Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

1. jvaracikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

🔊 Audio coming soon

śrīgaṇēśāya namaḥ| śrīsarasvatyai namaḥ| śrīgurubhyō namaḥ| athēdānīṁ cikitsitasthānasyārambhaḥ| tasya cāyaṁ sambandhaḥ| rōgaparīkṣā nidānasthānē gaditā| sāmprataṁ cikitsā vaktuṁ yuktā| tathā ca muniḥ (ca. sū. a.20/20)- "rōgamādau parīkṣēta tatō'nantaramōṣadham|" iti| tasmāccikitsitasthānārambhō nyāyyaḥ| tatra yathōddēśō vyādhīnāṁ nidānasthānē, tēnaiva kramēṇāsya sthānasya viracanā yuktēti jvaracikitsitamēva vivakṣurāha-

Adhikarana jvaracikitsitAdhyAyaH (2) · Śloka 2

athātō jvaracikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē)|2|

View original

अथातो ज्वरचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२|

🔊 Audio coming soon

sa0-iti ha smāhurātrēyādayō maharṣaya ityanēnāgamaśaraṇatvamātmanaḥ pratipādayati|

Adhikarana jvarasaMprAptiHla~gghanakAraNam la~gghanAvasthA (1-2) · Śloka 2

āmāśayasthō hatvā'gniṁ sāmō mārgān pidhāya yat| vidadhāti jvaraṁ dōṣastasmātkurvīta laṅghanam||1|| prāgūpēṣu jvarādau vā, balaṁ yatnēna pālayan| balādhiṣṭhānamārōgyamārōgyārthaḥ kriyākramaḥ||2||

View original

आमाशयस्थो हत्वाऽग्निं सामो मार्गान् पिधाय यत्| विदधाति ज्वरं दोषस्तस्मात्कुर्वीत लङ्घनम्||१|| प्रागूपेषु ज्वरादौ वा, बलं यत्नेन पालयन्| बलाधिष्ठानमारोग्यमारोग्यार्थः क्रियाक्रमः||२||

🔊 Audio coming soon

sa0-āmāśayasthō dōṣō vahniṁ hatvā| sahāmēna vartata iti sāmaḥ| tatha, mārgān pidhāya-strōtāṁsi sthagayitvā, yatyasmāddhētōḥ, jvaraṁ vidadhāti, tasmātkāraṇāllaṅanaṁ kurvīta| laṅghanamatrōpavāsaḥ| tathā cōktam| "laṅghanasyāviśēṣōktāvupavāsaṁ prakalpayēt|" iti| ata ēvāyamapi vakṣyati (ślō. 10)- "tasmādādōṣapacanājjvaritānupavāsayēt|" iti| kadā laṅghanaṁ kurvīta ? ityāha-prāgūpēṣu-pūrvalakṣaṇēṣūtpannamātrēṣvēva, jvarādau vā-utpannamātrē jvarē sati| kiṁ kurvan laṅghanaṁ kurvīta ? ityāha-balaṁ yatnēna pālayan,- prāṇāṁstātparyēṇa rakṣan, tadavirōdhēnētyarthaḥ| nanu, kuta ēvaṁ vidhīyatē ? ityāha-balādhiṣṭhānamityādi| yasmādārōgyaṁ-svāsthyaṁ, balādhiṣṭhānam| balamadhiṣṭhānaṁ-āśrayō, yasya tadēvam| tathā, kriyākrama ārōgyārthaḥ-svāsthyaprayōjanaḥ|gh

Adhikarana la~gghanaPalam (3) · Śloka 3

laṅghanaiḥ kṣapitē dōṣē dīptē'gnau lāghavē sati| svāsthyaṁ kṣuttr̥ḍ ruciḥ paktirbalamōjaśca jāyatē||3||

View original

लङ्घनैः क्षपिते दोषे दीप्तेऽग्नौ लाघवे सति| स्वास्थ्यं क्षुत्तृड् रुचिः पक्तिर्बलमोजश्च जायते||३||

🔊 Audio coming soon

sa0-laṅghanaiḥ-upavāsaiḥ, dōṣē-pūrvōktē, kṣapitē-kṣayaṁ nītē, tathā'gnau dīptē-samiddhē sati, tathā lāghavē'ṅgānāṁ sati, svāsthyādi jāyatē| svāsthyaṁ-yathāprakr̥titvam| ruciḥ-annābhilāṣaḥ| paktiḥ-pāka āmasya| balaṁ-utsāhaḥ| ōjaḥ-paraṁ dhātutējaḥ| kṣapidhāturanuktō~pi dhātugaṇē śiṣṭaprayōgatavaśādaṅgīkr̥taḥ| laṅghanairiti jātau bahuvacanam(?)| tēna kadācidēkēnaiva laṅghanēna kadācidanēkairdōṣakṣayō jāyata iti jñēyam|

Adhikarana jvaravisheShe vamanam (4-5) · Śloka 5

tatrōtkr̥ṣṭē samutkliṣṭē kaphaprāyē calē malē| sahr̥llāsaprasēkānnadvēṣakāsaviṣūcikē||4|| sadyōbhuktasya sañjātē jvarē sāmē viśēṣataḥ| vamanaṁ vamanārhasya śastaṁ|5|

View original

तत्रोत्कृष्टे समुत्क्लिष्टे कफप्राये चले मले| सहृल्लासप्रसेकान्नद्वेषकासविषूचिके||४|| सद्योभुक्तस्य सञ्जाते ज्वरे सामे विशेषतः| वमनं वमनार्हस्य शस्तं|५|

🔊 Audio coming soon

sa0-tatra-tasminmalē, utkr̥ṣṭē-svajanmaguṇakarmalakṣaṇatō'dhikē| tathā, kaphaprāyē-kaphabahulē vātākhyē pittākhyē vēti sāmarthyādgamyatē| samutkliṣṭē-svasthānāccalitē bahirēniryātē| tathā, calē-śithilē, utkliṣṭē'pi hi kadācit sthānāvaṣṭambhādacalaḥ syāt| ētadēva kaphōtkliṣṭādikaṁ darśayati-sahr̥llāsēsyādi| hr̥llāsādīnāṁ dvandvaḥ| saha tairvartatē yastasmin| hr̥llāsaḥ-udvamanamivānubhavaḥ| udvamanaṁ-hr̥dayasya| prasēkaḥ-pānīyasyēva niṣṭhīvanam| sadyōbhuktasyētyādi| īdr̥śō malē sati sadyaḥ kr̥tāhārasya jvarē sañjātē viśēṣēṇa sāmē jvarē vamanārhasya vamanaṁ śastam| vamanārhāḥ-vamanavirēcanavidhau prōktāḥ|

Adhikarana anyathAvamane doShaH (5-6) · Śloka 6

| kuryāttadanyathā||5|| śvāsātīsārasammōhahr̥dgōgaviṣamajvarān| |6|

View original

| कुर्यात्तदन्यथा||५|| श्वासातीसारसम्मोहहृद्गोगविषमज्वरान्| |६|

🔊 Audio coming soon

sa0-anyathā-uktavidhiviparyayēṇa, tat-vamanaṁ kr̥taṁ, śvāsādīn kuryāt| tathā,-anutkliṣṭaḥ kaphapradhānaḥ sthirō hr̥llāsādirahitō-viparītaḥ|

Adhikarana vamanayogAH (6-8) · Śloka 8

| pipppalībhiryutān gālān kaliṅgairmadhukēna vā||6|| uṣṇāmbhasā samadhunā pibētsalavaṇēna vā| paṭōlanimbakarkōṭavētrapatrōdakēna vā||7|| tarpaṇēna rasēnēkṣōrmadyaiḥ kalpōditāni va| vamanāni prayuñjīta balakālavibhāgavit||8||

View original

| पिप्प्पलीभिर्युतान् गालान् कलिङ्गैर्मधुकेन वा||६|| उष्णाम्भसा समधुना पिबेत्सलवणेन वा| पटोलनिम्बकर्कोटवेत्रपत्रोदकेन वा||७|| तर्पणेन रसेनेक्षोर्मद्यैः कल्पोदितानि व| वमनानि प्रयुञ्जीत बलकालविभागवित्||८||

🔊 Audio coming soon

sa0-gālō-madanaphalam, asya nirapāyatvācchrēṣṭhatvāccapipppalyādidravyēbhyō'nēna sahōpayōgibhyō bahūpayōgitayā pradhāvavibhaktyā prāgupanyāsaḥ| anyathā "kalpayētsadr̥śān bhāgān pramāṇaṁ yatra nōditam|" (hr̥. ka. a. 6/24) iti madanaphalēna pippalyādīnāṁ ca tulyaṁ pramāṇaṁ prāpnuyāt| pippalībhiryutān gālānathavā śakrayavairyutānathavā madhuyaṣṭikayā vā yutānathavōṣṇāmbunā mākṣikayutēna vā saha pibēt| athavā paṭōlādīnāṁ patrōdakēna vā saha pibēt| athavā tarpaṇādibhiḥ pibēt| athavā kalpōditāni-vamanakalpōktāni vamanāniyōgyāni prayuñjīta| balakālavibhāgaviditi asyāṁ dēhabalāvasthāyāṁ tathā vyādhibalāvasthāyāṁ cēdaṁ vamanaṁ dātuṁ yōgyamiti yō vibhāgaṁ vētti sa balakālavibhāgavit|

Adhikarana annavarjanam (9) · Śloka 9

kr̥tē'kr̥tē vā vamanē jvarī kuryādviśōṣaṇam| dōṣāṇāṁ samudīrṇānāṁ pācanāya śamāya ca||9||

View original

कृतेऽकृते वा वमने ज्वरी कुर्याद्विशोषणम्| दोषाणां समुदीर्णानां पाचनाय शमाय च||९||

🔊 Audio coming soon

sa0-vamanē yōgyō yō jvarī sa kr̥tē vamanē, aparastu vamanē'yōgyaḥ sō'kr̥tē vamanē, viśōṣaṇaṁ-upavāsalakṣaṇaṁ, kuryāt| ēvaṁ kr̥tavamanō'kr̥tavamanō vā jvarī sarvathā laṅghanaṁ kuryāt| kimartham ? ityāha-dōṣāṇāṁ-vātādīnāṁ, samudīrṇānāṁ-samantātsamutthānāṁ, pācanāya-paktyarthaṁ, śamāya-śāntyarthaṁ ca| niramāṇāṁ punaḥ samudīrṇānaṁ śāntyarthamēva|

Adhikarana annavarjane yuktiH (10) · Śloka 10

dōṣēṇa bhasmanēvāgnau channē'nnaṁ na vipacyatē| tasmādādōṣapacanājjvaritānupavāsayēt||10||

View original

दोषेण भस्मनेवाग्नौ छन्नेऽन्नं न विपच्यते| तस्मादादोषपचनाज्ज्वरितानुपवासयेत्||१०||

🔊 Audio coming soon

sa0-dōṣēṇa-āmākhyēna vātādinā vā sahaikalōlībhūtēna, agnau channē-cchāditē, annamāmāśayasthaṁ na vipacyatē bhasmanēva| yathā bāhyō'gnau sthagitē tōyataṇḍulādikaṁ sthālīsthaṁ na vipacyatē, tathaivāmāśayasthamannamāmēna channē'gau na vipacyatē| yataścaivaṁ tasmāddhētōrāmadōṣasya-pūrvōktasya, pacanaṁ-pākamavadhiṁ kr̥tvā, jvaritānnarānupavāsayēt|

Adhikarana udakavarjanam uShNAmbudoShAH shItAmbudoShAH (11-13) · Śloka 13

tr̥ṣṇagalpālpamuṣṇambu pibēdvātakaphajvarē| tatkaphaṁ vilayaṁ nītvā tr̥ṣṇāmāśu nivartayēt||11|| udīrya cāgniṁ strōtāṁsi mr̥dūkr̥tya viśōdhayēt| līnapittānilasvēdaśakr̥nmūtrānulōmanam||12|| nidrājāḍyāruciharaṁ prāṇānāmavalambanam| viparītamataḥ śītaṁ dōṣasaṅghātavarddhanam||13||

View original

तृष्णगल्पाल्पमुष्णम्बु पिबेद्वातकफज्वरे| तत्कफं विलयं नीत्वा तृष्णामाशु निवर्तयेत्||११|| उदीर्य चाग्निं स्त्रोतांसि मृदूकृत्य विशोधयेत्| लीनपित्तानिलस्वेदशकृन्मूत्रानुलोमनम्||१२|| निद्राजाड्यारुचिहरं प्राणानामवलम्बनम्| विपरीतमतः शीतं दोषसङ्ग़ातवर्द्धनम्||१३||

🔊 Audio coming soon

sa0-[ tr̥ṣṇak- ] tr̥ṣṇāvānnaraḥ, alpālpaṁ-stōkaṁ stōkaṁ, vātakaphajvarē uṣṇāmbu pibēt| tr̥ṣṇagiti " svapitr̥ṣōrnajiṅ" iti najiṅ| alpālpamiti "prakārē guṇavacanasya" iti dvitvam| tat-uṣṇāmbu pītaṁ, kaphaṁ-vātastyānaṁ, vilayaṁ nītvā-vilīnavigrahatāmāpādya, tr̥ṣṇāmāśu nivartayēt, tarpaṇa svabhāvatvāt| tathā, agnimudīrya-samiddhaṁ kr̥tvā, srōtāṁsi viśōdhayēt| kiṁ kr̥tvā ? mr̥dūkr̥tya,-tēṣāṁ srōtasāṁ mārdavamutpādya| tathā, līnāni-apravr̥ttasvarūpāṇi cha, tāni pittānilasvēdaśakr̥nmūtrāṇi ca, tēṣāmanulōmanaṁ-pravartanam| tathā, prāṇānāṁ-jīvitākhyānāṁ, avalambanam| taduṣṇaṁ jalamāśritya tathā prāṇāḥ pravartanta ityarthaḥ| anēna cōṣṇāmbukarmakathanavyājēna vātakaphajvarasvarūpamapi kiñcit prakāśayati| yathā,-vātaśōṣitēna kaphēna styānībhūtēnātra tr̥ṣṇā jāyatē, tathā'dhikamagnimāndyam, srōtasāmaśuddhatvam, tathā līnāni pittādīnyatra syuḥ, iti|

Adhikarana javaravisheShe uShNAmbuniShedhaH (14-15) · Śloka 15

uṣṇamēvaṁguṇatvē'pi yuñjyānnaikāntapittalē| udriktapittē davathudāhamōhātisāriṇi||14|| viṣamadyōtthitē grīṣmē kṣatakṣīṇē'srapittini| |15|

View original

उष्णमेवंगुणत्वेऽपि युञ्ज्यान्नैकान्तपित्तले| उद्रिक्तपित्ते दवथुदाहमोहातिसारिणि||१४|| विषमद्योत्थिते ग्रीष्मे क्षतक्षीणेऽस्रपित्तिनि| |१५|

🔊 Audio coming soon

sa0-ēvaṁguṇamapyuṣṇāmbu ēkāntapittalē-kēvalapittalē jvariṇi, vā, na yuñjyāditi| tathā, udriktaṁ-adhikaṁ, pittaṁ yasmiṁstasmiṁśca na yuñjyāt| tatha, taduṣṇāmbu davathvādimati narē na yuñjyāt| cakṣurādibhyō yastīvra ūṣmā pravartatē sa davathuḥ| sarvāṅgīṇastīvra ūṣmā-dāhaḥ| mōhō-bhramaḥ| tathā, viṣamadyābhyāmutthitē-jātē jvarē| tathā, grīṣmakālē| tathā, kṣataśca kṣīṇaśca kṣatakṣīṇaḥ, kṣataḥ-uraḥkṣataḥ, kṣīṇō-dhātvapacayavān, tasmiṁstathābhūtē narē na yuñjyāt| tathā,asrapittani-raktapittavati [ narē, na yuñjayāt ]|

Adhikarana niShiddhoShNodakAnAM ShaDa~ggAdishrutaM shItodakam (15-16) · Śloka 16

| ghanacandanaśuṇṭhyambuparpaṭōśīrasādhitam||15|| śītaṁ tēbhyō hitaṁ tōyaṁ pācanaṁ tr̥ḍjvarāpaham| |16|

View original

| घनचन्दनशुण्ठ्यम्बुपर्पटोशीरसाधितम्||१५|| शीतं तेभ्यो हितं तोयं पाचनं तृड्ज्वरापहम्| |१६|

🔊 Audio coming soon

sa0-tēbhyaḥ-udriktapittādibhyaḥ pipāsitēbhyō,ghanādisādhitaṁ śītaṁ tōyaṁ hitam| pānīyasādhanē ca tantrāntarē vidhiruktō yathā-"karṣaṁ gr̥hītvā dravyasya tōyasya prasthamāvapēt| ardhāvaśēṣaṁ tadbhāhyaṁ tōyapānē tvayaṁ vidhiḥ||" iti|

Adhikarana jvare pittavirUddhaniShedhaH (16-17) · Śloka 17

| ūṣmā pittādr̥tē nāsti jvarō nāstyūṣmaṇā vinā||16|| tasmātpittaviruddhāni tyajēt pittādhikē'dhikam| |17|

View original

| ऊष्मा पित्तादृते नास्ति ज्वरो नास्त्यूष्मणा विना||१६|| तस्मात्पित्तविरुद्धानि त्यजेत् पित्ताधिकेऽधिकम्| |१७|

🔊 Audio coming soon

sa0-pittaṁ vinā ūṣmā na vidyatē, jvaraścōṣmaṇā vinā nāsti, santāpalakṣaṇatvāt jvarasya| yataścaivaṁ tasmādyāni pittasya viruddhānyāhāravihārādīni tāni sarvasmin jvarē tyajēt| pittādhikē punaradhikaṁ kr̥tvā-atiśayēna, tyajēt| pittādhika ityatrādhikagrahaṇēnēdaṁ pratipādayati,-sarvō jvarastridōṣajō bhūyasā tu vyapadēśa iti|

Adhikarana jvare snAnAdiniShedhaH (17) · Śloka 17

| snānābhyaṅgapradēhāṁśca pariśēṣaṁ ca laṅghanam||17||

View original

| स्नानाभ्यङ्गप्रदेहांश्च परिशेषं च लङ्घनम्||१७||

🔊 Audio coming soon

sa0-na kēvalaṁ jvarē pittaviruddhāni tyajēt| yāvat snānādīṁśca tyajēt| snānādīnāṁ pittaharatvāśaṅkayā sēvyatvē prāptē'cintyaprabhāvatvāt jvarē viruddhānīti tatsēvanaṁ niṣēdhati| pradēhaḥ candanādyanulēpaḥ| pariśēṣaṁ ca laṅghanaṁ tyajēt, yallaṅghanamupayuktamupavāsalakṣaṇaṁ tatō yadanyattat pariśēṣam,-śudhdyādyēkādaśaprakāraṁ ca, tattyajēt| upavāsalakṣaṇaṁ tu laṅghanaṁ navajvarē kartavyamēva|

Adhikarana niShedhe yuktiH (18-19) · Śloka 19

ajīrṇa iva śūlaghnaṁ sāmē tīvraruji jvarē| na pibēdauṣadhaṁ taddhi bhūya ēvāmamāvahēt||18|| āmābhibhūtakōṣṭhasya kṣīraṁ viṣamahēriva| |19|

View original

अजीर्ण इव शूलघ्नं सामे तीव्ररुजि ज्वरे| न पिबेदौषधं तद्धि भूय एवाममावहेत्||१८|| आमाभिभूतकोष्ठस्य क्षीरं विषमहेरिव| |१९|

🔊 Audio coming soon

sa0-yathā'jīrṇē sāmē tīvrarujyapi śūlaghnamauṣadhaṁ na pibēt, pratyavāyabhayāt| tathaiva sāmē jvarē dāruṇapīḍāvati tadānīmāmapaktyartha mustāparpaṭakādyauṣadhaṁ kvāthādikalpanākalpitaṁ na pibēt| hi-yasmāt, tat-auṣadhaṁ pītaṁ, asyāmavasthāyāmāmābhibhūta kōṣṭhasya prayuktaṁ bhūya ēvāmamāvahēt| atra ca sāma ityuktē bahvāma iti gamyatē| alpē hyajīrṇē bhēṣajamanujñātamēva| tathā cōvāca tantrakāraḥ (hr̥.sū.a.8/19)-"jīrṇāśanē tu bhaiṣajyaṁ yuñjyātstabdhagurudarē| dōṣaśēṣasya pākārthamagnēḥ sandhukṣaṇāya ca||" iti| tasmātsāmō bahvāma iti bōdhyam| athātra dr̥ṣṭāntamāhakṣīraṁ viṣamahēriva| yathā kṣīraṁ viṣaghnamapyabhihitamahīnāṁ tadēva viṣaṁ kuryāt|

Adhikarana jvaravisheShe svedaH svedaguNAH (19-20) · Śloka 20

| sōdardapīnasaśvāsē jaṅghāparvāsthiśūlini||19|| vātaślēṣmātmakē svēdaḥ praśastaḥ, sa pravartayēt| svēdamūtraśakr̥dvātān kuryādagnēśca pāṭavam||20||

View original

| सोदर्दपीनसश्वासे जङ्घापर्वास्थिशूलिनि||१९|| वातश्लेष्मात्मके स्वेदः प्रशस्तः, स प्रवर्तयेत्| स्वेदमूत्रशकृद्वातान् कुर्यादग्नेश्च पाटवम्||२०||

🔊 Audio coming soon

sa0-udardādayaḥ prāguktāḥ| udardaśca pīnasaśca śvāsaśca taiḥ saha vartatē yō jvarastasmin| tathā, jaṅghē, ca parvāṇi cāsthīni cha, tatra śūlaṁ, tadvidyatē yasya tasmiṁśca| tathā, vātaślēṣmātmakē vātakaphōdbhavē svēdaḥ praśastō-hitaḥ| sa ācaritaḥ svēdādīn pravartayēt| agnēśca pāṭavaṁ-dīptataratvaṁ, vidadhyāt|

Adhikarana snehoktAcAravidhipAlanam (21) · Śloka 21

snēhōktamācāravidhiṁ sarvaśaścānupalayēt| |21|

View original

स्नेहोक्तमाचारविधिं सर्वशश्चानुपलयेत्| |२१|

🔊 Audio coming soon

sa0-tathā, snēhōktaṁ-snēhavidhyadhyāyē kathitaṁ,cācāravidhiṁ ca sarvaśō'nupālayēt, kuryādityarthaḥ|

Adhikarana la~gghanAdInAM prayogakAlaH (21-22) · Śloka 22

| laṅghanaṁ svēdanaṁ kālō yavāgvastiktakō rasaḥ||21|| malānāṁ pācanāni syuryathāvasthaṁ kramēṇa vā| |22|

View original

| लङ्घनं स्वेदनं कालो यवाग्वस्तिक्तको रसः||२१|| मलानां पाचनानि स्युर्यथावस्थं क्रमेण वा| |२२|

🔊 Audio coming soon

sa-malānāṁ-sāmānāṁ vātādīnāṁ pr̥thaksthitānāṁ saṁsargasthitānāṁ sannipātasthitānāṁ ca, samarthyāllaṅghanādayastiktarasāvasānāḥ pācanāni syuḥ| yathāvasthaṁ-avasthānatikramēṇa| kasyāñcijjvarāvasthāyāṁ laṅghanaṁ-upavāsalakṣaṇaṁ, malānāṁ pācanaṁ syāt| kasyāñcit svēdanaṁ syāt| [kasyāñcit ] kālaḥ ṣaḍahākhyaḥ| kasyāñcidyavāgvaḥ-pēyāḥ| kasyāñcittiktakō rasaḥ-tiktarasāgjrātadravyōpayōgaḥ| ēvamavasthāvaśāt laṅghanādayastiktarasāntā malānāmēkaikaśaḥ pācanāni syuḥ| athavā kramēṇaiva pācanāni syuḥ, yathā-laṅghanaṁ svēdanaṁ ca kr̥tvā ṣaḍahādūrdhvaṁ yavāgvastiktakō rasaḥ pācanānyavipakvānāṁ malānāṁ taruṇē jvarē syuḥ| tatra "āmāśayasthaḥ" (ślō.1) ityādinā granthēna nirdiṣṭā laṅghanayōgyāvasthā, "sōdardapīnasa" (ślō. 19) ityādinā ca svēdanayōgyāvasthā, "ityayaṁ ṣaḍahō nēyaḥ" (ślō. 38) ityādinā ca nirdiṣṭā kālayōgyāvasthā, "yuktaṁ laṅghitaliṅgaistutaṁ" (ślō. 24) ityādinā pēyāyōgyāvasthā, "udriktapittē" (ślō. 14) ityādinā ca tiktarasōpayōgayōgyāvasthā, iti yathāvasthaṁ draṣṭavyam| kramastu yathā,-vātaślēṣmakē sāmē jvarē prathamaṁ laṅghanaṁ kurvannēva svēdanaṁ dvitrādidinalakṣaṇaṁ ca kālaṁ laṅghitalakṣaṇayuktasya yavāgvādipēyādyannabhuktasyānantaraṁ mustāparpaṭakāditiktarasōpayōgaḥ, iti kramārthaḥ| asyaviśiṣṭaviṣayē'pavādamāha-

Adhikarana jvaraviSheSe la~gghananiShedhaH (22-23) · Śloka 23

| śuddhavātakṣayāgantujīrṇajvariṣu laṅghanam||22|| nēṣyatē| |23|

View original

| शुद्धवातक्षयागन्तुजीर्णज्वरिषु लङ्ग़नम्||२२|| नेष्यते| |२३|

🔊 Audio coming soon

sa0-śuddhēna vātēna-āmadōṣādyaduṣṭēna, yō jvaraḥ sa śuddhavātajvaraḥ| kṣayēṇa-dhātvapacayādilakṣaṇēna, yō jvaraḥ sa kṣayajvaraḥ| yaśca bhūtaviṣavāyvagnisamprahārādisamudbhavaḥ sa āgantujvaraḥ| tathā, ataruṇō jvaraḥ sa jīrṇajvaraḥ| tē vidyantē yēṣāṁ ta ēvaṁbhūtāḥ| tēṣu laṅghanaṁ nēṣyatē| tēṣu tarhi kiṁ kāryam ? ityāha-

Adhikarana tatra bRuMhaNarUpaM shamanam (23) · Śloka 23

tēṣu hi hitaṁ śamanaṁ yanna karśanam| |23|

View original

तेषु हि हितं शमनं यन्न कर्शनम्| |२३|

🔊 Audio coming soon

sa0-hi-yasmāt, tēṣu-śuddhavātādijvarēṣu, śamanaṁ hitam| śamanasya santarpaṇāpatarpaṇarūpēṇa dvaividhyāt kiṁ tacchamanaṁ tēbhyō hitam ? ityāha-yanna karśanam, br̥ṁhaṇamityarthaḥ| yadyēvaṁ tatspaṣṭamēva br̥ṁhaṇamityētadēva kasmānna kr̥tam ? kiṁ śamanaṁ yanna karśanamiti padadvayōpādānēna ? brūmaḥ| arthāntaradyōtanārthamētaduktam| tathā cāyamarthō viśiṣṭa ubhayayōrupādānēna prakāśyatē| yathā-na sarvasarvikayā yadbr̥ṁhaṇaṁ śamanaṁ tattēbhyō hitam| kintarhi ? kiñcidbr̥haṇaṁ śamanaṁ tattēbhyō hitamiti|

Adhikarana ala~gghitalakShaNam (23-24) · Śloka 24

| tatra sāmajvarākr̥tyā jānīyādaviśōṣitam||23|| dvividhōpakramajñānamavēkṣēta ca laṅghanē| |24|

View original

| तत्र सामज्वराकृत्या जानीयादविशोषितम्||२३|| द्विविधोपक्रमज्ञानमवेक्षेत च लङ्घने| |२४|

🔊 Audio coming soon

sa0-[ tatra- ] tēṣu jvarēṣu, madhyē, sāmajvarasyākr̥tyā lakṣaṇēna "jvarōpadravatīkṣṇatvaṁ" (hr̥. ni. a. 2/54) ityādinā, aviśōṣitaṁ-alaṅghitaṁ, vidyāt| laṅghanē-laṅghanalakṣaṇāpēkṣayā, dvividhōpakramajñānaṁ-dvividhōpakramaṇīyādhyāyōktalakṣaṇaṁ, cavēkṣēta| tallakṣaṇaṁ-ca-"vimalandriyatā sargō malānāṁ" (hr̥.sū.a.14/17) ityādi| "atikārśya" (hr̥,sū.a. 14/29) ityādibhirati laṅghitaṁ ca|

Adhikarana peyopacAraH peyopacAraPalam (24-26) · Śloka 26

| yuktaṁ laṅghitaliṅgaistu taṁ pēyābhirupācarēt||24|| yathāsvauṣadhasiddhābhirmaṇḍapūrvābhirāditaḥ| ṣaḍahaṁ vā mr̥dutvaṁ vā jvarō yāvadavāpnuyāt||25|| tasyāgnirdīpyatē tābhiḥ samidbhiriva pāvakaḥ| |26|

View original

| युक्तं लङ्घितलिङ्गैस्तु तं पेयाभिरुपाचरेत्||२४|| यथास्वौषधसिद्धाभिर्मण्डपूर्वाभिरादितः| षडहं वा मृदुत्वं वा ज्वरो यावदवाप्नुयात्||२५|| तस्याग्निर्दीप्यते ताभिः समिद्भिरिव पावकः| |२६|

🔊 Audio coming soon

sa0-laṅghitaliṅgaiḥ-viśōṣitalakṣaṇaiḥ, yuktaṁ jvaritaṁ naraṁ jñātvā taṁ pēyābhirupācarēt| kimbhūtābhiḥ ? yathāsvauṣadhasiddhābhiḥ| yadyatsvaṁ yathāsvamiti vīpsāyāmavyayībhāvaḥ| yathāsvaṁ ca tadauṣadhaṁ ca yathāsvauṣadham| vātādēḥ pr̥thagrūpasya saṁsr̥ṣṭasya sannipatitasya yadyasya yōgyamauṣadhaṁ tēna siddhābhiḥ-vakṣyamāṇaiḥ pēyādidravyairyathāyathaṁ yōgyaiḥ kr̥tābhirityarthaḥ| kimbhūtābhiḥ ? maṇḍaḥ pūrvaḥ-pradhānaḥ, acchatayā yābhyastābhiriti samāsaḥ| ēvaṁ maṇḍāt kiñciddhanāḥ pēyāḥ kāryā ityarthō'vatiṣṭhatē| na tu maṇḍaḥ pūrvaḥ-prathamō'bhyavahārō, yāsāṁ tā maṇḍapūrvā iti vyākhyēyam| ēvaṁ hi vyākhyāyamānē sarvāsāṁ pēyānāṁ maṇḍapūrvāṇāṁ jvarē'bhyavahāraḥ prāpnōti| tataśca (ślō.27)-"sr̥ṣṭaviḍbahupittō vā saśuṇṭhīmākṣikāṁ himāṁ pēyāṁ pibēt|" tāmapi maṇḍapūrvā pibēt, na kēvalāmiti| ētaśca kriyamāṇaṁ viruddhaṁ syāt| tathā kvathitāmalakē'tyarthaṁ pittaśamanē kva maṇḍaḥ ? tathā kva bahupittō jvarī vā maṇḍaḥ "śr̥taḥ pippalīśuṇṭhībhyāṁ yuktō lājāmbudāḍimaiḥ|" (ca.sū.a. 27/256) ityēvaṁsvarūpaḥ ? pēyāyāśca jvaraghnatvamuktam| tathā kṣudhitē samyaglaṅghitaṁ jñātvā maṇḍāt kiñciddhanābhiḥ pēyābhirasāvupācaraṇīyaḥ| tasya-jvariṇaḥ, tābhiḥ-pēyābhiḥ, agnirdīpyatē-samidhyatē, samidbhiḥ-"ēdhaiḥ, yathā bāhyaḥ pāvakaḥ| muninā cōktam (ca.ci.a.3/149)-"tāśca bhēṣajasaṁyōgāllaghutvāccāgnidīpanāḥ| cōktam (ca.ci.a.3/149)-"tāśca bhēṣajasaṁyōgāllaghutvāccāgnidīpanāḥ| vātamūtrapurīṣāṇāṁ dōṣāṇāṁ cānulōmanāḥ| svēdanāya dravōṣṇatvāddravatvāttr̥ṭpraśāntayē| āhārabhāvāt prāṇāya saratvāllāghavāya ca|| jvaradhyō jvarasātmyatvāttasmātpēyābhirāditaḥ| jvarānupācarēddhīmān" iti| kharanādēnāpyuktam-"pibēdccāṁ sasikthāṁ vā svāṁ svāṁ pēyā navajvarē|" iti| kiyantaṁ kālaṁ jvariṇaṁ pēyābhiruparēt ? ityāha-ṣaḍahamityādi| pēyābhirjvariṇaṁ ṣaḍahaṁ yāvadupācarēt| ṣaṇṇāmahnāṁ samāhāraḥ, "taddhitārthōttarapada" ityādinā samāsaḥ, "rājāhaḥsakhibhyaṣṭac" iti ṭac, na saṅkhyādēḥ samāhārē" ityahnādēśō yadi śāntō jvarastadā dōṣadūṣyādyapēkṣayā bhaktayūṣādibhirupācarēditi vāśābdēna gamayati| mr̥dutvaṁ vēti| athavā ṣaḍahē'tī tē'pi yāvajjvarō mārdavaṁ gacchati tāvatpēyābhirupācarēt| nanu, tarhi kiṁ ṣaḍahaṁ vētyanēna ? atra kēcidēvamāhuḥ| ṣaḍahādarvākprāyēṇa mr̥dutāyāmapi jātāyāṁ ṣaḍahaṁ yāvat jvariṇaṁ pēyābhirupācarēditi dyōtanārthaṁ ṣaḍahaṁ vēti kr̥tam| aparē tu kāla ēva bāhulyēna jvaramārdavasyēti jñāpanārthamidaṁ kr̥tamiti manyantē| jvaramārdavē tu jātē pācanādiyōgaḥ kāryaḥ| tathā ca vakṣyati (ślō.39)- "tataḥ pakvēṣu dōṣēṣu laṅghanādyaiḥ praśasyatē| kaṣāyaḥ" iti| atha tā ēva pēyā vaktumupakramatē

Adhikarana lAjapeyA prathamaM yojyA amlArthinaH peyA (26-27) · Śloka 27

| prāglājapēyāṁ sujarāṁ saśuṇṭhīdhānyapippalīm||26|| sasaindhavāṁ, tathā'mlārthī tāṁ pibētsahadāḍimām| |27|

View original

| प्राग्लाजपेयां सुजरां सशुण्ठीधान्यपिप्पलीम्||२६|| ससैन्धवां, तथाऽम्लार्थी तां पिबेत्सहदाडिमाम्| |२७|

🔊 Audio coming soon

sa0-prāk-pūrvaṁ sarvābhyaḥ pēyābhyō, lājapēyāṁ pibēt, na tu yavādiprakr̥tijāṁ pēyām| kīdr̥śīm ? sujarām, alpajatvādyācchīghraṁ jarāṁ yāti tām| tathā, saśuṇṭhīdhānyapippalīṁśuṇṭhyādibhiḥ śr̥tāmiti bōdhyam| ata ēva sasaindhavāmiti pr̥thag nirdiṣṭam| anyathā saśuṇṭhīdhānyapippalīsaindhavāmiti nirdēśaṁ kuryāt| munirapyāha (ca. ci. a. 3/177)- "lājapēyāṁ ca sujarāṁ pippalīnāgaraiḥ śr̥tām" ityādi| sasaindhavāmityatra saśabdasyēṣatparyāyatvāt alpasaindhavāmitibōdhyam| tathā, amlārthī-yō jvaryamla prārthayatē saḥ, tāṁ-pūrvōktāṁ pēyāṁ, sahadāḍimāṁ pibēt| pūrvasyāḥ pēyāyāḥ sadāḍimatvamēvāsyā viśēṣaḥ| "vōpasarjanasya" iti sahaśabdasya sabhāvaḥ|

Adhikarana shithilamalapittottarayo peyA (27) · Śloka 27

| sr̥ṣṭaviḍ bahupittō vā saśuṇṭhīmākṣikāṁ himām||27||

View original

| सृष्टविड् बहुपित्तो वा सशुण्ठीमाक्षिकां हिमाम्||२७||

🔊 Audio coming soon

sa0-pibēdityanuvartatē| sr̥ṣṭaviṭ-bhinnavarcā jvarī, bahupittō vā saśuṇṭhīmākṣikāṁ himāṁ pēyāṁ pibēt, nōṣṇāṁ nānyathā yō jvarī| dhānyapippalyāvatrāpāsyē, śuṇṭhīgrahaṇāt| atra ca śuṇṭhyā dravyēbhyō'saṁyōgānmadhurapākatvādagnimāndyōtsāraṇōpakṣīṇaśaktitvād yuktaḥ pittē prayōgaḥ| ēvamanyatrāpi śuṇṭhyāḥ prayōgē cintyam| saindhavaṁ tu tāvanmātraṁ sarvatrāviruddhamēva|

Adhikarana bastyAdishUlinaH (28) · Śloka 28

bastipārśvaśiraḥśūlī vyāghrīgōkṣurasādhitām| |28|

View original

बस्तिपार्श्वशिरःशूली व्याघ्रीगोक्षुरसाधिताम्| |२८|

🔊 Audio coming soon

sa0-bastyādiśūlī vyāghrīgōkṣurasādhitāṁ pēyāṁ pibēt|

Adhikarana jvarAtisAriNaH peyA (28-29) · Śloka 29

| pr̥śniparṇībalābilvanāgarōtpaladhānyakaiḥ||28|| siddhāṁ jvarātisāryamlāṁ pēyāṁ dīpanapācanīm| |29|

View original

| पृश्निपर्णीबलाबिल्वनागरोत्पलधान्यकैः||२८|| सिद्धां ज्वरातिसार्यम्लां पेयां दीपनपाचनीम्| |२९|

🔊 Audio coming soon

saṁ-pr̥śniparṇyādisādhitāṁ pēyāṁ dīpanapācanīṁ jvarāti sāravān amlāṁ pibēt| dīpanī cāsau pācanī cēti puṁvatkarmadhārayēti puṁvadbhāvaḥ| atrāmlagrahaṇaṁ na kartavyam| yataḥ sarvatrapēyāprasaṅgē'mlārthī yō jvarī sa sadāḍimāṁ pēyāṁ pibēdityuktam| tasmātkimanēna ? brūmaḥ| amlābhilāṣī bhavatu vā mā bhavatu| tathā'pyamlāmēva jvarātisārī pibēdityasyārthasya dyōtanārthamamlāmityuktam|

Adhikarana hidhmAdiyuktasya peyA (29) · Śloka 29

| hrasvēna pañcamūlēna hikkārukśvāsakāsavān||29||

View original

| ह्रस्वेन पञ्चमूलेन हिक्कारुक्श्वासकासवान्||२९||

🔊 Audio coming soon

sa0-pibētsiddhāmityatrānuvartatē| hrasvēna-br̥hatyādinā, pañcamūlēna siddhāṁ pēyāṁ hidhmādivān pibēt|

Adhikarana kaPArtasya peyA (30-31) · Śloka 31

pañcamūlēna mahatā kaphārtō yavasādhitam| vibaddhavarchāḥ sayavāṁ pippalyāmalakaiḥ kr̥tām||30|| yavāgūṁ sarpiṣā bhr̥ṣṭāṁ maladōṣānulōmanīm| |31|

View original

पञ्चमूलेन महता कफार्तो यवसाधितम्| विबद्धवर्छाः सयवां पिप्पल्यामलकैः कृताम्||३०|| यवागूं सर्पिषा भृष्टां मलदोषानुलोमनीम्| |३१|

🔊 Audio coming soon

sa-kaphārtō narō bilvādinā-mahatā, pañcamūlēna saha yavasādhitāṁ pibēt| taṇḍulā ēvātra prakr̥titvēna yōjyāḥ| yavāstukvātha ēva| vibaddhaṁ-viṣṭabdhaṁ, varcaḥ-purīṣaṁ, yasya-narasya, sa naraḥ sayavāṁ-yavapradhānāṁ pibēt| kimbhūtām ? pippalyāmalakaiḥ kr̥tām| tathā, sarpiṣā bhr̥ṣṭāṁ-samyagājyēna saṁskr̥tām| tathā, malaḥ-purīṣādiḥ, dōṣō-vātādiḥ, tēṣāmanulōmanīṁ-svamārgapravartinīm|

Adhikarana vibaddhashUlayuktasya peyA (31-32) · Śloka 32

| cavikāpippalīmūladrākṣāmalakanāgaraiḥ||31|| kōṣṭhē vibaddhē saruji| |32|

View original

| चविकापिप्पलीमूलद्राक्षामलकनागरैः||३१|| कोष्ठे विबद्धे सरुजि| |३२|

🔊 Audio coming soon

sa0-kōṣṭhē vibaddhē-vibaddhadōṣādhiṣṭhānē, tathā saruji cavikādibhiḥ sādhitāṁ pēyāṁ pibēt|

Adhikarana parikartinaH peyA (32) · Śloka 32

pibēttu parikartini| kōlavr̥kṣāmlakalaśīdhāvanīśrīphalaiḥ kr̥tām||32||

View original

पिबेत्तु परिकर्तिनि| कोलवृक्षाम्लकलशीधावनीश्रीफलैः कृताम्||३२||

🔊 Audio coming soon

sa0-tuḥ punararthē| parikartanaṁ-parikartikā chēdanamivānubhavaḥ, sa yasyāsti sa parikartī kōṣṭhaḥ, tasminparikartini tu kōṣṭhē, kōlādibhiḥ sādhitāṁ pēyāṁ pibēt| śrīphalaṁ-bilvaphalam|

Adhikarana asvedanidrAtRuShNArtasya peyA (33-34) · Śloka 34

asvēdanidrastr̥ṣṇārtaḥ sitāmalakanāgaraiḥ| sitābadaramr̥dvīkāsārivāmustacandanaiḥ||33|| tr̥ṣṇāchchardiparīdāhajvaraghnīṁ kṣaudrasaṁyutām| |34|

View original

अस्वेदनिद्रस्तृष्णार्तः सितामलकनागरैः| सिताबदरमृद्वीकासारिवामुस्तचन्दनैः||३३|| तृष्णाछ्छर्दिपरीदाहज्वरघ्नीं क्षौद्रसंयुताम्| |३४|

🔊 Audio coming soon

sa0-asvēdanidrō narastr̥ṣṇārtaśca sitādibhiḥ sādhitāṁ pēyāṁ pibēt|

Adhikarana peyauShadhairevarasayUShAdikAnapi kuryAt (34) · Śloka 34

| kuryātpēyauṣadhairēva rasayūṣādikānapi||34||

View original

| कुर्यात्पेयौषधैरेव रसयूषादिकानपि||३४||

🔊 Audio coming soon

saṁ-pēyōddiṣṭairēvauṣadhairmāṁsarasādayō'pi yathōpayōgaṁ kartavyāḥ| [ tathā ca saṅgrahē'dhyagīṣṭa-(ci. a. 1)-"kuryāt pēyauṣadharēva rasayūṣādikānapi|" ] rasō'tra māṁsarasaḥ| yūṣāḥ-mudgādisambandhinaḥ kvāthāḥ| ādigrahaṇāt pāniyamastutakravyañjanādayō gr̥hyantē| pēyādiṣu ca dravyaparimāṇādikaṁ pūrvōktaṁ sūpaśāstrādibhyō vā'vagantavyam| tathā ca tantrāntarē-"pēyāyūṣarasādyēṣu rasālāpānakādiṣu| dravyamātrāṁ prayuñjīta lōkasiddhāṁ yathārhataḥ||" iti|| yasya puṁsō yatparimāṇairdravyairmātrā yōgyā tasya tatparimāṇairdravyairēva pēyādayaḥ kāryā ityarthaḥ| anyē tvēvaṁ manyantē,-pēyāyūṣarasādyēṣu dravyaparimāṇamalpamēva kalpayitavyam| pānārthē ca yaddravyaiḥ sadhitaṁ tōyamuktaṁ tadalpaparimāṇadravyairēva sadhanīyam| alpaparimāṇēnaiva dravyēṇa tattōyaṁ samyak pācyatē| tathā ca khāraṇādirapāṭhīt-"bahudravyō ghanaḥ kvāthaḥ svacchhamalpauṣadhaṁ jalam|" iti| śrapaṇakriyāsāmānyē'pyasyōbhayasya pr̥thaksaṁjñāvinirdēśō dravyaparimāṇabhēdādayaṁ kvātha idaṁ jalamiti| jvariṇāṁ ca prathamaṁ yathā'ca pēyā dēyāstathā yūṣarasā apyacchā ēva dēyāḥ, agnimāndyabhayāt| kvāthō'pyata ēva bahuparimāṇadravyasādhyatvāddhanatayā tiktarasadravyakr̥tō'pi prathamaṁ jvarē niṣiddhaḥ| kiṁ sarvatra jvarē sarvāḥ sarvadā sarvasmindēśē pēyā dēyā na ? ityāśaṅkyāha-

Adhikarana jvaravisheShe peyAniShedhaH (35-36) · Śloka 36

madyōdbhavē madyanityē pittasthānagatē kaphē| grīṣmē tayōrvā'dhikayōstr̥ṭchardirdāhapīḍitē||35|| ūrdhvaṁ pravr̥ttē raktē ca pēyāṁ nēcchanti| |36|

View original

मद्योद्भवे मद्यनित्ये पित्तस्थानगते कफे| ग्रीष्मे तयोर्वाऽधिकयोस्तृट्छर्दिर्दाहपीडिते||३५|| ऊर्ध्वं प्रवृत्ते रक्ते च पेयां नेच्छन्ति| |३६|

🔊 Audio coming soon

sa0-madyōdbhava ityādiṣvarthēṣu pēyāṁ nēcchanti, munaya iti śēṣaḥ| madyēnōdbhavō yasya tasmin madyōdbhavē jvarē, tathā madyanityē puruṣē, tathā kaphē pittasthānagatē sati, tathā grīṣmakālē, tathā tayōrvā'dhikayōḥ, tayōriti pittakaphau parāmr̥śyētē, pittakaphayōścādhikayōḥ, pittasthānagatē kapha ityastayōrēva prakr̥tatvāt, tathā tr̥ṭchardirdāhaiḥ samuditaiḥ pīḍitē puruṣē yō jvarastasmiṁśca, pratyēkaṁ tu tr̥ḍārtē'nujñātaiva, āsvēdanidrastr̥ṣṇātrta ityuktēḥ, dāhārtē'pi sr̥ṣṭaviḍbahupittō vētyāha, tathā yasyōrdhvaṁ pravr̥ttē raktē jvarastasmiṁśca pēyāṁ nēcchhanti| tēṣu tarhi kiṁ kāryam ? ityāha-

Adhikarana niShiddhapeyasya tarpaNam (36-37) · Śloka 37

tēṣu tu| jvarāpahaiḥ phalarasairadbhirvā lājatarpaṇān||36|| pibētsaśarkarākṣaudrān| |37|

View original

तेषु तु| ज्वरापहैः फलरसैरद्भिर्वा लाजतर्पणान्||३६|| पिबेत्सशर्कराक्षौद्रान्| |३७|

🔊 Audio coming soon

sa0-tēṣu punarviṣayabhūtēṣu lājatarpaṇān-lājasaktūn, pibēt,-pēyāvasarē na tu yavasaktūn pibēt| jvarāpahaiḥ phalarasaiḥdrākṣādīnāṁ jvaraghnānāṁ phalānāṁ rasaiḥ-svarasaiḥ, athavā tadrasaiḥkvāthaiḥ| athavā, adbhiḥ-jalaiḥ, kvathitaśītalairityarthādgamyatē| kimbhūtān lājatarpaṇān ? saśarkarākṣaudrān|

Adhikarana tato yUShaudananarasaudanau (37-38) · Śloka 38

tatō jīrṇē tu tarpaṇē| yavāgvāṁ vaudanaṁ kṣudvānaśnīyādbhr̥ṣṭataṇḍulam||37|| dakalāvaṇikairyūṣai rasairvā mudgalāvajaiḥ| |38|

View original

ततो जीर्णे तु तर्पणे| यवाग्वां वौदनं क्षुद्वानश्नीयाद्भृष्टतण्डुलम्||३७|| दकलावणिकैर्यूषै रसैर्वा मुद्गलावजैः| |३८|

🔊 Audio coming soon

sa0-tataḥ-tarpaṇapānādanantaraṁ, jīrṇē tarpaṇē, yavāgvāṁ vēti yavāgūpānārhē narē yavāgvāṁ jīrṇāyāṁ, kṣudvān puruṣō-jātabubhukṣaḥ san, dvitīyē'nnakāla ōdanamaśnīyāt-bhuñjīta| kimbhūtam ? bhr̥ṣṭāstaṇḍulā yasmin| kiṁ kēvalamōdanaṁ bhuñjīta ? nētyāha-dakētyādi| dakalāvaṇikaiḥ-kulatthādīnāṁ sambandhibhiryūṣaḥ-kvāthaiḥ, ōdanamadyāt| athavā, avasthāvaśāt mudgalāvajairōdanamadyāt| mudgalāvajarasairiti vaktavyē rasairiti pr̥thaṅnirdēśō lāvajarasānāṁ prādhānyajñāpanārtham| tathā lāvajarasāḥ saṁskāryāḥ saṁskārakāśca mudgāḥ, ata ēva bahumātrāṇāṁ lāvānāmalpānāṁ ca mudgānāmatrōpayōgaḥ kārya ityavatiṣṭhatē| "nātimāṁ sāstanurasā dakalāvaṇikāḥ smr̥tāḥ|" iti kēcidāhuḥ| anyētvācakṣatē,-"alpamāṁsapaṭusnēhā dakalāvaṇikāḥ smr̥tāḥ|" iti|

Adhikarana maNDAdyupacArasyopasaMhAraH (38) · Śloka 38

| ityayaṁ ṣaḍahō nēyō balaṁ dōṣaṁ ca rakṣatā||38||

View original

| इत्ययं षडहो नेयो बलं दोषं च रक्षता||३८||

🔊 Audio coming soon

sa0-iti-pūrvōktēna prakārēṇa, prathamō jvarasya ṣaḍahō nēyaḥ ativāhyaḥ, nānyō jvarasya sambandhī, ityayamiti nirdēśāllabhyatē- kiṁ kurvatā bhiṣajā ṣaḍahō nēyaḥ ? balaṁ rakṣatā, tathā dōṣaṁ tatkālē sāmaṁ vātādyanyatamaṁ pr̥thak saṁsr̥ṣṭaṁ sannipatitaṁ vā tajjvarakāraṇaṁ rakṣatā,-tatra tadrakṣāṁ kurvatā, yathā'sau dōṣaḥ kr̥cchrasādhyatāmasādhyatāṁ vā na yāti| atra ca yadi kila balarakṣārthaṁ santarpaṇaṁ kriyatē tadā santarpaṇasyāmavr̥ddhihētutvāt sāmō dōṣō vardhēta, athāmadōṣakṣapaṇārthamapatarpaṇaṁ kurvīta tadā balahāniḥ syāt, tasmānmadhyamayā vr̥ttyā'vahitēna vaidyēnōbhayaṁ rakṣatōpakramaḥ kāryaḥ, nātrāvahēlā kāryētyarthaḥ|

Adhikarana tataH kaShAyaH (39) · Śloka 39

tataḥ pakvēṣu dōṣēṣu laṅghanādyaiḥ praśasyatē| kaṣāyō dōṣaśēṣasya pācanaḥ śamanō'thavā||39||

View original

ततः पक्वेषु दोषेषु लङ्घनाद्यैः प्रशस्यते| कषायो दोषशेषस्य पाचनः शमनोऽथवा||३९||

🔊 Audio coming soon

sa0-laṅghanādyaiḥ-tiktasāvasānaistatkālōcitairjvarakārisāmamalapaktr̥̄hētubhiḥ, pakvēṣu dōṣēṣu tataḥ-ṣaḍahādūrdhvaṁ, kaṣāyaḥ praśasyatē| mustāparpaṭakādiḥ pācanaḥ, prādhānyēna pācanasaṁjñayā vihitatvāt| tathā vakṣyamāṇaḥ kaliṅgakādirarghaślōkasamāpanaḥ (ślō. 48) pañcaprakāraḥ śamanaḥ praśasyatē, prādhānyēna śamanasaṁjñayā vihitatvāt| tathā chādhyēṣyatē tantrakr̥t (ślō. 51) "pañcaitē santatādīnāṁ pañcānāṁ śamanā matāḥ|" iti| tadētadubhayaṁ-pācanaśabdaśrutyākṣiptō mustāpaparṭakādiḥ śamanaśrutyākṣiptaḥ kaliṅgakādiḥ, kaṣāyaḥ-kvāthaḥ, praśasyatē| kasya pācanaḥ ? ityāha-dōṣaśēṣasya| ata ēva pakvēṣu dōṣēṣu laṅghanādyairityalpapakvēṣu pakvaprāyēṣvīṣadāmēṣu dōṣēṣviti bōdhyam| anyathā pakvasya pācanamayuktamiva syāt, piṣṭapēṣaṇanyāyēnānarthakatvāt| tathā cāpakvaṁ yadvastujātaṁ tadagniḥ pachati, pahantamagniḥ pācanaḥ pācayāta| ēvaṁ ca pākyābhāvāt kimagniḥ pacatu ? kiṁ vā kaṣāyaḥ pācayatu ? ityanupapannamivaitatsyāt| yadā punarmustāparpaṭakādiḥ kaliṅgādiranyō vā kaścit kaṣāyastiktādyanyatamō vātādidōṣajvaraśāntyarthaṁ prayujyatē tadā pācanō bhavannapi śamanasaṁjñaḥ, na pācanasaṁjñaḥ| nanu, prathama ēva dinē tiktarasakaṣāyamanujajñē tantrakr̥t| tathā cōvācha (ślō. 15)- "ghanacandanaśuṇṭhyambuparpaṭōśīrasādhitam| śītaṁ tēbhyō hitaṁ tōyaṁ pācanaṁ tr̥ḍjvarāpaham||" iti| tatkathamētat ? atrōcyatē| jvariṇaḥ prasaktatr̥ṣō'vaśyaṁ pānaṁ kiñcidvitaraṇīyam| na ca (pānē) madyēkṣurasadadhimastvāranālakṣīrādīnāmatra yōgyatvē'pi jvarasyaivaṁ vidhāni niṣaddhāni tantrakr̥dbhiḥ, śiśirajalamapyāmadōṣasrōtaḥsaṁrōdhāgnisādādīnāvahēt jvaraṁ gāḍhataraṁ kuryāt| tasmāt pānārthē tiktasādhitamuktamambvanumēnē| dravyāṇi cātra svalpamātrayaiva yōjyā nītyanantaramēva pratyapādi| kiñca jvaritastr̥ṣatō jalaṁ bahauṣadhaṁ pātumapi na kṣamēta| kiñca katipayānyēva ghanādīni jalasaṁskārēṇa pātumanumatāni, na sakalānyapi tiktānyanumatāni| kiṁtarhi ? viśiṣṭaprabhāvaṁ darśayanti ghanādīnyēva| viśiṣṭaprabhāvatvaṁ cānyatrāpi dravyāṇāṁ dr̥ṣṭam| yathā-śamīphalaṁ madhuramapi kēśaghnam, tathā'mlamapyāmalakaṁ pittakaphaghnam, saindhavaṁ lavaṇamapi cakṣuṣyam, ityādyanyadapyūhyam| tasmāt ghanādīnāṁ pānīyasaṁskārōpayōgō navajvarē'pi hitaḥ|

Adhikarana doShavisheShe kaShAyavisheShaH (40) · Śloka 40

tiktaḥ pittē viśēṣēṇa prayōjyaḥ, kaṭukaḥ kaphē| |40|

View original

तिक्तः पित्ते विशेषेण प्रयोज्यः, कटुकः कफे| |४०|

🔊 Audio coming soon

sa0-kaṣāya iti vartatē| jvarasya prakr̥tatvāt pittē-pittajvarē, tiktakaṣāyakalpanāprakāraḥ prayōjyaḥ| tiktaḥ pittē viśēṣēṇētyatō viśēṣanirdēśādanyadōṣōtthē'pi jvarē tiktarasādhiṣṭhitō dravyakaṣāyō yathāvasthaṁ prayōjyaḥ, na kēvalaṁ pittajvarākhyē, vyādhidōṣaghnatvāt| tathā tiktō rasō nisargata ēva jvaraghnaḥ śāstrē'sminpaṭhitaḥ| yathā (hr̥. sū. a. 10/14)- "tiktaḥ svayamarōciṣṇuraruciṁ kr̥mitr̥ḍviṣam| kūṣṭhamūrcchājvarōtklēdadāhapittakaphān jayēt||" iti| munirapyavōcat (cha. sū. a. 2643)- "tiktō rasaḥ svayamarōchiṣṇurarōchakaghnō viṣaghnaḥ krimighnō mūrcchādāhapraśamanastr̥ṣṇāpraśamanastvaṅmāṁsayōḥ sthirīkaraṇō jvaraghnaḥ" ityādi| tasmādrasēṣu yathā tiktarasasya jvaraghnatvaṁ tathā nānyēṣāṁ rasānāmityavēhi| guḍūchyādēśca dravyasya tiktarasatvādēva jvaraghnatvasya pratipāditatvāt punaryajjvaraghnatvamuktaṁ tachchaktyutkarṣāyēti bōdhyam| guḍūchyāśca muni(?)guṇānāha| yathā (saṅgrahē a. 12)- "tiktā'mr̥tā tridōṣaghnī grāhiṇyuṣṇā rasāyanī| dīpanī jvara tr̥ḍdāhakāmalāvātaragktanut||" iti| ēvamanyēṣāmapi dravyāṇāmādhēyasāmarthyādyutkarṣasiddhamapi yat punaruchyatē, tattēṣāṁ tasya karmaṇaḥ śaktyutkarṣārthaṁ bōdhyam| kaṭuka ityādi| kaṭukarasādhiṣṭhitō jvaraghnadravyaviśēṣajaḥ kvāthaḥ kaphē-kaphajvarē prayōjyaḥ, na tu yaḥ kaśchitkaṭukadravyakaṣāyaḥ, sarvasya jvaraghnatvānupapattēḥ| yasmāddravyaprabhāvādviśiṣṭamēva kaṭurasādhiṣṭhitaṁ kimapi yad dravyaṁ tajjavaraghnamiti mantavyam| ētadēva tasmāchchāyaṁ granthakr̥t "kaphē kaṭukō yōjyaḥ" iti jagāda|

Adhikarana kaShAyakaShAyasya niShedhaH niShedhAtikrame doShaH (40-41) · Śloka 41

| pittaślēṣmaharatvē'pi kaṣāyaḥ sa na śasyatē||40|| navajvarē, malastambhātkaṣāyō viṣamajvaram| kurutē'rucihr̥llāsahidhmādhmānādikānapi||41||

View original

| पित्तश्लेष्महरत्वेऽपि कषायः स न शस्यते||४०|| नवज्वरे, मलस्तम्भात्कषायो विषमज्वरम्| कुरुतेऽरुचिहृल्लासहिध्माध्मानादिकानपि||४१||

🔊 Audio coming soon

sa0-kaṣāyaḥ-kaṣāyarasādhiṣṭhitadravyajaḥ kaṣāyaḥ, sa pittaślēṣmaharatvē'pi navajvarē,-taruṇajvarē, na śasyatē| kutaḥ ? ityāha-malētyādi| kaṣāyō hyatra yōjitō malastambhātkāraṇāt viṣamajvaraṁ-satatādikaṁ, kurutē| kaṣāyastambhitā hi malāḥ kōṣṭhamapratipannatvāt samyakpākamayāntaḥ sandhistōtōlīnāḥ kaṣāyapānavihitavēgā aśaktatvādviṣamamēva jvaraṁ kurvanti| yadi hi tēṣāṁ kaṣāyadānēna śaktihānirna kr̥tā syāt tadā santatamēva jvaraṁ kuryuḥ| tasmāt svalpatvāt satatādikaṁ viṣamajvaraṁ kartumēṣāṁ yuktam| nanu, pittaślēṣmaharatvēpītyanartham| yataḥ "kaṣāyaḥ pittakaphahā" (hr̥.sū.a.10120) iti pūrvamuktam| astyēvaitat| arthaviśēṣajñāpanārthaṁ tu punaruktam| navajvarē-ēkadōṣajē sannipātajē vātakaphajē vātapittajē, kēvalaṁ kaṣāyō na śastō'pi tu pittaślēṣmajvarē'pi na śastaḥ, tasmāt pittakaphajē'pi jvarē nāyaṁ yōjya ityarthaḥ| tathā, kaṣāyō'yaṁ yōjitō na kēvalaṁ viṣamajvaraṁ karōti, yāvadarucyādīśca karōti| atrāpi malastambhāditi sambadhyatē| tēna yadyapyādiśabdēnāniyatarupāṇāmanēkānāvyādhīnāṁ grahaṇaṁ prāptam, tathā'pi malastambhādyē vyādhaya utpadyantē'rucyādirūpāstēṣāmēvēha grahaṇārthamēvaṁ sambandhaḥ kr̥taḥ| tathā, viṣamajvarārucihr̥llāsahidhmādhmānādikānapītyēkavibhaktyaiva nirdēśaḥ kartuṁ vyavacchadya pr̥thaṅknirdēśō yaḥ kr̥tastēnēdaṁ dyōtyatē,-kaṣāyaḥ prayōjitō'vaśyamēva viṣamajvaraṁ kurutē, arucyādīn punarnāvaśyaṁ kurutē, iti| tadēvaṁ kaṣāyō rasaviśēṣō malastambhādēva navajvarē niṣidhyatē, na tu kalpanāvaśāt| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 31160)- "yaḥ kaṣāyaḥ kaṣāyastu sa varjyastaruṇē jvarē| na tu kalpanamuddiśya kaṣāyaḥ pratiṣidhyatē||" iti|

Adhikarana uktauShadhakAlasya matAntareNa nirAkaraNam (42) · Śloka 42

saptāhādauṣadhaṁ kēcidāhuranyē daśāhataḥ| kēcillaghvannabhuktasya yōjyamāmōlbaṇē na tu||42||

View original

सप्ताहादौषधं केचिदाहुरन्ये दशाहतः| केचिल्लघ्वन्नभुक्तस्य योज्यमामोल्बणे न तु||४२||

🔊 Audio coming soon

sa0-saptāhādanantaramaṣṭamē'hnayauṣadhaṁ-jvaraghnaṁ yathāyōgyaṁ śr̥tādikalpanayā kalpitaṁ, yōjyamiti kicidēvācāryā āhuḥ| anyē tu daśāhādūrdhvamauṣadhaṁ-mustāparpaṭakādikaṁ, yōjyamāhuḥ| kēcidācāryā laghvannabhuktasya narasyauṣadhaṁ yōjyamityāhuḥ| laghvannaśabdēna pēyādikaṁ bhaṇyatē, ōdanatastasya laghutvōktēḥ| laghvannaṁ bhuktaṁ yēnāsau laghvannabhuktaḥ| āhitāgnyāditvānniṣṭhāntasya paranipātaḥ| "paramatamapratiṣiddhamanumatamēva" iti sarvamētat pramāṇam, avasthāvaśēna prayōgārhatvāt| āmōlbaṇē tu na-āmādhikajvariṇi puruṣē punarauṣadhaṁ jvaraghnaṁ mustāparpaṭakādikaṁ ṣaḍahādūrdhvaṁ saptāhāt daśāhādvā na yōjyam| kimiti cēt ? āha-

Adhikarana svasiddhAnte yuktiH (43-44) · Śloka 44

tīvrajvaraparītasya dōṣavēgōdayē yataḥ| dōṣē'thavā'tinicitē tandrāstaimityakāriṇi||43|| apacyamānaṁ bhaiṣajyaṁ bhūyō jvalayati jvaram| |44|

View original

तीव्रज्वरपरीतस्य दोषवेगोदये यतः| दोषेऽथवाऽतिनिचिते तन्द्रास्तैमित्यकारिणि||४३|| अपच्यमानं भैषज्यं भूयो ज्वलयति ज्वरम्| |४४|

🔊 Audio coming soon

sa0-tīvrajvarēṇa parītasya jvariṇaḥ puṁsō dōṣavēgōdayē dōṣasya-āmādyākhyasyōlbaṇasya, vēgō-mustāparpaṭakādinōtklēśāt, dōṣavēgaḥ, tasyōdayaḥ-prādurbhāvō, dōṣavēgōdayaḥ| athavā, ulbaṇāmasya vātādērdōṣasya vēgōdayaḥ, tasmin dōṣavēgōdayē sati| athavā tathaiva dōṣē-āmākhyē, atinicitē-atiśayēna sañcayaṁ prāptē, vātādau va dōṣa ulbaṇē| ata ēva tandrāstaimityē'vaśyaṁ karōti tasmin tandrāstaimityakāriṇi| yatō-yasmāt, tadānīmāmacchannapāvakēnāpachyamānaṁ bhaiṣajyaṁ-auṣadhaṁ mustāparpaṭakādiśr̥tādikalpanākalpitaṁ, tadauṣadhaṁ prayuktaṁ bhūyaḥ-punarapi, jvaraṁ jvalayati-uttējayati na śamayati| tasmādāmōlbaṇē jvarē na ṣaḍahādūrdhvaṁ nāpi saptāhānna ca daśāhādūrdhvaṁ bhaiṣajyaṁ yōjyam| kadā tarhi yōjyam ? ityāha-

Adhikarana auShadhayogyA jvarAvasthA (44-45) · Śloka 45

| mr̥durjvarō laghurdēhaścalitāśca malā yadā||44|| acirajvaritasyāpi bhēṣajaṁ yōjayēttadā| |45|

View original

| मृदुर्ज्वरो लघुर्देहश्चलिताश्च मला यदा||४४|| अचिरज्वरितस्यापि भेषजं योजयेत्तदा| |४५|

🔊 Audio coming soon

sa0-mr̥durjvaraḥ-upadravamr̥dutayā| laghuḥ-paṭuḥ dēhaḥ| calitā malāḥ-mūtrapurīṣādayaḥ| mr̥durjvara ityādilakṣaṇāvasthā yadā bhavati tadā'syāmavasthāyāmacirajvaritasyāpi-anitikrāntaṣaḍahasyāpi, bhaiṣajyaṁ yōjyam| apiśabdāt kiṁ punaḥ ṣaḍahē'pyatītē jvaritasyaivaṁlakṣaṇāyāmavasthāyamutpannāyāṁ tadauṣadhaṁ ca na yōjyam ? ityēvaṁ vyādhyavasthā kālatō garīyasītyuktaṁ bhavati| atha tadauṣadhamāha-gh

Adhikarana auShadham (45-46) · Śloka 46

| mustayā parpaṭaṁ yuktaṁ śuṇṭhyā duḥsparśayā'pi vā||45|| pākyaṁ śītakaṣāyaṁ vā pāṭhōśīraṁ savālakam| pibēttadvcchabhūnimbaguḍūcīmustanāgaram||46||

View original

| मुस्तया पर्पटं युक्तं शुण्ठ्या दुःस्पर्शयाऽपि वा||४५|| पाक्यं शीतकषायं वा पाठोशीरं सवालकम्| पिबेत्तद्व्च्छभूनिम्बगुडूचीमुस्तनागरम्||४६||

🔊 Audio coming soon

saṁ-mustayā saha parpaṭaṁ yuktamathavā śuṇṭhyā dhanvayāsēna yuktaṁ pākyaṁ-śr̥taṁ, śītakaṣāyaṁ-śītakalpanākalpitaṁ, vā kr̥tvā pibēditi vakṣyamāṇēna sambandhaḥ| pāṭhā cōśīraṁ ca pāṭhōśīraṁ vālakēna saha śr̥taṁ śītaṁ vā pibēt| svarasakalkaphāṇṭākhyakalpanābhyaḥ śr̥taśītākhyakalpanādvayakalpitasyāsya tathā sāmarthyasya dr̥ṣṭatvādētatkalpanāyugalamupanyastavān| vā samucchayē bhinnakramē| tadvadityādi| na kēvalaṁ mustāparpaṭakaṁ pibēt, tathā pāṭhōśīraṁ savālakaṁ pibēt, yāvadbhūnimbaguḍūcīmustanāgaramapi pibēditi|

Adhikarana uktauShadhAnAM viShayaM viBAgaM PalaM ca (47) · Śloka 47

yathāyōgamimē yōjyāḥ kaṣāyā dōṣapācanāḥ| jvarārōcakatr̥ṣṇāsyavairasyāpaktināśanāḥ||47||

View original

यथायोगमिमे योज्याः कषाया दोषपाचनाः| ज्वरारोचकतृष्णास्यवैरस्यापक्तिनाशनाः||४७||

🔊 Audio coming soon

saṁ-imē-pūrvōktā mustāparpaṭakādayaḥ kaṣāyāḥ, yathāyōgaṁyōgānatikramēṇa, yō yaḥ kaṣāyō yasmin jvarē dātuṁ yuktaḥ sa tatra yōjya iti yathāyōgaṁ yōjyāḥ| kiṁkriyā ētē syuḥ ? ityāha-dōṣapācanāḥ, dōṣasya-āmākhyasya pakvaprāyasya, pācanāḥ| tantrāntarē cōktam-"prayuktaṁ pācayēdāmaṁ yatatpācana mucyatē| pittādijinnirāmasya yatsyāttacamanaṁ matam||" iti| atra mustāparpaṭasya pūrvamupanyāsō jvaranāśanēbhyō'nyēbhyō'sya mustāparpaṭasya prādhānyapradarśanārthaḥ| tathā cācāryō'gnyāṇāṁ madhyē "mustāparpaṭaka jvarē" (hr̥. u. a. 40/48) iti nirdēkṣyatē| tasmānmustāparpaṭasyaiva jvaranāśanē jyāyastvamityavēhi, vyādhipratipakṣatvāt|

Adhikarana santatAdInAM viShamajvarAnAM shamanAH pa~jca kaShAyAH (48-51) · Śloka 51

| kaliṅgakāḥ paṭōlasya patraṁ kaṭukarōhiṇī||48|| paṭōlaṁ sārivā mustā pāṭhā kaṭukarōhiṇī| paṭōlanimbatriphalāmr̥dvīkāmustavatsakāḥ||49|| kirātatiktamamr̥tā candanaṁ viśvabhēṣajam| dhātrīmustāmr̥tākṣaudramardhaślōkasamāpanāṇ||50|| pañcatē santatādīnāṁ pañcānāṁ śamanā matāḥ| |51|

View original

| कलिङ्गकाः पटोलस्य पत्रं कटुकरोहिणी||४८|| पटोलं सारिवा मुस्ता पाठा कटुकरोहिणी| पटोलनिम्बत्रिफलामृद्वीकामुस्तवत्सकाः||४९|| किराततिक्तममृता चन्दनं विश्वभेषजम्| धात्रीमुस्तामृताक्षौद्रमर्धश्लोकसमापनाण्||५०|| पञ्चते सन्ततादीनां पञ्चानां शमना मताः| |५१|

🔊 Audio coming soon

sa0-kaliṅgakādayō'rdhaśōkaiḥ samāpanaṁ yēṣāṁ tē'rdhaślōkasamāpanāḥ pañcaitē pañcānāṁ santatādīnāṁ yathāsaṅkhyaṁ śamanā matāḥ munīnāmiti śēṣaḥ|

Adhikarana vAtajvarasya auShadham (51-52) · Śloka 52

| durālabhāmr̥tāmustānāgaraṁ vātajē jvarē||51|| athavā pippalīmūlaguḍūcīviśvabhēṣajam| kanīyaḥ pañcamūlaṁ ca|52|

View original

| दुरालभामृतामुस्तानागरं वातजे ज्वरे||५१|| अथवा पिप्पलीमूलगुडूचीविश्वभेषजम्| कनीयः पञ्चमूलं च|५२|

🔊 Audio coming soon

sa0-durālabhādi pācanaṁ vātajē jvarē, athavā pippalyādikaṁ vātajē jvarē, kanīyō-br̥hatyādikaṁ, pañcamūlaṁ ca vātajē jvarē, iti yōjyam|

Adhikarana pittajvarasya auShadham (52-53) · Śloka 53

| pittē śakrayavāghanam||52|| kaṭukā cēti sakṣaudraṁ mustāparpaṭakaṁ tathā| sadhanvayāsabhūnimbaṁ|53|

View original

| पित्ते शक्रयवाघनम्||५२|| कटुका चेति सक्षौद्रं मुस्तापर्पटकं तथा| सधन्वयासभूनिम्बं|५३|

🔊 Audio coming soon

sa0-pittē-pittajējvarē, śakrayavādayaḥ samākṣikā matāḥ| pittajē'pi mustāparpaṭakaṁ dhanvayāsakirātatiktābhyāṁ sahita hitam|

Adhikarana kaPajvarasya auShadham (53-54) · Śloka 54

| vatsakādyō gaṇaḥ kaphē||53|| athavā vr̥ṣagāṅgēyīśr̥ṅgabēradurālabhāḥ| |54|

View original

| वत्सकाद्यो गणः कफे||५३|| अथवा वृषगाङ्गेयीशृङ्गबेरदुरालभाः| |५४|

🔊 Audio coming soon

sa0-"vatsakamūrvībhārṅgī" (hr̥. sū. a. 15/33) ityādiḥ kaphē mataḥ| athavā vr̥ṣādiḥ| gāṅgēyī-mustā|

Adhikarana sashUlavibindhasya kaPavAta jvarasya auShadham vAtapittajvarasya auShadham pittajvarasya auShadham kaPajvarasya auShadham sashUlavibandhasya kaPavAta jvarasya auShadham (54-55) · Śloka 55

| rugvibandhānilaślēṣmayuktē dīpanapācanam||54|| abhayāpippalīmūlaśamyākakaṭukāghanam| |55|

View original

| रुग्विबन्धानिलश्लेष्मयुक्ते दीपनपाचनम्||५४|| अभयापिप्पलीमूलशम्याककटुकाघनम्| |५५|

🔊 Audio coming soon

sa0-rugvibandhādiyuktē jvarē'bhayādighanāvasānaṁ dīpanapācanam|

Adhikarana vAtapittajvarasya auShadham (55-58) · Śloka 58

| drākṣāmadhūkamadhukatōdhrākāśmaryasārivāḥ||55|| mustāmalakahrībērapadmakēsarapadmakam| mr̥ṇālacandanōśīranīlōtpalaparūṣakam||56|| phāṇṭō himō vā drākṣādirjātīkusumavāsitaḥ| yuktō madhusitālājairjayatyanilapittajam||57|| jvaraṁ madātyayaṁ chardiṁ mūrcchāṁ dāhaṁ śramaṁ bhramam| ūrdhvagaṁ raktapittaṁ ca pipāsāṁ kāmalāmapi||58||

View original

| द्राक्षामधूकमधुकतोध्राकाश्मर्यसारिवाः||५५|| मुस्तामलकह्रीबेरपद्मकेसरपद्मकम्| मृणालचन्दनोशीरनीलोत्पलपरूषकम्||५६|| फाण्टो हिमो वा द्राक्षादिर्जातीकुसुमवासितः| युक्तो मधुसितालाजैर्जयत्यनिलपित्तजम्||५७|| ज्वरं मदात्ययं छर्दिं मूर्च्छां दाहं श्रमं भ्रमम्| ऊर्ध्वगं रक्तपित्तं च पिपासां कामलामपि||५८||

🔊 Audio coming soon

sa0-drākṣādirayaṁ gaṇaḥ phāṇṭaḥ-"sadyō'bhiṣutapūtaḥ" (hr̥. ka. a. 6/11) ityēvaṁlakṣaṇaḥ, tathā himaḥ-śītō vā, "rātriṁdravē sthitaḥ" (hr̥. ka. a. 6/10) ityēvaṁlakṣaṇaḥ| tathā jātīkusumaiḥ sugandhīkr̥tō madhusitālājairyuktō vātapittajaṁ jvaraṁ jayati, madātyayādiṁśca|

Adhikarana vAtapittajvarasya anyat auShadham (59) · Śloka 59

pācayētkaṭukāṁ piṣṭvā karparē'bhinavē śucau| niṣpīḍitō ghr̥tayutastadgasō jvaradāhajit||59||

View original

पाचयेत्कटुकां पिष्ट्वा कर्परेऽभिनवे शुचौ| निष्पीडितो ग़ृतयुतस्तद्गसो ज्वरदाहजित्||५९||

🔊 Audio coming soon

sa0-kaṭukāṁ pānīyēna piṣṭvā karparē-mr̥dbhr̥ṣṭakhaṇḍē, abhinavē tathā śucau pācayēt| tasyā rasō niṣpīḍitaḥ sarpiryuktō jvaradāhau jayati|

Adhikarana kaPavAtajvarasya auShadham (60) · Śloka 60

kaphavātē vacātiktāpāṭhāragvadhavatsakāḥ| pippalīcūrṇayuktō vā kvāthaścchinnōdbhavōdbhavaḥ||60||

View original

कफवाते वचातिक्तापाठारग्वधवत्सकाः| पिप्पलीचूर्णयुक्तो वा क्वाथश्च्छिन्नोद्भवोद्भवः||६०||

🔊 Audio coming soon

saṁ-vātaślēṣmaṇi kaṣāyakalpanayā kalpitā vacādayō matāḥ| athavā, guḍūcīsambhavaḥ kvāthaḥ pippalīcūrṇayutō mataḥ|

Adhikarana kaPavAta anyat auShadham (61-63) · Śloka 63

vyāghrīśuṇṭhyamr̥tākvāthaḥ pippalīcūrṇasaṁyutaḥ| vātaślēṣmajvaraśvāsakāsapīnasaśūlajit||61|| pathyākustumbarīmustāśuṇṭhīkaṭtr̥ṇaparpaṭam| sakaṭphalavacābhārṅgīdēvāhvaṁ madhuhiṅgumat||62|| kaphavātajvaraṣṭhīvakukṣihr̥tpārśvavēdanāḥ| kaṇṭhāmayāsyaśvayathukāsaśvāsānniyacchati||63||

View original

व्याघ्रीशुण्ठ्यमृताक्वाथः पिप्पलीचूर्णसंयुतः| वातश्लेष्मज्वरश्वासकासपीनसशूलजित्||६१|| पथ्याकुस्तुम्बरीमुस्ताशुण्ठीकट्तृणपर्पटम्| सकट्फलवचाभार्ङ्गीदेवाह्वं मधुहिङ्गुमत्||६२|| कफवातज्वरष्ठीवकुक्षिहृत्पार्श्ववेदनाः| कण्ठामयास्यश्वयथुकासश्वासान्नियच्छति||६३||

🔊 Audio coming soon

sa0-vyāghryādikvāthaḥ kaṇācūrṇasaṁyuktō vātaślēṣmajvarādijit| sa0-pathyādi pācanaṁ siddhacūrṇaṁ madhuhiṅgubhyāṁ saṁyutaṁ kaphavātajvarādīn parākarōti|

Adhikarana pittakaPajvarasya auShadham pittakaPa anyat auShadham (64-65) · Śloka 65

āragvadhādiḥ sakṣaudgaḥ kaphapittajvaraṁ jayēt| tathā tiktāvr̥ṣōśīratrāyantītriphalāmr̥tāḥ||64|| paṭōlātiviṣānimbamūrvādhanvayavāsakāḥ| |65|

View original

आरग्वधादिः सक्षौद्गः कफपित्तज्वरं जयेत्| तथा तिक्तावृषोशीरत्रायन्तीत्रिफलामृताः||६४|| पटोलातिविषानिम्बमूर्वाधन्वयवासकाः| |६५|

🔊 Audio coming soon

sa0-"āragvadhēndrayavādibhiḥ" (hr̥. sū. a. 15/17) mākṣikasahitaḥ kaphapittajvaraṁ jayati| tathā tiktādayaḥ kaphapittajvaraṁ ghnanti|

Adhikarana sannipAtajvarasya auShadham (65-66) · Śloka 66

| sannipātajvarē vyāghrīdēvadāruniśāghanam||65|| paṭōlapatranimbatvaktriphalākaṭukāyutam| |66|

View original

| सन्निपातज्वरे व्याघ्रीदेवदारुनिशाग़नम्||६५|| पटोलपत्रनिम्बत्वक्त्रिफलाकटुकायुतम्| |६६|

🔊 Audio coming soon

sa0-sannipātajvarē vyāghryādikaṭukāntaṁ pācanam|

Adhikarana vAtashleShmottarasya auShadham (66-67) · Śloka 67

| nāgaraṁ pauṣkaraṁ mūlaṁ guḍūcī kaṇṭakārikā||66|| sakāsaśvāsapārśvārtau vātaślēṣmōttarē jvarē| |67|

View original

| नागरं पौष्करं मूलं गुडूची कण्टकारिका||६६|| सकासश्वासपार्श्वार्तौ वातश्लेष्मोत्तरे ज्वरे| |६७|

🔊 Audio coming soon

sa0-nāgarādipācanaṁ vātaślēṣmādhikē jvarē kāsādīnnihanti|

Adhikarana sarvajvarasya auShadham (67-69) · Śloka 69

| madhūkapuṣpamr̥dvīkātrāyamāṇāparūṣakam||67|| sōśīratiktātriphalākāśmaryaṁ kalpayēddhimam| kaṣāyaṁ taṁ piban kālē jvarān sarvānapōhati||68|| jātyāmalakamustāni tadvaddhanvayavāsakam| |69|

View original

| मधूकपुष्पमृद्वीकात्रायमाणापरूषकम्||६७|| सोशीरतिक्तात्रिफलाकाश्मर्यं कल्पयेद्धिमम्| कषायं तं पिबन् काले ज्वरान् सर्वानपोहति||६८|| जात्यामलकमुस्तानि तद्वद्धन्वयवासकम्| |६९|

🔊 Audio coming soon

sa0-madhūkapuṣpādikaṁ kālē-śāstrōktē, śītakaṣāyaṁ piban jvarān sarvān-ēkadōṣadvidōṣajān, apōhati| "upasargādasyatyūhyōrvēti vācyam" iti parasmaipadam| jātipallavā āmalakāni mustaṁ dhanvayāsakaṁ tadvat-pūrvavacchitakaṣāyaṁ kalpayitvā piban sarvān jvarān hanti| dhanvayavāsakaṁ cēti caśabdō'tra luptō draṣṭavyaḥ| tadētaiścaturbhirdravyairētat pācanam| kēcittu dhanvayavāsakaṁ pr̥thagēvēcchanti| tasmādētatkr̥tō'pi kaṣāyaḥ pūrvavadvōdhyaḥ|

Adhikarana baddhaviTkasya auShadham (69) · Śloka 69

| baddhaviṭ kaṭukādrākṣātrāyantītriphalāguḍam||69||

View original

| बद्धविट् कटुकाद्राक्षात्रायन्तीत्रिफलागुडम्||६९||

🔊 Audio coming soon

sa0-tathā ca baddhaviṭ puruṣaḥ kaṭukādikaṁ kaṣāyaṁ pibēditi vartatē, na tu himamiti| śītasya malastambhahētutvādasya cauṣadhasya śōdhanarūpatvāt| guḍā-sudhā, guḍa ityanyē|

Adhikarana peyAdyamannam auShadham (70) · Śloka 70

jīrṇauṣadhō'nnaṁ pēyādyamācarēt| |70|

View original

जीर्णौषधोऽन्नं पेयाद्यमाचरेत्| |७०|

🔊 Audio coming soon

sa0-jīrṇaṁ-pariṇataṁ, auṣadhaṁ yasya sa jīrṇauṣadhaḥ san, pēyādyamēva pūrvōktamannaṁ bhuñjīta| adyata ityannam, iti kr̥tvā pēyādērapyannatvam| ādiśabdēna yūṣādiparigrahaḥ|

Adhikarana shleShmajvare peyAniShedhaHpeyAniShedhe yuktiH (70) · Śloka 70

ślēṣmavānna tu| pēyā kaphaṁ vardhayati paṅkaṁ pāṁsuṣu vr̥ṣṭivat||70||

View original

श्लेष्मवान्न तु| पेया कफं वर्धयति पङ्कं पांसुषु वृष्टिवत्||७०||

🔊 Audio coming soon

sa0-ślēṣmavānna tu-jīrṇauṣadhō'pi ślēṣmavānnaraḥ pēyādikaṁ nā śnīyāt| kim ? ityāha-pēyētyādi| yataḥ pēyā kaphaṁ vardhayati--vilīnarupasya kaphasya styānabhāvatāmutpādayantī saṁsthānaviśēṣamuparyuparibhāvatayōpacayamutpādayati, na tu sā kaphaṁ sākṣādvardhayati, iti vardhayatērarthaḥ, anēkārthatvāddhātūnāmiti, ēṣacārthō'nurūpatantrakāradr̥ṣṭāntadarśanādavagamyatē| tathā cāhapaṅkaṁ pāṁsuṣu vr̥ṣṭivaditi| yathā,-pāṁsuṣu vr̥ṣṭiḥ patitā na tu paṅkaṁ vardhayati-śithilarūpatāṁ pāṁsūnāmapāsya nibiḍarūpatāmiva tēṣāmutpādayati| na pāṁsūn vr̥ṣṭirvardhayati-ādhikyaṁ nayati, na vardhayatē'trā(tyētya)rthaḥ| tantrakārasyārtha ēvaṁ vivakṣitō bhaviṣyat tadānīmatraivaṁ spaṣṭamēva dr̥ṣṭantamadarśayiṣyat| yathā-"pēyā kaphaṁ vardhayati yathā vr̥ṣṭirnadījalam|" iti| tacca tantrakārō'munaivānusārēṇāha-

Adhikarana peyasthAne yUShaH (71-72) · Śloka 72

ślēṣmābhiṣyaṇṇadēhānāmataḥ prāgapi yōjayēt| yūṣān kulatthacaṇakakalāyādikr̥tān laghūn||71|| rūkṣāṁstiktarasōpētān hr̥dyān rucikarān paṭūn| |72|

View original

श्लेष्माभिष्यण्णदेहानामतः प्रागपि योजयेत्| यूषान् कुलत्थचणककलायादिकृतान् लघून्||७१|| रूक्षांस्तिक्तरसोपेतान् हृद्यान् रुचिकरान् पटून्| |७२|

🔊 Audio coming soon

sa0-ābhiṣyaṇṇa iti, abhipūrvātsyandēḥ sravaṇārthō vyutpāditaḥ| ślēṣmaṇā-srutirūpēṇaiva, abhiṣyaṇṇaḥ-klinna iva, dēhō yēṣāṁ tē ślēṣmābhiṣyaṇṇadēhāḥ, tēṣām, atō jvariṇāṁ prāgapi prathamapathyāvasarē'pi, yūṣān yōjayēt| kimuta ślēṣmavataḥ puṁsō jīrṇauṣadhasya yūṣānna yōjayēt ? ityapiśabdasyarthaḥ| kimbhūtān ? kulatthādikr̥tān| tathā, laghūn| nanu, kulatthādīnāṁ laghutvāttatkr̥tā yūṣā laghava ēva bhaviṣyanti| tatkiṁ laghūnityanēna ? atrōcyatē| śambīdhānyānāṁ madhyē guravō'pi rājamāṣamāṣādayaḥ santi, tannivr̥ttyarthamētat| api ca, laghūnityanēna yūṣaprakr̥tidravyairalpaparimāṇaiḥ kr̥tāniti dyōtayati| yatō'lpaparimāṇaiḥ kulatthādibhiḥ kr̥tā laghutarāḥ syuḥ, tasmāllaghūniti yuktam| tathā, rūkṣān-ghr̥tabharjanakādirahitān| tathā, tiktarasayuktān| tathā, hr̥dyān-iṣṭarasagandhavarṇasparśayuktatvāccētasa āhlādakarān| tathā, rucikarān-jvariṇō'nyasya vā rōciṣṇūn| tathā, paṭūn-salavaṇān|

Adhikarana pathyayogyaM dhAnyam (72-73) · Śloka 73

| raktādyāḥ śālayō jīrṇāḥ ṣaṣṭikāśca jvarē hitāḥ||72|| ślēṣmōttarē vītatuṣāstathā vāṭīkr̥tā yavāḥ| |73|

View original

| रक्ताद्याः शालयो जीर्णाः षष्टिकाश्च ज्वरे हिताः||७२|| श्लेष्मोत्तरे वीततुषास्तथा वाटीकृता यवाः| |७३|

🔊 Audio coming soon

sa0-raktādyāḥ-"raktō mahān sakalamaḥ" (hr̥.sū.a.6/9) ityādayaḥ| tathā, ṣaṣṭikā vrīhyādayō'pi, jīrṇāḥ-purāṇāḥ, hitāḥ-pathyāḥ| ślēṣmōttarē-prabhūtaślēṣamaṇi jvarē, vītatuṣāḥ-apanītatvacō, yavāśca pathyāḥ| kīdr̥śāḥ ? vāṭīkr̥tāḥ-bhr̥ṣṭavidalīkr̥tā ityarthaḥ|

Adhikarana odanavidhiH (73-74) · Śloka 74

| ōdanastaiḥ srutō dvistriḥ prayōktavyō yathāyatham||73|| dōṣadūṣyādibalatō jvaraghnakvāthasādhitaḥ| |74|

View original

| ओदनस्तैः स्रुतो द्विस्त्रिः प्रयोक्तव्यो यथायथम्||७३|| दोषदूष्यादिबलतो ज्वरघ्नक्वाथसाधितः| |७४|

🔊 Audio coming soon

sa0-ōdanastaiḥ-raktāśālyādibhiḥ pūrvōktaiśca, kr̥tō jvariṇō yathāyathaṁ yō yasya dānē yōgyaḥ sa tasya prayōktavyaḥ| kimbhūtaḥ ? dvistriḥ srutō-dvau vārau trīn vārān vā jalaṁ dattvā dhātaḥ| kathaṁ prayōjyaḥ ? dōṣadūṣyādibalēna| jvaraghnaiḥ-jvarāpahairdravyaiḥ, kvāthaṁ kr̥tvā, tēna kvāthēna sādhitaḥ| dōṣasya-vātādērbalaṁ tathā dūṣyasya rasādērbalamapēkṣya, ādigrahaṇāddēśakālavayaḥ sattvasātmyaśarīrāhārabalaṁ gr̥hyatē| ēkāhādikānāṁ jvariṇāmakr̥tapēyānāmēva kulatthamudgacaṇakādiyūṣā uktāḥ| samprati sāmānyēna jvariṇāṁ kr̥tapēyānāṁ yūṣādīnāha-

Adhikarana yUShadravyANi (74) · Śloka 74

| mudgādyairlaghubhiryūṣāḥ kulatthaiśca jvarāpahāḥ||74||

View original

| मुद्गाद्यैर्लघुभिर्यूषाः कुलत्थैश्च ज्वरापहाः||७४||

🔊 Audio coming soon

sa0-mudgādyaiḥ-śimbīdhānyaiḥ, laghubhiḥ kr̥tā yūṣāstathā kulatthaiḥ kr̥tā yūṣā jvaraghnāḥ| mudgādyairityādiḥ prakārē| tēna sujarā mudgacaṇakakulatthamakuṣṭamasūrādayō gr̥hyantē| mudgaśabdasyādau nirdēśa idaṁ bōdhayati,-yūṣasādhyē vyādhau bāhulyēna mudgayūṣaḥ kāryaḥ, mudgānāṁ pathyatamatvāt| tathā cōvāca muniḥ (cha.sū.a.25/38)- "mudgaḥ śimbīdhānyānāṁ pathyatvē śrēṣṭhatamaḥ|" iti| nanu, mudgādyairityādiśabdēnaiva kulatthā gr̥hitā ēva, kiṁ pr̥thaṅnirdēśēna ? brūmahē| kulatthayūṣasya jvaraviṣayē viralaḥ prayōgaḥ kārya iti sūchayituṁ pr̥thakkr̥tō nirdēśa iti| tathā cha kulatthā ēvaṁguṇāḥ (hr̥.sū.a.6/19)- "uṣṇāḥ kulatthāḥ pākē'mlāḥ śukrāśmaśvāsapīnasān| kāsārśaḥ kaphavātāṁśca ghnānti pittāsradāḥ param|| iti| ēvamuṣṇatvādamlavipākitvādatipittāsrakāritvāt kulatthānāṁ yūṣō bahudravyaparimāṇō bahumātrōpayuktō jvarasya na śāntayē sampadyatē, pratyuta vr̥ddhayē syāditi sambhāvyatē, pittaviruddhatvāt| tasmādalpaparimāṇadravyasādhitō'lpamātrayā kulatthayūṣaḥ ślēṣmādyupaśamakr̥dyāvanmātraḥ syāttāvānēva prayōjyata iti sthitam|

Adhikarana khaladravyANi rasadravyANi yUShAdInamupakaraNadravyANi (75-77) · Śloka 77

kāravēllakakarkōṭabālamūlakaparpaṭaiḥ| vārtākanimbakusumapaṭōlaphalapallavaiḥ||75|| atyantalaghubhirmāṁsairjāṅgalaiśca hitā rasāḥ| vyāghrīparūṣatarkārīdgākṣāmalakadāḍimaiḥ||76|| saṁskr̥tāḥ pippalīśuṇṭhīdhānyajīrakasaindhavaiḥ| sitāmadhubhyāṁ prāyēṇa saṁyutā vā kr̥tākr̥tāḥ||77||

View original

कारवेल्लककर्कोटबालमूलकपर्पटैः| वार्ताकनिम्बकुसुमपटोलफलपल्लवैः||७५|| अत्यन्तलग़ुभिर्मांसैर्जाङ्गलैश्च हिता रसाः| व्याघ्रीपरूषतर्कारीद्गाक्षामलकदाडिमैः||७६|| संस्कृताः पिप्पलीशुण्ठीधान्यजीरकसैन्धवैः| सितामधुभ्यां प्रायेण संयुता वा कृताकृताः||७७||

🔊 Audio coming soon

sa0-kāravēllakādibhī rasā jvarē hitāḥ| munistu kāravēllakādīnāṁ śākatvamēvēcchati (ca.ci.a.31187)| kharaṇādē'pyuktam-"paṭōlaṁ saphalaṁ nimbaṁ karkōṭakakaṭhillakam| śākaṁ parpaṭakaṁ ca syāt" iti| tathā jāṅgalaiḥ-jāṅgaladēśaprāṇijaistadabhāvāttattulyairanyadēśaprāṇijairapi, maṁsairhitā rasā vyāghryādibhiḥ saṁskr̥tāstathā pippalyādibhiḥ saṁyutā iti vakṣyamāṇēna sambandhaḥ| saṁskāramātrayōgabhājaḥ pippalyādayō'tra yōjya ityarthaḥ| prāyēṇa kēcidēva sitāmadhubhyāṁ yuktā avasthāvaśāt, na tu sarva ēva| kimbhūtā rasā yūṣāścaivaṁvidhāḥ kāryāḥ ? kr̥tākr̥tāḥ| pānakadāḍimājājīśuṇṭhyādyairapi saṁskr̥tā yūṣā rasāśca-kr̥tāḥ| viparītāstvataḥ-akr̥tāḥ|

Adhikarana vya~jjanavidhiH (78) · Śloka 78

anamlatakrasiddhāni rucyāni vyañjanāni ca| acchānyanalasampannāni|78|

View original

अनम्लतक्रसिद्धानि रुच्यानि व्यञ्जनानि च| अच्छान्यनलसम्पन्नानि|७८|

🔊 Audio coming soon

sa0-anamlēna takrēṇa siddhāni| tathā, rucyāni-abhyavahartumabhilaṣitāni| tathā, acchāni-tanūni na ghanāni| tathā, analasampannāni-vahnipakvāni| kēciddhi takramapakvamēvācchīkr̥tya saṁskr̥tya ca śuṇṭhījīrakādinā'bhyavaharanti tanniṣēdhāyaitaduktam| ēvaṁvidhāni vyañjanāni-tēmanāni rasakaṣāyāṇī, ōdanēna sahābhyavahartavyāni|

Adhikarana anupAnAni (78-79) · Śloka 79

| anupānē'pi yōjayēt||78|| tāni kvathitaśītaṁ ca vāti madyaṁ ca sātmyataḥ| |79|

View original

| अनुपानेऽपि योजयेत्||७८|| तानि क्वथितशीतं च वाति मद्यं च सात्म्यतः| |७९|

🔊 Audio coming soon

sa0-anupānē'pi-āturasya paścātpānē'pi, tāni yōjayēt| tathā kvathitaśītaṁ ca vāri madyaṁ ca, sātmyataḥ-sātmyavaśāt, anupānē'pi yōjayēt|

Adhikarana annagrahaNakAlaH (79-80) · Śloka 80

| sajvaraṁ jvaramuktaṁ vā dināntē bhōjayēllaghu||79|| ślēṣmakṣayavivr̥ddhōṣmā balavānanalastadā| |80|

View original

| सज्वरं ज्वरमुक्तं वा दिनान्ते भोजयेल्लघु||७९|| श्लेष्मक्षयविवृद्धोष्मा बलवाननलस्तदा| |८०|

🔊 Audio coming soon

sa0-sajvaraṁ naraṁ dināntē bhōjayēt,-athavā jvaramuktaṁ-acirakālajvaratyaktam| kimbhutaṁ bhōjanaṁ bhōjayēt ? laghu,-mātrayā svabhāvāt (ca) ubhayathā yallaghu| kimityētasmin kālē laghu bhōjayēt ? ityāha-ślēṣmētyādi| tadā-tasmindināntākhyē kālē, ślēṣmakṣayō yastēna vivr̥ddha ūṣmā-svasvabhavō, yasyānalasya jāṭharāgrērasau ślēṣmakṣayavivr̥ddhōṣmā'nalaḥ| ata ēva balavān tadā paktuṁ śaktaḥ|

Adhikarana dinAntarasyApavAdaH (80) · Śloka 80

| yathōcitē'thavā kālē dēśasātmyānurōdhataḥ||80||

View original

| यथोचितेऽथवा काले देशसात्म्यानुरोधतः||८०||

🔊 Audio coming soon

sa0-athavā yathōcitē kālē sajvaraṁ jvaramuktaṁ vā''turaṁ bhōjayēt| yasya yasya ya ucitaḥ-sātmyaḥ, āhārakālastasmin bhōjayēt| yathōcitē hi kālē prāyaḥ kṣudupagamō jāyatē| kathaṁ bhōjayēt ? ityāha-dēśētyādi| dēśasātmyavaśāt taṁ bhōjayēt, naivamēva| nanu, ēvaṁ yasya pūrvāhṇē kālē bhōjanamucitaṁ tadā tasya bhōjanē dīyamānē kō guṇaḥ syāt ? ityāha-

Adhikarana apavAdApavAdaH (81) · Śloka 81

prāgalpavahnirbhuñjānō na hyajīrṇēna pīḍyatē| |81|

View original

प्रागल्पवह्निर्भुञ्जानो न ह्यजीर्णेन पीड्यते| |८१|

🔊 Audio coming soon

sa0-yasmādalpavahniḥ-mandāgniḥ, pūrvāhṇē bhuñjānō'jīrṇēna na piḍyatē-na bādhyatē| adhunā sarpiḥpānakālaṁ nirūpayati-

Adhikarana ghRutadAnakAlaH akAle tat viShopamam (81-83) · Śloka 83

| kaṣāyapānapathyānnairdaśāha iti laṅghitē||81|| sarpirdadyātkaphē mandē vātapittōttarē jvarē| pakvēṣu dōṣēṣvamr̥taṁ tadviṣōpamamanyathā||82|| daśāhē syādatītē'pi jvarōpadravavr̥ddhikr̥t| laṅghanādikramaṁ tatra kuryādākaphasaṅkṣyāt||83||

View original

| कषायपानपथ्यान्नैर्दशाह इति लङ्घिते||८१|| सर्पिर्दद्यात्कफे मन्दे वातपित्तोत्तरे ज्वरे| पक्वेषु दोषेष्वमृतं तद्विषोपममन्यथा||८२|| दशाहे स्यादतीतेऽपि ज्वरोपद्रववृद्धिकृत्| लङ्घनादिक्रमं तत्र कुर्यादाकफसङ्क्ष्यात्||८३||

🔊 Audio coming soon

sa0-kaṣāyasya-mustāparpaṭakādēḥ, pānaṁ kaṣāyapānam, tēna| tathā, pathyānnaiḥ-pēyāyūṣādibhiḥ, daśāha iti-anēna prakārēṇa, laṅghitē-atikrāntē| tathēti prāyēṇa kṣīṇaḥ kaphaḥ sambhāvyatē'tō daśāhē laṅghita ityuktam| āmajvarasaṁjñānivr̥ttistu ṣaḍahādūrdhvaṁ saptamē'hnyaṣṭamē vā'hani jvarasya jāyatē| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 3/272)- "saptāhēna hi pach\yantē saptadhātugatā malāḥ| nirāmaścāpyataḥ prōktō jvaraḥ prāyō'ṣṭamē'hani||" iti| tasmāt kaṣāyapānapathyānnairityāditō daśāhē laṅghitē kaphē mandē-kṣīṇaprāyē, sarpidadyāt| kimbhūtē jvarē ? vātapittōttarē,- vātapittādhikē| asyāmavasthāyāṁ pakvēṣu-nirāmēṣu vātādidōṣēṣu, sarpirdadyāt| pakvēṣu sarpirdattamamr̥taṁ-mahāguṇamityarthaḥ| anyathā punaḥ apakvēṣu dōṣēṣu kaphōttarē, tatsarpirdattaṁ viṣōpamaṁ-viṣatulyaṁ, daśāhē'tikrāntē'pi syāt| atō'syāmavasthāyāṁ sarpirdattaṁ jvarasya tadupadravāṇāṁ ca vr̥ddhiṁ karōti, tasmādasyāmavasthāyāṁ sarpiḥpānamayuktam| tatra-kaphōttarē jvarē sati, laṅghanādikramaṁ kuryāt| kiyantaṁ kālam ? ākaphasaṅkṣyāt,- yāvatkaphasya-jvarakāriṇō'dhikasya, saṅkṣyaḥ-samyak kṣayaḥ, na dhātukṣayō'pi yāvat| yataḥ kaphajvarē'pi viḍaṅgādisarpirvakṣyati (ślō. 93)| atha jīrṇajvaracikitsāmāha-

Adhikarana jIrNajvarAnuvRuttau hetuH (84) · Śloka 84

dēhadhātvabalatvācca jvarō jīrṇō'nuvartatē| |84|

View original

देहधात्वबलत्वाच्च ज्वरो जीर्णोऽनुवर्तते| |८४|

🔊 Audio coming soon

sa0-jīrṇaḥ-purāṇō jvaraḥ, anuvartatē-anubadhnāti| kutaḥ ? dēhadhātvabalatvāt| dēhadhātavaḥ-tadārambhakā rasarudhirādayaḥ, dēhagrahaṇādvātapittaślēṣmāṇō'pi dhāraṇāddhātava ucyantē| dēhadhātūnāmabalatvaṁ-svalpatvam| tasmācca jīrṇō jvarō'nubadhnāti, na svabhāvamātrādēva, iti caśabdasyārthaḥ| jīrṇajvarasya śāntyarthaṁ dēhabalādhānārthaṁ ca sarpiḥpānaṁ hitamiti pratipādayannāha-

Adhikarana sarpiH kvAthaiH prayoge yuktiH (84-86) · Śloka 86

| rūkṣaṁ hi tējō jvarakr̥ttējasā rūkṣitasya ca||84|| vamanasvēdakālāmbukaṣāyalaghubhōjanaiḥ| yaḥ syādatibalō dhātuḥ sahacārī sadāgatiḥ||85|| tasya saṁśamanaṁ sarpirdīptasyēvāmbu vēśmanaḥ| |86|

View original

| रूक्षं हि तेजो ज्वरकृत्तेजसा रूक्षितस्य च||८४|| वमनस्वेदकालाम्बुकषायलग़ुभोजनैः| यः स्यादतिबलो धातुः सहचारी सदागतिः||८५|| तस्य संशमनं सर्पिर्दीप्तस्येवाम्बु वेश्मनः| |८६|

🔊 Audio coming soon

sa0-rūkṣaṁ yattējastajjvarakr̥t| rūkṣamiti vacanāddēhōṣmā jāṭharō'nalō gr̥hyatē, tasyaiva jvarakr̥ttvāt| tathōktam (hr̥.ni.a.2/3)- "malāstatra svaiḥsvairduṣṭāḥ" ityādi yāvat| "jvaraṁ nirvartayanti tē|" ityādi jāṭharānalasyaiva jvarakr̥tatvam| tēna jvarakr̥tā rūkṣēṇa tējasā rūkṣitasya ca puṁsaḥ sarpiḥ saṁśamanam| caśabdāccānyasyāpi| ata ēvāha-vamanētyādi| vamanādibhī raukṣyakr̥dbhiḥ kr̥taistadānīṁ yaḥ syāt-bhavēt, atibalaḥ-pravr̥ddhatvādatisamarthō dhātuḥ| kō dhātuḥ ? sahacārī,-yaḥ saha carati tacchīlō vātākhyō dhāturagninā saha carati| nanu, ēvaṁ parasparasahacarabhāvatvē'gnirapi vāyunā saha carati, tatō'gnisvabhāvatvāt pittākhyō'pi dhāturiha sahacārī prāptaḥ, tannivr̥ttyarthaṁ sadāgatirityāha| sadāgatitvaṁ vāyōrēvānvarthatvēnōpapadyata iti pittasyāgrahaṇam| kiṁ kasya yathā saṁśamanam ? ambu vēśmanō-gr̥hasya, dīptasya-jvalitasya, jalaṁ yathā|

Adhikarana sarpirdAnam (86-87) · Śloka 87

| vātapittajitāṁgryaṁ saṁskāraṁ cānurudhyatē||86|| sutarāṁ taddhyatō dadyādyathāsvauṣadhasādhitam| |87|

View original

| वातपित्तजितांग्र्यं संस्कारं चानुरुध्यते||८६|| सुतरां तद्ध्यतो दद्याद्यथास्वौषधसाधितम्| |८७|

🔊 Audio coming soon

sa0-yasmāddhr̥taṁ sarvēṣāṁ vātapittajitāmagryaṁ yathā na tathā'nyānyauṣadhāni vātapittajintīti| ata ēva prāgabhyadhāt (ślō. 82)- "sarpirdadyātkaphē mandē vātapittōttarē jvarē|" ityādi| yasmāccha ghr̥taṁ saṁskāramanurudhyatē-anuvartatē| guṇāntarādhānaṁ-saṁskāraḥ| taṁ ca yasmāddhr̥taṁ suṣṭvatiśayavailakṣaṇyādanurudhyatē-ātmasātkarōti| tailādirapi snēhaḥ saṁskāramanuvartatē| na tu yathā ghr̥taṁ svaśaityamajahadēva saṁskāramanuvartata iti| ētaccha snēhavidhau pratipāditamēva| amumēva cha nyāyamaṅgīkr̥tya munirapyavōcat (ca.ni.a.1/40)-"nānyaḥ snēhastathā kaścit saṁskāramanuvartatē| yathā sarpirataḥ sarpiḥ sarvasnēhōttamaṁ matam||" iti| hi-yasmāt, sutarāṁ saṁskāramanurudhyatē ghr̥tam, tasmāddhr̥taṁ jīrṇē vātapittōttarē nirvikalpaṁ dadyāt| kīdr̥śam ? yathāsvauṣadhasādhitam,-yathāyathaṁ vyādhipratipakṣairauṣadhaiḥ pakvam|

Adhikarana sarpiSho hetuvyAdhiviparItatvam (87-88) · Śloka 88

| viparītaṁ jvarōṣmāṇaṁ jayētpittaṁ ca śaityataḥ||87|| snēhādvātaṁ ghr̥taṁ tulyaṁ yōgasaṁskārataḥ kapham| |88|

View original

| विपरीतं ज्वरोष्माणं जयेत्पित्तं च शैत्यतः||८७|| स्नेहाद्वातं घृतं तुल्यं योगसंस्कारतः कफम्| |८८|

🔊 Audio coming soon

sa0-ghr̥taṁ viparītaṁ jvarōṣmāṇaṁ jayēt| jvaranirvartaka ūṣmājāṭharō'nalō, rūkṣatīkṣṇādiguṇaḥ sa paktisthānānnirastō jvaranirvartakō ghr̥tasya snigdhaśītatvādiguṇayōgādviparītaḥ, ēvaṁ viparītaṁ jvarōṣmāṇaṁ ghr̥taṁ jayēt| pittaṁ ca śaityataḥ-śaityāddhr̥taṁ jayēt, na snēhāt, "pittaṁ sasnēha" (hr̥.sū.a.1/11) iti vacanāt| snēhāt-snigdhatvāt, r̥taṁ vātaṁ jayēt na tu śaityāt, "śītō'nilaḥ" (hr̥.sū.a.1/11) iti vachanāt| kaphaṁ snigdhaśītatvādinā tulyaṁ yōgasaṁskārābhyāṁ jayēt| yōgō-yuktiḥ kaphajvaraharairdravyaiḥ saha yōjanā, saṁskārō-guṇādhānam, yōgaśca saṁskāraścha yōgasaṁskārau, tābhyāṁ ghr̥taṁ kaphaṁ jayēt| nanu, viparītaṁ jvarōṣmāṇaṁ ghr̥taṁ jayēditi na ghaṭatē, ghr̥tasyāgnivr̥ddhihētutvāt| tathā ca vakṣyati (hr̥.chi.a.10/68)-"snēhamēva paraṁ vidyāddurbalānaladīpanam| nālaṁ snēhasamiddhisya śamāyānnaṁ sugurvapi||" iti| atrācakṣmahē| ghr̥taṁ snēhanatvadīpanatvābhyāṁ vātaśamanaṁ kurvañjvarōṣmākṣēpatvaṁ vātasya vinirvāya jvarōṣmaṇō'pi raukṣyataikṣṇyādiyutasya ghr̥taṁ viparītaguṇatvācchamaṁ karōti, na vr̥ddhim| nanu, yathā snēhādvātaṁ śamayati tathā tata ēva snēhātkimiti ghr̥taṁ samānaguṇatvāt pittaṁ śamayati ? br̥̄maḥ| jīrṇajvarē laṅghanādibhiratirūkṣēṇa jvarōṣmaṇā pittaṁ rūkṣmēva sampannaṁ snēhabhāgaparikṣayānna sasnēham, ataḥ kathaṁ kr̥tvā jvarayatu ?| tacca ghr̥taṁ pittamēva śamayati, na vātaṁ kōpayati, dravyaprabhāvatvātsasnēhanatvācca|

Adhikarana uktiH kvAthaiH sarpiH pAnam (88) · Śloka 88

| pūrvē kaṣāyāḥ saghr̥tāḥ sarvē yōjyā yathāmalam||88||

View original

| पूर्वे कषायाः सघृताः सर्वे योज्या यथामलम्||८८||

🔊 Audio coming soon

sa0-pūrvē kaṣāyāḥ-prāguktāni pācanāni, saha ghr̥tēna prayuñjyāt| katham ? yathāmalaṁ-dōṣānatikramēṇa|

Adhikarana kAsopadravake jvare sarpiH prayogaH (89) · Śloka 89

triphalāpicumandatvaṅmādhukaṁ br̥hatīdvayam| samasūradalaṁ kvāthaḥ saghr̥tō jvarakāsahā||89||

View original

त्रिफलापिचुमन्दत्वङ्माधुकं बृहतीद्वयम्| समसूरदलं क्वाथः सघृतो ज्वरकासहा||८९||

🔊 Audio coming soon

sa0-tripalādīni masūradalāni caiṣa kvāthō ghr̥tēna sahōpayōjitō jvarakāsahā syāt|

Adhikarana pippalyAdisiddhaM ghRutam (90-91) · Śloka 91

pippalīndrayavadhāvanitiktā- sārivāmalakatāmalakībhiḥ| bilvamustahimapālanisēvyai- rdrākṣayā'tiviṣayā sthirayā ca||90|| ghr̥tamāśu nihanti sādhitaṁ jvaramagniṁ viṣamaṁ halīmakam| aruciṁ bhr̥śatāpamaṁsayō- rvamathuṁ pārśvaśirōrujaṁ kṣayam||91||

View original

पिप्पलीन्द्रयवधावनितिक्ता- सारिवामलकतामलकीभिः| बिल्वमुस्तहिमपालनिसेव्यै- र्द्राक्षयाऽतिविषया स्थिरया च||९०|| घृतमाशु निहन्ति साधितं ज्वरमग्निं विषमं हलीमकम्| अरुचिं भृशतापमंसयो- र्वमथुं पार्श्वशिरोरुजं क्षयम्||९१||

🔊 Audio coming soon

sa0-pippalītyādibhirdravyaiḥ kalkīkr̥tairghr̥tacaturthāṁśaistōyēna caturguṇēna ghr̥tāpēkṣayā sādhitaṁ ghr̥tamāśu jvaraṁ hanti, viṣamā gnyādīṁśca|

Adhikarana tailvakAdighRutAni (92) · Śloka 92

tailvakaṁ pavanajanmani jvarē yōjayētrivr̥tayā viyōjitam| tiktakaṁ vr̥ṣaghr̥taṁ ca paittikē yacca pālanikayā śr̥taṁ haviḥ||92||

View original

तैल्वकं पवनजन्मनि ज्वरे योजयेत्रिवृतया वियोजितम्| तिक्तकं वृषघृतं च पैत्तिके यच्च पालनिकया शृतं हविः||९२||

🔊 Audio coming soon

sa0-tailvakaṁ ghr̥taṁ-vātavyādhicikitsitōktaṁ (a.21/32), trivr̥tayā rahita [ vātikē jvarē ] pibēt| paittikē jvarē tiktakaṁ kuṣṭhacikitsitōktaṁ (a.19/2), tathā vr̥ṣaghr̥taṁ-raktapittacikitsitōktaṁ (a.2/40), atraiva vā vakṣyamāṇaṁ (ślō.94), yōjayēt| pālanikayā-trāyantyā, yaddhr̥taṁ pakvaṁ tacca pittajvarē yōjayēt|

Adhikarana jIrNakaPajvaraghnaM ghRutam (93) · Śloka 93

viḍaṅgasauvarcalacavyapāṭhā- vyōṣāgnisindhūdbhavayāvaśūkaiḥ| palāṁśakaiḥ kṣīrasamaṁ ghr̥tasya prasthaṁ pacējjīrṇakaphajvaraghnam||93||

View original

विडङ्गसौवर्चलचव्यपाठा- व्योषाग्निसिन्धूद्भवयावशूकैः| पलांशकैः क्षीरसमं घृतस्य प्रस्थं पचेज्जीर्णकफज्वरघ्नम्||९३||

🔊 Audio coming soon

sa0-viḍaṅgādibhiḥ palapramāṇaurghr̥taprasthaṁ kṣīratulyaṁ caturguṇajalaṁ pacēt| taccōpayuktaṁ jīrṇō yaḥ kaphajvarastaṁ hanti|

Adhikarana guDUcIghRutAdipa~jcakam (94) · Śloka 94

guḍūcyā rasakalkābhyāṁ triphalāyā vr̥ṣasya ca| mr̥dvīkāyā balāyāśca snēhāḥ siddhā jvaracchidaḥ||94||

View original

गुडूच्या रसकल्काभ्यां त्रिफलाया वृषस्य च| मृद्वीकाया बलायाश्च स्नेहाः सिद्धा ज्वरच्छिदः||९४||

🔊 Audio coming soon

sa0-guḍūcyādīnāṁ pañcānāṁ pr̥thkpr̥thagrasakalkābhyāṁ siddhāḥ pañca snēhāḥ jvaracchidō-jīrṇajvaraghnāḥ syurityarthaḥ|

Adhikarana jIrNai ghRute mAMsarasAshanam (95) · Śloka 95

jīrṇē ghr̥tē ca bhuñjīta mr̥dumāṁsarasaudanam| balaṁ hyalaṁ dōṣaharaṁ paraṁ tacca balapradam||95||

View original

जीर्णे घृते च भुञ्जीत मृदुमांसरसौदनम्| बलं ह्यलं दोषहरं परं तच्च बलप्रदम्||९५||

🔊 Audio coming soon

sa0-ghr̥tē ca pariṇatē sati mr̥du-atīkṣṇaṁ māṁsarasāśanaṁ bhuñjīta| hi-yasmāt, alaṁ balaṁ jātaṁ dōṣaharaṁ bhavati| taccarasāśanaṁ atiśayēna balakaraṁ syāt|

Adhikarana vAtottare jIrNajvare yUShaKalayorniShedhaH (96-97) · Śloka 97

kaphapittaharā mudgakāravēllādijā rasāḥ| prāyēṇa tasmānna hitā jīrṇē vātōttarē jvarē||96|| śūlōdāvartaviṣṭambhajananā jvaravardhanāḥ| |97|

View original

कफपित्तहरा मुद्गकारवेल्लादिजा रसाः| प्रायेण तस्मान्न हिता जीर्णे वातोत्तरे ज्वरे||९६|| शूलोदावर्तविष्टम्भजनना ज्वरवर्धनाः| |९७|

🔊 Audio coming soon

sa0-ata ēva tasmātkāraṇāt mudgakāravēllādijā rasāḥ kaphapittaharā jīrṇajvarē vātōttarē prāyēṇa na hitāḥ| tē hyupayuktāḥ śūlādikr̥tō jvaravardhanāśca syuḥ|

Adhikarana jIrNajvare shodhanakAlaH (97-98) · Śloka 98

| na śāmyatyēvamapi cējjvaraḥ kurvīta śōdhanam||97|| śōdhanārhasya, vamanaṁ prāguktaṁ tasya yōjayēt| āmāśayagatē dōṣē balinaḥ pālayanbalam||98||

View original

| न शाम्यत्येवमपि चेज्ज्वरः कुर्वीत शोधनम्||९७|| शोधनार्हस्य, वमनं प्रागुक्तं तस्य योजयेत्| आमाशयगते दोषे बलिनः पालयन्बलम्||९८||

🔊 Audio coming soon

sa0-ēvamapi kr̥tē sati yadi jvarō na śāmyati tadā śōdhanārhasya narasya prāguktaṁ-"pippalībhiryutān gālān" (ślō.6) ityādikaṁ, vamanaṁ yōjayēt| kadā ? dōṣē āmāśayagatē sati, balavataḥ puṁsō vamanaṁ yōjayēt, balaṁ pālayan-rakṣayan|

Adhikarana virecanamauShadhAni (99-101) · Śloka 101

pakvē tu śithilē dōṣē jvarē vā viṣamadyajē| mōdakaṁ triphalāśyāmātrivr̥tpippalikēsaraiḥ||99|| sasitāmadhubhirdadyāhyōṣādyaṁ vā virēcanam| (lihyādvā traivr̥taṁ saṁyuktaṁ madhusarpiṣā| ) drākṣādhātrīrasaṁ tadvatsadrākṣāṁ vā harītakīm||100|| āragvadhaṁ vā payasā mr̥dvīkānāṁ rasēna vā| triphalāṁ trāyamāṇāṁ vā payasā jvaritaḥpibēt||101||

View original

पक्वे तु शिथिले दोषे ज्वरे वा विषमद्यजे| मोदकं त्रिफलाश्यामात्रिवृत्पिप्पलिकेसरैः||९९|| ससितामधुभिर्दद्याह्योषाद्यं वा विरेचनम्| (लिह्याद्वा त्रैवृतं संयुक्तं मधुसर्पिषा| ) द्राक्षाधात्रीरसं तद्वत्सद्राक्षां वा हरीतकीम्||१००|| आरग्वधं वा पयसा मृद्वीकानां रसेन वा| त्रिफलां त्रायमाणां वा पयसा ज्वरितःपिबेत्||१०१||

🔊 Audio coming soon

sa0-pakvē punardōṣē tathā śithilē-aviṣṭabdhē, athavā viṣajēmadyōtthē vā jvarē, mōdakaṁ triphalādibhirvirēcanaṁ dadyāt| vyōṣādyaṁ vā-"vyōṣatrijātakāmbhōdakr̥mighnāmalakaistrivr̥t| sarvaiḥ samā samasitā kṣaudrēṇa guṭikāḥ kr̥tāḥ||" (hr̥.ka.a. 2/21) iti vā, dadyāt| athavā payasā-kṣīrēṇa, mr̥dvīkānāṁ rasēna vā, āragvadhaṁ virēcanaṁ dadyāt| triphalāṁ trāyantī vā payasā jvarī pibēt|

Adhikarana virecAnAnantaraM saMsargIkramaH (102) · Śloka 102

viriktānāṁ ca saṁsargī maṇḍapūrvā yathākramam| |102|

View original

विरिक्तानां च संसर्गी मण्डपूर्वा यथाक्रमम्| |१०२|

🔊 Audio coming soon

sa0-viriktānāṁ jvariṇāṁ caśabdādvamitānāṁ ca yathākramaṁkramānatikramēṇa, saṁsargī kartavyētyadhyāhāryam| maṇḍaḥ pūrvaḥ-prathamō, yasyāṁ saivam| maṇḍaṁ prathamaṁ dattvā'nantaraṁ pēyāvilēpyādayō yathākramaṁ dēyāḥ| kr̥tavamanavirēcanānantaraṁ yaḥ pēyādyavacāraṇākramaḥ sa saṁsargītyucyatē|

Adhikarana svayaMpravRutteH stamBananiShedhaH (102-103) · Śloka 103

| cyavamānaṁ jvarōtkliṣṭamupēkṣēta malaṁ sadā||102|| pakvō'pi hi vikurvīta dōṣaḥ kōṣṭhē kr̥tāspadaḥ| |103|

View original

| च्यवमानं ज्वरोत्क्लिष्टमुपेक्षेत मलं सदा||१०२|| पक्वोऽपि हि विकुर्वीत दोषः कोष्ठे कृतास्पदः| |१०३|

🔊 Audio coming soon

sa0-jvarēṇōtkliṣṭaṁ-utklēśitaṁ jvarōtkliṣṭaṁ, malaṁ-purīṣākhyaṁ, cyavamānaṁ-patantaṁ, sadā upēkṣēta-na tadvidhāraṇē prayatnaṁ kuryāt| nanu, auṣadhāni (dhēna) kimityasau na vidhnīyatē ? ityāha-pakvō'pītyādi| dōṣaḥ-purīṣākhyō, yataḥ pakvaḥ| apiśabdātkimutāpakvaḥ ? kōṣṭhē-āmapakvāśayāśrayākhyē, kr̥taṁ-gr̥hītaṁ, āspadaṁ-avasthitiḥ, yēna sa ēvaṁbhūtō vikurvīta-vikāraṁ kuryāt|

Adhikarana atipravRuttau pAcanapUrvakaM stambhanaM kAryam (103-104) · Śloka 104

| atipravartamānaṁ vā pācayan saṅgrahaṁ nayēt||103|| āmasaṅgrahaṇē dōṣā dōṣōpakrama īritāḥ| |104|

View original

| अतिप्रवर्तमानं वा पाचयन् सङ्ग्रहं नयेत्||१०३|| आमसङ्ग्रहणे दोषा दोषोपक्रम ईरिताः| |१०४|

🔊 Audio coming soon

sa0-atipravartamānaṁ vā taṁ malaṁ apakvaṁ pācayan saṅgrahaṁ nayēt- na tvāma ēva saṅgr̥hītavya ityāha-āmasaṅgrahaṇa ityādi| āmaśabdaḥ purīṣākhyasya dōṣasya pacyamānāvasthōpalakṣaṇārthaḥ| āmasya-apakvasya dōṣasya, saṅgrahaṇamāmasaṅgrahaṇaṁ tasminnāma saṅgrahaṇē yē dōṣā bhavanti tē dōṣōkramē-dōṣōpakramaṇīyē'dhyāyē, īritāḥ-uktāḥ| tathā ca tatrōktam (hr̥.sū.a.13/31)- "utkliṣṭanadha ūrdhvaṁ vā na cāmān vahataḥ svayam| dhārayēdauṣadhairdōṣān vidhr̥tāstē hi rōgadāḥ||" iti| tasmādāmasaṅgrahaṇārthamauṣadhaṁ na dēyam| tathā, āmajvarē'pyāmanirharaṇārthamauṣadhaṁ na dēyam, itipratipādayannāha-

Adhikarana Amajvare shodhananiShedhaH (104-105) · Śloka 105

| pāyayēddōṣaharaṇaṁ mōhādāmajvarē tu yaḥ||104|| prasuptaṁ kr̥ṣṇasarpaṁ sa karāgrēṇa parāmr̥śēt| |105|

View original

| पाययेद्दोषहरणं मोहादामज्वरे तु यः||१०४|| प्रसुप्तं कृष्णसर्पं स कराग्रेण परामृशेत्| |१०५|

🔊 Audio coming soon

sa0-turvyatirēkē bhinnakramaḥ| yastu mōhāt-ajñānāt, bhiṣakpāpō dōṣaharaṇamāmajvarē pāyayēt sa svayamanarthakārī suptaṁ kr̥ṣṇasarpaṁ karasyāgrēṇa parāmr̥śēt-spr̥śēt| atipratyavāyaṁ paśyataivamuktaṁ tantrēkr̥tā| tatra ca vākyē rūpakākhyō'laṅkāraḥ| tasya hyētallakṣaṇam-"tadaparamaupamyē sati yasmin syādvākyayōryōgaḥ|" asyōdāharaṇam-"yaḥ sēvatē kunr̥patiṁ kurutē badhirasya karṇajāpaṁ saḥ iti|

Adhikarana jvarakShINasya niShedhaH (105) · Śloka 105

| jvarakṣīṇasya na hitaṁ vamanaṁ na virēcanam||105||

View original

| ज्वरक्षीणस्य न हितं वमनं न विरेचनम्||१०५||

🔊 Audio coming soon

sa0-jvarēṇa kṣīṇasya puṁsō na vamanaṁ hitaṁ na ca virēcanaṁ hitam| tarhi kathaṁ dōṣanirharaṇaṁ tasya ? ityāha-

Adhikarana tasya payasA nirUhairvA shodhanam (2) · Śloka 2

kāmaṁ tu payasā tasya niruhairvā harēnmalān| ||2||

View original

कामं तु पयसा तस्य निरुहैर्वा हरेन्मलान्| ||२||

🔊 Audio coming soon

sa0-tasya kāmaṁ-yathēṣṭaṁ kr̥tvā, payasā nirūhairvā malān harēt|

Adhikarana payaH pAne adhikArI (106-107) · Śloka 107

| kṣīrōcitasya prakṣīṇaślēṣmaṇō dāhatr̥ṅvataḥ||106|| kṣīraṁ pittānilārtasya pathyamapyatisāriṇaḥ| |107|

View original

| क्षीरोचितस्य प्रक्षीणश्लेष्मणो दाहतृङ्वतः||१०६|| क्षीरं पित्तानिलार्तस्य पथ्यमप्यतिसारिणः| |१०७|

🔊 Audio coming soon

sa0-kṣīramucitaṁ-sātmyaṁ, yasya tasya kṣīrōcitasya, tathā prakarṣēṇa kṣīṇaḥ ślēṣmā yasya tasya prakṣīṇaślēṣmaṇaḥ, tathā dāhaśca tr̥ṭ ca tē vidyētē yasya tasya dāhatRḍvataḥ, ata ēva pittānilābhyāmārtasya-pīḍitasya, kṣīraṁ pathyam| atisāriṇō'pipathyam, kiṁ punaḥ prakṣīṇaḥ ślēṣmā yasya tasya kṣīrōcitasya pūrvōktaviśēṣaṇaviśiṣṭasya kṣīraṁ na pathyam ? ityapi śabdārthaḥ|

Adhikarana kShIraguNAH (107-108) · Śloka 108

| tadvapurlaṅghanōttaptaṁ pluṣṭaṁ vanamivāgninā||107|| divyāmbu jīvayēttasya jvaraṁ cāśu niyacchati| |108|

View original

| तद्वपुर्लङ्घनोत्तप्तं प्लुष्टं वनमिवाग्निना||१०७|| दिव्याम्बु जीवयेत्तस्य ज्वरं चाशु नियच्छति| |१०८|

🔊 Audio coming soon

sa0-tacca-kṣīraṁ, laṅghanōttaptaṁ vapurjīvayēt-kāyasya saprāṇatāmutpādayēt| kiṁ kimiva ? agninā-dāvēna, pluṣṭaṁ vanaṁ yathā divyāmbu jīvayēt-pratōhayēt, tathā vapuḥ kṣīramiti| laṅghanaśabdēnātra sāmānyaṁ laṅghanavācyaṁ vastu bhaṇyatē| "śarīralāghavakaraṁ yaddravyaṁ karma vā punaḥ| tallaṅghanamiti jñēyam" ityēvaṁlakṣaṇam, na tu viśiṣṭamupavāsalakṣaṇam, yōgyatāvaśāt| tasyajvariṇaḥ puṁsaḥ, tat-kṣīraṁ, āśu jvaraṁ ca niyacchati| na kēvalaṁ vapurjīvayēditi cārthaḥ|

Adhikarana kShIravisheShe niyamaH (108-109) · Śloka 109

| saṁskr̥taṁ śītamuṣṇaṁ vā tasmāddhārōṣṇamēva vā||108|| vibhajya kālē yuñjīta jvariṇaṁ hantyatō'nyathā| |109|

View original

| संस्कृतं शीतमुष्णं वा तस्माद्धारोष्णमेव वा||१०८|| विभज्य काले युञ्जीत ज्वरिणं हन्त्यतोऽन्यथा| |१०९|

🔊 Audio coming soon

sa0-yata ēvaṁ mahāguṇaṁ kṣīraṁ tasmāddhētōḥ saṁskr̥taṁ-dravyāntarēṇa, tathā śītamuṣṇaṁ vēti kr̥tvā, athavā dhārōṣṇamēva kālē vibhajya, yuñjīta-yathāviṣayaṁ kālē prayōjayēt| ataḥ-yathānirūpitāt kṣīrōpayōgaviṣayāt, anyathā-anyēna prakārēṇa, prayuktaṁ kṣīraṁ jvariṇaṁ hanti|

Adhikarana tRuDAdinAshanaM kShIram (109-110) · Śloka 110

| payaḥ saśuṇṭhīkharjūramr̥dvīkāśarkarāghr̥tam||109|| śr̥taśītaṁ madhuyutaṁ tuḍdāhajvaranāśanam| |110|

View original

| पयः सशुण्ठीखर्जूरमृद्वीकाशर्कराघृतम्||१०९|| शृतशीतं मधुयुतं तुड्दाहज्वरनाशनम्| |११०|

🔊 Audio coming soon

sa0-kṣīraṁ śuṇṭhyādiyutaṁ śr̥tamanantaraṁ śītaṁ madhuyutaṁ tr̥ḍdāhajidityarthaḥ|

Adhikarana tRuDAdinAshanaM anyatkShIratrayam (110-111) · Śloka 111

| tadvad drākṣābalāyaṣṭīsārivākaṇacandanaiḥ||110|| caturguṇēnāmbhasā vā pippalyā vā śr̥taṁ pibēt| |111|

View original

| तद्वद् द्राक्षाबलायष्टीसारिवाकणचन्दनैः||११०|| चतुर्गुणेनाम्भसा वा पिप्पल्या वा शृतं पिबेत्| |१११|

🔊 Audio coming soon

sa0-tēnaiva pūrvōktēna payasā tulyaṁ-tadvat| yathā pūrvōktaṁ śr̥taśītaṁ tr̥ḍdāhajvarahr̥t tathā drākṣādibhiḥ śr̥tamanantaraṁ śītaṁ madhuyutaṁ tr̥ḍādijidityarthaḥ| athavā kṣīraṁ caturguṇēna jalēna śr̥taṁ pibēt| athavā pippalyā śr̥taṁ pibēt|

Adhikarana kAsAdijit kShIram (111-112) · Śloka 112

| kāsācchvāsācchiraḥśūlātpārśvaśūlāccirajvarāt| mucyatē jvaritaḥ pītvā||111|| pañcamūlīśr̥taṁ payaḥ| |112|

View original

| कासाच्छ्वासाच्छिरःशूलात्पार्श्वशूलाच्चिरज्वरात्| मुच्यते ज्वरितः पीत्वा||१११|| पञ्चमूलीशृतं पयः| |११२|

🔊 Audio coming soon

sa0-pañcamūlēna śr̥taṁ kṣīraṁ pītvā kāsādibhyō mucyatē| mucyata iti karmakartari taṅ| cirajvarō-dīrghakālānubandhī jvaraḥ|

Adhikarana vibaddhavAtAdijit kShIram (112-113) · Śloka 113

| śr̥tamēraṇḍamūlēna bālabilvēna vā jvarāt||112|| dhārōṣṇaṁ vā payaḥ pītvā vibaddhānilavarcasaḥ| saraktapicchātisr̥tēḥ satr̥ṭśūlapravāhikāt||113||

View original

| शृतमेरण्डमूलेन बालबिल्वेन वा ज्वरात्||११२|| धारोष्णं वा पयः पीत्वा विबद्धानिलवर्चसः| सरक्तपिच्छातिसृतेः सतृट्शूलप्रवाहिकात्||११३||

🔊 Audio coming soon

sa0-ēraṇḍamūlēnāthavā bālabilvēna śr̥tamathavā dhārōṣṇaṁ kṣīraṁ pītvā puruṣō jvarādvimucyatē| kimbhūtājjvarāt ? vibaddhā nilavarcasaḥ| vibaddhē-viśēṣēṇa baddhē, asamyakpravartanādanilavarcasī yasmin jvarē sa vibaddhānilavarcāḥ, tasmājjvarādvimucyatē| tathā, raktaṁ ca picchā ca raktapicchē, tābhyāmupalakṣitā ati sr̥tiḥ-atīsāraḥ, saha tayā vartatē yō jvaraḥ, tasmāttathāvidhājjvarāt tathā saha tr̥ṣā saha śūlēna tathā pravāhikayā-nischārikāparasaṁjñayā, vartatē yastamāt tathāvidhājjavarāt pramucyatē|

Adhikarana shoPAdijit kShIram (114) · Śloka 114

siddhaṁ śuṇṭhībalāvyāghrīgōkaṇṭakaguḍaiḥ payaḥ| śōphamūtraśakr̥dvātavibandhajvarakāsajit||114||

View original

सिद्धं शुण्ठीबलाव्याघ्रीगोकण्टकगुडैः पयः| शोफमूत्रशकृद्वातविबन्धज्वरकासजित्||११४||

🔊 Audio coming soon

sa0-śuṇṭhyādibhiḥ sādhitaṁ payaḥ śōphādijit|

Adhikarana jvarashoPanut kShIram (115) · Śloka 115

vr̥ścīvabilvavarṣābhūsādhitaṁ jvaraśōphanut| |115|

View original

वृश्चीवबिल्ववर्षाभूसाधितं ज्वरशोफनुत्| |११५|

🔊 Audio coming soon

sa0-vr̥ścīvādibhiḥ sādhitaṁ payō jvaraśōphanuditi| vr̥ścīvaḥ-sūkṣmapunarnarvaḥ| sthūlapunarnavastu-varṣābhūḥ| punarnavadvayaṁ bilvaṁ cātra yōjyam|

Adhikarana ASujvarApaham kShIram (115) · Śloka 115

| śiṁśipāsārasiddhaṁ ca kṣīramāśu jvarāpaham||115||

View original

| शिंशिपासारसिद्धं च क्षीरमाशु ज्वरापहम्||११५||

🔊 Audio coming soon

sa0-śiṁśipāsārēṇa siddhaṁ-śr̥taṁ kṣīramupayuktaṁ, āśu-na tu ca, jvarahr̥t| kṣīrasya śravaṇē vidhiratīsāracikitsitōktaḥ (hr̥. chi. a. 9/39)-"payasyutkvāthya mustānāṁ viṁśati" ityanusārēṇānukalpyaḥ| tantrāntarē tvēvamuktam-"dravyādaṣṭaguṇaṁ kṣīraṁ kṣīrāttōyaṁ caturguṇam| kṣīrāvaśēṣaḥ kartavyaḥ kṣīrakvāthē tvayaṁ vidhiḥ||" iti| nanu, kiṁ vātapittōttarē jvarē jvarē ghr̥taṁ pradhānamā śrīyatāṁ pūrvavacanaprāmāṇyāt ? athavā kṣīraṁ pradhānamētadvacanaprāmāṇyāt ? ityatra saṁśayaḥ| atrōcyatē| ubhayamapīdaṁ ghr̥taṁ kṣrīraṁ cha vātapittōttarē jvarē pradhānam, avasthāvaśāt sātmyavaśāchcha kvacitkiñcidupayujyatē|

Adhikarana nirUhaguNAH kShIram (116-117) · Śloka 117

niruhastu balaṁ vahniṁ vijvaratvaṁ mudaṁ rucim| dōṣē yuktaḥ karōtyāśu pakvē pakvāśāyaṁ gatē||116|| pittaṁ vā kaphapittaṁ vā pakvāśayagataṁ harēt| sraṁsanaṁ trīnapi malān bastiḥ pakvāśayāśrayān||117||

View original

निरुहस्तु बलं वह्निं विज्वरत्वं मुदं रुचिम्| दोषे युक्तः करोत्याशु पक्वे पक्वाशायं गते||११६|| पित्तं वा कफपित्तं वा पक्वाशयगतं हरेत्| स्रंसनं त्रीनपि मलान् बस्तिः पक्वाशयाश्रयान्||११७||

🔊 Audio coming soon

sa0-nirūhō yuktō dōṣē pakvē tathā pakvāśayaṁ gatē sati balādīn drāgēva karōti| pittaṁ kēvalaṁ kaphapittaṁ vā pakvāśayāśritaṁ sraṁsanaṁ-virēcanaṁ, harēt| bastiḥ prayōjitastrīnapi malānvātādyān harēt| kīdr̥śān ? pakvāśayamāśritān|

Adhikarana anuvAsane adhikarI (118) · Śloka 118

prakṣīṇakaphapittasya trikapr̥ṣṭhakaṭigrahē| dīptāgnērbaddhaśakr̥taḥ prayuñjītānuvāsanam||118||

View original

प्रक्षीणकफपित्तस्य त्रिकपृष्ठकटिग्रहे| दीप्ताग्नेर्बद्धशकृतः प्रयुञ्जीतानुवासनम्||११८||

🔊 Audio coming soon

sa0-prakṣīṇē kaphapittē yasya puṁsastathā dīptāgnērbaddhavarcasstrikpr̥ṣṭhakaṭigrahē satyanuvāsanaṁ prayuñjīta|

Adhikarana jvaranAshako nirUhaH (119-121) · Śloka 121

paṭōlanimbacchadanakaṭukācaturaṅgulaiḥ| sthirābalāgōkṣurakamadanōśīravālakaiḥ||119|| payasyardhōdakē kvāthaṁ kṣīraśēṣaṁ vimiśritam| kalkitairmustamadanakr̥ṣṇāmadhukavatsakaiḥ||120|| basti madhughr̥tābhyāṁ ca pīḍyējjvaranāśanam| ||121||

View original

पटोलनिम्बच्छदनकटुकाचतुरङ्गुलैः| स्थिराबलागोक्षुरकमदनोशीरवालकैः||११९|| पयस्यर्धोदके क्वाथं क्षीरशेषं विमिश्रितम्| कल्कितैर्मुस्तमदनकृष्णामधुकवत्सकैः||१२०|| बस्ति मधुघृताभ्यां च पीड्येज्ज्वरनाशनम्| ||१२१||

🔊 Audio coming soon

sa0-paṭōlādibhiḥ kvāthaṁ kṣīrē'rdhōdakē kṣīraśēṣaṁ tathāmiśritaṁ kalkīkr̥tairdravyairmustādibhirmadhughr̥tābhyāṁ ca yōjitaṁ bastiṁ jvaranāśanaṁ dadyāt|

Adhikarana jvaranAshako anyo nirUhaH (121-122) · Śloka 122

| catasraḥ parṇinīryaṣṭīphalōśīranr̥padrumān||121|| kvāthayētkalkayēdyaśṭīṣatāhvāphalinīphalam| mustaṁ ca bastiḥ saguḍakṣaudrasarpirjvarāpahaḥ||122||

View original

| चतस्रः पर्णिनीर्यष्टीफलोशीरनृपद्रुमान्||१२१|| क्वाथयेत्कल्कयेद्यश्टीषताह्वाफलिनीफलम्| मुस्तं च बस्तिः सगुडक्षौद्रसर्पिर्ज्वरापहः||१२२||

🔊 Audio coming soon

sa0-mudgaparṇī māṣaparṇī śāliparṇī pr̥śrniparṇītyādi(cēti)-casraḥ parṇīnīḥ yaṣṭīphalādīṁśca kvāthayēt| phalaṁ-madanaphalam| tathā, yaṣṭyādīn kalkayēt, ityēṣa saguḍādirbastirjvarahr̥t|

Adhikarana jvaranAshakamanuvAsanam (123-124) · Śloka 124

jīvantīṁ madanaṁ mēdāṁ pippplīṁ madhukaṁ vacām| r̥ddhiṁ rāsrāṁ balāṁ bilvaṁ śatapuṣpāṁ śatāvarīm||123|| piṣṭvā kṣīraṁ jalaṁ sarpistailaṁ caikatra sādhitam| jvarē'nuvāsanaṁ dadyādyathāsnēhaṁ yathāmalam||124||

View original

जीवन्तीं मदनं मेदां पिप्प्प्लीं मधुकं वचाम्| ऋद्धिं रास्रां बलां बिल्वं शतपुष्पां शतावरीम्||१२३|| पिष्ट्वा क्षीरं जलं सर्पिस्तैलं चैकत्र साधितम्| ज्वरेऽनुवासनं दद्याद्यथास्नेहं यथामलम्||१२४||

🔊 Audio coming soon

sa0-jīvantyādīni dravyāṇi snēhasya caturbhāgamātrāṇi jalēna piṣṭvā kṣīraṁ snēhasamaṁ tailātsarpiṣaśca caturguṇaṁ jalaṁ ca tailasarpirdravyāccaturguṇamityēkatra sādhitaṁ pakvamētat jvarē'nuvāsanaṁ dadyāt| yathāsnēhaṁ yathāmalaṁ-yō yasmin jvarē dōṣē-vātādau, yaḥ snēhō yōgyastatra taṁ, dadyāt|

Adhikarana jvaranASakAanye bastayaH (125) · Śloka 125

yē ca siddhiṣu vakṣyantē bastayō jvaranāśanāḥ| |125|

View original

ये च सिद्धिषु वक्ष्यन्ते बस्तयो ज्वरनाशनाः| |१२५|

🔊 Audio coming soon

sa0-yē ca bastayaḥ siddhiṣu-bastikalpādhyāyē, vakṣyantē jvaranāśanāstē ca, 'dēyāḥ' iti śēṣaḥ|

Adhikarana shiraH shUlAdiShu nasyam (125-126) · Śloka 126

| śirōruggauravaślēṣmaharamindriyabōdhanam||125|| jīrṇajvarē rucikaraṁ dadyānnasyaṁ virēcanam| snaihikaṁ śūnyaśirasō dāhārtē pittanāśanam||126||

View original

| शिरोरुग्गौरवश्लेष्महरमिन्द्रियबोधनम्||१२५|| जीर्णज्वरे रुचिकरं दद्यान्नस्यं विरेचनम्| स्नैहिकं शून्यशिरसो दाहार्ते पित्तनाशनम्||१२६||

🔊 Audio coming soon

sa0-jīrṇajvarē virēcanākhyaṁ nasyaṁ dadyāt| kīdr̥śaṁ tannasyaṁ syāt ? śirasō rujaṁ gauravaṁ ca ślēṣmāṇaṁ ca harati tacchīlaṁ tat| tathā, indriyāṇāṁ-vakṣurādīnāṁ, ca bōdhanam| tathā, rucikr̥t| śūnyaśirasaḥ puṁsaḥ snēhikaṁ-snēhēna miśraṁ snigdhaṁ, nasyaṁ dadyāt| dāhārtē śirasi pittaharaṁ nasyaṁ dadyāt|

Adhikarana pratishyAyAdau dhUmAdayaH (127) · Śloka 127

dhūmagaṇḍūṣakavalān yathādōṣaṁ ca kalpayēt| pratiśyāyāsyavairasyaśiraḥ kaṇṭhāmayāpahān||127||

View original

धूमगण्डूषकवलान् यथादोषं च कल्पयेत्| प्रतिश्यायास्यवैरस्यशिरः कण्ठामयापहान्||१२७||

🔊 Audio coming soon

sa0-dhūmādīṁśca yathādōṣaṁ kalpayēt| kimbhūtān ? pratiśyāyādighnān|

Adhikarana arUcau kalkadvayam (128) · Śloka 128

arucau mātuluṅgasya kēsaraṁ sājyasaindhavam| dhātrīdrākṣāsitānāṁ vā kalkamāsyēna dhārayēt||128||

View original

अरुचौ मातुलुङ्गस्य केसरं साज्यसैन्धवम्| धात्रीद्राक्षासितानां वा कल्कमास्येन धारयेत्||१२८||

🔊 Audio coming soon

sa0-arucau satyāṁ bījapūrakasya kēsaraṁ saghr̥tasaindhavamāsyēna dhārayēditi sambandhaḥ| athavā dhātryādīnāṁ kalkaṁ dhārayēt|

Adhikarana tvaggate jvare aBya~ggAdayaH (129-130) · Śloka 130

yathōpaśayasaṁsparśān śītōṣṇadravyakalpitān| abhyaṅgālēpasēkādīn jvarē jīrṇē tvagāśritē||129|| kuryādañjanadhūmāṁśca tathaivāgantujē'pi tān| |130|

View original

यथोपशयसंस्पर्शान् शीतोष्णद्रव्यकल्पितान्| अभ्यङ्गालेपसेकादीन् ज्वरे जीर्णे त्वगाश्रिते||१२९|| कुर्यादञ्जनधूमांश्च तथैवागन्तुजेऽपि तान्| |१३०|

🔊 Audio coming soon

sa0-tvagāśritē jīrṇajvarē'bhyaṅgādīn kuryāt| yathōpaśayaṁ-yathāsukhāvahaṁ, saṁsparśō yēṣāṁ, tān, tathā śītavīryairuṣṇa vīryaiśca dravyaiḥ kalpitān-yōjitān| tathā, añjanaṁdhūmāṁśca kuryāt| añjanadhūmānāgantujē'pi jvarē tathaiva kuryāt| sadyōgatvādāgantujē'pyētē'niṣiddhā ēva| tāniti punaḥ kr̥tamatiśayārtham| viśēṣēṇāgantujē'pi jvarē-bhūtaviṣādyudbhavē, tān kuryādityarthaḥ|

Adhikarana dAhe sahastradhautaghRutam (130) · Śloka 130

| dāhē sahasradhautēna sarpiṣā'bhyaṅgamācarēt||130||

View original

| दाहे सहस्रधौतेन सर्पिषाऽभ्यङ्गमाचरेत्||१३०||

🔊 Audio coming soon

saṁ-dāhē sati sarpiṣā sahasradhautēnābhyaṅgamācarēt|

Adhikarana aBya~ggArthaM tailam (131-133) · Śloka 133

sūtrōktaiśca gaṇaistaistairmadhurāmlakaṣāyakaiḥ| dūrvādibhirvā pittaghnaiḥ śōdhanādigaṇōditaiḥ||131|| śītavīryairhimasparśaiḥ kvāthakalkīkr̥taiḥ pacēt| tailaṁ sakṣīramabhyaṅgātsadyō dāhajvarāpaham||132|| śirō gātraṁ ca tairēva nātipiṣṭaiḥ pralēpayēt| tatkvāthēna parīṣēkamavagāhaṁ ca yōjayēt||133|| tathā''ranālasalilakṣīraśuktaghr̥tādibhiḥ| ||133||

View original

सूत्रोक्तैश्च गणैस्तैस्तैर्मधुराम्लकषायकैः| दूर्वादिभिर्वा पित्तघ्नैः शोधनादिगणोदितैः||१३१|| शीतवीर्यैर्हिमस्पर्शैः क्वाथकल्कीकृतैः पचेत्| तैलं सक्षीरमभ्यङ्गात्सद्यो दाहज्वरापहम्||१३२|| शिरो गात्रं च तैरेव नातिपिष्टैः प्रलेपयेत्| तत्क्वाथेन परीषेकमवगाहं च योजयेत्||१३३|| तथाऽऽरनालसलिलक्षीरशुक्तघृतादिभिः| ||१३३||

🔊 Audio coming soon

sa0-sūtrōktaiḥ-sūtrasthānōditaiḥ, madhurāmlakaṣāyakairgaṇaiḥ| tatra madhurō gaṇō-"ghr̥tahēma" (hr̥.sū.a. 10/22) ityādiḥ, amlō gaṇō-"dhātrīphalāmlīkā" (hr̥. sū. a. 10/25) ityādiḥ, kaṣāyō gaṇaḥ-"pathyā'kṣaṁ" (hr̥. sū. a. 10/31) ityādiḥ, tatra caitairmadhurāmlakaṣāyairvargaiḥ| tatra dūrvādidibhirgaṇaiḥ- "dūrvā'nantā" (hr̥.sū.a. 15/6) iti nirdiṣṭa ēkaḥ, "nyagrōdhādiḥ" (hr̥. sū. a. 15/42) dvitīyaḥ, tr̥tīyastu "padmakapuṇḍrau" (hr̥. sū. a. 15/12) ityādiḥ, caturthaḥ "sārivōśīra" (hr̥. sū. a. 15/11) ityādiḥ, ētai pūrvōktairgaṇaiḥ pittaghnaiḥ śōdhanādigaṇasaṅgrahōktaiḥ śītavīryairhimasparśairbhēṣajaistathā sparśatō vīryataśca śītaguṇaiḥ, akvāthāḥ kvāthāḥ kr̥tāḥ, akalkāḥ kalkāḥ kr̥tāḥ, taiḥ kvāthakalkīkr̥tairētairgaṇaistailaṁ kṣīrēṇa saha pacēt| tacca pakvamabhyaṅgāt-mrakṣaṇāt, sadyō-na cirēṇa kālēna, dāhajvaraṁ jayēt| na kēvalamētairgaṇaistailaṁ pacēddāhajvaraśāntyai, yāvattairēva śirō-mūrdhānaṁ, gātraṁ ca nātipiṣṭaiḥ-kiñcitpiṣṭaiḥ, pralēpayēt| supiṣṭairhyaitaiḥ pratyuta dāha utpadyatē| tathā cōktam (saṅgrahē sū. a. 7)- "ślakṣṇaśuṣkaghanō lēpaścandanasyāpi dāhakr̥t| tvaggatasyōṣmaṇō rōdhācchīkr̥ttvanyathā'gurōḥ|| iti| anēnaivābhiprāyēṇa śītajvarē vakṣyati (ślō. 141)- "taiḥ supiṣṭaiśca lēpayēt|" iti| gātragrahaṇēnaiva śirōgrahaṇē labdhē punaḥ śirōgrahaṇaṁ viśēṣārtham| viśēṣēṇa śirō lēpayēt, tasya viśēṣēṇa jvarāśrayatvāt| tathā cōktam-"vimuktasyāpi hi śirō jvarō yasya na muñcati| avimuktaḥ sa vijñēyā jvaraḥ punarupaiti tam||" iti| tasmācchirasō viśēṣēṇa lēpanārthaṁ pr̥thagupādānam| tēṣāṁ gaṇānāṁ kvāthastatkvāthaḥ, tēna pariṣēkamavagāhaṁ ca kvāthapūrṇāyāṁ drōṇyāṁ yōjayēt| tathā, āranālādibhiḥ pariṣēkādi yōjayēt|

Adhikarana dAhAdighnaM lepatrayam (134-135) · Śloka 135

| kapitthamātuluṅgāmlavidārīrōdhradāḍimaiḥ||134|| badarīpallavōtthēna phēnēnāriṣṭakasya vā| liptē'ṅgē dāharuṅmōhāśracchardistr̥ṣṇā ca śāmyati||135||

View original

| कपित्थमातुलुङ्गाम्लविदारीरोध्रदाडिमैः||१३४|| बदरीपल्लवोत्थेन फेनेनारिष्टकस्य वा| लिप्तेऽङ्गे दाहरुङ्मोहाश्रच्छर्दिस्तृष्णा च शाम्यति||१३५||

🔊 Audio coming soon

sa0-kapitthādibhirbadarīpallavōdbhavēna vā phēnēna liptē'ṅgē sati dāhādayaḥ śāmyanti|

Adhikarana pittaharaH kramaH (136) · Śloka 136

yō varṇitaḥ pittaharō dōṣōpakramaṇē kramaḥ| taṁ ca śīlayataḥ śīghraṁ sadāhō naśyati jvaraḥ||136||

View original

यो वर्णितः पित्तहरो दोषोपक्रमणे क्रमः| तं च शीलयतः शीघ्रं सदाहो नश्यति ज्वरः||१३६||

🔊 Audio coming soon

sa0-yaśca dōṣōpakramaṇīyādhyāyē pittaharaḥ kramō varṇitaḥ-uktaḥ, taṁ ca-kramaṁ, śīlayataḥ-abhyasataḥ, jvarō dāhēna saha naśyati|

Adhikarana shItajvare tailalepasvedAdInyauShadhAni (137-147) · Śloka 147

vīryōṣṇairuṣṇasaṁsparśaistagarāgurukuṅkumaiḥ| kuṣṭhasthauṇēyaśailēyasaralāmaradārubhiḥ||137|| nakharāsnāpuravacācaṇḍailādvayacōrakaiḥ| pr̥thvīkāśigrusurasāhiṁsrādhyāmakasarṣapaiḥ||138|| daśamūlāmr̥tairaṇḍadvayapattūrarōhiṣaiḥ| tamālapatrabhūtīkaśallakīdhānyadīpyakaiḥ||139|| miśimāṣakulatthāgniprakīryānākulīdvayaiḥ| anyaiśca tadvidhairdravyaiḥ śītē tailaṁ jvarē pacēt||140|| kvathitaiḥ kalkitairyuktaiḥ surāsauvīrakādibhiḥ| tēnābhyañjayātsukhōṣṇēna, taiḥ supiṣṭaiśca lēpayēt||141|| kavōṣṇaistaiḥ parīṣēkamavagāhaṁ ca kalpayēt| kēvalairapi tadvacca suktagōmūtramastubhiḥ||142|| āragvadhādivargaṁ ca pānābhyañjanalēpanē| dhūpānagarujān yāṁśca vakṣyantē viṣamajvarē||143|| agnyanagnikr̥tān svēdān svēdi bhēṣajabhōjanam| garbhabhūvēśmaśayanaṁ kuthakambalarallakān||144|| nirdhūmadīptairaṅgārairhasantīśca hasantikāḥ| madyaṁ satryūṣaṇaṁ takraṁ kulatthavrīhikōdgavān||145|| saṁśīlayēdvēpathumān yaccānyadapi pittalam| dayitāḥ stanaśālinyaḥ pīnā vibhramabhūṣaṇāḥ||146|| yauvanāsavamattāśca tamāliṅgēyuraṅganāḥ| vītaśītaṁ ca vijñāya tāstatō'panayētpunaḥ||147||

View original

वीर्योष्णैरुष्णसंस्पर्शैस्तगरागुरुकुङ्कुमैः| कुष्ठस्थौणेयशैलेयसरलामरदारुभिः||१३७|| नख़रास्नापुरवचाचण्डैलाद्वयचोरकैः| पृथ्वीकाशिग्रुसुरसाहिंस्राध्यामकसर्षपैः||१३८|| दशमूलामृतैरण्डद्वयपत्तूररोहिषैः| तमालपत्रभूतीकशल्लकीधान्यदीप्यकैः||१३९|| मिशिमाषकुलत्थाग्निप्रकीर्यानाकुलीद्वयैः| अन्यैश्च तद्विधैर्द्रव्यैः शीते तैलं ज्वरे पचेत्||१४०|| क्वथितैः कल्कितैर्युक्तैः सुरासौवीरकादिभिः| तेनाभ्यञ्जयात्सुख़ोष्णेन, तैः सुपिष्टैश्च लेपयेत्||१४१|| कवोष्णैस्तैः परीषेकमवगाहं च कल्पयेत्| केवलैरपि तद्वच्च सुक्तगोमूत्रमस्तुभिः||१४२|| आरग्वधादिवर्गं च पानाभ्यञ्जनलेपने| धूपानगरुजान् यांश्च वक्ष्यन्ते विषमज्वरे||१४३|| अग्न्यनग्निकृतान् स्वेदान् स्वेदि भेषजभोजनम्| गर्भभूवेश्मशयनं कुथकम्बलरल्लकान्||१४४|| निर्धूमदीप्तैरङ्गारैर्हसन्तीश्च हसन्तिकाः| मद्यं सत्र्यूषणं तक्रं कुलत्थव्रीहिकोद्गवान्||१४५|| संशीलयेद्वेपथुमान् यच्चान्यदपि पित्तलम्| दयिताः स्तनशालिन्यः पीना विभ्रमभूषणाः||१४६|| यौवनासवमत्ताश्च तमालिङ्गेयुरङ्गनाः| वीतशीतं च विज्ञाय तास्ततोऽपनयेत्पुनः||१४७||

🔊 Audio coming soon

sa0-vīryōṣṇairuṣṇasaṁsparśaiḥ-ubhayathā vīryataḥ sparśataścōṣṇaistagarādibhirdravyaiḥ, [ anyaiśca- ] aparairapi, tadvidhaiḥ-uṣṇavīryaiḥ uṣṇasaṁsparśaiśca, kvāthīkr̥taiḥ kalkīkr̥taiśca surādibhiḥ-amlapākarasaiḥ, [śītē-] śītajvaraētadviṣayē, tailaṁ pacēt| tēna-tailēna, sukhōṣṇēnābhyañjayāt-mrakṣayēt| taiśca-pūrvōktairdravyaiḥ, supiṣṭaiḥ-atiślakṣṇaiḥ, lēpayēt| taiśca kiñciduṣṇaiḥ pariṣēkamavagāhaṁ ca kalpayēt-yōjayēt| tadvacca-tathaiva, suktādibhiḥ kēvalaiśca pariṣēkādikaṁ kalpayēt| "āragvadhēndgava" (hr̥. sū. a. 15/17) ityādi ca pānābhyañjanalēpanē kalpayēt| agarujām dhūpān kalpayēt| yāṁśca dhūpān viṣamajvarē vakṣyantē tāṁśca kalpayēt| tathā svēdān śīlayēt| kimbhūtān ? agnikr̥tānanagnikr̥tāṁścasvēdaviddhyuktān | tathā-svēdayati sādhu svēdi yadbhēṣajaṁ bhōjanaṁ ca tacca saṁśīlayēt| tathā garbhē-garbhagr̥hābhyantarē, yadbhūvēśma-bhūmigr̥haṁ, tatra śayanaṁ-śayyām, tathā kuthādīnāvaraṇaviśēṣān, tathā hasantikāḥ-vahniśakaṭikāḥ, śīlayēt| kimbhūtāḥ ? nirdhūmadīptairaṅgārairhasantīriva| tathā, madyādīṁśca śīlayēt| vēpathumantamaṅganā āliṅgayēyurdayitādiguṇayuktaḥ| gataśītaṁ ca viditvā tatastāḥ-yōṣāḥ, punarapanayēt| ētacca bruvaṁstābhiḥ sambhōgābhilāṣaṁ nivārayati| adhunā sannipātacikitsitaṁ brūtē-

Adhikarana sannipAtacikitsAkramaH (148) · Śloka 148

vardhanēnaikadōṣasya kṣapaṇēnōcchritasya vā| kaphasthānānupūrvyā vā tulyakakṣāñjayēnmalān||148||

View original

वर्धनेनैकदोषस्य क्षपणेनोच्छ्रितस्य वा| कफस्थानानुपूर्व्या वा तुल्यकक्षाञ्जयेन्मलान्||१४८||

🔊 Audio coming soon

sa0-hīnādhikabhāvatvēna viṣamadōṣajē sannipātē vardhanēnaikadōṣasyārthāt kṣīṇasya kṣīṇayōrvā, ucchritasyōcchritayōrvā kṣapaṇēna, dēśakālabalānmalān jayēt| kathaṁ viṣamadōṣajē sannipātē vardhanēnaikadōṣasya sannipātajvarasyōpaśānti ? tasmādvardhanamayuktam| atrācakṣmahē| sannipātasthēna kṣīṇēna dōṣēṇa satā'kṣīṇau dōṣau jvarakāriṇau| na tau sukhēna jētuṁ śakyētē, viṣamāśrayatvāt| kṣīṇasya tu dōṣasya vardhanēna dōṣasāmyamutpādyaikarūpayā kriyayā sannipātaḥ sukhēna jētuṁ śakyatē| tasmādvardhanēnaikadōṣasyēti vaktuṁ yuktam| tathā ca,-vātākhyē yatō dōṣē śītalaghurūkṣādirupairdravyairvr̥ddhirbhavati| vardhamānēna ca tatrasthau pittakaphāvapyēvaṁ prāyēṇa kiñcit kṣayaṁ yātaḥ, tatkṣyāccāsau jvarō'pya mr̥dutāṁ gataḥ sukhēna śakyatē jētuṁ iti| ēvaṁ dōṣatrayasyāpi jvarakāraṇē tathā yuktyā pratīkāraḥ kr̥tō bhavati| ēvamucchritasyāpi kṣapaṇairē(ṇēnai)karūpayā kriyayā sukhēna sannipātō jīyatē| tadēvaṁ vdyulbaṇaikōlbaṇairdōṣairjanitē sannipātē cikitsākrama uktaḥ| samprati samadōṣajē sannipātē cikitsākramaṁ darśayitumāha-kaphētyādi| sthitiḥ-sthānam, kaphaśca sthānaṁ ca kaphasthānē, tayōrānupūrvī-kramaḥ, tayā ca tulyakakṣān-samān sannipātān, jvarē malān jayēt| tatra kaphaḥ prāgjētavyastataḥ pittaṁ tatō vāyuriti kaphānupūrvītyucyatē| uktaṁ ca (saṅgrahē sū.a.21)-"sthānataḥ kēcidicchanti prāk tāvacchlēṣmaṇō vadham| śirasyurasi kaṇṭhē ca praliptē'nnaruciḥ kutaḥ|| tadabhāvē kathaṁ bhōjyapānadravyāvacāraṇam| asatyabhyavahārē ca kutō dōṣasya nigrahaḥ|| tasmādādau kaphō dhātyaḥ kāyadvārārgalō hi saḥ| madhyasthāyi yataḥ pittamāśukāri ca cintyatē|| atō vātasasvasyāsya kuryāttadanu nigraham| adhaḥsthāyī ca tadanu nigrāhyaḥ syātsamīraṇaḥ||" iti| suśrutastvāha(?) (saṅgrahē sū.a. 21)-"[suśrutaśca na sarvatra matamētadbravīti tu|] jayējvarē'tisārē ca kramātpittakaphānilān|| prāyēṇa tāpātmatayā jvarē tējō viśiṣyatē| viśaśca saratā pittāttathā ca mr̥dukōṣṭhatā|| tasya cānubalaḥ ślēṣmā gauravāpaktijāḍyakr̥t| vāyuśca vardhatē'vaśyaṁ yastvahaḥsu tayōḥ kṣayē|| jvarātisārayōstasmādēṣa dōṣajayē kramaḥ| kaphapittānilānanyē kramādāhustayōrapi|| yasmādāmāśayōtklēśādbhūyiṣṭhaṁ tatsamudbhavaḥ| kramēṇādyēna tatrāpi pravr̥ddhān svāśayē sthitān| svāśayēṣu praduṣṭānāṁsthitaiva hyāśukāritā| vijñāya karmabhiḥ svaiḥ svērdōṣōdrēkaṁ yathāmalam| bhēṣajaṁ yōjayēttattu svīkuryānna kramaṁ bhiṣak|" iti| anyē tvāhuḥ (saṁ.sū.a. 21)-"kramānmarutpittakaphāḥ sarvatra sadr̥śē balē| vātādīnāṁ yathāpūrvaṁ yataḥ svābhāvikaṁ balam|| ūcē parāśarō'pyarthamamumēva pramāṇayan| yathōpanyāsataḥ prāptamādau dōṣabhiṣagjitam| nētRabhaṅgēna dr̥ṣṭau hi samaṁ sainyaparājayaḥ||" iti| sthānānupūrvyā vā dōṣāṁstulyakakṣān jayēt| sthānaṁ ca yadyapyaviśēṣēṇaiva sambhavati tathā'pīha jvarakāridōṣaprastāvādāmāśayō gr̥hyatē| tēnāmāśayasthō dōṣaḥ prāgjētavyastataḥ pakvāśayasthaḥ, iti sthānānupūrvī-sthānamāhātmyasya cikitsākramaḥ, kāryaḥ| tathā ca prāgadhyagīṣṭa (hr̥. sū. a. 17/13)-"āmāśayagatēvāyau kaphē pakvāśayāśritē| rūkṣapūrvaṁ tathā snēhapūrvaṁ sthānānurōdhataḥ||" iti| tadēvaṁ kaphasthānānupūrvyā vā tulyakakṣān malān jayēt| anyē tvēvaṁ vyākhyānayanti,- kaphasya sthānaṁkaphasthānam, kaphasthānalakṣaṇā cāsāvānupūrvī ca, tayā kapha sthānānupūrvyā vā tulyakakṣān malān jayēt| yadyapi kaphasthānāni kaṇṭhādīnyapi tathā'pīha jvarakāridōṣaprastāvādāmāśayōgr̥hyatē| tathā cōktam (ślō.1)-"āmaśayasthō hatvā'gniṁ sōmō mārgān pidhāya yat| vidadhāti jvaraṁ dōṣastasmātkurvīta laṅghanam||" iti| tadēvaṁ rūkṣōṣṇapācanādiḥ kramō'tra kārya ityavatiṣṭhatē| nanu, kaphasthānānupūrvyā vētyētanna vācyam, yatastulyakālaṁ tridōṣaharairdravyaiḥ sannipātasya kriyā kāryā| dravyāṇi dōṣaghnāni| atrōcyatē| jvaranāśanāni dravyāṇi tridōṣaghnāni viralāni| ēkadōṣaghnāni punarjvarahantr̥ṇi tridōṣaghnēbhyaḥ samartharāṇi bahutarāṇīti kaphasthānānupūrvyā vētyuktam| api ca dōṣakālādivaśāccikitsāprakārāntarō'yamupayujyata iti| sannipātacikitsāprakramādidamapyāha-

Adhikarana sannipAtAtopadravakarNamUlam (149) · Śloka 149

sannipātajvarasyāntē karṇamūlē sudāruṇaḥ| śōphaḥ sañjāyatē yēna kaścidēva vimucyatē||149||

View original

सन्निपातज्वरस्यान्ते कर्णमूले सुदारुणः| शोफः सञ्जायते येन कश्चिदेव विमुच्यते||१४९||

🔊 Audio coming soon

saṁ-sannipātajvarasyāvasānē karṇamūlapradēśē suṣṭha dāruṇaḥ śōphaḥ sañjāyatē| yēna-śōphēnōtpannēna, kaścidēva vimucyatē| kaścidēvētyamēnāsya rōgasya nāvaśyamasādhyatēti brūtē| ata ēva cikitsāmatrāha-

Adhikarana karNamUlacikitsA (150) · Śloka 150

raktāvasēcanaiḥ śīghraṁ sarpiḥpānaiśca taṁ jayēt| pradēhaiḥ kaphapittaghnairnāvanaiḥ kavalagrahaiḥ||150||

View original

रक्तावसेचनैः शीघ्रं सर्पिःपानैश्च तं जयेत्| प्रदेहैः कफपित्तघ्नैर्नावनैः कवलग्रहैः||१५०||

🔊 Audio coming soon

sa0-raktāvasēcanādibhiḥ kavalagrahāntairāśu taṁ jayēt| pradēhaḥ-pralēpaḥ|

Adhikarana shAkhAnusArI jvaraH asya cikitsA bAhushirAmokShaH (151) · Śloka 151

śītōṣṇasnigdharūkṣādyairjvarō yasya na śāmyati| śākhānusārī tasyāśu muñcēdvāhvōḥ kramācchirām||151||

View original

शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैर्ज्वरो यस्य न शाम्यति| शाख़ानुसारी तस्याशु मुञ्चेद्वाह्वोः क्रमाच्छिराम्||१५१||

🔊 Audio coming soon

sa0-ādiśabdēna stambhasvēdanādayō gr̥hyantē| śītōṣṇādibhirupakramairyathāyathaṁ pr̥thagvātapittaślēṣmasaṁsargasannipātajvarapraśamanaiḥ samyak prayōjitairjvarō yasya narasya śamaṁ na gacchati, tasya śākhānusāritvāddhētōrbāhvōḥ kramāt-ēkaikasmin na yugapad dvayōrbhujayōḥ, śirāṁ muñcēt| śākhāśabdēnātra kēvalaṁ raktaṁ vivakṣitam, na māṁsādayaḥ| ata ēva raktasyaiva cikitsānuvāca muñcēcchirāmiti| māṁsajānāṁ hi śastrakṣārāgnikarmādicikitsā| tasmācchākhāśabdēna raktasyaiva grahaṇaṁ yuktam|

Adhikarana viShamajvare~apyayameva vidhiH (152) · Śloka 152

ayamēva vidhiḥ kāryō viṣamē'pi yathāyatham| jvarē vibhajya vātādīn yaścānantaramucyatē||152||

View original

अयमेव विधिः कार्यो विषमेऽपि यथायथम्| ज्वरे विभज्य वातादीन् यश्चानन्तरमुच्यते||१५२||

🔊 Audio coming soon

sa0-ayamēva-pūrvōktō, vidhirviṣamē'pi-viṣamajvarē satatakādau, yathāsvaṁ vātādīn vibhajya kāryaḥ| anantaramadhunaiva ca yō vidhirucyatē paṭōlakaṭukādibhiḥ, sō'pi viṣamajvarē kāryaḥ|

Adhikarana viShamajvare kvAthAH (153) · Śloka 153

paṭōlakaṭukāmustāprāṇadāmadhukaiḥ kr̥tāḥ| tricatuḥpañcaśaḥ kvāthā viṣamajvaranāśanāḥ||153||

View original

पटोलकटुकामुस्ताप्राणदामधुकैः कृताः| त्रिचतुःपञ्चशः क्वाथा विषमज्वरनाशनाः||१५३||

🔊 Audio coming soon

sa0-paṭōlādibhistribhiścaturbhiḥ pañcabhirvā kr̥tāḥ kvāthā viṣamajvaraghnāḥ|

Adhikarana viShamajvare triPalAdirasAyanAni (154) · Śloka 154

yōjayētriphalāṁ pathyāṁ guḍūcīṁ pippalīṁ pr̥thak| taistairvidhānaiḥ saguḍaṁ bhallātakamathāpi vā||154||

View original

योजयेत्रिफलां पथ्यां गुडूचीं पिप्पलीं पृथक्| तैस्तैर्विधानैः सगुडं भल्लातकमथापि वा||१५४||

🔊 Audio coming soon

saṁ-triphalāṁ vā pathyāṁ vā guḍūcīṁ pippalīṁ vā pr̥thak pr̥thak yōjayēt satatakādikē viṣamajvarē| athavā taistaiḥ-rasāyanādyuktairvidhibhiḥ, guḍasahitaṁ bhallātakaṁ vā yōjayēt|

Adhikarana jvrarotpattidine la~gghanaM bRuMhaNaM vA (155) · Śloka 155

laṅghanaṁ br̥ṁhaṇaṁ vā''dau jvarāgamanavāsarē| |155|

View original

लङ्घनं बृंहणं वाऽऽदौ ज्वरागमनवासरे| |१५५|

🔊 Audio coming soon

sa0-yadi vā jvarāgamanadivasē ādau-prathamaṁ, laṅghanaṁ br̥ṁhaṇaṁ vā yōjayēt|

Adhikarana jvarotpattidine prAtaH kAle ojanAdoy vAlashuna purAnadhRutadadhikShIratakraNiShaTrapalAdIni ghRutAni ca (155-156) · Śloka 156

prātaḥ satailaṁ laśunaṁ prāgbhakraṁ vā tathā ghr̥tam||155|| jīrṇaṁ tadvaddadhi payastakraṁ sarpiśca ṣaṭpalam| kalyāṇakaṁ pañcagavyaṁ tiktākhyaṁ vr̥ṣasādhitam||156||

View original

प्रातः सतैलं लशुनं प्राग्भक्रं वा तथा ग़ृतम्||१५५|| जीर्णं तद्वद्दधि पयस्तक्रं सर्पिश्च षट्पलम्| कल्याणकं पञ्चगव्यं तिक्ताख़्यं वृषसाधितम्||१५६||

🔊 Audio coming soon

sa0-viṣamajvarē pragē sahatailēna laśunaṁ yōjayēt| prāgbhaktamityādi| bhaktātprathamaṁ prātarvāghr̥taṁ ca jīrṇaṁ-purāṇaṁ, yōjayēt| tathaiva dadhi, tathā payaḥ, tathā takraṁ, ṣaṭpalaṁ ca sarpiḥkṣayacikitsitōktaṁ (hr̥. ci. a. 5/28) , prātaḥ prāgbhaktaṁ vā yōjayēdityarthaḥ| kalyāṇakaṁ-unmādapratiṣēdhōktaṁ (hr̥. u. a. 6/26) , pañcagavyaṁ-apasmārapratiṣēdhōktaṁ (hr̥. u. a. 7/19), tiktākhyaṁ-kuṣṭacikitsitōktaṁ (hr̥. ci. a. 19/2), tathā vr̥ṣasādhitaṁ-raktapittacikitsitōktaṁ (hr̥. ci. a. 2/40), prātaḥ prāgbhaktaṁ vā yōjayēt| ṣaṭpalādīnyatidiśati-sarpiścēti|

Adhikarana viShamajjarajit triPalAdi ghRutam (157) · Śloka 157

triphalākōlatarkārīkvāthē dadhnā śr̥taṁ ghr̥tam| tilvakatvakkr̥tāvāpa viṣamajvarajitparam||157||

View original

त्रिफलाकोलतर्कारीक्वाथे दध्ना शृतं घृतम्| तिल्वकत्वक्कृतावाप विषमज्वरजित्परम्||१५७||

🔊 Audio coming soon

sa0-triphalādikvāthē caturguṇē sarpirdadhisamaṁ śāvararōghnatvakkr̥tāvāpamatiśayēna viṣamajvarajit|

Adhikarana viShamajvare prayogAntaram (158-159) · Śloka 159

surāṁ tīkṣṇaṁ ca yanmadyaṁ śikhitittiridakṣajam| māṁsaṁ mēdyōṣṇavīryaṁ ca sahānnēna prakāmataḥ||158|| sēvitvā tadahaḥ svapyādathavā punarullikhēt| |159|

View original

सुरां तीक्ष्णं च यन्मद्यं शिख़ितित्तिरिदक्षजम्| मांसं मेद्योष्णवीर्यं च सहान्नेन प्रकामतः||१५८|| सेवित्वा तदहः स्वप्यादथवा पुनरुल्लिख़ेत्| |१५९|

🔊 Audio coming soon

saṁ-surāṁ ca tīkṣṇaṁ ca yanmadyaṁ śikhitiridakṣajaṁ ca māṁsaṁ mēdhyō(dyō)ṣṇavīryamannēna saha bahu sēvitvā tadahaḥ svapyāt| yasmin dinē tadbhuktaṁ taṁ divasaṁ śayīta| tadahaḥ svapyāditi "kālādhvanōratyantasaṁyōgē" iti dvitīyā| athavā pūrvōktapītabhuktabhaktō naraḥ punarullikhēt-udvamēt|

Adhikarana viShamajvare sarpirvamantaram (159) · Śloka 159

| sarpiṣō mahatīm mātrāṁ pītvā vā chhardayētpunaḥ||159||

View original

| सर्पिषो महतीम् मात्रां पीत्वा वा छ्हर्दयेत्पुनः||१५९||

🔊 Audio coming soon

saṁ-sarpiṣō vā mahatīm-uttamāṁ, mātrāṁ pītvā punaśchhardayēt udvamēt|

Adhikarana viShamajvare virecanam (160) · Śloka 160

nīlinībhajagandhāṁ ca trivr̥tāṁ kaṭurōhiṇīm| pibējjvarasyāgamanē snēhasvēdōpapāditaḥ||160||

View original

नीलिनीभजगन्धां च त्रिवृतां कटुरोहिणीम्| पिबेज्ज्वरस्यागमने स्नेहस्वेदोपपादितः||१६०||

🔊 Audio coming soon

saṁ-nīlinyādīn pr̥thagjvarāgamanavāsarē kr̥tasnēhasvēdaḥ pibēt|

Adhikarana viShamajvare a~jjanam (162) · Śloka 162

manōhvā saindhavaṁ kr̥ṣṇā tailēna nayanāñjanam| yōjyaṁ|162|

View original

मनोह्वा सैन्धवं कृष्णा तैलेन नयनाञ्जनम्| योज्यं|१६२|

🔊 Audio coming soon

saṁ-manōhvādikaṁ tailēna nayanāñjanaṁ yōjyam| añjanaśabdō mrakṣaṇē'pi dr̥śyata itinayanaśabdē'tra prayuktaḥ|

Adhikarana viShamajvare nasyatrayam (161-162) · Śloka 162

| hiṅgusamā vyāghrīvasā nasyaṁ sasaindhavam||161|| purāṇasarpiḥ siṁhasya vasā tadvatsasaindhavā| |162|

View original

| हिङ्गुसमा व्याघ्रीवसा नस्यं ससैन्धवम्||१६१|| पुराणसर्पिः सिंहस्य वसा तद्वत्ससैन्धवा| |१६२|

🔊 Audio coming soon

sa0-hiṅgutulyā vyāghrīvasā nasyaṁ sasaindhavaṁ yōjyam| vyāghrīti strīliṅganirdēśaḥ striyā grahaṇārthō'cintyatvātprabhāvasya, anyathā puṁliṅgēnaiva nirdēśaṁ kuryāt| yathā vakti-"purāṇasarpiḥ siṁhasya vasā tadvatsasaindhavā|" iti|

Adhikarana viShamajvare dhUpadvayam (162-163) · Śloka 163

| palaṅkaṣā nimbapatraṁ vacā kuṣṭhaṁ harītakī||162|| sarṣapāḥ sayavāḥ sarpirdhūpō viḍvā biḍālajā| |163|

View original

| पलङ्कषा निम्बपत्रं वचा कुष्ठं हरीतकी||१६२|| सर्षपाः सयवाः सर्पिर्धूपो विड्वा बिडालजा| |१६३|

🔊 Audio coming soon

saṁ-palaṅkaṣādidhūmaḥ sarvēṣu jvarēṣu kāryaḥ| athavā biḍālājjātā viḍālajā viṭ|

Adhikarana sarvajvare~aparAjito dhUpaH (163-164) · Śloka 164

| puradhyāmavacāsarjanimbārkāgarudārubhiḥ||163|| dhūpō jvarēṣu sarvēṣu kāryō'yamaparājitaḥ| |164|

View original

| पुरध्यामवचासर्जनिम्बार्कागरुदारुभिः||१६३|| धूपो ज्वरेषु सर्वेषु कार्योऽयमपराजितः| |१६४|

🔊 Audio coming soon

saṁ-purādibhiḥ sahāparājitākhyō'yaṁ dhūpō jvarēṣu kāryaḥ|

Adhikarana unmAdAdiShUkto dhUpAdiH (164) · Śloka 164

| dhūpanasyāñjanōstrāsā yē cōktāścittavaikr̥tē||164||

View original

| धूपनस्याञ्जनोस्त्रासा ये चोक्ताश्चित्तवैकृते||१६४||

🔊 Audio coming soon

saṁ-yē ca cittavaikr̥tē-unmādāpasmārē, dhūmādaya uktāstē ca viṣamajvarē yōjyāḥ| vikr̥tamēva vaikr̥tam| prajñāditvātsvārthē'ṇ|

Adhikarana daivavyapAshryayamauShadham (165) · Śloka 165

daivāśrayaṁ ca bhaiṣajyaṁ jvarān sarvān vyapōhati| viṣēṣādviṣamān prāyastē hyāgantvanubandhajāḥ||165||

View original

दैवाश्रयं च भैषज्यं ज्वरान् सर्वान् व्यपोहति| विषेषाद्विषमान् प्रायस्ते ह्यागन्त्वनुबन्धजाः||१६५||

🔊 Audio coming soon

saṁ-na kēvalaṁ dhūpādayō jvaraṁ nāśyanti| daivāśrayaṁ cauṣadhaṁ maṇimaṅgalabalyupahāraprāyaścittajapadānasvastyayanahōmādikaṁ sarvān jvarān-āgantūnnijāṁśca, vyapōhati| "upasargādasyatyūhyōrvā vacanam (rvēti vācyam)" iti taṅabhāvaḥ| viśēṣēṇa viṣamān vyapōhati| yasmāttē-viṣamajvarāḥ, āgantunāṁ-bhūtādīnāṁ, anubandhajjātāḥ|

Adhikarana viShamajvare shirAvyadhaH (166) · Śloka 166

yathāsvaṁ ca sirāṁ vidhyēdaśāntau viṣamajvarē| |166|

View original

यथास्वं च सिरां विध्येदशान्तौ विषमज्वरे| |१६६|

🔊 Audio coming soon

sa0-viṣamajvarāśāntau satyāṁ yathāsvaṁ-dōṣādyapēkṣayā, sirāṁ vidhyēt| saṅgrahē ca rasādidhātusthē jvarē cikitsōktā| yathā (ci.a.2)-"rasasaṁsthē tu sarvasmin kuryādvamanalaṅghanē| sēkasaṁśamanālēparaktamōkṣamasr̥kūsthitē|| tīkṣṇaṁ virēkaṁ māṁsāsthē, mēdōghnaṁ mēdasi sthitē| asthisthē vātaśamanamabhyaṅgasvēdamardanam|| jvarē vātārtiśamanaṁ viśēṣādbūstikarma ca|" iti| majjasthaśukrasthayōrjvarayōrasādhyatvāttatra cikitsā nōktā|

Adhikarana aBighAtaje Agantujvare auShadham (166-167) · Śloka 167

| kēvalānilavīsarpavisphōṭābhihatajvarē||166|| sarpiḥpānahimālēpasēkamāṁsarasāśanam| kuryādyathāsvamuktaṁ ca raktamōkṣādi sādhanam||167||

View original

| केवलानिलवीसर्पविस्फोटाभिहतज्वरे||१६६|| सर्पिःपानहिमालेपसेकमांसरसाशनम्| कुर्याद्यथास्वमुक्तं च रक्तमोक्षादि साधनम्||१६७||

🔊 Audio coming soon

saṁ-kēvalānilādibhirjvarē sarpiḥpānādikaṁ kuryāt| yacca raktamōkṣādi sādhanaṁ yathāsvamuktaṁ tacca kuryāt|

Adhikarana grahAveshaje Agantujvare auShadham (168) · Śloka 168

grahōtthēbhūtavidyōktaṁ balimantrādi sādhanam| |168|

View original

ग्रहोत्थेभूतविद्योक्तं बलिमन्त्रादि साधनम्| |१६८|

🔊 Audio coming soon

saṁ-grahōtthē jvarē bhūtavidyōktaṁ balimantrādi sādhanaṁ cikitsitam|

Adhikarana auShadhigandhaje Agantujvare auShadham (168) · Śloka 168

| ōṣadhīgandhajē pittaśamanaṁ|168|

View original

| ओषधीगन्धजे पित्तशमनं|१६८|

🔊 Audio coming soon

saṁ-ōṣadhīgandhajē pittaśamanaṁ cikitsitam|

Adhikarana viShaje Agantujvare auShadham (168) · Śloka 168

| viṣajidviṣē||168||

View original

| विषजिद्विषे||१६८||

🔊 Audio coming soon

saṁ-viṣē-viṣajē jvarē, viṣajiccikitsitam|

Adhikarana krodhAdije Agantujvare auShadham (169-170) · Śloka 170

iṣṭairarthairmanōjñaiśca yathādōṣaśamēna ca| hitāhitavivēkaiśca jvaraṁ krōdhādijaṁ jayēt||169|| krōdhajō yāti kāmēna śāntiṁ krōdhēna kāmajaḥ| bhayōśōkōdbhavau tābhyāṁ bhīśōkābhyaṁ tathētarau||170||

View original

इष्टैरर्थैर्मनोज्ञैश्च यथादोषशमेन च| हिताहितविवेकैश्च ज्वरं क्रोधादिजं जयेत्||१६९|| क्रोधजो याति कामेन शान्तिं क्रोधेन कामजः| भयोशोकोद्भवौ ताभ्यां भीशोकाभ्यं तथेतरौ||१७०||

🔊 Audio coming soon

saṁ-krōdhādijaṁ jvaramiṣṭaiḥ-abhimataiḥ, arthaiḥ-viṣayaiḥ, tathā manōjñaiḥ-ramyaiḥ, tathā yathādōṣaṁ yaḥ śamaḥ-śamanaṁ tēna, tathā hitāhitavivēkaiśca jayēt| ādiśabdō'tra bhīśōkādi parigrahārthaḥ|

Adhikarana shApaje~aBicAraje ca Agantujvare auShadham (171-172) · Śloka 172

śāpātharvaṇamantrōtthē vidhirdaivavyapāśrayaḥ| tē jvarāḥ kēvalāḥ pūrvaṁ vyāpyantē'nantaraṁ malaiḥ||171|| tasmāddōṣānusārēṇa tēṣvāhārādi kalpayēt| na hi jvarō'nubadhnāti mārutādyairvinā kr̥taḥ||172||

View original

शापाथर्वणमन्त्रोत्थे विधिर्दैवव्यपाश्रयः| ते ज्वराः केवलाः पूर्वं व्याप्यन्तेऽनन्तरं मलैः||१७१|| तस्माद्दोषानुसारेण तेष्वाहारादि कल्पयेत्| न हि ज्वरोऽनुबध्नाति मारुताद्यैर्विना कृतः||१७२||

🔊 Audio coming soon

sa0-śāpādyutthē jvarē daivavyapāśrayō vidhiḥ kāryaḥ| śāpōmunipitrādibhiḥ sakrōrdhairdattaḥ| [tē-] ōṣadhyādyutthā jvarāḥ pūrvaṁ kēvalā bhavanti| anantaraṁ malaiḥ-vātādibhiḥ, vyāpyantē| tasmāddhētōstēṣu-jvarēṣu, dōṣānusārēṇāhārādi kalpayēt| nanu, śāpādyutthēṣu vātādikōpō nāśaṅkyata ēva| tatkimiti tēṣvāhārādikaṁ dōṣānusārēṇa kalpyatē ? ityāha-na hītyādi| yasmādvātādīnantarēṇa vinā kr̥tō jvarō nānubadhnāti, tasmādavaśyaṁ tēṣvapi vātādikōpaḥ sambhāvyatē| ata ēva ca tadanusārēṇāhāradikalpanam|

Adhikarana sarvajvare manoharaviShayasevanam (173) · Śloka 173

jvarakālasmr̥tiṁ cāsya hāribhirviṣayairharēt| |173|

View original

ज्वरकालस्मृतिं चास्य हारिभिर्विषयैर्हरेत्| |१७३|

🔊 Audio coming soon

saṁ-jvarakālaṁ ca vēgaṁ ca yaścintayan jvaryatē, asya cajvariṇō, jvarakālasmaraṇaṁ hāribhiḥ-manōharaiḥ, viṣayaiḥ-śabdādibhiḥ, harēt-vismārayēt|

Adhikarana sarvajvare manasaH shuddhatvaM karUNAdratvaM ca (173) · Śloka 173

| karuṇārdraṁ manaḥ śuddhaṁ sarvajvaravināśanam||173||

View original

| करुणार्द्रं मनः शुद्धं सर्वज्वरविनाशनम्||१७३||

🔊 Audio coming soon

saṁ-śuddhaṁ-rāgadvēṣādyanupahataṁ, tathā karuṇayā''draṁ-kr̥pāparaṁ, cētaḥ sarvajvaravināśanaṁ syāt|

Adhikarana sarvajvare vyAyAmAdivarjanam (174) · Śloka 174

tyajēdābalalābhācca vyāyāmasnānamaithunam| gurvasātmyavidāhyannaṁ yaccānyajjavarakāraṇam||174||

View original

त्यजेदाबललाभाच्च व्यायामस्नानमैथुनम्| गुर्वसात्म्यविदाह्यन्नं यच्चान्यज्जवरकारणम्||१७४||

🔊 Audio coming soon

saṁ-balalābhādā-balalābhamavadhīkr̥tya, vyāyāmādi tyajēt-nācarēt| snānaṁ ca yadyapi dīpanādiguṇayuktaṁ prāgadhītaṁ, tathā'pi prabhāvajjavaraṁ karōtīti tadvarjanam| ēvaṁ vyāyāmādiṣvapicintyam| [anyat]-aparamanuktamapīha yajjvarakāraṇaṁ, tadapi tyajēt| khāraṇādē'pyktam-"piṣṭānnaṁ haritaṁ śākaṁ māṁsaṁ śuṣkaṁ tilān dadhi| grāmyānūpaudakājāvigavyasūkarabhāhiṣam|| māṁsaṁ śuṣkāṇi śākāni sarvamēva tyajējjavarī|" tathōktam-"jvaritai sthittirikrauñcaśikhivartakakukkuṭāḥ| guruṣṇatvādvivarjyāḥ syuratra sōpadravē jvarē||" iti|

Adhikarana sarvajvare sahasA~a~ahAravRuddiniShedhaHniShedhAtikrame doShaH (175) · Śloka 175

na vijvarō'pi sahasā sarvānnīnō bhavēttathā| nivr̥ttō'pi jvaraḥ śīghraṁ vyāpādayati durbalam||175||

View original

न विज्वरोऽपि सहसा सर्वान्नीनो भवेत्तथा| निवृत्तोऽपि ज्वरः शीग़्रं व्यापादयति दुर्बलम्||१७५||

🔊 Audio coming soon

saṁ-tathā vijjvarō'pi-pūrvānubhūtajvaraḥ, sahasā-akramēṇaiva, sarvānnabhakṣō na syāt| sarvānnīna ityupapadasarvānnētyādinā khaḥ| yatō nivr̥ttō'pi-apagatō'pi, jvaraḥ śīghramēva durbalaṁ vyāpādayati|

Adhikarana jvarAvasthAyAM sAvadhAnatA (176) · Śloka 176

sadyaḥ prāṇaharō yasmāttasmāttasya viśēṣataḥ| tasyāṁ tasyāmavasthāyāṁ tattatkuryādbhīṣagjitam||176||

View original

सद्यः प्राणहरो यस्मात्तस्मात्तस्य विशेषतः| तस्यां तस्यामवस्थायां तत्तत्कुर्याद्भीषग्जितम्||१७६||

🔊 Audio coming soon

saṁ-yasmācca jvaraḥ sadya ēva prāṇahr̥dbhavati, tasmātkāraṇāttasya-jvariṇō, viśēṣēṇānyarōgēbhyaḥ sakāśāttasyāṁ tasyāṁsāmapacyamānapakvājīrṇaviṣamaciranivr̥ttajvarādyavasthāyāṁ ca, tattat-laṅghanasvēdanayavāgūpācanakṣīrasarpiḥpānādikaṁ, bhiṣagjitaṁ-auṣadhaṁ, kuryāt|

Adhikarana jvare siddhauShadhAdidhAraNam (1) · Śloka 2

auṣadhayō maṇayaśca sumantrāḥ sādhugurudvijadaivatapūjāḥ| prītikarā manasō viṣayāśca ghnantyapi viṣṇukr̥taṁ jvaramugram||177|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ caturthē cititsitasthānē jvaracikitsitaṁ nāma prathamō'dhyāyaḥ||1|| g||2||

View original

औषधयो मणयश्च सुमन्त्राः साधुगुरुद्विजदैवतपूजाः| प्रीतिकरा मनसो विषयाश्च घ्नन्त्यपि विष्णुकृतं ज्वरमुग्रम्||१७७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चितित्सितस्थाने ज्वरचिकित्सितं नाम प्रथमोऽध्यायः||१|| ग्||२||

🔊 Audio coming soon

saṁ-ōṣadhyādayō viṣṇukr̥tamapyugraṁ jvaraṁ ghnānti| kiṁ punarapacārādikr̥taṁ jvaraṁ na ghnānti ? ityapiśabdārthaḥ| bhau tu bhāgāviti dōdhakamētat| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭī- kāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ caturthē cikitsitasthānē jvaracikitsitaṁ nāma prathamō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 1||

1. jvaracikitsitādhyāyaḥ — Ashtanga Hrudayam | Ayana Ayurveda | Dr Vijaya Dwarampudi