્ સર્વાનપોહતિ||૬૮|| જાત્યામલકમુસ્તાનિ તદ્વદ્ધન્વયવાસકમ્| |૬૯|

સ૦-મધૂકપુષ્પાદિકં કાલે-શાસ્ત્રોક્તે, શીતકષાયં પિબન્ જ્વરાન્ સર્વાન્-એકદોષદ્વિદોષજાન્, અપોહતિ| "ઉપસર્ગાદસ્યત્યૂહ્યોર્વેતિ વાચ્યમ્" ઇતિ પરસ્મૈપદમ્| જાતિપલ્લવા આમલકાનિ મુસ્તં ધન્વયાસકં તદ્વત્-પૂર્વવચ્છિતકષાયં કલ્પયિત્વા પિબન્ સર્વાન્ જ્વરાન્ હન્તિ| ધન્વયવાસકં ચેતિ ચશબ્દોઽત્ર લુપ્તો દ્રષ્ટવ્યઃ| તદેતૈશ્ચતુર્ભિર્દ્રવ્યૈરેતત્ પાચનમ્| કેચિત્તુ ધન્વયવાસકં પૃથગેવેચ્છન્તિ| તસ્માદેતત્કૃતોઽપિ કષાયઃ પૂર્વવદ્વોધ્યઃ|

Adhikarana baddhaviTkasya auShadham (69) · Śloka 69

| બદ્ધવિટ્ કટુકાદ્રાક્ષાત્રાયન્તીત્રિફલાગુડમ્||૬૯||

સ૦-તથા ચ બદ્ધવિટ્ પુરુષઃ કટુકાદિકં કષાયં પિબેદિતિ વર્તતે, ન તુ હિમમિતિ| શીતસ્ય મલસ્તમ્ભહેતુત્વાદસ્ય ચૌષધસ્ય શોધનરૂપત્વાત્| ગુડા-સુધા, ગુડ ઇત્યન્યે|

Adhikarana peyAdyamannam auShadham (70) · Śloka 70

જીર્ણૌષધોઽન્નં પેયાદ્યમાચરેત્| |૭૦|

સ૦-જીર્ણં-પરિણતં, ઔષધં યસ્ય સ જીર્ણૌષધઃ સન્, પેયાદ્યમેવ પૂર્વોક્તમન્નં ભુઞ્જીત| અદ્યત ઇત્યન્નમ્, ઇતિ કૃત્વા પેયાદેરપ્યન્નત્વમ્| આદિશબ્દેન યૂષાદિપરિગ્રહઃ|

Adhikarana shleShmajvare peyAniShedhaHpeyAniShedhe yuktiH (70) · Śloka 70

શ્લેષ્મવાન્ન તુ| પેયા કફં વર્ધયતિ પઙ્કં પાંસુષુ વૃષ્ટિવત્||૭૦||

સ૦-શ્લેષ્મવાન્ન તુ-જીર્ણૌષધોઽપિ શ્લેષ્મવાન્નરઃ પેયાદિકં ના શ્નીયાત્| કિમ્ ? ઇત્યાહ-પેયેત્યાદિ| યતઃ પેયા કફં વર્ધયતિ--વિલીનરુપસ્ય કફસ્ય સ્ત્યાનભાવતામુત્પાદયન્તી સંસ્થાનવિશેષમુપર્યુપરિભાવતયોપચયમુત્પાદયતિ, ન તુ સા કફં સાક્ષાદ્વર્ધયતિ, ઇતિ વર્ધયતેરર્થઃ, અનેકાર્થત્વાદ્ધાતૂનામિતિ, એષચાર્થોઽનુરૂપતન્ત્રકારદૃષ્ટાન્તદર્શનાદવગમ્યતે| તથા ચાહપઙ્કં પાંસુષુ વૃષ્ટિવદિતિ| યથા,-પાંસુષુ વૃષ્ટિઃ પતિતા ન તુ પઙ્કં વર્ધયતિ-શિથિલરૂપતાં પાંસૂનામપાસ્ય નિબિડરૂપતામિવ તેષામુત્પાદયતિ| ન પાંસૂન્ વૃષ્ટિર્વર્ધયતિ-આધિક્યં નયતિ, ન વર્ધયતેઽત્રા(ત્યેત્ય)ર્થઃ| તન્ત્રકારસ્યાર્થ એવં વિવક્ષિતો ભવિષ્યત્ તદાનીમત્રૈવં સ્પષ્ટમેવ દૃષ્ટન્તમદર્શયિષ્યત્| યથા-"પેયા કફં વર્ધયતિ યથા વૃષ્ટિર્નદીજલમ્|" ઇતિ| તચ્ચ તન્ત્રકારોઽમુનૈવાનુસારેણાહ-

Adhikarana peyasthAne yUShaH (71-72) · Śloka 72

શ્લેષ્માભિષ્યણ્ણદેહાનામતઃ પ્રાગપિ યોજયેત્| યૂષાન્ કુલત્થચણકકલાયાદિકૃતાન્ લઘૂન્||૭૧|| રૂક્ષાંસ્તિક્તરસોપેતાન્ હૃદ્યાન્ રુચિકરાન્ પટૂન્| |૭૨|

સ૦-આભિષ્યણ્ણ ઇતિ, અભિપૂર્વાત્સ્યન્દેઃ સ્રવણાર્થો વ્યુત્પાદિતઃ| શ્લેષ્મણા-સ્રુતિરૂપેણૈવ, અભિષ્યણ્ણઃ-ક્લિન્ન ઇવ, દેહો યેષાં તે શ્લેષ્માભિષ્યણ્ણદેહાઃ, તેષામ્, અતો જ્વરિણાં પ્રાગપિ પ્રથમપથ્યાવસરેઽપિ, યૂષાન્ યોજયેત્| કિમુત શ્લેષ્મવતઃ પુંસો જીર્ણૌષધસ્ય યૂષાન્ન યોજયેત્ ? ઇત્યપિશબ્દસ્યર્થઃ| કિમ્ભૂતાન્ ? કુલત્થાદિકૃતાન્| તથા, લઘૂન્| નનુ, કુલત્થાદીનાં લઘુત્વાત્તત્કૃતા યૂષા લઘવ એવ ભવિષ્યન્તિ| તત્કિં લઘૂનિત્યનેન ? અત્રોચ્યતે| શમ્બીધાન્યાનાં મધ્યે ગુરવોઽપિ રાજમાષમાષાદયઃ સન્તિ, તન્નિવૃત્ત્યર્થમેતત્| અપિ ચ, લઘૂનિત્યનેન યૂષપ્રકૃતિદ્રવ્યૈરલ્પપરિમાણૈઃ કૃતાનિતિ દ્યોતયતિ| યતોઽલ્પપરિમાણૈઃ કુલત્થાદિભિઃ કૃતા લઘુતરાઃ સ્યુઃ, તસ્માલ્લઘૂનિતિ યુક્તમ્| તથા, રૂક્ષાન્-ઘૃતભર્જનકાદિરહિતાન્| તથા, તિક્તરસયુક્તાન્| તથા, હૃદ્યાન્-ઇષ્ટરસગન્ધવર્ણસ્પર્શયુક્તત્વાચ્ચેતસ આહ્લાદકરાન્| તથા, રુચિકરાન્-જ્વરિણોઽન્યસ્ય વા રોચિષ્ણૂન્| તથા, પટૂન્-સલવણાન્|

Adhikarana pathyayogyaM dhAnyam (72-73) · Śloka 73

| રક્તાદ્યાઃ શાલયો જીર્ણાઃ ષષ્ટિકાશ્ચ જ્વરે હિતાઃ||૭૨|| શ્લેષ્મોત્તરે વીતતુષાસ્તથા વાટીકૃતા યવાઃ| |૭૩|

સ૦-રક્તાદ્યાઃ-"રક્તો મહાન્ સકલમઃ" (હૃ.સૂ.અ.૬/૯) ઇત્યાદયઃ| તથા, ષષ્ટિકા વ્રીહ્યાદયોઽપિ, જીર્ણાઃ-પુરાણાઃ, હિતાઃ-પથ્યાઃ| શ્લેષ્મોત્તરે-પ્રભૂતશ્લેષમણિ જ્વરે, વીતતુષાઃ-અપનીતત્વચો, યવાશ્ચ પથ્યાઃ| કીદૃશાઃ ? વાટીકૃતાઃ-ભૃષ્ટવિદલીકૃતા ઇત્યર્થઃ|

Adhikarana odanavidhiH (73-74) · Śloka 74

| ઓદનસ્તૈઃ સ્રુતો દ્વિસ્ત્રિઃ પ્રયોક્તવ્યો યથાયથમ્||૭૩|| દોષદૂષ્યાદિબલતો જ્વરઘ્નક્વાથસાધિતઃ| |૭૪|

સ૦-ઓદનસ્તૈઃ-રક્તાશાલ્યાદિભિઃ પૂર્વોક્તૈશ્ચ, કૃતો જ્વરિણો યથાયથં યો યસ્ય દાને યોગ્યઃ સ તસ્ય પ્રયોક્તવ્યઃ| કિમ્ભૂતઃ ? દ્વિસ્ત્રિઃ સ્રુતો-દ્વૌ વારૌ ત્રીન્ વારાન્ વા જલં દત્ત્વા ધાતઃ| કથં પ્રયોજ્યઃ ? દોષદૂષ્યાદિબલેન| જ્વરઘ્નૈઃ-જ્વરાપહૈર્દ્રવ્યૈઃ, ક્વાથં કૃત્વા, તેન ક્વાથેન સાધિતઃ| દોષસ્ય-વાતાદેર્બલં તથા દૂષ્યસ્ય રસાદેર્બલમપેક્ષ્ય, આદિગ્રહણાદ્દેશકાલવયઃ સત્ત્વસાત્મ્યશરીરાહારબલં ગૃહ્યતે| એકાહાદિકાનાં જ્વરિણામકૃતપેયાનામેવ કુલત્થમુદ્ગચણકાદિયૂષા ઉક્તાઃ| સમ્પ્રતિ સામાન્યેન જ્વરિણાં કૃતપેયાનાં યૂષાદીનાહ-

Adhikarana yUShadravyANi (74) · Śloka 74

| મુદ્ગાદ્યૈર્લઘુભિર્યૂષાઃ કુલત્થૈશ્ચ જ્વરાપહાઃ||૭૪||

સ૦-મુદ્ગાદ્યૈઃ-શિમ્બીધાન્યૈઃ, લઘુભિઃ કૃતા યૂષાસ્તથા કુલત્થૈઃ કૃતા યૂષા જ્વરઘ્નાઃ| મુદ્ગાદ્યૈરિત્યાદિઃ પ્રકારે| તેન સુજરા મુદ્ગચણકકુલત્થમકુષ્ટમસૂરાદયો ગૃહ્યન્તે| મુદ્ગશબ્દસ્યાદૌ નિર્દેશ ઇદં બોધયતિ,-યૂષસાધ્યે વ્યાધૌ બાહુલ્યેન મુદ્ગયૂષઃ કાર્યઃ, મુદ્ગાનાં પથ્યતમત્વાત્| તથા ચોવાચ મુનિઃ (છ.સૂ.અ.૨૫/૩૮)- "મુદ્ગઃ શિમ્બીધાન્યાનાં પથ્યત્વે શ્રેષ્ઠતમઃ|" ઇતિ| નનુ, મુદ્ગાદ્યૈરિત્યાદિશબ્દેનૈવ કુલત્થા ગૃહિતા એવ, કિં પૃથઙ્નિર્દેશેન ? બ્રૂમહે| કુલત્થયૂષસ્ય જ્વરવિષયે વિરલઃ પ્રયોગઃ કાર્ય ઇતિ સૂછયિતું પૃથક્કૃતો નિર્દેશ ઇતિ| તથા છ કુલત્થા એવંગુણાઃ (હૃ.સૂ.અ.૬/૧૯)- "ઉષ્ણાઃ કુલત્થાઃ પાકેઽમ્લાઃ શુક્રાશ્મશ્વાસપીનસાન્| કાસાર્શઃ કફવાતાંશ્ચ ઘ્નાન્તિ પિત્તાસ્રદાઃ પરમ્|| ઇતિ| એવમુષ્ણત્વાદમ્લવિપાકિત્વાદતિપિત્તાસ્રકારિત્વાત્ કુલત્થાનાં યૂષો બહુદ્રવ્યપરિમાણો બહુમાત્રોપયુક્તો જ્વરસ્ય ન શાન્તયે સમ્પદ્યતે, પ્રત્યુત વૃદ્ધયે સ્યાદિતિ સમ્ભાવ્યતે, પિત્તવિરુદ્ધત્વાત્| તસ્માદલ્પપરિમાણદ્રવ્યસાધિતોઽલ્પમાત્રયા કુલત્થયૂષઃ શ્લેષ્માદ્યુપશમકૃદ્યાવન્માત્રઃ સ્યાત્તાવાનેવ પ્રયોજ્યત ઇતિ સ્થિતમ્|

Adhikarana khaladravyANi rasadravyANi yUShAdInamupakaraNadravyANi (75-77) · Śloka 77

કારવેલ્લકકર્કોટબાલમૂલકપર્પટૈઃ| વાર્તાકનિમ્બકુસુમપટોલફલપલ્લવૈઃ||૭૫|| અત્યન્તલઘુભિર્માંસૈર્જાઙ્ગલૈશ્ચ હિતા રસાઃ| વ્યાઘ્રીપરૂષતર્કારીદ્ગાક્ષામલકદાડિમૈઃ||૭૬|| સંસ્કૃતાઃ પિપ્પલીશુણ્ઠીધાન્યજીરકસૈન્ધવૈઃ| સિતામધુભ્યાં પ્રાયેણ સંયુતા વા કૃતાકૃતાઃ||૭૭||

સ૦-કારવેલ્લકાદિભી રસા જ્વરે હિતાઃ| મુનિસ્તુ કારવેલ્લકાદીનાં શાકત્વમેવેચ્છતિ (ચ.ચિ.અ.૩૧૧૮૭)| ખરણાદેઽપ્યુક્તમ્-"પટોલં સફલં નિમ્બં કર્કોટકકઠિલ્લકમ્| શાકં પર્પટકં ચ સ્યાત્" ઇતિ| તથા જાઙ્ગલૈઃ-જાઙ્ગલદેશપ્રાણિજૈસ્તદભાવાત્તત્તુલ્યૈરન્યદેશપ્રાણિજૈરપિ, મંસૈર્હિતા રસા વ્યાઘ્ર્યાદિભિઃ સંસ્કૃતાસ્તથા પિપ્પલ્યાદિભિઃ સંયુતા ઇતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધઃ| સંસ્કારમાત્રયોગભાજઃ પિપ્પલ્યાદયોઽત્ર યોજ્ય ઇત્યર્થઃ| પ્રાયેણ કેચિદેવ સિતામધુભ્યાં યુક્તા અવસ્થાવશાત્, ન તુ સર્વ એવ| કિમ્ભૂતા રસા યૂષાશ્ચૈવંવિધાઃ કાર્યાઃ ? કૃતાકૃતાઃ| પાનકદાડિમાજાજીશુણ્ઠ્યાદ્યૈરપિ સંસ્કૃતા યૂષા રસાશ્ચ-કૃતાઃ| વિપરીતાસ્ત્વતઃ-અકૃતાઃ|

Adhikarana vya~jjanavidhiH (78) · Śloka 78

અનમ્લતક્રસિદ્ધાનિ રુચ્યાનિ વ્યઞ્જનાનિ ચ| અચ્છાન્યનલસમ્પન્નાનિ|૭૮|

સ૦-અનમ્લેન તક્રેણ સિદ્ધાનિ| તથા, રુચ્યાનિ-અભ્યવહર્તુમભિલષિતાનિ| તથા, અચ્છાનિ-તનૂનિ ન ઘનાનિ| તથા, અનલસમ્પન્નાનિ-વહ્નિપક્વાનિ| કેચિદ્ધિ તક્રમપક્વમેવાચ્છીકૃત્ય સંસ્કૃત્ય ચ શુણ્ઠીજીરકાદિનાઽભ્યવહરન્તિ તન્નિષેધાયૈતદુક્તમ્| એવંવિધાનિ વ્યઞ્જનાનિ-તેમનાનિ રસકષાયાણી, ઓદનેન સહાભ્યવહર્તવ્યાનિ|

Adhikarana anupAnAni (78-79) · Śloka 79

| અનુપાનેઽપિ યોજયેત્||૭૮|| તાનિ ક્વથિતશીતં ચ વાતિ મદ્યં ચ સાત્મ્યતઃ| |૭૯|

સ૦-અનુપાનેઽપિ-આતુરસ્ય પશ્ચાત્પાનેઽપિ, તાનિ યોજયેત્| તથા ક્વથિતશીતં ચ વારિ મદ્યં ચ, સાત્મ્યતઃ-સાત્મ્યવશાત્, અનુપાનેઽપિ યોજયેત્|

Adhikarana annagrahaNakAlaH (79-80) · Śloka 80

| સજ્વરં જ્વરમુક્તં વા દિનાન્તે ભોજયેલ્લઘુ||૭૯|| શ્લેષ્મક્ષયવિવૃદ્ધોષ્મા બલવાનનલસ્તદા| |૮૦|

સ૦-સજ્વરં નરં દિનાન્તે ભોજયેત્,-અથવા જ્વરમુક્તં-અચિરકાલજ્વરત્યક્તમ્| કિમ્ભુતં ભોજનં ભોજયેત્ ? લઘુ,-માત્રયા સ્વભાવાત્ (ચ) ઉભયથા યલ્લઘુ| કિમિત્યેતસ્મિન્ કાલે લઘુ ભોજયેત્ ? ઇત્યાહ-શ્લેષ્મેત્યાદિ| તદા-તસ્મિન્દિનાન્તાખ્યે કાલે, શ્લેષ્મક્ષયો યસ્તેન વિવૃદ્ધ ઊષ્મા-સ્વસ્વભવો, યસ્યાનલસ્ય જાઠરાગ્રેરસૌ શ્લેષ્મક્ષયવિવૃદ્ધોષ્માઽનલઃ| અત એવ બલવાન્ તદા પક્તું શક્તઃ|

Adhikarana dinAntarasyApavAdaH (80) · Śloka 80

| યથોચિતેઽથવા કાલે દેશસાત્મ્યાનુરોધતઃ||૮૦||

સ૦-અથવા યથોચિતે કાલે સજ્વરં જ્વરમુક્તં વાઽઽતુરં ભોજયેત્| યસ્ય યસ્ય ય ઉચિતઃ-સાત્મ્યઃ, આહારકાલસ્તસ્મિન્ ભોજયેત્| યથોચિતે હિ કાલે પ્રાયઃ ક્ષુદુપગમો જાયતે| કથં ભોજયેત્ ? ઇત્યાહ-દેશેત્યાદિ| દેશસાત્મ્યવશાત્ તં ભોજયેત્, નૈવમેવ| નનુ, એવં યસ્ય પૂર્વાહ્ણે કાલે ભોજનમુચિતં તદા તસ્ય ભોજને દીયમાને કો ગુણઃ સ્યાત્ ? ઇત્યાહ-

Adhikarana apavAdApavAdaH (81) · Śloka 81

પ્રાગલ્પવહ્નિર્ભુઞ્જાનો ન હ્યજીર્ણેન પીડ્યતે| |૮૧|

સ૦-યસ્માદલ્પવહ્નિઃ-મન્દાગ્નિઃ, પૂર્વાહ્ણે ભુઞ્જાનોઽજીર્ણેન ન પિડ્યતે-ન બાધ્યતે| અધુના સર્પિઃપાનકાલં નિરૂપયતિ-

Adhikarana ghRutadAnakAlaH akAle tat viShopamam (81-83) · Śloka 83

| કષાયપાનપથ્યાન્નૈર્દશાહ ઇતિ લઙ્ઘિતે||૮૧|| સર્પિર્દદ્યાત્કફે મન્દે વાતપિત્તોત્તરે જ્વરે| પક્વેષુ દોષેષ્વમૃતં તદ્વિષોપમમન્યથા||૮૨|| દશાહે સ્યાદતીતેઽપિ જ્વરોપદ્રવવૃદ્ધિકૃત્| લઙ્ઘનાદિક્રમં તત્ર કુર્યાદાકફસઙ્ક્ષ્યાત્||૮૩||

સ૦-કષાયસ્ય-મુસ્તાપર્પટકાદેઃ, પાનં કષાયપાનમ્, તેન| તથા, પથ્યાન્નૈઃ-પેયાયૂષાદિભિઃ, દશાહ ઇતિ-અનેન પ્રકારેણ, લઙ્ઘિતે-અતિક્રાન્તે| તથેતિ પ્રાયેણ ક્ષીણઃ કફઃ સમ્ભાવ્યતેઽતો દશાહે લઙ્ઘિત ઇત્યુક્તમ્| આમજ્વરસંજ્ઞાનિવૃત્તિસ્તુ ષડહાદૂર્ધ્વં સપ્તમેઽહ્ન્યષ્ટમે વાઽહનિ જ્વરસ્ય જાયતે| તથા ચ મુનિઃ (ચ. ચિ. અ. ૩/૨૭૨)- "સપ્તાહેન હિ પછ્\યન્તે સપ્તધાતુગતા મલાઃ| નિરામશ્ચાપ્યતઃ પ્રોક્તો જ્વરઃ પ્રાયોઽષ્ટમેઽહનિ||" ઇતિ| તસ્માત્ કષાયપાનપથ્યાન્નૈરિત્યાદિતો દશાહે લઙ્ઘિતે કફે મન્દે-ક્ષીણપ્રાયે, સર્પિદદ્યાત્| કિમ્ભૂતે જ્વરે ? વાતપિત્તોત્તરે,- વાતપિત્તાધિકે| અસ્યામવસ્થાયાં પક્વેષુ-નિરામેષુ વાતાદિદોષેષુ, સર્પિર્દદ્યાત્| પક્વેષુ સર્પિર્દત્તમમૃતં-મહાગુણમિત્યર્થઃ| અન્યથા પુનઃ અપક્વેષુ દોષેષુ કફોત્તરે, તત્સર્પિર્દત્તં વિષોપમં-વિષતુલ્યં, દશાહેઽતિક્રાન્તેઽપિ સ્યાત્| અતોઽસ્યામવસ્થાયાં સર્પિર્દત્તં જ્વરસ્ય તદુપદ્રવાણાં ચ વૃદ્ધિં કરોતિ, તસ્માદસ્યામવસ્થાયાં સર્પિઃપાનમયુક્તમ્| તત્ર-કફોત્તરે જ્વરે સતિ, લઙ્ઘનાદિક્રમં કુર્યાત્| કિયન્તં કાલમ્ ? આકફસઙ્ક્ષ્યાત્,- યાવત્કફસ્ય-જ્વરકારિણોઽધિકસ્ય, સઙ્ક્ષ્યઃ-સમ્યક્ ક્ષયઃ, ન ધાતુક્ષયોઽપિ યાવત્| યતઃ કફજ્વરેઽપિ વિડઙ્ગાદિસર્પિર્વક્ષ્યતિ (શ્લો. ૯૩)| અથ જીર્ણજ્વરચિકિત્સામાહ-

Adhikarana jIrNajvarAnuvRuttau hetuH (84) · Śloka 84

દેહધાત્વબલત્વાચ્ચ જ્વરો જીર્ણોઽનુવર્તતે| |૮૪|

સ૦-જીર્ણઃ-પુરાણો જ્વરઃ, અનુવર્તતે-અનુબધ્નાતિ| કુતઃ ? દેહધાત્વબલત્વાત્| દેહધાતવઃ-તદારમ્ભકા રસરુધિરાદયઃ, દેહગ્રહણાદ્વાતપિત્તશ્લેષ્માણોઽપિ ધારણાદ્ધાતવ ઉચ્યન્તે| દેહધાતૂનામબલત્વં-સ્વલ્પત્વમ્| તસ્માચ્ચ જીર્ણો જ્વરોઽનુબધ્નાતિ, ન સ્વભાવમાત્રાદેવ, ઇતિ ચશબ્દસ્યાર્થઃ| જીર્ણજ્વરસ્ય શાન્ત્યર્થં દેહબલાધાનાર્થં ચ સર્પિઃપાનં હિતમિતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-

Adhikarana sarpiH kvAthaiH prayoge yuktiH (84-86) · Śloka 86

| રૂક્ષં હિ તેજો જ્વરકૃત્તેજસા રૂક્ષિતસ્ય ચ||૮૪|| વમનસ્વેદકાલામ્બુકષાયલઘુભોજનૈઃ| યઃ સ્યાદતિબલો ધાતુઃ સહચારી સદાગતિઃ||૮૫|| તસ્ય સંશમનં સર્પિર્દીપ્તસ્યેવામ્બુ વેશ્મનઃ| |૮૬|

સ૦-રૂક્ષં યત્તેજસ્તજ્જ્વરકૃત્| રૂક્ષમિતિ વચનાદ્દેહોષ્મા જાઠરોઽનલો ગૃહ્યતે, તસ્યૈવ જ્વરકૃત્ત્વાત્| તથોક્તમ્ (હૃંઇ.અ.૨/૩)- "મલાસ્તત્ર સ્વૈઃસ્વૈર્દુષ્ટાઃ" ઇત્યાદિ યાવત્| "જ્વરં નિર્વર્તયન્તિ તે|" ઇત્યાદિ જાઠરાનલસ્યૈવ જ્વરકૃતત્વમ્| તેન જ્વરકૃતા રૂક્ષેણ તેજસા રૂક્ષિતસ્ય ચ પુંસઃ સર્પિઃ સંશમનમ્| ચશબ્દાચ્ચાન્યસ્યાપિ| અત એવાહ-વમનેત્યાદિ| વમનાદિભી રૌક્ષ્યકૃદ્ભિઃ કૃતૈસ્તદાનીં યઃ સ્યાત્-ભવેત્, અતિબલઃ-પ્રવૃદ્ધત્વાદતિસમર્થો ધાતુઃ| કો ધાતુઃ ? સહચારી,-યઃ સહ ચરતિ તચ્છીલો વાતાખ્યો ધાતુરગ્નિના સહ ચરતિ| નનુ, એવં પરસ્પરસહચરભાવત્વેઽગ્નિરપિ વાયુના સહ ચરતિ, તતોઽગ્નિસ્વભાવત્વાત્ પિત્તાખ્યોઽપિ ધાતુરિહ સહચારી પ્રાપ્તઃ, તન્નિવૃત્ત્યર્થં સદાગતિરિત્યાહ| સદાગતિત્વં વાયોરેવાન્વર્થત્વેનોપપદ્યત ઇતિ પિત્તસ્યાગ્રહણમ્| કિં કસ્ય યથા સંશમનમ્ ? અમ્બુ વેશ્મનો-ગૃહસ્ય, દીપ્તસ્ય-જ્વલિતસ્ય, જલં યથા|

Adhikarana sarpirdAnam (86-87) · Śloka 87

| વાતપિત્તજિતાંગ્ર્યં સંસ્કારં ચાનુરુધ્યતે||૮૬|| સુતરાં તદ્ધ્યતો દદ્યાદ્યથાસ્વૌષધસાધિતમ્| |૮૭|

સ૦-યસ્માદ્ધૃતં સર્વેષાં વાતપિત્તજિતામગ્ર્યં યથા ન તથાઽન્યાન્યૌષધાનિ વાતપિત્તજિન્તીતિ| અત એવ પ્રાગભ્યધાત્ (શ્લો. ૮૨)- "સર્પિર્દદ્યાત્કફે મન્દે વાતપિત્તોત્તરે જ્વરે|" ઇત્યાદિ| યસ્માચ્છ ઘૃતં સંસ્કારમનુરુધ્યતે-અનુવર્તતે| ગુણાન્તરાધાનં-સંસ્કારઃ| તં ચ યસ્માદ્ધૃતં સુષ્ટ્વતિશયવૈલક્ષણ્યાદનુરુધ્યતે-આત્મસાત્કરોતિ| તૈલાદિરપિ સ્નેહઃ સંસ્કારમનુવર્તતે| ન તુ યથા ઘૃતં સ્વશૈત્યમજહદેવ સંસ્કારમનુવર્તત ઇતિ| એતચ્છ સ્નેહવિધૌ પ્રતિપાદિતમેવ| અમુમેવ છ ન્યાયમઙ્ગીકૃત્ય મુનિરપ્યવોચત્ (ચંઇ.અ.૧/૪૦)-"નાન્યઃ સ્નેહસ્તથા કશ્ચિત્ સંસ્કારમનુવર્તતે| યથા સર્પિરતઃ સર્પિઃ સર્વસ્નેહોત્તમં મતમ્||" ઇતિ| હિ-યસ્માત્, સુતરાં સંસ્કારમનુરુધ્યતે ઘૃતમ્, તસ્માદ્ધૃતં જીર્ણે વાતપિત્તોત્તરે નિર્વિકલ્પં દદ્યાત્| કીદૃશમ્ ? યથાસ્વૌષધસાધિતમ્,-યથાયથં વ્યાધિપ્રતિપક્ષૈરૌષધૈઃ પક્વમ્|

Adhikarana sarpiSho hetuvyAdhiviparItatvam (87-88) · Śloka 88

| વિપરીતં જ્વરોષ્માણં જયેત્પિત્તં ચ શૈત્યતઃ||૮૭|| સ્નેહાદ્વાતં ઘૃતં તુલ્યં યોગસંસ્કારતઃ કફમ્| |૮૮|

સ૦-ઘૃતં વિપરીતં જ્વરોષ્માણં જયેત્| જ્વરનિર્વર્તક ઊષ્માજાઠરોઽનલો, રૂક્ષતીક્ષ્ણાદિગુણઃ સ પક્તિસ્થાનાન્નિરસ્તો જ્વરનિર્વર્તકો ઘૃતસ્ય સ્નિગ્ધશીતત્વાદિગુણયોગાદ્વિપરીતઃ, એવં વિપરીતં જ્વરોષ્માણં ઘૃતં જયેત્| પિત્તં ચ શૈત્યતઃ-શૈત્યાદ્ધૃતં જયેત્, ન સ્નેહાત્, "પિત્તં સસ્નેહ" (હૃ.સૂ.અ.૧/૧૧) ઇતિ વચનાત્| સ્નેહાત્-સ્નિગ્ધત્વાત્, ઋતં વાતં જયેત્ ન તુ શૈત્યાત્, "શીતોઽનિલઃ" (હૃ.સૂ.અ.૧/૧૧) ઇતિ વછનાત્| કફં સ્નિગ્ધશીતત્વાદિના તુલ્યં યોગસંસ્કારાભ્યાં જયેત્| યોગો-યુક્તિઃ કફજ્વરહરૈર્દ્રવ્યૈઃ સહ યોજના, સંસ્કારો-ગુણાધાનમ્, યોગશ્ચ સંસ્કારશ્છ યોગસંસ્કારૌ, તાભ્યાં ઘૃતં કફં જયેત્| નનુ, વિપરીતં જ્વરોષ્માણં ઘૃતં જયેદિતિ ન ઘટતે, ઘૃતસ્યાગ્નિવૃદ્ધિહેતુત્વાત્| તથા ચ વક્ષ્યતિ (હૃ.છિ.અ.૧૦/૬૮)-"સ્નેહમેવ પરં વિદ્યાદ્દુર્બલાનલદીપનમ્| નાલં સ્નેહસમિદ્ધિસ્ય શમાયાન્નં સુગુર્વપિ||" ઇતિ| અત્રાચક્ષ્મહે| ઘૃતં સ્નેહનત્વદીપનત્વાભ્યાં વાતશમનં કુર્વઞ્જ્વરોષ્માક્ષેપત્વં વાતસ્ય વિનિર્વાય જ્વરોષ્મણોઽપિ રૌક્ષ્યતૈક્ષ્ણ્યાદિયુતસ્ય ઘૃતં વિપરીતગુણત્વાચ્છમં કરોતિ, ન વૃદ્ધિમ્| નનુ, યથા સ્નેહાદ્વાતં શમયતિ તથા તત એવ સ્નેહાત્કિમિતિ ઘૃતં સમાનગુણત્વાત્ પિત્તં શમયતિ ? બૄમઃ| જીર્ણજ્વરે લઙ્ઘનાદિભિરતિરૂક્ષેણ જ્વરોષ્મણા પિત્તં રૂક્ષ્મેવ સમ્પન્નં સ્નેહભાગપરિક્ષયાન્ન સસ્નેહમ્, અતઃ કથં કૃત્વા જ્વરયતુ ?| તચ્ચ ઘૃતં પિત્તમેવ શમયતિ, ન વાતં કોપયતિ, દ્રવ્યપ્રભાવત્વાત્સસ્નેહનત્વાચ્ચ|

Adhikarana uktiH kvAthaiH sarpiH pAnam (88) · Śloka 88

| પૂર્વે કષાયાઃ સઘૃતાઃ સર્વે યોજ્યા યથામલમ્||૮૮||

સ૦-પૂર્વે કષાયાઃ-પ્રાગુક્તાનિ પાચનાનિ, સહ ઘૃતેન પ્રયુઞ્જ્યાત્| કથમ્ ? યથામલં-દોષાનતિક્રમેણ|

Adhikarana kAsopadravake jvare sarpiH prayogaH (89) · Śloka 89

ત્રિફલાપિચુમન્દત્વઙ્માધુકં બૃહતીદ્વયમ્| સમસૂરદલં ક્વાથઃ સઘૃતો જ્વરકાસહા||૮૯||

સ૦-ત્રિપલાદીનિ મસૂરદલાનિ ચૈષ ક્વાથો ઘૃતેન સહોપયોજિતો જ્વરકાસહા સ્યાત્|

Adhikarana pippalyAdisiddhaM ghRutam (90-91) · Śloka 91

પિપ્પલીન્દ્રયવધાવનિતિક્તા- સારિવામલકતામલકીભિઃ| બિલ્વમુસ્તહિમપાલનિસેવ્યૈ- ર્દ્રાક્ષયાઽતિવિષયા સ્થિરયા ચ||૯૦|| ઘૃતમાશુ નિહન્તિ સાધિતં જ્વરમગ્નિં વિષમં હલીમકમ્| અરુચિં ભૃશતાપમંસયો- ર્વમથું પાર્શ્વશિરોરુજં ક્ષયમ્||૯૧||

સ૦-પિપ્પલીત્યાદિભિર્દ્રવ્યૈઃ કલ્કીકૃતૈર્ઘૃતચતુર્થાંશૈસ્તોયેન ચતુર્ગુણેન ઘૃતાપેક્ષયા સાધિતં ઘૃતમાશુ જ્વરં હન્તિ, વિષમા ગ્ન્યાદીંશ્ચ|

Adhikarana tailvakAdighRutAni (92) · Śloka 92

તૈલ્વકં પવનજન્મનિ જ્વરે યોજયેત્રિવૃતયા વિયોજિતમ્| તિક્તકં વૃષઘૃતં ચ પૈત્તિકે યચ્ચ પાલનિકયા શૃતં હવિઃ||૯૨||

સ૦-તૈલ્વકં ઘૃતં-વાતવ્યાધિચિકિત્સિતોક્તં (અ.૨૧/૩૨), ત્રિવૃતયા રહિત [ વાતિકે જ્વરે ] પિબેત્| પૈત્તિકે જ્વરે તિક્તકં કુષ્ઠચિકિત્સિતોક્તં (અ.૧૯/૨), તથા વૃષઘૃતં-રક્તપિત્તચિકિત્સિતોક્તં (અ.૨/૪૦), અત્રૈવ વા વક્ષ્યમાણં (શ્લો.૯૪), યોજયેત્| પાલનિકયા-ત્રાયન્ત્યા, યદ્ધૃતં પક્વં તચ્ચ પિત્તજ્વરે યોજયેત્|

Adhikarana jIrNakaPajvaraghnaM ghRutam (93) · Śloka 93

વિડઙ્ગસૌવર્ચલચવ્યપાઠા- વ્યોષાગ્નિસિન્ધૂદ્ભવયાવશૂકૈઃ| પલાંશકૈઃ ક્ષીરસમં ઘૃતસ્ય પ્રસ્થં પચેજ્જીર્ણકફજ્વરઘ્નમ્||૯૩||

સ૦-વિડઙ્ગાદિભિઃ પલપ્રમાણૌર્ઘૃતપ્રસ્થં ક્ષીરતુલ્યં ચતુર્ગુણજલં પચેત્| તચ્ચોપયુક્તં જીર્ણો યઃ કફજ્વરસ્તં હન્તિ|

Adhikarana guDUcIghRutAdipa~jcakam (94) · Śloka 94

ગુડૂચ્યા રસકલ્કાભ્યાં ત્રિફલાયા વૃષસ્ય ચ| મૃદ્વીકાયા બલાયાશ્ચ સ્નેહાઃ સિદ્ધા જ્વરચ્છિદઃ||૯૪||

સ૦-ગુડૂચ્યાદીનાં પઞ્ચાનાં પૃથ્ક્પૃથગ્રસકલ્કાભ્યાં સિદ્ધાઃ પઞ્ચ સ્નેહાઃ જ્વરચ્છિદો-જીર્ણજ્વરઘ્નાઃ સ્યુરિત્યર્થઃ|

Adhikarana jIrNai ghRute mAMsarasAshanam (95) · Śloka 95

જીર્ણે ઘૃતે ચ ભુઞ્જીત મૃદુમાંસરસૌદનમ્| બલં હ્યલં દોષહરં પરં તચ્ચ બલપ્રદમ્||૯૫||

સ૦-ઘૃતે ચ પરિણતે સતિ મૃદુ-અતીક્ષ્ણં માંસરસાશનં ભુઞ્જીત| હિ-યસ્માત્, અલં બલં જાતં દોષહરં ભવતિ| તચ્ચરસાશનં અતિશયેન બલકરં સ્યાત્|

Adhikarana vAtottare jIrNajvare yUShaKalayorniShedhaH (96-97) · Śloka 97

કફપિત્તહરા મુદ્ગકારવેલ્લાદિજા રસાઃ| પ્રાયેણ તસ્માન્ન હિતા જીર્ણે વાતોત્તરે જ્વરે||૯૬|| શૂલોદાવર્તવિષ્ટમ્ભજનના જ્વરવર્ધનાઃ| |૯૭|

સ૦-અત એવ તસ્માત્કારણાત્ મુદ્ગકારવેલ્લાદિજા રસાઃ કફપિત્તહરા જીર્ણજ્વરે વાતોત્તરે પ્રાયેણ ન હિતાઃ| તે હ્યુપયુક્તાઃ શૂલાદિકૃતો જ્વરવર્ધનાશ્ચ સ્યુઃ|

Adhikarana jIrNajvare shodhanakAlaH (97-98) · Śloka 98

| ન શામ્યત્યેવમપિ ચેજ્જ્વરઃ કુર્વીત શોધનમ્||૯૭|| શોધનાર્હસ્ય, વમનં પ્રાગુક્તં તસ્ય યોજયેત્| આમાશયગતે દોષે બલિનઃ પાલયન્બલમ્||૯૮||

સ૦-એવમપિ કૃતે સતિ યદિ જ્વરો ન શામ્યતિ તદા શોધનાર્હસ્ય નરસ્ય પ્રાગુક્તં-"પિપ્પલીભિર્યુતાન્ ગાલાન્" (શ્લો.૬) ઇત્યાદિકં, વમનં યોજયેત્| કદા ? દોષે આમાશયગતે સતિ, બલવતઃ પુંસો વમનં યોજયેત્, બલં પાલયન્-રક્ષયન્|

Adhikarana virecanamauShadhAni (99-101) · Śloka 101

પક્વે તુ શિથિલે દોષે જ્વરે વા વિષમદ્યજે| મોદકં ત્રિફલાશ્યામાત્રિવૃત્પિપ્પલિકેસરૈઃ||૯૯|| સસિતામધુભિર્દદ્યાહ્યોષાદ્યં વા વિરેચનમ્| (લિહ્યાદ્વા ત્રૈવૃતં સંયુક્તં મધુસર્પિષા| ) દ્રાક્ષાધાત્રીરસં તદ્વત્સદ્રાક્ષાં વા હરીતકીમ્||૧૦૦|| આરગ્વધં વા પયસા મૃદ્વીકાનાં રસેન વા| ત્રિફલાં ત્રાયમાણાં વા પયસા જ્વરિતઃપિબેત્||૧૦૧||

સ૦-પક્વે પુનર્દોષે તથા શિથિલે-અવિષ્ટબ્ધે, અથવા વિષજેમદ્યોત્થે વા જ્વરે, મોદકં ત્રિફલાદિભિર્વિરેચનં દદ્યાત્| વ્યોષાદ્યં વા-"વ્યોષત્રિજાતકામ્ભોદકૃમિઘ્નામલકૈસ્ત્રિવૃત્| સર્વૈઃ સમા સમસિતા ક્ષૌદ્રેણ ગુટિકાઃ કૃતાઃ||" (હૃ.ક.અ. ૨/૨૧) ઇતિ વા, દદ્યાત્| અથવા પયસા-ક્ષીરેણ, મૃદ્વીકાનાં રસેન વા, આરગ્વધં વિરેચનં દદ્યાત્| ત્રિફલાં ત્રાયન્તી વા પયસા જ્વરી પિબેત્|

Adhikarana virecAnAnantaraM saMsargIkramaH (102) · Śloka 102

વિરિક્તાનાં ચ સંસર્ગી મણ્ડપૂર્વા યથાક્રમમ્| |૧૦૨|

સ૦-વિરિક્તાનાં જ્વરિણાં ચશબ્દાદ્વમિતાનાં ચ યથાક્રમંક્રમાનતિક્રમેણ, સંસર્ગી કર્તવ્યેત્યધ્યાહાર્યમ્| મણ્ડઃ પૂર્વઃ-પ્રથમો, યસ્યાં સૈવમ્| મણ્ડં પ્રથમં દત્ત્વાઽનન્તરં પેયાવિલેપ્યાદયો યથાક્રમં દેયાઃ| કૃતવમનવિરેચનાનન્તરં યઃ પેયાદ્યવચારણાક્રમઃ સ સંસર્ગીત્યુચ્યતે|

Adhikarana svayaMpravRutteH stamBananiShedhaH (102-103) · Śloka 103

| ચ્યવમાનં જ્વરોત્ક્લિષ્ટમુપેક્ષેત મલં સદા||૧૦૨|| પક્વોઽપિ હિ વિકુર્વીત દોષઃ કોષ્ઠે કૃતાસ્પદઃ| |૧૦૩|

સ૦-જ્વરેણોત્ક્લિષ્ટં-ઉત્ક્લેશિતં જ્વરોત્ક્લિષ્ટં, મલં-પુરીષાખ્યં, ચ્યવમાનં-પતન્તં, સદા ઉપેક્ષેત-ન તદ્વિધારણે પ્રયત્નં કુર્યાત્| નનુ, ઔષધાનિ (ધેન) કિમિત્યસૌ ન વિધ્નીયતે ? ઇત્યાહ-પક્વોઽપીત્યાદિ| દોષઃ-પુરીષાખ્યો, યતઃ પક્વઃ| અપિશબ્દાત્કિમુતાપક્વઃ ? કોષ્ઠે-આમપક્વાશયાશ્રયાખ્યે, કૃતં-ગૃહીતં, આસ્પદં-અવસ્થિતિઃ, યેન સ એવંભૂતો વિકુર્વીત-વિકારં કુર્યાત્|

Adhikarana atipravRuttau pAcanapUrvakaM stambhanaM kAryam (103-104) · Śloka 104

| અતિપ્રવર્તમાનં વા પાચયન્ સઙ્ગ્રહં નયેત્||૧૦૩|| આમસઙ્ગ્રહણે દોષા દોષોપક્રમ ઈરિતાઃ| |૧૦૪|

સ૦-અતિપ્રવર્તમાનં વા તં મલં અપક્વં પાચયન્ સઙ્ગ્રહં નયેત્- ન ત્વામ એવ સઙ્ગૃહીતવ્ય ઇત્યાહ-આમસઙ્ગ્રહણ ઇત્યાદિ| આમશબ્દઃ પુરીષાખ્યસ્ય દોષસ્ય પચ્યમાનાવસ્થોપલક્ષણાર્થઃ| આમસ્ય-અપક્વસ્ય દોષસ્ય, સઙ્ગ્રહણમામસઙ્ગ્રહણં તસ્મિન્નામ સઙ્ગ્રહણે યે દોષા ભવન્તિ તે દોષોક્રમે-દોષોપક્રમણીયેઽધ્યાયે, ઈરિતાઃ-ઉક્તાઃ| તથા ચ તત્રોક્તમ્ (હૃ.સૂ.અ.૧૩/૩૧)- "ઉત્ક્લિષ્ટનધ ઊર્ધ્વં વા ન ચામાન્ વહતઃ સ્વયમ્| ધારયેદૌષધૈર્દોષાન્ વિધૃતાસ્તે હિ રોગદાઃ||" ઇતિ| તસ્માદામસઙ્ગ્રહણાર્થમૌષધં ન દેયમ્| તથા, આમજ્વરેઽપ્યામનિર્હરણાર્થમૌષધં ન દેયમ્, ઇતિપ્રતિપાદયન્નાહ-

Adhikarana Amajvare shodhananiShedhaH (104-105) · Śloka 105

| પાયયેદ્દોષહરણં મોહાદામજ્વરે તુ યઃ||૧૦૪|| પ્રસુપ્તં કૃષ્ણસર્પં સ કરાગ્રેણ પરામૃશેત્| |૧૦૫|

સ૦-તુર્વ્યતિરેકે ભિન્નક્રમઃ| યસ્તુ મોહાત્-અજ્ઞાનાત્, ભિષક્પાપો દોષહરણમામજ્વરે પાયયેત્ સ સ્વયમનર્થકારી સુપ્તં કૃષ્ણસર્પં કરસ્યાગ્રેણ પરામૃશેત્-સ્પૃશેત્| અતિપ્રત્યવાયં પશ્યતૈવમુક્તં તન્ત્રેકૃતા| તત્ર ચ વાક્યે રૂપકાખ્યોઽલઙ્કારઃ| તસ્ય હ્યેતલ્લક્ષણમ્-"તદપરમૌપમ્યે સતિ યસ્મિન્ સ્યાદ્વાક્યયોર્યોગઃ|" અસ્યોદાહરણમ્-"યઃ સેવતે કુનૃપતિં કુરુતે બધિરસ્ય કર્ણજાપં સઃ ઇતિ|

Adhikarana jvarakShINasya niShedhaH (105) · Śloka 105

| જ્વરક્ષીણસ્ય ન હિતં વમનં ન વિરેચનમ્||૧૦૫||

સ૦-જ્વરેણ ક્ષીણસ્ય પુંસો ન વમનં હિતં ન ચ વિરેચનં હિતમ્| તર્હિ કથં દોષનિર્હરણં તસ્ય ? ઇત્યાહ-

Adhikarana tasya payasA nirUhairvA shodhanam (2) · Śloka 2

કામં તુ પયસા તસ્ય નિરુહૈર્વા હરેન્મલાન્| ||૨||

સ૦-તસ્ય કામં-યથેષ્ટં કૃત્વા, પયસા નિરૂહૈર્વા મલાન્ હરેત્|

Adhikarana payaH pAne adhikArI (106-107) · Śloka 107

| ક્ષીરોચિતસ્ય પ્રક્ષીણશ્લેષ્મણો દાહતૃઙ્વતઃ||૧૦૬|| ક્ષીરં પિત્તાનિલાર્તસ્ય પથ્યમપ્યતિસારિણઃ| |૧૦૭|

સ૦-ક્ષીરમુચિતં-સાત્મ્યં, યસ્ય તસ્ય ક્ષીરોચિતસ્ય, તથા પ્રકર્ષેણ ક્ષીણઃ શ્લેષ્મા યસ્ય તસ્ય પ્રક્ષીણશ્લેષ્મણઃ, તથા દાહશ્ચ તૃટ્ ચ તે વિદ્યેતે યસ્ય તસ્ય દાહત્undefined્ડ્વતઃ, અત એવ પિત્તાનિલાભ્યામાર્તસ્ય-પીડિતસ્ય, ક્ષીરં પથ્યમ્| અતિસારિણોઽપિપથ્યમ્, કિં પુનઃ પ્રક્ષીણઃ શ્લેષ્મા યસ્ય તસ્ય ક્ષીરોચિતસ્ય પૂર્વોક્તવિશેષણવિશિષ્ટસ્ય ક્ષીરં ન પથ્યમ્ ? ઇત્યપિ શબ્દાર્થઃ|

Adhikarana kShIraguNAH (107-108) · Śloka 108

| તદ્વપુર્લઙ્ઘનોત્તપ્તં પ્લુષ્ટં વનમિવાગ્નિના||૧૦૭|| દિવ્યામ્બુ જીવયેત્તસ્ય જ્વરં ચાશુ નિયચ્છતિ| |૧૦૮|

સ૦-તચ્ચ-ક્ષીરં, લઙ્ઘનોત્તપ્તં વપુર્જીવયેત્-કાયસ્ય સપ્રાણતામુત્પાદયેત્| કિં કિમિવ ? અગ્નિના-દાવેન, પ્લુષ્ટં વનં યથા દિવ્યામ્બુ જીવયેત્-પ્રતોહયેત્, તથા વપુઃ ક્ષીરમિતિ| લઙ્ઘનશબ્દેનાત્ર સામાન્યં લઙ્ઘનવાચ્યં વસ્તુ ભણ્યતે| "શરીરલાઘવકરં યદ્દ્રવ્યં કર્મ વા પુનઃ| તલ્લઙ્ઘનમિતિ જ્ઞેયમ્" ઇત્યેવંલક્ષણમ્, ન તુ વિશિષ્ટમુપવાસલક્ષણમ્, યોગ્યતાવશાત્| તસ્યજ્વરિણઃ પુંસઃ, તત્-ક્ષીરં, આશુ જ્વરં ચ નિયચ્છતિ| ન કેવલં વપુર્જીવયેદિતિ ચાર્થઃ|

Adhikarana kShIravisheShe niyamaH (108-109) · Śloka 109

| સંસ્કૃતં શીતમુષ્ણં વા તસ્માદ્ધારોષ્ણમેવ વા||૧૦૮|| વિભજ્ય કાલે યુઞ્જીત જ્વરિણં હન્ત્યતોઽન્યથા| |૧૦૯|

સ૦-યત એવં મહાગુણં ક્ષીરં તસ્માદ્ધેતોઃ સંસ્કૃતં-દ્રવ્યાન્તરેણ, તથા શીતમુષ્ણં વેતિ કૃત્વા, અથવા ધારોષ્ણમેવ કાલે વિભજ્ય, યુઞ્જીત-યથાવિષયં કાલે પ્રયોજયેત્| અતઃ-યથાનિરૂપિતાત્ ક્ષીરોપયોગવિષયાત્, અન્યથા-અન્યેન પ્રકારેણ, પ્રયુક્તં ક્ષીરં જ્વરિણં હન્તિ|

Adhikarana tRuDAdinAshanaM kShIram (109-110) · Śloka 110

| પયઃ સશુણ્ઠીખર્જૂરમૃદ્વીકાશર્કરાઘૃતમ્||૧૦૯|| શૃતશીતં મધુયુતં તુડ્દાહજ્વરનાશનમ્| |૧૧૦|

સ૦-ક્ષીરં શુણ્ઠ્યાદિયુતં શૃતમનન્તરં શીતં મધુયુતં તૃડ્દાહજિદિત્યર્થઃ|

Adhikarana tRuDAdinAshanaM anyatkShIratrayam (110-111) · Śloka 111

| તદ્વદ્ દ્રાક્ષાબલાયષ્ટીસારિવાકણચન્દનૈઃ||૧૧૦|| ચતુર્ગુણેનામ્ભસા વા પિપ્પલ્યા વા શૃતં પિબેત્| |૧૧૧|

સ૦-તેનૈવ પૂર્વોક્તેન પયસા તુલ્યં-તદ્વત્| યથા પૂર્વોક્તં શૃતશીતં તૃડ્દાહજ્વરહૃત્ તથા દ્રાક્ષાદિભિઃ શૃતમનન્તરં શીતં મધુયુતં તૃડાદિજિદિત્યર્થઃ| અથવા ક્ષીરં ચતુર્ગુણેન જલેન શૃતં પિબેત્| અથવા પિપ્પલ્યા શૃતં પિબેત્|

Adhikarana kAsAdijit kShIram (111-112) · Śloka 112

| કાસાચ્છ્વાસાચ્છિરઃશૂલાત્પાર્શ્વશૂલાચ્ચિરજ્વરાત્| મુચ્યતે જ્વરિતઃ પીત્વા||૧૧૧|| પઞ્ચમૂલીશૃતં પયઃ| |૧૧૨|

સ૦-પઞ્ચમૂલેન શૃતં ક્ષીરં પીત્વા કાસાદિભ્યો મુચ્યતે| મુચ્યત ઇતિ કર્મકર્તરિ તઙ્| ચિરજ્વરો-દીર્ઘકાલાનુબન્ધી જ્વરઃ|

Adhikarana vibaddhavAtAdijit kShIram (112-113) · Śloka 113

| શૃતમેરણ્ડમૂલેન બાલબિલ્વેન વા જ્વરાત્||૧૧૨|| ધારોષ્ણં વા પયઃ પીત્વા વિબદ્ધાનિલવર્ચસઃ| સરક્તપિચ્છાતિસૃતેઃ સતૃટ્શૂલપ્રવાહિકાત્||૧૧૩||

સ૦-એરણ્ડમૂલેનાથવા બાલબિલ્વેન શૃતમથવા ધારોષ્ણં ક્ષીરં પીત્વા પુરુષો જ્વરાદ્વિમુચ્યતે| કિમ્ભૂતાજ્જ્વરાત્ ? વિબદ્ધા નિલવર્ચસઃ| વિબદ્ધે-વિશેષેણ બદ્ધે, અસમ્યક્પ્રવર્તનાદનિલવર્ચસી યસ્મિન્ જ્વરે સ વિબદ્ધાનિલવર્ચાઃ, તસ્માજ્જ્વરાદ્વિમુચ્યતે| તથા, રક્તં ચ પિચ્છા ચ રક્તપિચ્છે, તાભ્યામુપલક્ષિતા અતિ સૃતિઃ-અતીસારઃ, સહ તયા વર્તતે યો જ્વરઃ, તસ્માત્તથાવિધાજ્જ્વરાત્ તથા સહ તૃષા સહ શૂલેન તથા પ્રવાહિકયા-નિસ્છારિકાપરસંજ્ઞયા, વર્તતે યસ્તમાત્ તથાવિધાજ્જવરાત્ પ્રમુચ્યતે|

Adhikarana shoPAdijit kShIram (114) · Śloka 114

સિદ્ધં શુણ્ઠીબલાવ્યાઘ્રીગોકણ્ટકગુડૈઃ પયઃ| શોફમૂત્રશકૃદ્વાતવિબન્ધજ્વરકાસજિત્||૧૧૪||

સ૦-શુણ્ઠ્યાદિભિઃ સાધિતં પયઃ શોફાદિજિત્|

Adhikarana jvarashoPanut kShIram (115) · Śloka 115

વૃશ્ચીવબિલ્વવર્ષાભૂસાધિતં જ્વરશોફનુત્| |૧૧૫|

સ૦-વૃશ્ચીવાદિભિઃ સાધિતં પયો જ્વરશોફનુદિતિ| વૃશ્ચીવઃ-સૂક્ષ્મપુનર્નર્વઃ| સ્થૂલપુનર્નવસ્તુ-વર્ષાભૂઃ| પુનર્નવદ્વયં બિલ્વં ચાત્ર યોજ્યમ્|

Adhikarana ASujvarApaham kShIram (115) · Śloka 115

| શિંશિપાસારસિદ્ધં ચ ક્ષીરમાશુ જ્વરાપહમ્||૧૧૫||

સ૦-શિંશિપાસારેણ સિદ્ધં-શૃતં ક્ષીરમુપયુક્તં, આશુ-ન તુ ચ, જ્વરહૃત્| ક્ષીરસ્ય શ્રવણે વિધિરતીસારચિકિત્સિતોક્તઃ (હૃ. છિ. અ. ૯/૩૯)-"પયસ્યુત્ક્વાથ્ય મુસ્તાનાં વિંશતિ" ઇત્યનુસારેણાનુકલ્પ્યઃ| તન્ત્રાન્તરે ત્વેવમુક્તમ્-"દ્રવ્યાદષ્ટગુણં ક્ષીરં ક્ષીરાત્તોયં ચતુર્ગુણમ્| ક્ષીરાવશેષઃ કર્તવ્યઃ ક્ષીરક્વાથે ત્વયં વિધિઃ||" ઇતિ| નનુ, કિં વાતપિત્તોત્તરે જ્વરે જ્વરે ઘૃતં પ્રધાનમા શ્રીયતાં પૂર્વવચનપ્રામાણ્યાત્ ? અથવા ક્ષીરં પ્રધાનમેતદ્વચનપ્રામાણ્યાત્ ? ઇત્યત્ર સંશયઃ| અત્રોચ્યતે| ઉભયમપીદં ઘૃતં ક્ષ્રીરં છ વાતપિત્તોત્તરે જ્વરે પ્રધાનમ્, અવસ્થાવશાત્ સાત્મ્યવશાછ્છ ક્વચિત્કિઞ્ચિદુપયુજ્યતે|

Adhikarana nirUhaguNAH kShIram (116-117) · Śloka 117

નિરુહસ્તુ બલં વહ્નિં વિજ્વરત્વં મુદં રુચિમ્| દોષે યુક્તઃ કરોત્યાશુ પક્વે પક્વાશાયં ગતે||૧૧૬|| પિત્તં વા કફપિત્તં વા પક્વાશયગતં હરેત્| સ્રંસનં ત્રીનપિ મલાન્ બસ્તિઃ પક્વાશયાશ્રયાન્||૧૧૭||

સ૦-નિરૂહો યુક્તો દોષે પક્વે તથા પક્વાશયં ગતે સતિ બલાદીન્ દ્રાગેવ કરોતિ| પિત્તં કેવલં કફપિત્તં વા પક્વાશયાશ્રિતં સ્રંસનં-વિરેચનં, હરેત્| બસ્તિઃ પ્રયોજિતસ્ત્રીનપિ મલાન્વાતાદ્યાન્ હરેત્| કીદૃશાન્ ? પક્વાશયમાશ્રિતાન્|

Adhikarana anuvAsane adhikarI (118) · Śloka 118

પ્રક્ષીણકફપિત્તસ્ય ત્રિકપૃષ્ઠકટિગ્રહે| દીપ્તાગ્નેર્બદ્ધશકૃતઃ પ્રયુઞ્જીતાનુવાસનમ્||૧૧૮||

સ૦-પ્રક્ષીણે કફપિત્તે યસ્ય પુંસસ્તથા દીપ્તાગ્નેર્બદ્ધવર્ચસ્સ્ત્રિક્પૃષ્ઠકટિગ્રહે સત્યનુવાસનં પ્રયુઞ્જીત|

Adhikarana jvaranAshako nirUhaH (119-121) · Śloka 121

પટોલનિમ્બચ્છદનકટુકાચતુરઙ્ગુલૈઃ| સ્થિરાબલાગોક્ષુરકમદનોશીરવાલકૈઃ||૧૧૯|| પયસ્યર્ધોદકે ક્વાથં ક્ષીરશેષં વિમિશ્રિતમ્| કલ્કિતૈર્મુસ્તમદનકૃષ્ણામધુકવત્સકૈઃ||૧૨૦|| બસ્તિ મધુઘૃતાભ્યાં ચ પીડ્યેજ્જ્વરનાશનમ્| ||૧૨૧||

સ૦-પટોલાદિભિઃ ક્વાથં ક્ષીરેઽર્ધોદકે ક્ષીરશેષં તથામિશ્રિતં કલ્કીકૃતૈર્દ્રવ્યૈર્મુસ્તાદિભિર્મધુઘૃતાભ્યાં ચ યોજિતં બસ્તિં જ્વરનાશનં દદ્યાત્|

Adhikarana jvaranAshako anyo nirUhaH (121-122) · Śloka 122

| ચતસ્રઃ પર્ણિનીર્યષ્ટીફલોશીરનૃપદ્રુમાન્||૧૨૧|| ક્વાથયેત્કલ્કયેદ્યશ્ટીષતાહ્વાફલિનીફલમ્| મુસ્તં ચ બસ્તિઃ સગુડક્ષૌદ્રસર્પિર્જ્વરાપહઃ||૧૨૨||

સ૦-મુદ્ગપર્ણી માષપર્ણી શાલિપર્ણી પૃશ્ર્નિપર્ણીત્યાદિ(ચેતિ)-ચસ્રઃ પર્ણીનીઃ યષ્ટીફલાદીંશ્ચ ક્વાથયેત્| ફલં-મદનફલમ્| તથા, યષ્ટ્યાદીન્ કલ્કયેત્, ઇત્યેષ સગુડાદિર્બસ્તિર્જ્વરહૃત્|

Adhikarana jvaranAshakamanuvAsanam (123-124) · Śloka 124

જીવન્તીં મદનં મેદાં પિપ્પ્પ્લીં મધુકં વચામ્| ઋદ્ધિં રાસ્રાં બલાં બિલ્વં શતપુષ્પાં શતાવરીમ્||૧૨૩|| પિષ્ટ્વા ક્ષીરં જલં સર્પિસ્તૈલં ચૈકત્ર સાધિતમ્| જ્વરેઽનુવાસનં દદ્યાદ્યથાસ્નેહં યથામલમ્||૧૨૪||

સ૦-જીવન્ત્યાદીનિ દ્રવ્યાણિ સ્નેહસ્ય ચતુર્ભાગમાત્રાણિ જલેન પિષ્ટ્વા ક્ષીરં સ્નેહસમં તૈલાત્સર્પિષશ્ચ ચતુર્ગુણં જલં ચ તૈલસર્પિર્દ્રવ્યાચ્ચતુર્ગુણમિત્યેકત્ર સાધિતં પક્વમેતત્ જ્વરેઽનુવાસનં દદ્યાત્| યથાસ્નેહં યથામલં-યો યસ્મિન્ જ્વરે દોષે-વાતાદૌ, યઃ સ્નેહો યોગ્યસ્તત્ર તં, દદ્યાત્|

Adhikarana jvaranASakAanye bastayaH (125) · Śloka 125

યે ચ સિદ્ધિષુ વક્ષ્યન્તે બસ્તયો જ્વરનાશનાઃ| |૧૨૫|

સ૦-યે ચ બસ્તયઃ સિદ્ધિષુ-બસ્તિકલ્પાધ્યાયે, વક્ષ્યન્તે જ્વરનાશનાસ્તે ચ, 'દેયાઃ' ઇતિ શેષઃ|

Adhikarana shiraH shUlAdiShu nasyam (125-126) · Śloka 126

| શિરોરુગ્ગૌરવશ્લેષ્મહરમિન્દ્રિયબોધનમ્||૧૨૫|| જીર્ણજ્વરે રુચિકરં દદ્યાન્નસ્યં વિરેચનમ્| સ્નૈહિકં શૂન્યશિરસો દાહાર્તે પિત્તનાશનમ્||૧૨૬||

સ૦-જીર્ણજ્વરે વિરેચનાખ્યં નસ્યં દદ્યાત્| કીદૃશં તન્નસ્યં સ્યાત્ ? શિરસો રુજં ગૌરવં ચ શ્લેષ્માણં ચ હરતિ તચ્છીલં તત્| તથા, ઇન્દ્રિયાણાં-વક્ષુરાદીનાં, ચ બોધનમ્| તથા, રુચિકૃત્| શૂન્યશિરસઃ પુંસઃ સ્નેહિકં-સ્નેહેન મિશ્રં સ્નિગ્ધં, નસ્યં દદ્યાત્| દાહાર્તે શિરસિ પિત્તહરં નસ્યં દદ્યાત્|

Adhikarana pratishyAyAdau dhUmAdayaH (127) · Śloka 127

ધૂમગણ્ડૂષકવલાન્ યથાદોષં ચ કલ્પયેત્| પ્રતિશ્યાયાસ્યવૈરસ્યશિરઃ કણ્ઠામયાપહાન્||૧૨૭||

સ૦-ધૂમાદીંશ્ચ યથાદોષં કલ્પયેત્| કિમ્ભૂતાન્ ? પ્રતિશ્યાયાદિઘ્નાન્|

Adhikarana arUcau kalkadvayam (128) · Śloka 128

અરુચૌ માતુલુઙ્ગસ્ય કેસરં સાજ્યસૈન્ધવમ્| ધાત્રીદ્રાક્ષાસિતાનાં વા કલ્કમાસ્યેન ધારયેત્||૧૨૮||

સ૦-અરુચૌ સત્યાં બીજપૂરકસ્ય કેસરં સઘૃતસૈન્ધવમાસ્યેન ધારયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| અથવા ધાત્ર્યાદીનાં કલ્કં ધારયેત્|

Adhikarana tvaggate jvare aBya~ggAdayaH (129-130) · Śloka 130

યથોપશયસંસ્પર્શાન્ શીતોષ્ણદ્રવ્યકલ્પિતાન્| અભ્યઙ્ગાલેપસેકાદીન્ જ્વરે જીર્ણે ત્વગાશ્રિતે||૧૨૯|| કુર્યાદઞ્જનધૂમાંશ્ચ તથૈવાગન્તુજેઽપિ તાન્| |૧૩૦|

સ૦-ત્વગાશ્રિતે જીર્ણજ્વરેઽભ્યઙ્ગાદીન્ કુર્યાત્| યથોપશયં-યથાસુખાવહં, સંસ્પર્શો યેષાં, તાન્, તથા શીતવીર્યૈરુષ્ણ વીર્યૈશ્ચ દ્રવ્યૈઃ કલ્પિતાન્-યોજિતાન્| તથા, અઞ્જનંધૂમાંશ્ચ કુર્યાત્| અઞ્જનધૂમાનાગન્તુજેઽપિ જ્વરે તથૈવ કુર્યાત્| સદ્યોગત્વાદાગન્તુજેઽપ્યેતેઽનિષિદ્ધા એવ| તાનિતિ પુનઃ કૃતમતિશયાર્થમ્| વિશેષેણાગન્તુજેઽપિ જ્વરે-ભૂતવિષાદ્યુદ્ભવે, તાન્ કુર્યાદિત્યર્થઃ|

Adhikarana dAhe sahastradhautaghRutam (130) · Śloka 130

| દાહે સહસ્રધૌતેન સર્પિષાઽભ્યઙ્ગમાચરેત્||૧૩૦||

સં-દાહે સતિ સર્પિષા સહસ્રધૌતેનાભ્યઙ્ગમાચરેત્|

Adhikarana aBya~ggArthaM tailam (131-133) · Śloka 133

સૂત્રોક્તૈશ્ચ ગણૈસ્તૈસ્તૈર્મધુરામ્લકષાયકૈઃ| દૂર્વાદિભિર્વા પિત્તઘ્નૈઃ શોધનાદિગણોદિતૈઃ||૧૩૧|| શીતવીર્યૈર્હિમસ્પર્શૈઃ ક્વાથકલ્કીકૃતૈઃ પચેત્| તૈલં સક્ષીરમભ્યઙ્ગાત્સદ્યો દાહજ્વરાપહમ્||૧૩૨|| શિરો ગાત્રં ચ તૈરેવ નાતિપિષ્ટૈઃ પ્રલેપયેત્| તત્ક્વાથેન પરીષેકમવગાહં ચ યોજયેત્||૧૩૩|| તથાઽઽરનાલસલિલક્ષીરશુક્તઘૃતાદિભિઃ| ||૧૩૩||

સ૦-સૂત્રોક્તૈઃ-સૂત્રસ્થાનોદિતૈઃ, મધુરામ્લકષાયકૈર્ગણૈઃ| તત્ર મધુરો ગણો-"ઘૃતહેમ" (હૃ.સૂ.અ. ૧૦/૨૨) ઇત્યાદિઃ, અમ્લો ગણો-"ધાત્રીફલામ્લીકા" (હૃ. સૂ. અ. ૧૦/૨૫) ઇત્યાદિઃ, કષાયો ગણઃ-"પથ્યાઽક્ષં" (હૃ. સૂ. અ. ૧૦/૩૧) ઇત્યાદિઃ, તત્ર ચૈતૈર્મધુરામ્લકષાયૈર્વર્ગૈઃ| તત્ર દૂર્વાદિદિભિર્ગણૈઃ- "દૂર્વાઽનન્તા" (હૃ.સૂ.અ. ૧૫/૬) ઇતિ નિર્દિષ્ટ એકઃ, "ન્યગ્રોધાદિઃ" (હૃ. સૂ. અ. ૧૫/૪૨) દ્વિતીયઃ, તૃતીયસ્તુ "પદ્મકપુણ્ડ્રૌ" (હૃ. સૂ. અ. ૧૫/૧૨) ઇત્યાદિઃ, ચતુર્થઃ "સારિવોશીર" (હૃ. સૂ. અ. ૧૫/૧૧) ઇત્યાદિઃ, એતૈ પૂર્વોક્તૈર્ગણૈઃ પિત્તઘ્નૈઃ શોધનાદિગણસઙ્ગ્રહોક્તૈઃ શીતવીર્યૈર્હિમસ્પર્શૈર્ભેષજૈસ્તથા સ્પર્શતો વીર્યતશ્ચ શીતગુણૈઃ, અક્વાથાઃ ક્વાથાઃ કૃતાઃ, અકલ્કાઃ કલ્કાઃ કૃતાઃ, તૈઃ ક્વાથકલ્કીકૃતૈરેતૈર્ગણૈસ્તૈલં ક્ષીરેણ સહ પચેત્| તચ્ચ પક્વમભ્યઙ્ગાત્-મ્રક્ષણાત્, સદ્યો-ન ચિરેણ કાલેન, દાહજ્વરં જયેત્| ન કેવલમેતૈર્ગણૈસ્તૈલં પચેદ્દાહજ્વરશાન્ત્યૈ, યાવત્તૈરેવ શિરો-મૂર્ધાનં, ગાત્રં ચ નાતિપિષ્ટૈઃ-કિઞ્ચિત્પિષ્ટૈઃ, પ્રલેપયેત્| સુપિષ્ટૈર્હ્યૈતૈઃ પ્રત્યુત દાહ ઉત્પદ્યતે| તથા ચોક્તમ્ (સઙ્ગ્રહે સૂ. અ. ૭)- "શ્લક્ષ્ણશુષ્કઘનો લેપશ્ચન્દનસ્યાપિ દાહકૃત્| ત્વગ્ગતસ્યોષ્મણો રોધાચ્છીકૃત્ત્વન્યથાઽગુરોઃ|| ઇતિ| અનેનૈવાભિપ્રાયેણ શીતજ્વરે વક્ષ્યતિ (શ્લો. ૧૪૧)- "તૈઃ સુપિષ્ટૈશ્ચ લેપયેત્|" ઇતિ| ગાત્રગ્રહણેનૈવ શિરોગ્રહણે લબ્ધે પુનઃ શિરોગ્રહણં વિશેષાર્થમ્| વિશેષેણ શિરો લેપયેત્, તસ્ય વિશેષેણ જ્વરાશ્રયત્વાત્| તથા ચોક્તમ્-"વિમુક્તસ્યાપિ હિ શિરો જ્વરો યસ્ય ન મુઞ્ચતિ| અવિમુક્તઃ સ વિજ્ઞેયા જ્વરઃ પુનરુપૈતિ તમ્||" ઇતિ| તસ્માચ્છિરસો વિશેષેણ લેપનાર્થં પૃથગુપાદાનમ્| તેષાં ગણાનાં ક્વાથસ્તત્ક્વાથઃ, તેન પરિષેકમવગાહં ચ ક્વાથપૂર્ણાયાં દ્રોણ્યાં યોજયેત્| તથા, આરનાલાદિભિઃ પરિષેકાદિ યોજયેત્|

Adhikarana dAhAdighnaM lepatrayam (134-135) · Śloka 135

| કપિત્થમાતુલુઙ્ગામ્લવિદારીરોધ્રદાડિમૈઃ||૧૩૪|| બદરીપલ્લવોત્થેન ફેનેનારિષ્ટકસ્ય વા| લિપ્તેઽઙ્ગે દાહરુઙ્મોહાશ્રચ્છર્દિસ્તૃષ્ણા ચ શામ્યતિ||૧૩૫||

સ૦-કપિત્થાદિભિર્બદરીપલ્લવોદ્ભવેન વા ફેનેન લિપ્તેઽઙ્ગે સતિ દાહાદયઃ શામ્યન્તિ|

Adhikarana pittaharaH kramaH (136) · Śloka 136

યો વર્ણિતઃ પિત્તહરો દોષોપક્રમણે ક્રમઃ| તં ચ શીલયતઃ શીઘ્રં સદાહો નશ્યતિ જ્વરઃ||૧૩૬||

સ૦-યશ્ચ દોષોપક્રમણીયાધ્યાયે પિત્તહરઃ ક્રમો વર્ણિતઃ-ઉક્તઃ, તં ચ-ક્રમં, શીલયતઃ-અભ્યસતઃ, જ્વરો દાહેન સહ નશ્યતિ|

Adhikarana shItajvare tailalepasvedAdInyauShadhAni (137-147) · Śloka 147

વીર્યોષ્ણૈરુષ્ણસંસ્પર્શૈસ્તગરાગુરુકુઙ્કુમૈઃ| કુષ્ઠસ્થૌણેયશૈલેયસરલામરદારુભિઃ||૧૩૭|| નખરાસ્નાપુરવચાચણ્ડૈલાદ્વયચોરકૈઃ| પૃથ્વીકાશિગ્રુસુરસાહિંસ્રાધ્યામકસર્ષપૈઃ||૧૩૮|| દશમૂલામૃતૈરણ્ડદ્વયપત્તૂરરોહિષૈઃ| તમાલપત્રભૂતીકશલ્લકીધાન્યદીપ્યકૈઃ||૧૩૯|| મિશિમાષકુલત્થાગ્નિપ્રકીર્યાનાકુલીદ્વયૈઃ| અન્યૈશ્ચ તદ્વિધૈર્દ્રવ્યૈઃ શીતે તૈલં જ્વરે પચેત્||૧૪૦|| ક્વથિતૈઃ કલ્કિતૈર્યુક્તૈઃ સુરાસૌવીરકાદિભિઃ| તેનાભ્યઞ્જયાત્સુખોષ્ણેન, તૈઃ સુપિષ્ટૈશ્ચ લેપયેત્||૧૪૧|| કવોષ્ણૈસ્તૈઃ પરીષેકમવગાહં ચ કલ્પયેત્| કેવલૈરપિ તદ્વચ્ચ સુક્તગોમૂત્રમસ્તુભિઃ||૧૪૨|| આરગ્વધાદિવર્ગં ચ પાનાભ્યઞ્જનલેપને| ધૂપાનગરુજાન્ યાંશ્ચ વક્ષ્યન્તે વિષમજ્વરે||૧૪૩|| અગ્ન્યનગ્નિકૃતાન્ સ્વેદાન્ સ્વેદિ ભેષજભોજનમ્| ગર્ભભૂવેશ્મશયનં કુથકમ્બલરલ્લકાન્||૧૪૪|| નિર્ધૂમદીપ્તૈરઙ્ગારૈર્હસન્તીશ્ચ હસન્તિકાઃ| મદ્યં સત્ર્યૂષણં તક્રં કુલત્થવ્રીહિકોદ્ગવાન્||૧૪૫|| સંશીલયેદ્વેપથુમાન્ યચ્ચાન્યદપિ પિત્તલમ્| દયિતાઃ સ્તનશાલિન્યઃ પીના વિભ્રમભૂષણાઃ||૧૪૬|| યૌવનાસવમત્તાશ્ચ તમાલિઙ્ગેયુરઙ્ગનાઃ| વીતશીતં ચ વિજ્ઞાય તાસ્તતોઽપનયેત્પુનઃ||૧૪૭||

સ૦-વીર્યોષ્ણૈરુષ્ણસંસ્પર્શૈઃ-ઉભયથા વીર્યતઃ સ્પર્શતશ્ચોષ્ણૈસ્તગરાદિભિર્દ્રવ્યૈઃ, [ અન્યૈશ્ચ- ] અપરૈરપિ, તદ્વિધૈઃ-ઉષ્ણવીર્યૈઃ ઉષ્ણસંસ્પર્શૈશ્ચ, ક્વાથીકૃતૈઃ કલ્કીકૃતૈશ્ચ સુરાદિભિઃ-અમ્લપાકરસૈઃ, [શીતે-] શીતજ્વરએતદ્વિષયે, તૈલં પચેત્| તેન-તૈલેન, સુખોષ્ણેનાભ્યઞ્જયાત્-મ્રક્ષયેત્| તૈશ્ચ-પૂર્વોક્તૈર્દ્રવ્યૈઃ, સુપિષ્ટૈઃ-અતિશ્લક્ષ્ણૈઃ, લેપયેત્| તૈશ્ચ કિઞ્ચિદુષ્ણૈઃ પરિષેકમવગાહં ચ કલ્પયેત્-યોજયેત્| તદ્વચ્ચ-તથૈવ, સુક્તાદિભિઃ કેવલૈશ્ચ પરિષેકાદિકં કલ્પયેત્| "આરગ્વધેન્દ્ગવ" (હૃ. સૂ. અ. ૧૫/૧૭) ઇત્યાદિ ચ પાનાભ્યઞ્જનલેપને કલ્પયેત્| અગરુજામ્ ધૂપાન્ કલ્પયેત્| યાંશ્ચ ધૂપાન્ વિષમજ્વરે વક્ષ્યન્તે તાંશ્ચ કલ્પયેત્| તથા સ્વેદાન્ શીલયેત્| કિમ્ભૂતાન્ ? અગ્નિકૃતાનનગ્નિકૃતાંશ્ચસ્વેદવિદ્ધ્યુક્તાન્ | તથા-સ્વેદયતિ સાધુ સ્વેદિ યદ્ભેષજં ભોજનં ચ તચ્ચ સંશીલયેત્| તથા ગર્ભે-ગર્ભગૃહાભ્યન્તરે, યદ્ભૂવેશ્મ-ભૂમિગૃહં, તત્ર શયનં-શય્યામ્, તથા કુથાદીનાવરણવિશેષાન્, તથા હસન્તિકાઃ-વહ્નિશકટિકાઃ, શીલયેત્| કિમ્ભૂતાઃ ? નિર્ધૂમદીપ્તૈરઙ્ગારૈર્હસન્તીરિવ| તથા, મદ્યાદીંશ્ચ શીલયેત્| વેપથુમન્તમઙ્ગના આલિઙ્ગયેયુર્દયિતાદિગુણયુક્તઃ| ગતશીતં ચ વિદિત્વા તતસ્તાઃ-યોષાઃ, પુનરપનયેત્| એતચ્ચ બ્રુવંસ્તાભિઃ સમ્ભોગાભિલાષં નિવારયતિ| અધુના સન્નિપાતચિકિત્સિતં બ્રૂતે-

Adhikarana sannipAtacikitsAkramaH (148) · Śloka 148

વર્ધનેનૈકદોષસ્ય ક્ષપણેનોચ્છ્રિતસ્ય વા| કફસ્થાનાનુપૂર્વ્યા વા તુલ્યકક્ષાઞ્જયેન્મલાન્||૧૪૮||

સ૦-હીનાધિકભાવત્વેન વિષમદોષજે સન્નિપાતે વર્ધનેનૈકદોષસ્યાર્થાત્ ક્ષીણસ્ય ક્ષીણયોર્વા, ઉચ્છ્રિતસ્યોચ્છ્રિતયોર્વા ક્ષપણેન, દેશકાલબલાન્મલાન્ જયેત્| કથં વિષમદોષજે સન્નિપાતે વર્ધનેનૈકદોષસ્ય સન્નિપાતજ્વરસ્યોપશાન્તિ ? તસ્માદ્વર્ધનમયુક્તમ્| અત્રાચક્ષ્મહે| સન્નિપાતસ્થેન ક્ષીણેન દોષેણ સતાઽક્ષીણૌ દોષૌ જ્વરકારિણૌ| ન તૌ સુખેન જેતું શક્યેતે, વિષમાશ્રયત્વાત્| ક્ષીણસ્ય તુ દોષસ્ય વર્ધનેન દોષસામ્યમુત્પાદ્યૈકરૂપયા ક્રિયયા સન્નિપાતઃ સુખેન જેતું શક્યતે| તસ્માદ્વર્ધનેનૈકદોષસ્યેતિ વક્તું યુક્તમ્| તથા ચ,-વાતાખ્યે યતો દોષે શીતલઘુરૂક્ષાદિરુપૈર્દ્રવ્યૈર્વૃદ્ધિર્ભવતિ| વર્ધમાનેન ચ તત્રસ્થૌ પિત્તકફાવપ્યેવં પ્રાયેણ કિઞ્ચિત્ ક્ષયં યાતઃ, તત્ક્ષ્યાચ્ચાસૌ જ્વરોઽપ્ય મૃદુતાં ગતઃ સુખેન શક્યતે જેતું ઇતિ| એવં દોષત્રયસ્યાપિ જ્વરકારણે તથા યુક્ત્યા પ્રતીકારઃ કૃતો ભવતિ| એવમુચ્છ્રિતસ્યાપિ ક્ષપણૈરે(ણેનૈ)કરૂપયા ક્રિયયા સુખેન સન્નિપાતો જીયતે| તદેવં વ્દ્યુલ્બણૈકોલ્બણૈર્દોષૈર્જનિતે સન્નિપાતે ચિકિત્સાક્રમ ઉક્તઃ| સમ્પ્રતિ સમદોષજે સન્નિપાતે ચિકિત્સાક્રમં દર્શયિતુમાહ-કફેત્યાદિ| સ્થિતિઃ-સ્થાનમ્, કફશ્ચ સ્થાનં ચ કફસ્થાને, તયોરાનુપૂર્વી-ક્રમઃ, તયા ચ તુલ્યકક્ષાન્-સમાન્ સન્નિપાતાન્, જ્વરે મલાન્ જયેત્| તત્ર કફઃ પ્રાગ્જેતવ્યસ્તતઃ પિત્તં તતો વાયુરિતિ કફાનુપૂર્વીત્યુચ્યતે| ઉક્તં ચ (સઙ્ગ્રહે સૂ.અ.૨૧)-"સ્થાનતઃ કેચિદિચ્છન્તિ પ્રાક્ તાવચ્છ્લેષ્મણો વધમ્| શિરસ્યુરસિ કણ્ઠે ચ પ્રલિપ્તેઽન્નરુચિઃ કુતઃ|| તદભાવે કથં ભોજ્યપાનદ્રવ્યાવચારણમ્| અસત્યભ્યવહારે ચ કુતો દોષસ્ય નિગ્રહઃ|| તસ્માદાદૌ કફો ધાત્યઃ કાયદ્વારાર્ગલો હિ સઃ| મધ્યસ્થાયિ યતઃ પિત્તમાશુકારિ ચ ચિન્ત્યતે|| અતો વાતસસ્વસ્યાસ્ય કુર્યાત્તદનુ નિગ્રહમ્| અધઃસ્થાયી ચ તદનુ નિગ્રાહ્યઃ સ્યાત્સમીરણઃ||" ઇતિ| સુશ્રુતસ્ત્વાહ(?) (સઙ્ગ્રહે સૂ.અ. ૨૧)-"[સુશ્રુતશ્ચ ન સર્વત્ર મતમેતદ્બ્રવીતિ તુ|] જયેજ્વરેઽતિસારે ચ ક્રમાત્પિત્તકફાનિલાન્|| પ્રાયેણ તાપાત્મતયા જ્વરે તેજો વિશિષ્યતે| વિશશ્ચ સરતા પિત્તાત્તથા ચ મૃદુકોષ્ઠતા|| તસ્ય ચાનુબલઃ શ્લેષ્મા ગૌરવાપક્તિજાડ્યકૃત્| વાયુશ્ચ વર્ધતેઽવશ્યં યસ્ત્વહઃસુ તયોઃ ક્ષયે|| જ્વરાતિસારયોસ્તસ્માદેષ દોષજયે ક્રમઃ| કફપિત્તાનિલાનન્યે ક્રમાદાહુસ્તયોરપિ|| યસ્માદામાશયોત્ક્લેશાદ્ભૂયિષ્ઠં તત્સમુદ્ભવઃ| ક્રમેણાદ્યેન તત્રાપિ પ્રવૃદ્ધાન્ સ્વાશયે સ્થિતાન્| સ્વાશયેષુ પ્રદુષ્ટાનાંસ્થિતૈવ હ્યાશુકારિતા| વિજ્ઞાય કર્મભિઃ સ્વૈઃ સ્વેર્દોષોદ્રેકં યથામલમ્| ભેષજં યોજયેત્તત્તુ સ્વીકુર્યાન્ન ક્રમં ભિષક્|" ઇતિ| અન્યે ત્વાહુઃ (સં.સૂ.અ. ૨૧)-"ક્રમાન્મરુત્પિત્તકફાઃ સર્વત્ર સદૃશે બલે| વાતાદીનાં યથાપૂર્વં યતઃ સ્વાભાવિકં બલમ્|| ઊચે પરાશરોઽપ્યર્થમમુમેવ પ્રમાણયન્| યથોપન્યાસતઃ પ્રાપ્તમાદૌ દોષભિષગ્જિતમ્| નેત્undefinedભઙ્ગેન દૃષ્ટૌ હિ સમં સૈન્યપરાજયઃ||" ઇતિ| સ્થાનાનુપૂર્વ્યા વા દોષાંસ્તુલ્યકક્ષાન્ જયેત્| સ્થાનં ચ યદ્યપ્યવિશેષેણૈવ સમ્ભવતિ તથાઽપીહ જ્વરકારિદોષપ્રસ્તાવાદામાશયો ગૃહ્યતે| તેનામાશયસ્થો દોષઃ પ્રાગ્જેતવ્યસ્તતઃ પક્વાશયસ્થઃ, ઇતિ સ્થાનાનુપૂર્વી-સ્થાનમાહાત્મ્યસ્ય ચિકિત્સાક્રમઃ, કાર્યઃ| તથા ચ પ્રાગધ્યગીષ્ટ (હૃ. સૂ. અ. ૧૭/૧૩)-"આમાશયગતેવાયૌ કફે પક્વાશયાશ્રિતે| રૂક્ષપૂર્વં તથા સ્નેહપૂર્વં સ્થાનાનુરોધતઃ||" ઇતિ| તદેવં કફસ્થાનાનુપૂર્વ્યા વા તુલ્યકક્ષાન્ મલાન્ જયેત્| અન્યે ત્વેવં વ્યાખ્યાનયન્તિ,- કફસ્ય સ્થાનંકફસ્થાનમ્, કફસ્થાનલક્ષણા ચાસાવાનુપૂર્વી ચ, તયા કફ સ્થાનાનુપૂર્વ્યા વા તુલ્યકક્ષાન્ મલાન્ જયેત્| યદ્યપિ કફસ્થાનાનિ કણ્ઠાદીન્યપિ તથાઽપીહ જ્વરકારિદોષપ્રસ્તાવાદામાશયોગૃહ્યતે| તથા ચોક્તમ્ (શ્લો.૧)-"આમશયસ્થો હત્વાઽગ્નિં સોમો માર્ગાન્ પિધાય યત્| વિદધાતિ જ્વરં દોષસ્તસ્માત્કુર્વીત લઙ્ઘનમ્||" ઇતિ| તદેવં રૂક્ષોષ્ણપાચનાદિઃ ક્રમોઽત્ર કાર્ય ઇત્યવતિષ્ઠતે| નનુ, કફસ્થાનાનુપૂર્વ્યા વેત્યેતન્ન વાચ્યમ્, યતસ્તુલ્યકાલં ત્રિદોષહરૈર્દ્રવ્યૈઃ સન્નિપાતસ્ય ક્રિયા કાર્યા| દ્રવ્યાણિ દોષઘ્નાનિ| અત્રોચ્યતે| જ્વરનાશનાનિ દ્રવ્યાણિ ત્રિદોષઘ્નાનિ વિરલાનિ| એકદોષઘ્નાનિ પુનર્જ્વરહન્તૃણિ ત્રિદોષઘ્નેભ્યઃ સમર્થરાણિ બહુતરાણીતિ કફસ્થાનાનુપૂર્વ્યા વેત્યુક્તમ્| અપિ ચ દોષકાલાદિવશાચ્ચિકિત્સાપ્રકારાન્તરોઽયમુપયુજ્યત ઇતિ| સન્નિપાતચિકિત્સાપ્રક્રમાદિદમપ્યાહ-

Adhikarana sannipAtAtopadravakarNamUlam (149) · Śloka 149

સન્નિપાતજ્વરસ્યાન્તે કર્ણમૂલે સુદારુણઃ| શોફઃ સઞ્જાયતે યેન કશ્ચિદેવ વિમુચ્યતે||૧૪૯||

સં-સન્નિપાતજ્વરસ્યાવસાને કર્ણમૂલપ્રદેશે સુષ્ઠ દારુણઃ શોફઃ સઞ્જાયતે| યેન-શોફેનોત્પન્નેન, કશ્ચિદેવ વિમુચ્યતે| કશ્ચિદેવેત્યમેનાસ્ય રોગસ્ય નાવશ્યમસાધ્યતેતિ બ્રૂતે| અત એવ ચિકિત્સામત્રાહ-

Adhikarana karNamUlacikitsA (150) · Śloka 150

રક્તાવસેચનૈઃ શીઘ્રં સર્પિઃપાનૈશ્ચ તં જયેત્| પ્રદેહૈઃ કફપિત્તઘ્નૈર્નાવનૈઃ કવલગ્રહૈઃ||૧૫૦||

સ૦-રક્તાવસેચનાદિભિઃ કવલગ્રહાન્તૈરાશુ તં જયેત્| પ્રદેહઃ-પ્રલેપઃ|

Adhikarana shAkhAnusArI jvaraH asya cikitsA bAhushirAmokShaH (151) · Śloka 151

શીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષાદ્યૈર્જ્વરો યસ્ય ન શામ્યતિ| શાખાનુસારી તસ્યાશુ મુઞ્ચેદ્વાહ્વોઃ ક્રમાચ્છિરામ્||૧૫૧||

સ૦-આદિશબ્દેન સ્તમ્ભસ્વેદનાદયો ગૃહ્યન્તે| શીતોષ્ણાદિભિરુપક્રમૈર્યથાયથં પૃથગ્વાતપિત્તશ્લેષ્મસંસર્ગસન્નિપાતજ્વરપ્રશમનૈઃ સમ્યક્ પ્રયોજિતૈર્જ્વરો યસ્ય નરસ્ય શમં ન ગચ્છતિ, તસ્ય શાખાનુસારિત્વાદ્ધેતોર્બાહ્વોઃ ક્રમાત્-એકૈકસ્મિન્ ન યુગપદ્ દ્વયોર્ભુજયોઃ, શિરાં મુઞ્ચેત્| શાખાશબ્દેનાત્ર કેવલં રક્તં વિવક્ષિતમ્, ન માંસાદયઃ| અત એવ રક્તસ્યૈવ ચિકિત્સાનુવાચ મુઞ્ચેચ્છિરામિતિ| માંસજાનાં હિ શસ્ત્રક્ષારાગ્નિકર્માદિચિકિત્સા| તસ્માચ્છાખાશબ્દેન રક્તસ્યૈવ ગ્રહણં યુક્તમ્|

Adhikarana viShamajvare~apyayameva vidhiH (152) · Śloka 152

અયમેવ વિધિઃ કાર્યો વિષમેઽપિ યથાયથમ્| જ્વરે વિભજ્ય વાતાદીન્ યશ્ચાનન્તરમુચ્યતે||૧૫૨||

સ૦-અયમેવ-પૂર્વોક્તો, વિધિર્વિષમેઽપિ-વિષમજ્વરે સતતકાદૌ, યથાસ્વં વાતાદીન્ વિભજ્ય કાર્યઃ| અનન્તરમધુનૈવ ચ યો વિધિરુચ્યતે પટોલકટુકાદિભિઃ, સોઽપિ વિષમજ્વરે કાર્યઃ|

Adhikarana viShamajvare kvAthAH (153) · Śloka 153

પટોલકટુકામુસ્તાપ્રાણદામધુકૈઃ કૃતાઃ| ત્રિચતુઃપઞ્ચશઃ ક્વાથા વિષમજ્વરનાશનાઃ||૧૫૩||

સ૦-પટોલાદિભિસ્ત્રિભિશ્ચતુર્ભિઃ પઞ્ચભિર્વા કૃતાઃ ક્વાથા વિષમજ્વરઘ્નાઃ|

Adhikarana viShamajvare triPalAdirasAyanAni (154) · Śloka 154

યોજયેત્રિફલાં પથ્યાં ગુડૂચીં પિપ્પલીં પૃથક્| તૈસ્તૈર્વિધાનૈઃ સગુડં ભલ્લાતકમથાપિ વા||૧૫૪||

સં-ત્રિફલાં વા પથ્યાં વા ગુડૂચીં પિપ્પલીં વા પૃથક્ પૃથક્ યોજયેત્ સતતકાદિકે વિષમજ્વરે| અથવા તૈસ્તૈઃ-રસાયનાદ્યુક્તૈર્વિધિભિઃ, ગુડસહિતં ભલ્લાતકં વા યોજયેત્|

Adhikarana jvrarotpattidine la~gghanaM bRuMhaNaM vA (155) · Śloka 155

લઙ્ઘનં બૃંહણં વાઽઽદૌ જ્વરાગમનવાસરે| |૧૫૫|

સ૦-યદિ વા જ્વરાગમનદિવસે આદૌ-પ્રથમં, લઙ્ઘનં બૃંહણં વા યોજયેત્|

Adhikarana jvarotpattidine prAtaH kAle ojanAdoy vAlashuna purAnadhRutadadhikShIratakraNiShaTrapalAdIni ghRutAni ca (155-156) · Śloka 156

પ્રાતઃ સતૈલં લશુનં પ્રાગ્ભક્રં વા તથા ઘૃતમ્||૧૫૫|| જીર્ણં તદ્વદ્દધિ પયસ્તક્રં સર્પિશ્ચ ષટ્પલમ્| કલ્યાણકં પઞ્ચગવ્યં તિક્તાખ્યં વૃષસાધિતમ્||૧૫૬||

સ૦-વિષમજ્વરે પ્રગે સહતૈલેન લશુનં યોજયેત્| પ્રાગ્ભક્તમિત્યાદિ| ભક્તાત્પ્રથમં પ્રાતર્વાઘૃતં ચ જીર્ણં-પુરાણં, યોજયેત્| તથૈવ દધિ, તથા પયઃ, તથા તક્રં, ષટ્પલં ચ સર્પિઃક્ષયચિકિત્સિતોક્તં (હૃ. ચિ. અ. ૫/૨૮) , પ્રાતઃ પ્રાગ્ભક્તં વા યોજયેદિત્યર્થઃ| કલ્યાણકં-ઉન્માદપ્રતિષેધોક્તં (હૃ. ઉ. અ. ૬/૨૬) , પઞ્ચગવ્યં-અપસ્મારપ્રતિષેધોક્તં (હૃ. ઉ. અ. ૭/૧૯), તિક્તાખ્યં-કુષ્ટચિકિત્સિતોક્તં (હૃ. ચિ. અ. ૧૯/૨), તથા વૃષસાધિતં-રક્તપિત્તચિકિત્સિતોક્તં (હૃ. ચિ. અ. ૨/૪૦), પ્રાતઃ પ્રાગ્ભક્તં વા યોજયેત્| ષટ્પલાદીન્યતિદિશતિ-સર્પિશ્ચેતિ|

Adhikarana viShamajjarajit triPalAdi ghRutam (157) · Śloka 157

ત્રિફલાકોલતર્કારીક્વાથે દધ્ના શૃતં ઘૃતમ્| તિલ્વકત્વક્કૃતાવાપ વિષમજ્વરજિત્પરમ્||૧૫૭||

સ૦-ત્રિફલાદિક્વાથે ચતુર્ગુણે સર્પિર્દધિસમં શાવરરોઘ્નત્વક્કૃતાવાપમતિશયેન વિષમજ્વરજિત્|

Adhikarana viShamajvare prayogAntaram (158-159) · Śloka 159

સુરાં તીક્ષ્ણં ચ યન્મદ્યં શિખિતિત્તિરિદક્ષજમ્| માંસં મેદ્યોષ્ણવીર્યં ચ સહાન્નેન પ્રકામતઃ||૧૫૮|| સેવિત્વા તદહઃ સ્વપ્યાદથવા પુનરુલ્લિખેત્| |૧૫૯|

સં-સુરાં ચ તીક્ષ્ણં ચ યન્મદ્યં શિખિતિરિદક્ષજં ચ માંસં મેધ્યો(દ્યો)ષ્ણવીર્યમન્નેન સહ બહુ સેવિત્વા તદહઃ સ્વપ્યાત્| યસ્મિન્ દિને તદ્ભુક્તં તં દિવસં શયીત| તદહઃ સ્વપ્યાદિતિ "કાલાધ્વનોરત્યન્તસંયોગે" ઇતિ દ્વિતીયા| અથવા પૂર્વોક્તપીતભુક્તભક્તો નરઃ પુનરુલ્લિખેત્-ઉદ્વમેત્|

Adhikarana viShamajvare sarpirvamantaram (159) · Śloka 159

| સર્પિષો મહતીમ્ માત્રાં પીત્વા વા છ્હર્દયેત્પુનઃ||૧૫૯||

સં-સર્પિષો વા મહતીમ્-ઉત્તમાં, માત્રાં પીત્વા પુનશ્છ્હર્દયેત્ ઉદ્વમેત્|

Adhikarana viShamajvare virecanam (160) · Śloka 160

નીલિનીભજગન્ધાં ચ ત્રિવૃતાં કટુરોહિણીમ્| પિબેજ્જ્વરસ્યાગમને સ્નેહસ્વેદોપપાદિતઃ||૧૬૦||

સં-નીલિન્યાદીન્ પૃથગ્જ્વરાગમનવાસરે કૃતસ્નેહસ્વેદઃ પિબેત્|

Adhikarana viShamajvare a~jjanam (162) · Śloka 162

મનોહ્વા સૈન્ધવં કૃષ્ણા તૈલેન નયનાઞ્જનમ્| યોજ્યં|૧૬૨|

સં-મનોહ્વાદિકં તૈલેન નયનાઞ્જનં યોજ્યમ્| અઞ્જનશબ્દો મ્રક્ષણેઽપિ દૃશ્યત ઇતિનયનશબ્દેઽત્ર પ્રયુક્તઃ|

Adhikarana viShamajvare nasyatrayam (161-162) · Śloka 162

| હિઙ્ગુસમા વ્યાઘ્રીવસા નસ્યં સસૈન્ધવમ્||૧૬૧|| પુરાણસર્પિઃ સિંહસ્ય વસા તદ્વત્સસૈન્ધવા| |૧૬૨|

સ૦-હિઙ્ગુતુલ્યા વ્યાઘ્રીવસા નસ્યં સસૈન્ધવં યોજ્યમ્| વ્યાઘ્રીતિ સ્ત્રીલિઙ્ગનિર્દેશઃ સ્ત્રિયા ગ્રહણાર્થોઽચિન્ત્યત્વાત્પ્રભાવસ્ય, અન્યથા પુંલિઙ્ગેનૈવ નિર્દેશં કુર્યાત્| યથા વક્તિ-"પુરાણસર્પિઃ સિંહસ્ય વસા તદ્વત્સસૈન્ધવા|" ઇતિ|

Adhikarana viShamajvare dhUpadvayam (162-163) · Śloka 163

| પલઙ્કષા નિમ્બપત્રં વચા કુષ્ઠં હરીતકી||૧૬૨|| સર્ષપાઃ સયવાઃ સર્પિર્ધૂપો વિડ્વા બિડાલજા| |૧૬૩|

સં-પલઙ્કષાદિધૂમઃ સર્વેષુ જ્વરેષુ કાર્યઃ| અથવા બિડાલાજ્જાતા વિડાલજા વિટ્|

Adhikarana sarvajvare~aparAjito dhUpaH (163-164) · Śloka 164

| પુરધ્યામવચાસર્જનિમ્બાર્કાગરુદારુભિઃ||૧૬૩|| ધૂપો જ્વરેષુ સર્વેષુ કાર્યોઽયમપરાજિતઃ| |૧૬૪|

સં-પુરાદિભિઃ સહાપરાજિતાખ્યોઽયં ધૂપો જ્વરેષુ કાર્યઃ|

Adhikarana unmAdAdiShUkto dhUpAdiH (164) · Śloka 164

| ધૂપનસ્યાઞ્જનોસ્ત્રાસા યે ચોક્તાશ્ચિત્તવૈકૃતે||૧૬૪||

સં-યે ચ ચિત્તવૈકૃતે-ઉન્માદાપસ્મારે, ધૂમાદય ઉક્તાસ્તે ચ વિષમજ્વરે યોજ્યાઃ| વિકૃતમેવ વૈકૃતમ્| પ્રજ્ઞાદિત્વાત્સ્વાર્થેઽણ્|

Adhikarana daivavyapAshryayamauShadham (165) · Śloka 165

દૈવાશ્રયં ચ ભૈષજ્યં જ્વરાન્ સર્વાન્ વ્યપોહતિ| વિષેષાદ્વિષમાન્ પ્રાયસ્તે હ્યાગન્ત્વનુબન્ધજાઃ||૧૬૫||

સં-ન કેવલં ધૂપાદયો જ્વરં નાશ્યન્તિ| દૈવાશ્રયં ચૌષધં મણિમઙ્ગલબલ્યુપહારપ્રાયશ્ચિત્તજપદાનસ્વસ્ત્યયનહોમાદિકં સર્વાન્ જ્વરાન્-આગન્તૂન્નિજાંશ્ચ, વ્યપોહતિ| "ઉપસર્ગાદસ્યત્યૂહ્યોર્વા વચનમ્ (ર્વેતિ વાચ્યમ્)" ઇતિ તઙભાવઃ| વિશેષેણ વિષમાન્ વ્યપોહતિ| યસ્માત્તે-વિષમજ્વરાઃ, આગન્તુનાં-ભૂતાદીનાં, અનુબન્ધજ્જાતાઃ|

Adhikarana viShamajvare shirAvyadhaH (166) · Śloka 166

યથાસ્વં ચ સિરાં વિધ્યેદશાન્તૌ વિષમજ્વરે| |૧૬૬|

સ૦-વિષમજ્વરાશાન્તૌ સત્યાં યથાસ્વં-દોષાદ્યપેક્ષયા, સિરાં વિધ્યેત્| સઙ્ગ્રહે ચ રસાદિધાતુસ્થે જ્વરે ચિકિત્સોક્તા| યથા (ચિ.અ.૨)-"રસસંસ્થે તુ સર્વસ્મિન્ કુર્યાદ્વમનલઙ્ઘને| સેકસંશમનાલેપરક્તમોક્ષમસૃકૂસ્થિતે|| તીક્ષ્ણં વિરેકં માંસાસ્થે, મેદોઘ્નં મેદસિ સ્થિતે| અસ્થિસ્થે વાતશમનમભ્યઙ્ગસ્વેદમર્દનમ્|| જ્વરે વાતાર્તિશમનં વિશેષાદ્બૂસ્તિકર્મ ચ|" ઇતિ| મજ્જસ્થશુક્રસ્થયોર્જ્વરયોરસાધ્યત્વાત્તત્ર ચિકિત્સા નોક્તા|

Adhikarana aBighAtaje Agantujvare auShadham (166-167) · Śloka 167

| કેવલાનિલવીસર્પવિસ્ફોટાભિહતજ્વરે||૧૬૬|| સર્પિઃપાનહિમાલેપસેકમાંસરસાશનમ્| કુર્યાદ્યથાસ્વમુક્તં ચ રક્તમોક્ષાદિ સાધનમ્||૧૬૭||

સં-કેવલાનિલાદિભિર્જ્વરે સર્પિઃપાનાદિકં કુર્યાત્| યચ્ચ રક્તમોક્ષાદિ સાધનં યથાસ્વમુક્તં તચ્ચ કુર્યાત્|

Adhikarana grahAveshaje Agantujvare auShadham (168) · Śloka 168

ગ્રહોત્થેભૂતવિદ્યોક્તં બલિમન્ત્રાદિ સાધનમ્| |૧૬૮|

સં-ગ્રહોત્થે જ્વરે ભૂતવિદ્યોક્તં બલિમન્ત્રાદિ સાધનં ચિકિત્સિતમ્|

Adhikarana auShadhigandhaje Agantujvare auShadham (168) · Śloka 168

| ઓષધીગન્ધજે પિત્તશમનં|૧૬૮|

સં-ઓષધીગન્ધજે પિત્તશમનં ચિકિત્સિતમ્|

Adhikarana viShaje Agantujvare auShadham (168) · Śloka 168

| વિષજિદ્વિષે||૧૬૮||

સં-વિષે-વિષજે જ્વરે, વિષજિચ્ચિકિત્સિતમ્|

Adhikarana krodhAdije Agantujvare auShadham (169-170) · Śloka 170

ઇષ્ટૈરર્થૈર્મનોજ્ઞૈશ્ચ યથાદોષશમેન ચ| હિતાહિતવિવેકૈશ્ચ જ્વરં ક્રોધાદિજં જયેત્||૧૬૯|| ક્રોધજો યાતિ કામેન શાન્તિં ક્રોધેન કામજઃ| ભયોશોકોદ્ભવૌ તાભ્યાં ભીશોકાભ્યં તથેતરૌ||૧૭૦||

સં-ક્રોધાદિજં જ્વરમિષ્ટૈઃ-અભિમતૈઃ, અર્થૈઃ-વિષયૈઃ, તથા મનોજ્ઞૈઃ-રમ્યૈઃ, તથા યથાદોષં યઃ શમઃ-શમનં તેન, તથા હિતાહિતવિવેકૈશ્ચ જયેત્| આદિશબ્દોઽત્ર ભીશોકાદિ પરિગ્રહાર્થઃ|

Adhikarana shApaje~aBicAraje ca Agantujvare auShadham (171-172) · Śloka 172

શાપાથર્વણમન્ત્રોત્થે વિધિર્દૈવવ્યપાશ્રયઃ| તે જ્વરાઃ કેવલાઃ પૂર્વં વ્યાપ્યન્તેઽનન્તરં મલૈઃ||૧૭૧|| તસ્માદ્દોષાનુસારેણ તેષ્વાહારાદિ કલ્પયેત્| ન હિ જ્વરોઽનુબધ્નાતિ મારુતાદ્યૈર્વિના કૃતઃ||૧૭૨||

સ૦-શાપાદ્યુત્થે જ્વરે દૈવવ્યપાશ્રયો વિધિઃ કાર્યઃ| શાપોમુનિપિત્રાદિભિઃ સક્રોર્ધૈર્દત્તઃ| [તે-] ઓષધ્યાદ્યુત્થા જ્વરાઃ પૂર્વં કેવલા ભવન્તિ| અનન્તરં મલૈઃ-વાતાદિભિઃ, વ્યાપ્યન્તે| તસ્માદ્ધેતોસ્તેષુ-જ્વરેષુ, દોષાનુસારેણાહારાદિ કલ્પયેત્| નનુ, શાપાદ્યુત્થેષુ વાતાદિકોપો નાશઙ્ક્યત એવ| તત્કિમિતિ તેષ્વાહારાદિકં દોષાનુસારેણ કલ્પ્યતે ? ઇત્યાહ-ન હીત્યાદિ| યસ્માદ્વાતાદીનન્તરેણ વિના કૃતો જ્વરો નાનુબધ્નાતિ, તસ્માદવશ્યં તેષ્વપિ વાતાદિકોપઃ સમ્ભાવ્યતે| અત એવ ચ તદનુસારેણાહારદિકલ્પનમ્|

Adhikarana sarvajvare manoharaviShayasevanam (173) · Śloka 173

જ્વરકાલસ્મૃતિં ચાસ્ય હારિભિર્વિષયૈર્હરેત્| |૧૭૩|

સં-જ્વરકાલં ચ વેગં ચ યશ્ચિન્તયન્ જ્વર્યતે, અસ્ય ચજ્વરિણો, જ્વરકાલસ્મરણં હારિભિઃ-મનોહરૈઃ, વિષયૈઃ-શબ્દાદિભિઃ, હરેત્-વિસ્મારયેત્|

Adhikarana sarvajvare manasaH shuddhatvaM karUNAdratvaM ca (173) · Śloka 173

| કરુણાર્દ્રં મનઃ શુદ્ધં સર્વજ્વરવિનાશનમ્||૧૭૩||

સં-શુદ્ધં-રાગદ્વેષાદ્યનુપહતં, તથા કરુણયાઽઽદ્રં-કૃપાપરં, ચેતઃ સર્વજ્વરવિનાશનં સ્યાત્|

Adhikarana sarvajvare vyAyAmAdivarjanam (174) · Śloka 174

ત્યજેદાબલલાભાચ્ચ વ્યાયામસ્નાનમૈથુનમ્| ગુર્વસાત્મ્યવિદાહ્યન્નં યચ્ચાન્યજ્જવરકારણમ્||૧૭૪||

સં-બલલાભાદા-બલલાભમવધીકૃત્ય, વ્યાયામાદિ ત્યજેત્-નાચરેત્| સ્નાનં ચ યદ્યપિ દીપનાદિગુણયુક્તં પ્રાગધીતં, તથાઽપિ પ્રભાવજ્જવરં કરોતીતિ તદ્વર્જનમ્| એવં વ્યાયામાદિષ્વપિચિન્ત્યમ્| [અન્યત્]-અપરમનુક્તમપીહ યજ્જ્વરકારણં, તદપિ ત્યજેત્| ખારણાદેઽપ્ય્ક્તમ્-"પિષ્ટાન્નં હરિતં શાકં માંસં શુષ્કં તિલાન્ દધિ| ગ્રામ્યાનૂપૌદકાજાવિગવ્યસૂકરભાહિષમ્|| માંસં શુષ્કાણિ શાકાનિ સર્વમેવ ત્યજેજ્જવરી|" તથોક્તમ્-"જ્વરિતૈ સ્થિત્તિરિક્રૌઞ્ચશિખિવર્તકકુક્કુટાઃ| ગુરુષ્ણત્વાદ્વિવર્જ્યાઃ સ્યુરત્ર સોપદ્રવે જ્વરે||" ઇતિ|

Adhikarana sarvajvare sahasA~a~ahAravRuddiniShedhaHniShedhAtikrame doShaH (175) · Śloka 175

ન વિજ્વરોઽપિ સહસા સર્વાન્નીનો ભવેત્તથા| નિવૃત્તોઽપિ જ્વરઃ શીઘ્રં વ્યાપાદયતિ દુર્બલમ્||૧૭૫||

સં-તથા વિજ્જ્વરોઽપિ-પૂર્વાનુભૂતજ્વરઃ, સહસા-અક્રમેણૈવ, સર્વાન્નભક્ષો ન સ્યાત્| સર્વાન્નીન ઇત્યુપપદસર્વાન્નેત્યાદિના ખઃ| યતો નિવૃત્તોઽપિ-અપગતોઽપિ, જ્વરઃ શીઘ્રમેવ દુર્બલં વ્યાપાદયતિ|

Adhikarana jvarAvasthAyAM sAvadhAnatA (176) · Śloka 176

સદ્યઃ પ્રાણહરો યસ્માત્તસ્માત્તસ્ય વિશેષતઃ| તસ્યાં તસ્યામવસ્થાયાં તત્તત્કુર્યાદ્ભીષગ્જિતમ્||૧૭૬||

સં-યસ્માચ્ચ જ્વરઃ સદ્ય એવ પ્રાણહૃદ્ભવતિ, તસ્માત્કારણાત્તસ્ય-જ્વરિણો, વિશેષેણાન્યરોગેભ્યઃ સકાશાત્તસ્યાં તસ્યાંસામપચ્યમાનપક્વાજીર્ણવિષમચિરનિવૃત્તજ્વરાદ્યવસ્થાયાં ચ, તત્તત્-લઙ્ઘનસ્વેદનયવાગૂપાચનક્ષીરસર્પિઃપાનાદિકં, ભિષગ્જિતં-ઔષધં, કુર્યાત્|

Adhikarana jvare siddhauShadhAdidhAraNam (1) · Śloka 2

ઔષધયો મણયશ્ચ સુમન્ત્રાઃ સાધુગુરુદ્વિજદૈવતપૂજાઃ| પ્રીતિકરા મનસો વિષયાશ્ચ ઘ્નન્ત્યપિ વિષ્ણુકૃતં જ્વરમુગ્રમ્||૧૭૭|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિતિત્સિતસ્થાને જ્વરચિકિત્સિતં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧|| ગ્||૨||

સં-ઓષધ્યાદયો વિષ્ણુકૃતમપ્યુગ્રં જ્વરં ઘ્નાન્તિ| કિં પુનરપચારાદિકૃતં જ્વરં ન ઘ્નાન્તિ ? ઇત્યપિશબ્દાર્થઃ| ભૌ તુ ભાગાવિતિ દોધકમેતત્| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટી- કાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને જ્વરચિકિત્સિતં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૧||