3. kāsacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

રક્તપિત્તચિકિત્સિતાદનન્તરં કાસચિકિત્સિતસ્યારમ્ભઃ| તસ્ય ચ સમ્બન્ધો નિદાને સ્વયં ગ્રન્થકૃતૈવોક્તઃ|

Adhikarana kAsacikitsitAdhyAyaH vAtakAsacikitsA shuddhasya vAtakAsasya cikitsA sapittasya vAtakAsasya cikitsA sakaPasya vAtakAsasya cikitsA (2-3) · Śloka 3

અથાતઃ કાસચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨|| ) કેવલાનિલજં કાસં સ્નેહૈરાદાવુપાચરેત્| વાતઘ્નસિદ્ધૈઃ સ્નિગ્ધૈશ્ચ પેયાયૂષરસાદિભિઃ||૧|| લેહૈર્ધૂમૈસ્તથાઽભ્યઙ્ગસ્વેદસેકાવગાહનૈઃ| બસ્તિભિર્વદ્ધવિડ્વાતં, સપિત્તં તૂર્ધ્વભક્તિકૈઃ||૨|| ઘૃતૈઃ ક્ષીરૈશ્ચ, સકફં જયેત્સ્નેહવિરેચનૈઃ| |૩|

સ૦-કેવલાનિલજં કાસં-દોષાન્તરાસંસૃષ્ટં, સ્નેહૈઃ-વાતઘ્નસિદ્ધૈઃ, આદાવુપાચરેત્| નનુ,શુદ્ધસ્ય વાતસ્ય સ્નેહૈરેવ પ્રધાનોપક્રમ આદિમધ્યાવસાનેષુ, ન પુનરન્ય ઉપક્રમઃ, તસ્માદાદાવિર્યનેન નાર્થઃ| અત્રોચ્યતે| વાતઃ કેવલો દોષાન્તરાવૃતમાર્ગઃ કાસસ્ય કારણમ્, ન ત્વનાવૃતમાર્ગઃ| તથા ચ કાસસમ્પ્રાપ્તાવુક્તમ્ (હૃ. નિ. અ. ૩૧૧૯)-તત્રાધો વિહતોઽનિલઃ| ઊર્ધ્વંપ્રવૃત્તઃ" ઇત્યાદિ| એવં વાતસ્ય વિહતૌ યો દોષઃ કારણં કફાદિઃ, તસ્ય રૂક્ષાદ્યુપક્રમેણૈવ શમં કૃત્વાઽનન્તરં કાસેન સહોપક્રમમસ્ય ભિષજઃ કુર્યુરિતિ તેષાં ભ્રાન્તિનિરસા્થમાદાવિત્યુક્તમ્| તથા, પેયાદિભિરુપાચરેત્| તથા, બદ્ધૌ વિડ્વાતૌ યસ્મિન્કાસે તં બસ્તિભિરુપાચરેત્| સપિત્તં ચ વાતકાસમૂર્ધ્વભક્તિકૈઃ-ભક્તસમનન્તરં પીયમાનૈર્ઘૃતૈર્ભોજયેત્ ક્ષીરૈશ્ચ| ઊર્ધ્વભક્તિકૈરિતિ ઊર્ધ્વભક્તાદિભિઃ| મયુરવ્યંસકાદિત્વાત્ સમાસઃ, અધ્યાત્માદિગ્વાઠ્ઠઞ્| તથા, વાતઘ્નસિદ્ધૈરિત્યેષ્વપિ યોજ્યમ્| તથા, સકફં વાતકાસં સ્નેહવિરેચનૈરુપાચરેત્| અથ સ્નેહાનાહ

Adhikarana guDUcyAdighRutaM vAtakAsanut (3-4) · Śloka 4

| ગુડૂચીકણ્ટકારીભ્યાં પૃથક્ત્રિંશત્પલાદ્રસે||૩|| પ્રસ્થઃ સિદ્ધો ઘૃતાદ્વાતકાસનુદ્વહ્નિદીપનઃ| |૪|

સ૦-ગુડૂચ્યાઃ કણ્ટકાર્યાશ્ચ પૃથક્-પ્રત્યેકં, ત્રિંત્શલ્પલં તસ્માદ્યો રસસ્તસ્મિન્ ઘૃતાત્ પ્રસ્થઃ સિદ્ધો વાતકાસાદિજિત્| તિસ્રોઽપિ પઞ્ચમ્ય એતા અપેક્ષિતક્રિયેઽપાદાને બોધ્યાઃ|

Adhikarana kShArAdighRutaM kAsashvAsAdinut (4-6) · Śloka 6

| ક્ષારરાસ્નાવચાહિઙ્ગુપાઠાયષ્ટ્યાહ્વધાન્યકૈઃ||૪|| દ્વિશાણૈઃ સર્પિષઃ પ્રસ્થં પઞ્ચકોલયુતૈઃ પચેત્| દશમૂલસ્ય નિર્યૂહે પીતો મણ્ડાનુપાયિના||૫|| સ કાસશ્વાસહ્રત્પાર્શ્વગ્રહણીરોગગુલ્મનુત્| |૬|

સ૦-ક્ષારાદિભિઃ પઞ્ચકોલયુતૈર્દ્વિશાણમાત્રૈઃ કલ્કૈર્દશમૂલક્વાથે સર્પિષઃ પ્રસ્થં પચેત્| સ ચ-સર્પિઃપ્રસ્થો, મણ્ડાનુપાયિના પીતઃ કાસાદિજિત્|

Adhikarana rAsnAdighRutaM pa~jcakAsAdijit (6-9) · Śloka 9

| દ્રોણેઽપાં સાધયેદ્રાસ્નાદશમૂલશતાવરીઃ||૬|| પલોન્મિતા દ્વિકુડવં કુલત્થં બદરં યવમ્| તુલાર્ઘં ચાજમાંસસ્ય તેન સાધ્યં ઘૃતાઢકમ્||૭|| સમક્ષીરં પલાંશૈશ્ચ જીવનીયૈઃ સમીક્ષ્ય તત્| પ્રયુક્તં વાતરોગેષુ પાનનાવનબસ્તિભિઃ||૮|| પઞ્ચકાસાન્ શિરઃકમ્પં યોનિવઙ્ક્ષણવેદનામ્| સર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગરોગાંશ્ચ સપ્લીહોર્ધ્વાનિલાન્ જયેત્||૯||

સ૦-રાસ્નાદીનિ પલોન્મિતાનિ કુલત્થબદરયવાન્ દ્વિકુડવોન્મિતાન્ આજમાંસસ્ય ચ પઞ્ચાશત્પલાનિ જલદ્રોણે પાચયેત્| તેન ક્વાથેન ઘૃતાઢકં સાધ્યં તુલ્યક્ષીરં પાલિકૈર્જીવનીયૈઃ-જીવન્તીકાકોલ્યાદિભિઃ (હૃ. સૂ. અ. ૧૫/૮), તદ્ધૃતં સમીક્ષ્ય દેશકાલાદીનાલોચ્ય, પાનાદિભિઃ પ્રયુક્તં પઞ્ચકાસાદીન્ જયતિ|

Adhikarana vidAryAdighRutaM kAsajit (10) · Śloka 10

વિદાર્યાદિગણક્વાથકલ્કસિદ્ધં ચ કાસજિત્| |૧૦|

સ૦-વિદાર્યાદિગણસ્ય ક્વાથકલ્કાભ્યાં ચ સિદ્ધં સર્પિઃ કાસજિત્|

Adhikarana ashokabIjAdilehaH (10-11) · Śloka 11

| અશોકબીજક્ષવકજન્તુઘ્નાઞ્જનપદ્મકૈઃ||૧૦|| સબિડૈશ્ચ ઘૃતં સિદ્ધં તચ્ચૂર્ણં વા ઘૃતપ્લુતમ્| લિહ્યાત્પયશ્ચાનુ પિબેદાજં કાસાતિપીડિતઃ||૧૧||

સ૦-અશોકબીજાદિભિર્વિડસહિતૈર્ઘૃતં સિદ્ધં કાસજિત્| તેષાં વા-અશોકબીજાદીનાં, ચૂર્ણં ઘૃતપ્લુતં લિહ્યાત્| અનુ પશ્ચાચ્ચ, છાગં ક્ષીરં કાસેનાતિપીડિતઃ પિબેત્|

Adhikarana viDa~ggAdilehaH (12-13) · Śloka 13

વિડઙ્ગં નાગરં રાસ્ના પિપ્પલી હિઙ્ગુ સૈન્ધવમ્| ભાર્ઙ્ગી ક્ષારશ્ચ તચ્ચૂર્ણં પિબેદ્વા ઘૃતમાત્રયા||૧૨|| સકફેઽનિલજે કાસે શ્વાસહિધ્માહતાગ્નિષુ| |૧૩|

સ૦-અથવા વિડઙ્ગાદિચૂર્ણં ઘૃતસ્ય માત્રયા-યથાયોગં હ્ર્સ્વમધ્યોત્તમયા, પિબેત્ વાતજે સકફે કાસે શ્વાસાદિષુ ચ|

Adhikarana durAlaBAdilehaH (13-14) · Śloka 14

| દુરાલભાં શૃઙ્ગબેરં શઠીં દ્રાક્ષાં સિતોપલામ્||૧૩|| લિહ્યાત્કર્કટશૃઙ્ગી ચ કાસે તૈલેન વાતજે| |૧૪|

સ૦-દુરાલભાદીન્ કર્કટાશૃઙ્ગી ચ વાતજે કાસે તૈલેન લિહ્યાત્|

Adhikarana duHsparshAdilehaH pippalIshuNThIlehaH BAr~ggIshuNThIlehaH (14-15) · Śloka 15

| દુસ્પર્શાં પિપ્પલીં મુસ્તાં ભાર્ઙ્ગી કર્કટકીં શઠીમ્||૧૪|| પુરાણગુડતૈલાભ્યાં ચૂર્ણિતાન્યવલેહયેત્| તદ્વત્સકૃષ્ણાં શુણ્ઠીં ચ સભાર્ઙ્ગી તદ્વદેવ ચ||૧૫||

સ૦-દુઃસ્પર્શાદીનિ ચૂર્ણિતાનિ વાતજે કાસે પુરાણગુડતૈલાભ્યામવેલહયેત્| તથૈવ પિપ્પલીસહિતાં શુણ્ઠીં પુરાણગુડતૈલાભ્યાં લિહ્યાત્| તદ્વચ્ચ પુરાણતૈલાભ્યાં ભાર્ઙ્ગીંસહિતાં શુણ્ઠીં લેહયેત્|

Adhikarana pippalyAdipAnapa~jcakam (16-17) · Śloka 17

પિબેચ્ચ કૃષ્ણં કોષ્ણેન સલિલેન સસૈન્ધવામ્| મસ્તુના સસિતાં શુણ્ઠીં દધ્ના વા કણરેણુકામ્||૧૬|| પિબેદ્વદરમજ્જ્ઞો વા મદિરાદધિમસ્તુભિઃ| અથવા પિપ્પલીકલ્કં ઘૃતભૃષ્ટં સસૈન્ધવમ્||૧૭||

સ૦-પિપ્પલીં કદુષ્ણેન જલેન સૈન્ધવસહિતાં પિબેત્| મસ્તુના સશર્કરાં શુણ્ઠીં વા પિબેત્| અથવા દધ્ના યુક્તાં પિપ્પલીરેણુકાં પિબેત્| અથવા બદરમજ્જ્ઞો મદિરાદિભિઃ પિબેત્| બહુવચનોપાદાનાચ્ચ મદિરયા અથવા દધ્ના મસ્તુના વેત્યેવં દ્રષ્ટવ્યમ્, ન તુ દધ્નો મસ્તિવતિ| પિપ્લીકલ્કં વા ઘૃતભૃષ્ટં સૈન્ધવયુક્તં મદિરાદિભિઃ પિબેત્|

Adhikarana sapInase kAse dhUmaH (18) · Śloka 18

કાસી સપીનસો ધૂમં સ્નૈહિકં વિધિના પિબેત્| હિધ્માશ્વાસોક્તધૂમાંશ્ચ ક્ષીરમાંસરસાશનઃ||૧૮||

સ૦-કાસી પીનસી ચ સ્નૈહિકં ધૂમં વિધિના પિબેત્| ક્ષીરમાંસરસાશનો હિધ્મોક્તાન્ શ્વાસોક્તાંશ્ચ ધૂમાન્ પિબેત્|

Adhikarana mAMsarasayUShAH (19) · Śloka 19

ગ્રામ્યાનૂપૌદકૈઃ શાલિયવગોધૂમષષ્ટિકાન્| રસૈર્માષાત્મગુપ્તાનાં યૂષૈર્વા ભોજયેદ્ધિતાન્||૧૯||

સ૦-ગ્રામ્યાદિજૈર્માસરસૈરથવા માષાત્મગુપ્તાનાં યૂષૈઃ શાલ્યાદીન્ હિતાનાશયેત્| હિતાનિતિ દેશકાલાદિસાત્મ્યવશાત્ યવા (શાલ્યા) દ્યન્યતમં યત્ પથ્યં તદ્ભુઞ્જીતેતિ પ્રતિપાદયતિ|

Adhikarana yavAnyAdipeyA (20-21) · Śloka 21

યવાનીપિપ્પલીબિલ્વમધ્યનાગરચિત્રકૈઃ| રાસ્નાજાજીપૃથક્પર્ણીપલાશશઠિપૌષ્કરૈઃ||૨૦|| સિદ્ધાં સ્નિગ્ધામ્લલવણાં પેયામનિલજે પિબેત્| કટિહૃત્પાર્શ્વકોષ્ઠાર્તિશ્વાસહિધ્માપ્રણાશનીમ્||૨૧||

સ૦-યવાન્યાદિભિઃ સિદ્ધાં સ્નિગ્ધામમ્લલવણાં પેયાં વાતજેકાસે પિબેત્| કિમ્ભૂતામ્ ? કટ્યાદ્યાર્તિશ્વાસહિધ્માપ્રણાશનીમ્|

Adhikarana dashamUlAdipeyA (22) · Śloka 22

દશમૂલરસે તદ્વત્ પઞ્ચકોલગુડાન્વિતામ્| પિબેત્પેયાં|૨૨|

સ૦-તદ્વત્-પૂર્વોક્તગુણામ્, દશમૂલક્વાથે સિદ્ધાં પઞ્ચકોલગુડયુતાં પેયાં પિબેત્|

Adhikarana kShaireyIpeyA (22) · Śloka 22

| સમતિલાં ક્ષૈરેયીં વા સસૈન્ધવામ્||૨૨||

સ૦-ક્ષૈરેયીં-ક્ષીરસંસ્કૃતાં વા પેયાં, વાતજે કાસે પિબેત્| કિમ્ભૂતામ્ ? સમતિલાં,-તિલસહિતાં| તથા, સસૈન્ધવામ્|

Adhikarana mAMsapeyA (23) · Śloka 23

માત્સ્યકૌક્કુટવારાહૈર્માંસૈર્વા સાજ્યસૈન્ધવામ્| |૨૩|

સ૦-અથવા માત્સ્યાદ્યૈર્માંસૈઃ સાધિતાં સઘૃતસૈન્ધવાં પેયાં પિબેત્|

Adhikarana shAkAni (23-24) · Śloka 24

| વાસ્તુકો વાયસીશાકં કાસઘ્નઃ સુનિષણ્ણકઃ||૨૩|| કણ્ટકાર્યાઃ ફલં પત્રં બાલં શુષ્કં ચ મૂલકમ્| |૨૪|

સ૦-વાસ્તુકાદયઃ શાકવિશેષાઃ|

Adhikarana snehAH BakShyAH (24) · Śloka 24

| સ્નેહાસ્તૈલાદયોભક્ષ્યાઃ ક્ષીરેક્ષુરસગૌડિકાઃ||૨૪||

સ૦-તૈલાદયઃ સ્નેહાઃ| સં-ભક્ષ્યાઃ ક્ષીરાદિસમ્બન્ધિનો હિતાઃ| ક્ષીરં ચેક્ષુરસશ્ચ ગુડશ્ચ, તેષામિમે ક્ષીરેક્ષુરસગૌડિકાઃ| "દ્વન્દ્વાન્તે પદં યચ્છ્રૂયતે તત્સર્વૈઃ સમ્બધ્યતે " ઇતિ ભાષ્યકારવચનાત્ સર્વૈરપ્યત્ર સમ્બન્ધઃ| તેન ક્ષીરસમ્બન્ધિન ઇક્ષુરસસમ્બન્ધિનો ગુડસમ્બન્ધિનશ્ચ ભક્ષ્યા હિતા ઇત્યવતિષ્ઠતે|

Adhikarana pAnAni (25) · Śloka 25

દધિમસ્ત્વારનાલામ્લફલામ્બુમદિરાઃ પિબેત્| |૨૫|

સ૦-તથા, દધિમસ્ત્વાદીનિ પિબેત્| ઇતિ વાતજે કાસે પ્રાયેણોપયોગ્યન્નપાનમુદ્દિષ્ટમ્|

Adhikarana pittakAsacikitsA sakaPe pittakAse vamanam (25-26) · Śloka 26

| પિત્તકાસે તુ સકફે વમનં સર્પિષા હિતમ્||૨૫|| તથા મદનકાશ્મર્યમધુકક્વથિતૈર્જલૈઃ| ફલયષ્ટ્યાહ્વકલ્કૈર્વા વિદારીક્ષુરસાપ્લુતૈઃ||૨૬||

સ૦-પિત્તજે કાસે, કિમ્ભૂતે ? સકફે-કફયુક્તે, તુ સર્પિષા વમનં હિતમ્| અત એવ વક્ષ્યતિ (શ્લો.૨૭)-"પિત્તકાસે તનુકફે ત્રિવૃતાં" ઇતિ| તસ્માદત્રાર્થાત્ બહુકફત્વં બોધ્યમ્| ન કેવલં સર્પિષા વમનં હિતમ્| યાવન્મદનાદિભિઃ ક્વથિતૈર્જલૈર્વમનમવસ્થાવશાદ્ધિતમ્, અથવા મદનફલમધુકકલ્કૈર્વિદાર્યાદિરસાપ્લુતૈર્વમનં હિતમ્|

Adhikarana tanukaphe pittakAse virecanam,ghanakaphe pittakAse virecanam (27) · Śloka 27

પિત્તકાસે તનુકફે ત્રિવૃતાં મધુરૈર્યુતામ્| યુઞ્જ્યાદ્વિરેકાય યુતાં ઘનશ્લેષ્મણિ તિક્તકૈઃ||૨૭||

સ૦-પિત્તજે કાસે તનુકફે-ઘનશ્લેષ્મણિ, ત્રિવૃતાં મધુરૈર્યુતાં વિરેકાય યુઞ્જ્યાત્| ઘને તુ કફે તિક્તકૈઃ સહ ત્રિવૃતાં યુઞ્જ્યાત્|

Adhikarana tanukaPe pittakAse saMsarjanam ghanakaPe pittakAse saMsarjanam (28) · Śloka 28

હૃતદોષો હિમં સ્વાદુ સ્નિગ્ધં સંસર્જનં ભજેત્| ઘને કફે તુ શિશિરં રૂક્ષં તિક્તોપસંહિતમ્||૨૮||

સ૦-હૃતદોષો નરો હિમં મધુરં સ્નિગ્ધં સંસર્જનં-વિરેકાદનન્તરં પેયાદિક્રમં, ભજેત્| ઘને તુ કફે શીતં તથા રૂક્ષં તિક્તયુતં સંસર્જનં ભજેત્|

Adhikarana shuddhepittakAse lehaH sakaPe pittakAse lehaH savAte pittakAse lehaH (29) · Śloka 29

લેહઃ પૈત્તે સિતાધાત્રીક્ષૌદ્રદ્રાક્ષાહિમોત્પલૈઃ| સકફે સાબ્દમરિચઃ સઘૃતઃ સાનિલે હિતઃ||૨૯||

સ૦-પિત્તકાસે સિતાદિભિર્લેહો હિતઃ| સકફે પિત્તે સાબ્દ મરિચો લેહો હિતઃ| સાનિલે પિત્તે સઘૃતો લેહો હિતઃ|

Adhikarana mRudvIkAdilehaH (30) · Śloka 30

મૃદ્વીકાર્ધશતં ત્રિંશત્પિપ્પલીઃ શર્કરાપલમ્| લેહયેન્મધુના|૩૦|

સ૦-તથા, મૃદ્વીકાગુલિકાઃ પઞ્ચાશત્ ત્રિંશત્પિપ્પલીઃ શર્કરાપલં ચ મધુના લેહયેત્|

Adhikarana goshakRudrasalehaH (30) · Śloka 30

| ગોર્વા ક્ષીરપસ્ય શકૃદ્રસમ્||૩૦||

સ૦-ગોર્વા વત્સસ્ય ક્ષીરપસ્ય-ક્ષીરવૃત્તેઃ, શકૃદ્રસં મધુના લેહયેત્|

Adhikarana tvagelAdilehaH (31-32) · Śloka 32

ત્વગેલાવ્યોષમૃદ્વીકાપિપ્પલીમૂલપૌષ્કરૈઃ| લાજમુસ્તાશઠીરાસ્નાધાત્રીફલબિભીતકૈઃ||૩૧|| શર્કરાક્ષૌદ્રસર્પિર્ભિર્લેહો હૃદ્રોગકાસહા| |૩૨|

સ૦-ત્વગેલાદિભિર્લેહો હૃદ્રોગકાસહા ભવતિ|

Adhikarana ghanakaPa pittakAse annapAnaM tanukaPe pittakAse annapAnam (32-34) · Śloka 34

| મધુરૈર્જાઙ્ગલરસૈર્યવશ્યામાકકોદ્રવાઃ||૩૨|| મુદ્ગાદિયૂષૈઃ શાકૈશ્ચ તિક્તકૈર્માત્રયા હિતાઃ| ઘનશ્લેષ્મણિ લેહાશ્ચ તિક્તકા મધુસંયુતાઃ||૩૩|| શાલયઃ સ્યુસ્તનુકફે ષષ્ટિકાશ્ચ રસાદિભિઃ| |૩૪|

સ૦-ઘનશ્લેષ્મણિ પિત્તકાસે જાઙ્ગલૈ રસૈર્મધુરૈસ્તથા મુદ્ગકુલત્થાદિયૂષૈસ્તથા તિક્તૈઃ શાકૈશ્ચ સહ યવાદયો માત્રયા-પરિમિતાઃ, હિતાઃ| ઘનશ્લેષ્મણિ લેહાશ્ચ તિક્તદ્રવ્યયુક્તાઃ| તનુકફે પિત્તે શાલયઃ ષષ્ટિકાશ્ચ રસાદિભિર્હિતાઃ સ્યુઃ-ભવેયુઃ|

Adhikarana anupAnAni (34) · Śloka 34

| શર્કરામ્ભોઽનુપાનાર્થં દ્રાક્ષેક્ષુસ્વરસાઃ પયઃ||૩૪||

સ૦-અનુપાનાર્થં શર્કરામ્ભો હિતમ્, દ્રાક્ષેક્ષુસ્વરસાઃ પયશ્ચ|

Adhikarana mAMsarasakShIrapeyAyUShAH (35) · Śloka 35

કાકોલીબૃહતીમેદાદ્વયૈઃ સવૃષનાગરૈઃ| પિત્તકાસે રસક્ષીરપેયાયૂષાન્ પ્રકલ્પયેત્||૩૫||

સ૦-કાકોલ્યાદિભિર્માંસરસાદીન્ પિત્તકાસે પ્રકલ્પયેત્|

Adhikarana kShIrAntaraM peyAntaram (36-37) · Śloka 37

દ્રાક્ષાં કણાં પઞ્ચમૂલં તૃણાખ્યં ચ પચેજ્જલે| તેન ક્ષીરં શૃતં શીતં પિબેત્સમધુશર્કરમ્||૩૬|| સાધિતાં તેન પેયાં વા સુશીતાં મધુનાઽન્વિતામ્| |૩૭|

સ૦-પિત્તકાસે તથા દ્રાક્ષાદીન્ ચતુર્ગુણે જલે પચેત્| તેન પાદાવશિષ્ટેન દ્રાક્ષાદીનાં ક્વાથેન, સમં ક્ષીરં ક્વથિતં [ શીતં ] મધુશર્કરાયુતં પિબેત્| તેન વા-જલેન, સાધિતાં પેયાં સુશીતાં માક્ષિકયુતાં પિબેત્|

Adhikarana pAnakam (37-38) · Śloka 38

| શઠીહ્નીબેરબૃહતીશર્કરાવિશ્વભેષજમ્||૩૭|| પિષ્ટ્વા રસં પિબેત્પૂતં વસ્ત્રેણ ઘૃતમૂર્ચ્છિતમ્| |૩૮|

સ૦-શઠ્યાદીન્ જલે પિષ્ટ્વા વસ્ત્રેણ પૂતં રસં ઘૃતમિશ્રિતં પિબેત્|

Adhikarana ghRutacUrNakvAthAH (38-40) · Śloka 40

| મેદાં વિદારીં કાકોલીં સ્વયંગુપ્તાફલં બલામ્||૩૮|| શર્કરાં જીવકં મુદ્ગમાષપર્ણ્યૌ દુરાલભામ્| કલ્કીકૃત્યપચેત્સર્પિઃ ક્ષીરેણાષ્ટગુણેન તત્||૩૯|| પાનભોજનલેહેષુ પ્રયુક્તં પિત્તકાસજિત્| લિહ્યાદ્વા ચૂર્ણમેતેષાં કષાયમથવા પિબેત્||૪૦||

સ૦-શર્કરાદીન્ કલ્કીકૃત્યાષ્ટગુણેન ક્ષીરેણ સર્પિઃ પચેત્| તચ્ચ સર્પિઃ પાનાદિષુ યુક્તં પિત્તકાસજિત્| એતેષાં વા-શર્કરાદીનાં, ચૂર્ણં લિહ્યાત્| અથવૈષામેવ કષાયં પિબેત્|

Adhikarana kaPakAsacikitsA kaPakAse snehaH (41) · Śloka 41

કફકાસી પિબેદાદૌ સુરકાષ્ઠાત્ પ્રદીપિતાત્| સ્નેહં પરિસ્રુતં વ્યોષયવક્ષારાવચૂર્ણિતમ્||૪૧||

સ૦-કફકાસી પૂર્વં સુરકાષ્ઠાત્ પ્રદીપિતાત્ યઃ સ્રુતઃ સ્નેહસ્તં વ્યોષયવક્ષારાવચૂર્ણિતં પિબેત્|

Adhikarana kaPakAse vamanavirecananasyAni (42) · Śloka 42

સ્નિગ્ધં વિરેચયેદૂર્ધ્વમધો મૂર્ધ્નિ ચ યુક્તિતઃ| તીક્ષ્ણૈર્વિરેકૈર્બલિનં|૪૨|

સ૦-સ્નિગ્ધં ચ સન્તમનન્તરં વિરેચયેત્ ઊર્ધ્વમધો મૂર્ધ્નિ ચ| યુક્તિતો-યથાબલહાનિર્ન સ્યાદિતિ ભાવઃ| કૈર્વિરેચયેત્ ? તીક્ષ્ણૈર્વિરેકૈઃ| કિમ્ભૂતમાતુરમ્ ? બલવન્તમ્|

Adhikarana kaPakAse saMsarjanam (42-44) · Śloka 44

| સંસર્ગી ચાસ્ય યોજયેત્||૪૨|| યવમુદ્ગકુલત્થાન્નૈરુષ્ણરૂક્ષૈઃ કટૂત્કટૈઃ| કાસમર્દકવાર્તાકવ્યાઘ્રીક્ષારકણાન્વિતૈઃ||૪૩|| ધાન્વબૈલરસૈઃ સ્નેહૈસ્તિલસર્ષપનિમ્બજૈઃ| |૪૪|

સ૦-સંસર્ગી ચ-પેયાદિપરિપાટીં ચ, અસ્ય યોજયેત્| યવાદિભિર્યથાયોગમુષ્ણરૂક્ષૈસ્તથા કટૂત્કટૈઃ-પ્રભૂતકટુકૈઃ, કાસમર્દકાદિયુક્તૈઃ| ધન્વનિ ભવા ધાન્વાઃ-જાઙ્ગલાઃ, બિલેષુ ભવા બૈલાઃ-બિલેશયાઃ, તેષાં રસાસ્તૈર્માસરસૈઃ સહેત્યર્થઃ| તથા, સ્નેહૈસ્તિલદિજૈઃ સહ|

Adhikarana kaPakAse udakapAnaM kaPakAse uShitodakapAnam (44-45) · Śloka 45

દશમૂલામ્બુ ઘર્મામ્બુ મદ્યં મધ્વમ્બુ વા પિબેત્||૪૪|| મૂલૈઃ પૌષ્કરશમ્યાકપટોલૈઃ સંસ્થિતં નિશામ્| પિબેદ્વારિ સહક્ષૌદ્રં કાલેષ્વન્નસ્ય વા ત્રિષુ||૪૫||

સ૦-દશમૂલામ્બ્વાદીન્(નિ) પિબેત્| અથવા, મૂલૈઃ પૌષ્કરાદિભિર્નિશાં સંસ્થિતં-રાત્રિસ્થિતં, વારિ ક્ષૌદ્રેણ સહ પ્રાતઃ પિબેત્| અથવા, અન્નસ્ય ત્રિષુ કાલેષુ-આદિમધ્યાવસાનલક્ષણેષુ, પિબેત્|

Adhikarana kaPakAsepippalyAdayastrayo lehAH (46-47) · Śloka 47

પિપ્પલી પિપ્પલીમૂલં શૃઙ્ગબેરં બિભીતકમ્| શિખિકુક્કુટપિચ્છાનાં મષી ક્ષારો યવોદ્ભવઃ||૪૬|| વિશાલા પિપ્પલીમૂલં ત્રિવૃતા ચ મધુદ્રવાઃ| કફકાસહરા લેહાસ્ત્રયઃ શ્લોકાર્ધયોજિતાઃ||૪૭||

સ૦-પિપ્પલ્યાદયસ્ત્રયો લેહાઃ શ્લોકાર્ધૈર્યોજિતા મધુના સહ કફકાસહરા ભવન્તિ|

Adhikarana kaPakAse madhunetyAdayo~aShTau lehAH (48-49) · Śloka 49

મધુના મરિચં લિહ્યાન્મધુનૈવ ચ જોઙ્ગકમ્| પૃથગ્રસાંશ્ચ મધુના વ્યાઘ્રીવાર્તાકભૃઙ્ગજાન્||૪૮|| કાસઘ્નસ્યાશ્વશકૃતઃ સુરસસ્યાસિતસ્ય ચ| |૪૯|

સ૦-તથા કફકાસે મધુના મરિચં લિહ્યાત્| માક્ષીકેણૈવા ગુરું લિહ્યાત્| વ્યાઘ્ર્યાદીનામ્ રસાન્ પૃથક્પૃથક્ મધુના લિહ્યાત્|

Adhikarana vAtAnuge kaPe lehatrayam (49-51) · Śloka 51

| દેવદારુશઠીરાસ્નાકર્કટાખ્યાદુરાલભાઃ||૪૯|| પિપ્પલી નાગરં મુસ્તં પથ્યા ધાત્રી સિતોપલા| લાજાઃ સિતોપલા સર્પિઃ શૃઙ્ગી ધાત્રીફલોદ્ભવા||૫૦|| મધુતૈલયુતા લેહાસ્ત્રયો વાતાનુગે કફે| |૫૧|

સ૦-દેવદાર્વાદયો મધુતૈલયુતા લેહાસ્ત્રયઃ-શ્લોકાર્ધગદિતાઃ, વાતાનુગે કફે સ્યુઃ| અત્ર શૃઙ્ગીધાત્રીફલોદ્ભવેતિ કેચિદ્વિશિષ્ટમામલકમાહુઃ| અન્યે તુ શૃઙ્ગી કર્કટશૃઙ્ગીતિ વ્યાચક્ષતે|

Adhikarana dADimAdyaM cUrNam,guDakShArAdicUrNam (51-53) · Śloka 53

| દ્વે પલે દાડિમાદષ્ટૌ ગુડાદ્વ્યોષાત્પલત્રયમ્||૫૧|| રોચનં દીપનં સ્વર્યં પીનસશ્વાસકાસજિત્| ગુડક્ષારોષણકણાદાડિમં શ્વાસકાસજિત્||૫૨|| ક્રમાત્પલદ્વયાર્ધાક્ષકર્ષાર્ધાક્ષપલોન્મિતમ્| |૫૩|

સ૦-દાડિમસ્ય પલે દ્વે તુ ગુડાદષ્ટૌ ત્રિકટુકાત્ પલત્રયમિત્યેતદ્દાડિમાદ્યં ચૂર્ણં રોચનાદિગુણં પીનસાદિજિત્| સં-ગુડાદિકં ક્રમેણ પલદ્વયમર્ધકર્ષં કર્ષં અર્ધકર્ષં પલપ્રમાણં પૂર્વોક્તગુણમ્|

Adhikarana pAcanam (53) · Śloka 53

| પિબેજ્જવરોક્તં પથ્યાદિ સશૃઙ્ગીકં ચ પાચનમ્||૫૩||

સ૦-તથા જ્વરચિકિત્સિતોક્તં (શ્લો. ૬૨)- "પથ્યાકુસ્તુમ્બરી" ઇત્યાદિકં પાચનં કર્કટશૃઙ્ગીસહિતં પિબેત્ પૂર્વગુણમ્|

Adhikarana pAcanAntaram (54) · Śloka 54

અથવા દીપ્યકત્રિવૃદ્વિશાલાઘનપૌષ્કરમ્| સકણં ક્વથિતં મૂત્રે કફકાસી જલેઽપિ વા||૫૪||

સ૦-દીપ્યકાદિકં ગોમૂત્રે ક્વથિતં જલેઽથવા ક્વથિતં પિપ્પલીસહિતં કફકાસી પિબેત્|

Adhikarana shamanam (55) · Śloka 55

તૈલભૃષ્ટં ચ વૈદેહીકલ્કાક્ષં સસિતોપલમ્| પાયયેત્કફકાસઘ્નં કુલત્થસલિલાપ્લુતમ્||૫૫||

સ૦-પિપ્પલીકલ્કકર્ષં સશર્કરં તૈલેન પક્વં કુલત્થસલિલાપ્લુતં કફકાસઘ્નં પાયયેત્|

Adhikarana dashamUlaghRutam (56-57) · Śloka 57

દશમૂલાઢકે પ્રસ્થં ઘૃતસ્યાક્ષસમૈઃ પચેત્| પુષ્કરાહ્વશઠીબિલ્વસુરસાવ્યોષહિઙ્ગુભિઃ||૫૬|| પેયાનુપાનં તત્સર્વવાતશ્લેષ્મામયાપહમ્| |૫૭|

સ૦-દશમૂલક્વાથાઢકે ઘૃતસ્ય પ્રસ્થં પુષ્કરમૂલાદિભિઃ પ્રત્યેકં કર્ષપ્રમાણૈઃ કલ્કીકૃતૈઃ પચેત્| તત્ પેયાનુપાનં સર્વવાતકફામયઘ્નમ્|

Adhikarana nirguNDIghRutam (57) · Śloka 57

| નિર્ગુણ્ડીપત્રનિર્યાસસાધિતં કાસજિદ્ધૃતમ્||૫૭||

સ૦-નિર્ગુણ્ડીપત્રસ્વરસસાધિતં ઘૃતં કાસજિત્સ્યાત્|

Adhikarana viDa~ggaghRutam (58) · Śloka 58

ઘૃતં રસે વિડઙ્ગાનાં વ્યોષગર્ભં ચ સાધિતમ્| ૫૭ ૧/૨| |૫૮|

સ૦-વિડઙ્ગાનાં રસે વ્યોષગર્ભં ચ સાધિતં ઘૃતં પૂર્વોક્તગુણમ્|

Adhikarana punarnavAdighRutam (58) · Śloka 58

પુનર્નવશિવાટિકાસરલકાસમર્દામૃતા- પટોલબૃહતીફણિજ્જકરસૈઃ પયઃસંયુતૈઃ| ઘૃતં ત્રિકટુના ચ સિદ્ધમુપયુજ્ય સઞ્જાયતે ન કાસવિષમજ્વરક્ષયગુદાઙ્કુરેભ્યો ભયમ્||૫૮||

સ૦-પુનર્નવાદિરસૈઃ પયસા યુતૈસ્ત્રિકટુના કલ્કેન ચ સિદ્ધં ઘૃતમુપયુજ્ય-પીત્વા, કાસાદિભ્યો ભયં ન જાયતે| "વસુગ્રહયુતા જસૌ જસયલાશ્ચ પૃથ્વી ગુરુઃ|" અત્ર પુનર્નવાદિરસો ઘૃતાચ્ચતુર્ગુણઃ ક્ષીરં ઘૃતસમં ઘૃતં વ્યોષાચ્ચતુર્ગુણમિતિ પાકક્રમઃ|

Adhikarana kaNTakArIghRutam (59-63) · Śloka 63

સમૂલફલપત્રાયાઃ કણ્ટકાર્યા રસાઢકે||૫૯|| ઘૃતપ્રસ્થં બલાવ્યોષવિડઙ્ગશઠિદાડિમૈઃ| સૌવર્ચલયવક્ષારમૂલામલકપૌષ્કરૈઃ||૬૦|| વૃશ્ચીવબૃહતીપથ્યાયવાનીચિત્રકર્ધિભિઃ| મૃદ્વીકાચવ્યવર્ષાભૂદુરાલમ્ભામ્લવેતસૈઃ||૬૧|| શૃઙ્ગીતામલકીભાર્ઙ્ગીરાસ્નાગોક્ષુરકૈઃ પચેત્| કલ્કૈસ્તત્સર્વકાસેષુ શ્વાસહિધ્માસુ ચેષ્યતે||૬૨|| કણ્ટકારીઘૃતં ચૈતત્કફવ્યાધિવિનાશનમ્| |૬૩|

સ૦-કણ્ટકાર્યાઃ સમૂલફલપત્રાયા રસાઢકે બલાદિભિઃ કલ્કૈઘૃતાચ્ચતુર્થાંશપ્રમાણૈર્ઘૃતપ્રસ્થં પચેત્| તચ્ચ સર્પિઃ સર્વકાસાધિષ્વિષ્યતે-અભિહિતમ્| ઇદં ચ કણ્ટાકારીઘૃતં કફવ્યાધિવિનાશનમ્|

Adhikarana vyAghrIlehaH (63-67) · Śloka 67

| પચેવ્યાઘ્રીતુલાં ક્ષુણ્ણાં વહેઽપામાઢકસ્થિતે||૬૩|| ક્ષિપેત્ પૂતે તુ સઞ્ચૂર્ણ્ય વ્યોષરાસ્નામૃતાગ્નિકાન્| શૃઙ્ગીભાર્ઙ્ગીઘનગ્રન્થિધન્વયાસાન્ પલાર્ધકાન્||૬૪|| સર્પિષઃ ષોડશપલં ચત્વારિંશત્પલાનિ ચ| મત્સ્યણ્ડિકાયાઃ શુદ્ધાયાઃ પુનશ્ચ તદધિશ્રયેત્||૬૫|| દર્વીલેપિનિ શીતે ચ પૃથક્ દ્વિકુડવં ક્ષિપેત્| પિપ્પલીનાં તવક્ષીર્યા માક્ષિકસ્યાનવસ્ય ચ||૬૬|| લેહોઽયં ગુલ્મહૃદ્રોગદુર્નામશ્વાસકાસજિત્| |૬૭|

સ૦-વ્યાઘ્ર્યાસ્તુલાં ક્ષુણ્ણાં-મર્દિતાં, જલસ્ય વહે-ચતુર્દ્રોણે, પચેત્| આઢકસ્થિતે જલે સઞ્ચૂર્ણ્ય વ્યોષાદીનિ અર્ધપલપ્રમાણાનિ પ્રત્યેકં ક્ષિપેત્| અગ્નિરેવાગ્નિકઃ-ચિત્રકઃ| ઘૃતસ્ય ચ ષોડશ પલાનિ, મત્સ્યણ્ડિકાયાઃ,-વિમલાયાઃ, ચત્વારિંશત્પલાનિ, ભૂયશ્ચ તત્સર્વં પચેત્| દર્વી લિમ્પતીતિ દર્વીલેપી તસ્મિન્ દર્વીલેપિનિ, અવલેહે શીતે સતિ પ્રત્યેકં દ્વિકુડવપ્રમાણં પિપ્પલ્યાદિ ક્ષિપેત્| અયં લેહો ગુલ્માદિજિત્|

Adhikarana dhUmaH (67) · Śloka 67

| શમનં ચ પિબેદ્ધૂમં શોધનં બહલે કફે||૬૭||

સ૦-તથા કફકાસે શમનં ધૂમં પિબેત્| ઘનશ્લેષ્મણિ શોધનં ધૂમં પિબેત્| ઘનશ્લેષ્મણિ શોધનં ધૂમં પિબેત્| અથ તમેવ ધૂમમાહ-

Adhikarana dhUmAntaram (68-69) · Śloka 69

મનઃશિલાલમધુકમાંસીમુસ્તેઙ્ગુદીત્વચઃ| ધૂમં કાસઘ્નવિધિના પીત્વા ક્ષીરં પિબેદનુ||૬૮|| નિષ્ઠ્યૂતાન્તે ગુડયુતં કોષ્ણં ધૂમો નિહન્તિ સઃ| વાતશ્લેષ્મોત્તરાન્ કાસાનચિરેણ ચિરન્તનાન્||૬૯||

સ૦-એતેષાં સમ્બન્ધિનં ધૂમં કાસઘ્નવિધિના-સૂત્રોદિતેન, પીત્વાઽનુ-પશ્ચાત્, નિષ્ઠ્યૂતાન્તે કોષ્ણં ક્ષીરં ગુડાન્વિતં પિબેત્| સ ધૂમઃ પીતો વાતશ્લેષ્મોત્તરાન્ કાસાંશ્ચિરન્તનાન્ આશ્વેવ હન્તિ| ચિરન્તનાનિતિ "સાયં ચિરં" ઇત્યાદિના ઠ્યુઃ|

Adhikarana tamakopadrave pratIkAra (70) · Śloka 70

તમકઃ કફકાસે તુ સ્યાચ્ચેત્પિત્તાનુબન્ધજઃ| પિત્તકાસક્રિયાં તત્ર યથાવસ્થં પ્રયોજયેત્||૭૦||

સ૦-કફકાસે યદિ તમકઃ પિત્તાનુબન્ધજઃ સ્યાત્| તત્રતમકે, પિત્તકાસક્રિયામવસ્થાવશાત્ પ્રયોજયેત્|

Adhikarana anubandhaBedAccikitsA (71-72) · Śloka 72

કફાનુબન્ધે પવને કુર્યાત્કફહરાં ક્રિયામ્| પિત્તાનુબન્ધયોર્વાતકફયોઃ પિત્તનાશિનીમ્||૭૧|| વાતશ્લેષ્માત્મકે શુષ્કે સ્નિગ્ધમાર્દ્રે વિરુક્ષણમ્| કાસે કર્મ સપિત્તે તુ કફજે તિક્તસંયુતમ્||૭૨||

સ૦-પવને કફાનુબન્ધે સતિ કફકાસહરાં ક્રિયાં કુર્યાત્| પિત્તાનુબન્ધયોર્વાતકફયોઃ પિત્તકાસનાશિનીં ક્રિયાં વિદધ્યાત્| વાતશ્લેષ્માત્મકે શુષ્કે કાસે સ્નિગ્ધં કર્મ| આર્દ્રે તુ કાસે વિરૂક્ષણં કર્મ| કફજે તુ કાસે સપિત્તે તિક્તસંયુતં વિરૂક્ષણં કર્મ|

Adhikarana uraHkShate auShadham (73) · Śloka 73

ઉરસ્યન્તઃક્ષતે સદ્યો લાક્ષાં ક્ષૌદ્રયુતાં પિબેત્| ક્ષીરેણ|૭૩|

સ૦-અન્તઃક્ષત ઉરસિ સતિ સદ્યઃ-શીઘ્રમેવ, લાક્ષાં માક્ષિકયુક્તાં ક્ષીરેણ પિબેત્| ઉરઃસન્ધાનજનેન લાક્ષાયાઃ પ્રાધાન્યાત્| તથા ચાગ્ર્યં સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૧૩)-"લાક્ષા સદ્યઃક્ષતઘ્નાનામ્|" ઇતિ|

Adhikarana jIrNaiShadhe Bojanam (73) · Śloka 73

| શાલીન્ જીર્ણેઽદ્યાત્ક્ષીરેણૈવ સશર્કરાન્||૭૩||

સ૦-જીર્ણે-પરિણતે તસ્મિન્નૌષધે, ક્ષીરેણૈવ સહ શાલિમ(લીન) દ્યાત્ સશર્કરમ્(રાન્)|

Adhikarana pArshvarujAdyanvite auShadham (74) · Śloka 74

પાર્શ્વબસ્તિસરુક્ચાલ્પપિત્તાગ્નિસ્તાં સુરાયુતામ્| |૭૪|

સ૦-પાર્શ્વબસ્ત્યાદિરુગલ્પાગ્નિશ્ચ તાં-લાક્ષાં, સુરાયુતાં પિબેત્|

Adhikarana BinnaviTke auShadham (74) · Śloka 74

| ભિન્નવિટ્કઃ સમુસ્તાતિવિષાપાઠાં સવત્સકામ્||૭૪||

સ૦-ભિન્નપુરીષો નરો મુસ્તાતિવિષાપાઠાવત્સકાન્વિતાં લાક્ષાં પિબેત્|

Adhikarana dIptAnale auShadham (75) · Śloka 75

લાક્ષાં સર્પિર્મધૂચ્છિષ્ટં જીવનીયં ગણં સિતામ્| ત્વક્ક્ષીરી સમિતં ક્ષીરે પક્ત્વા દીપ્તાનલઃ પિબેત્||૭૫||

સ૦-લાક્ષાદીનિ હિ ક્ષીરે પક્ત્વા તત્ ક્ષીરં દીપ્તાગ્નિઃ પિબેત્|

Adhikarana sandhAnArthaM payaH (76) · Śloka 76

ઇક્ષ્વારિકાબિસગ્રન્થિપદ્મકેસરચન્દનૈઃ| શૃતં પયો મધુયુતં સન્ધાનાર્થં પિબેત્ક્ષતી||૭૬||

સ૦-ઇક્ષ્વારિકાદિભિઃ શૃતં ક્ષીરં મધુયુતં સન્ધાનાર્થમુરસિ ક્ષતઃ પુમાન્ પિબેત્|

Adhikarana jvaradAhe auShadhadvayam (77) · Śloka 77

યવાનાં ચૂર્ણમામાનાં ક્ષીરે સિદ્ધં ઘૃતાન્વિતમ્| જ્વરદાહે સિતાક્ષૌદ્રસક્તૂન્વા પયસા પિબેત્||૭૭||

સ૦-યવાનામામાનાં ચૂર્ણં ક્ષીરે સિદ્ધં ઘૃતયુતં જ્વરદાહે પિબેત્| અથવા, શર્કરામાક્ષિકયુતાન્ સક્તૂન્ પયસા પિબેત્|

Adhikarana kAse auShadhacatuShTayam (78-79) · Śloka 79

કાસવાંસ્તુ પિબેત્સર્પિર્મધુરૌષધસાધિતમ્| ગુડોદકં વા ક્વથિતં સક્ષૌદ્રમરિચં હિતમ્||૭૮|| ચૂર્ણમામલકાનાં વા ક્ષીરે પક્વં ઘૃતાન્વિતમ્| રસાયનવિધાનેન પિપ્પલીર્વા પ્રયોજયેત્||૭૯||

સ૦-કાસવાંશ્ચ મધુરૌષધૈઃ સાધિતં સર્પિઃ પિબેત્| અથવા, ગુડોદકં ક્વથિતં સક્ષૌદ્રમરિચં શીતં પિબેત્| આમલકાનાં વા ચૂર્ણં ક્ષીરે સિદ્ધં સર્પિર્યુક્તં પિબેત્| રસાયનોક્તવિધિના વા પિપ્પલીઃ પ્રયોજયેત્|

Adhikarana kAse parvAsthishUle cauShadham (80) · Śloka 80

કાસી પર્વાસ્થિશૂલી ચ લિહ્યાત્સઘૃતમાક્ષિકાઃ| મધૂકમધુકદ્રાક્ષાત્વક્ક્ષીરિપિપ્પલીબલાઃ||૮૦||

સ૦-કાસી પર્વાસ્થિશૂલવાંશ્ચ સઘૃતમાક્ષિકા મધૂકાદીર્લિહ્યાત્|

Adhikarana elAdi (trijAtakAdi)guTikA (81-83) · Śloka 83

ત્રિજાતમર્ધકર્ષાંશં પિપ્પલ્યર્ધપલં સિતા| દ્રાક્ષા મધૂકં ખર્જૂરં પલાંશં શ્લક્ષ્ણચૂર્ણિતમ્||૮૧|| મધુના ગુટિકા ઘ્નન્તિ તા વૃષ્યાઃ પિત્તશોણિતમ્| કાસશ્વાસારુચિચ્છર્દિમૂર્ચ્છાહિધ્મામદભ્રમાન્||૮૨|| ક્ષતક્ષયસ્વરભ્રંશપ્લીહશોષાઢ્યમારુતાન્| રક્તનિષ્ઠીવહૃત્પાર્શ્વરુક્પિપાસાજ્વરાનપિ||૮૩||

સ૦-ત્રિજાતકમર્ધકર્ષપ્રમાણં કણા કર્ષદ્વયમાત્રા સિતાદિકં પ્રત્યેકં પલાંશં શ્લક્ષ્ણચૂર્ણિતં મધુના કૃતા ગુટિકા વૃષ્યાઃ પિત્ત શોણિતાદીન્ ઘ્નન્તિ|

Adhikarana raktaShThIve auShadhadvayam (84-85) · Śloka 85

વર્ષાભૂશર્કરારક્તશાલિતણ્ડુલજં રજઃ| રક્તષ્ઠીવી પિબેત્સિદ્ધં દ્રાક્ષારસપયોઘૃતૈઃ||૮૪|| મધૂકમધુકક્ષીરસિદ્ધં વા તણ્ડુલીયકમ્| |૮૫|

સ૦-પુનર્નવાદિચૂર્ણં દ્રાક્ષારસપયોઘૃતૈઃ સિદ્ધં રક્તષ્ઠીવી પિબેત્| અથવા, મધૂકાદિભિઃ સિદ્ધં તણ્ડુલીયકં પિબેત્|

Adhikarana atra raktapittauShadhamapi (85) · Śloka 85

| યથાસ્વં માર્ગવિસૃતે રક્તે કુર્યાચ્ચ ભેષજમ્||૮૫||

સ૦-માર્ગેણ-મુખાદિના, વિસૃતે રક્તે યથાયથં રક્તપિત્ત ચિકિત્સિતોક્તમૌષધં કુર્યાત્|

Adhikarana mUDhavAte auShadham (86) · Śloka 86

મૂઢવાતસ્ત્વજામેદઃ સુરાભૃષ્ટં સસૈન્ધવમ્| |૮૬|

સ૦-મૂઢવાતસ્તુ પુરુષોઽજાયા મેદઃ સુરયા ભૃષ્ટમીષત્સૈન્ધવસહિતમદ્યાત્|

Adhikarana kShAmakShINAdau auShadham (86-87) · Śloka 87

| ક્ષામઃ ક્ષીણઃ ક્ષતોરસ્કો મન્દનિદ્રોઽગ્નિદીપ્તિમાન્||૮૬|| શૃતક્ષીરસરેણાદ્યાત્સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરમ્| |૮૭|

સ૦-ક્ષામઃ ક્ષીણઃ ક્ષતોરસ્કો મન્દનિદ્રો દીપ્તાગ્નિઃ શૃતક્ષીરસ્ય સમ્બન્ધિના સરેણ સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરમજામેદોઽદ્યાત્|

Adhikarana kShINakShatakRutakRusheShu auShadham (87-88) · Śloka 88

| શર્કરાયવગોધૂમં જીવકર્ષભકૌ મધુ||૮૭|| શૃતક્ષીરાનુપાનં વા લિહ્યાત્ક્ષીણઃ ક્ષતઃ કૃશઃ| |૮૮|

સ૦-અથવા ક્ષીણઃ ક્ષતઃ કૃશો વા શર્કરાદિકં લિહ્યાત્| કથમ્ ? શૃતક્ષીરાનુપાનમ્|

Adhikarana kShINakShatakRuteShu auShadham (88-89) · Śloka 89

| ક્રવ્યાત્પિશિતનિર્યૂહં ઘૃતભૃષ્ટં પિબેચ્ચ સઃ||૮૮|| પિપ્પ્પલીક્ષૌદ્રસંયુક્તં માંસશોણિતવર્ધનમ્| |૮૯|

સ૦-સ ચ-ક્ષીણાદિઃ, ક્રવ્યાત્પિશિતસ્ય નિર્યૂહં ઘૃતેન ભૃષ્ટં પિબેત્| કિમ્ભૂતમ્ ? પિપ્પલીક્ષૌદ્રાન્વિતમ્| તચ્ચ માંસશોણિતવર્ધનં સ્યાત્|

Adhikarana kShINakShatakRuteShu auShadhAntaram kShatoraske auShadham (89-91) · Śloka 91

| ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષશાલપ્રિયઙ્ગુભિઃ||૮૯|| તાલમસ્તકજમ્બૂત્વક્પ્રિયાલૈશ્ચ સપદ્મકૈઃ| સાશ્વકર્ણૈઃ શૃતાત્ક્ષીરાદદ્યાજ્જાતેન સર્પિષા||૯૦|| શાલ્યોદનં ક્ષતોરસ્કઃ ક્ષીણશુક્રબલેન્દ્રિયઃ| |૯૧|

સ૦-ન્યગ્રોધાદિભિઃ શૃતાત્ક્ષીરાત્ સમુદ્ભૂતેન સર્પિષા શાલ્યોદનં ક્ષતોરસ્કઃ ક્ષીણશુક્રાદિશ્ચ નરોઽદ્યાત્|

Adhikarana vAtapittArdite ghRutABya~ggaH (91-92) · Śloka 92

| વાતપિત્તાર્દિતેઽભ્યઙ્ગો ગાત્રભેદે ઘૃતૈર્મતઃ||૯૧|| તૈલૈશ્ચાનિલરોગઘ્નૈઃ પીડિતે માતરિશ્વના| |૯૨|

સ૦-વાતપિત્તપીડિતે ગાત્રમેદે વાઽભ્યઙ્ગોઘૃતૈર્મતઃ| માતરિશ્વના-વાતેન, પીડિતે સતિ તૈલૈર્વાતરોગઘ્નૈરભ્યઙ્ગો મતઃ| ચશબ્દાદ્ધૃતૈરપીતિ દ્યોતયતિ|

Adhikarana hratpArshvArtau auShadham (92) · Śloka 92

| હૃત્પાર્શ્વાર્તિષુ પાનં સ્યાજ્જીવનીયસ્ય સર્પિષઃ|૯૨|

સ૦-હૃત્પાર્શ્વપીડાસુ જીવનીયસ્ય સર્પિષઃ પાનં સ્યાત્| ઇતિ સમ્ભાવનાયાં લિઙ્|

Adhikarana atra vAtavyAdhyuktamapi (92) · Śloka 92

| હૃત્પાર્શ્વાર્તિષુ પાનં સ્યાજ્જીવનીયસ્ય સર્પિષઃ||૯૨||

સ૦-હૃત્પાર્શ્વપીડાસુ જીવનીયસ્ય સર્પિષઃ પાનં સ્યાત્| ઇતિ સમ્ભાવનાયાં લિઙ્|

Adhikarana kShate auShadham (93-94) · Śloka 94

| યષ્ટ્યાહ્નનાગબલયોઃ ક્વાથે ક્ષીરસમે ઘૃતમ્||૯૩|| પયસ્યાપિપ્પલીવાંશીકલ્કૈઃ સિદ્ધં ક્ષતે હિતમ્| |૯૪|

સ૦-યષ્ટ્યાહ્વયસ્ય નાગબલાયાશ્ચ ક્વાથે ક્ષીરતુલ્યે પયસ્યાદિકલ્કૈઃ સિદ્ધં ઘૃતં ક્ષતકાસેહિતમ્|

Adhikarana amRutaprAshaM ghRutam (94-101) · Śloka 101

| જીવનીયો ગણઃ શુણ્ઠી વરી વીરા પુનર્નવા||૯૪|| બલાભાર્ઙ્ગીસ્વગુપ્તર્દ્ધિશઠીતામલકીકણાઃ| શૃઙ્ગાટકં પયસ્યા ચ પઞ્ચમૂલં ચ યલ્લઘુ||૯૫|| દ્રાક્ષાક્ષોડાદિ ચ ફલં મધુરસ્નિગ્ધબૃંહણમ્| તૈઃ પચેત્સર્પિષઃ પ્રસ્થં કર્ષાંશૈઃ શ્લક્ષ્ણકલ્કિતૈઃ||૯૬|| ક્ષીરધાત્રીવિદારીક્ષુચ્છાગમાંસરસાન્વિતમ્| પ્રસ્થાર્ધં મધુનઃ શીતે શર્કરાર્ધતુલારજઃ||૯૭|| પલાર્ધકં ચ મરિચત્વગેલાપત્રકેસરમ્| વિનીય ચૂર્ણિતં તસ્માલ્લિહ્યાન્માત્રાં યથાબલમ્||૯૮|| અમૃતપ્રાશમિત્યેતન્નરાણામમૃતં ઘૃતમ્| સુધામૃતરસં પ્રાશ્યં ક્ષીરમાંસરસાશિના||૯૯|| નષ્ટશુક્રક્ષતક્ષીણદુર્બલવ્યાધિકર્શિતાન્| સ્ત્રીપ્રસક્તાન્ કૃશાન્ વર્ણસ્વરહીનાંશ્ચ બૃંહયેત્||૧૦૦|| કાસહિધ્માજ્વરશ્વાસદાહતૃષ્ણાસ્રિપિત્તનુત્| પુત્રદં છર્દિમૂર્ચ્છાહૃદ્યોનિમૂત્રામયાપહમ્||૧૦૧||

સ૦-જીવનીયો ગણસ્તથા શુણ્ઠ્યાદયસ્તૈર્જીવનીયાદિગણાદિભિઃ કર્ષાંશૈઃ સૂક્ષ્મચૂર્ણિતૈઃ ક્ષીરધાત્ર્યાદિરસયુક્તં ઘૃતસ્ય પ્રસ્થંદ્વાત્રિશત્પલાનિ પચેત્| દ્રાક્ષાક્ષોડાદીન્ય(ત્ય)ત્રાદિશબ્દેન નારિકેલનિકોચાદિપરિગ્રહઃ| શીતે ઘૃતે માક્ષિકસ્ય ષોડશપલાનિ, શર્કરાચૂર્ણપલાનિ પઞ્ચાશત્, મરિચાદીનિ દ્વિકાર્ષિકાણિ ચૂર્ણિતાનિ પ્રક્ષિપ્ય તસ્માન્માત્રાં યથાબલં લિહ્યાત્| અમૃતપ્રાશમેતત્સંજ્ઞં ઘૃતં નરાણામમૃતતુલ્યમ્, મહાગુણત્વાત્| યથા નાગાનાં સુધા દેવાનામમૃતમ્| અત એવૈતત્ સુધામૃતરસમ્| પ્રાશ્યં-ભોજ્યં, ક્ષીરમાંસરસાશિના| એતચ્ચ ઘૃતં નષ્ટશુક્રાદીન્ બૃંહયેત્| કાસાદિનુત્| પુત્રદમ્| છર્દ્યાદિઘ્નમ્| અત્ર ચ મધુરસ્નિગ્ધબૃંહણાનાં દ્રાક્ષાદીનામપિ યથાલાભં કર્ષપ્રમાણમધિકં વા યોજ્યમ્| યથા સામાન્યપરિભાષોક્તા કર્ષમાત્રા પરિપૂર્ણા સ્યાદિતિ|

Adhikarana shvadaMShTrAdighRutam (102-105) · Śloka 105

શ્ર્વદંષ્ટ્રોશીરમઞ્જિષ્ઠાબલાકાશ્મર્યકત્તૃણમ્| દર્ભમૂલં પૃથક્પર્ણી પલાશર્ષભકૌ સ્થિરામ્||૧૦૨|| પાલિકાનિ પચેત્તેષાં રસે ક્ષીરચતુર્ગુણે| કલ્કૈઃ સ્વગુપ્તાજીવન્તીમેદર્ષભકજીવકૈઃ||૧૦૩|| શતાવર્યર્દ્ધિમૃદ્વીકાશર્કરાશ્રાવણીબિસૈઃ| પ્રસ્થઃ સિદ્ધો ઘૃતાદ્વાતપિત્તહૃદ્રોગશૂલનુત્||૧૦૪|| મૂત્રકૃચ્છ્રપ્રમેહાર્શઃકાસશોષક્ષયાપહઃ| ધનુઃસ્ત્રીમદ્યભારાધ્વખિન્નાનાં બલમાંસદઃ||૧૦૫||

સ૦-શ્વદંષ્ટ્રાદીનિ પાલિકાનિ, તેષાં રસે ક્ષીરચતુર્ગુણે સ્વગુપ્તાદિભિઃ કલ્કૈર્ઘૃતાત્ પ્રસ્થઃ સિદ્ધો વાતપિત્તહૃદ્રોગશૂલનુત્| મૂત્રકૃચ્છ્રાદિઘ્નિઃ| તથા, ધનુરાદિખિન્નાનાં બલમાંસદઃ|

Adhikarana samasaktu madhukAdi ghRutam (106-107) · Śloka 107

મધુકાષ્ટપલદ્રાક્ષાપ્રસ્થક્વાથે પચેદ્ધૃતમ્| પિપ્પલ્યષ્ટપલે કલ્કે પ્રસ્થં સિદ્ધે ચ શીતલે||૧૦૬|| પૃથગષ્ટપલં ક્ષૌદ્રશર્કરાભ્યાં વિમિશ્રયેત્| સમસક્તુ ક્ષતક્ષીણરક્તગુલ્મેષુ તદ્ધિતમ્||૧૦૭||

સ૦-મધુયષ્ટ્યા અષ્ટૌ પલાનિ, દ્રાક્ષાયાઃ ષોડશ, એતત્ક્વાથે પિપ્પલ્યષ્ટપલેઘૃતપ્રસ્થં પચેત્| ઘૃતે ચ સિદ્ધે સુશીતે સતિ ક્ષૌદ્રશર્કરયોઃ પૃથગષ્ટપલં વિમિશ્રયેત્| એતચ્ચ ઘૃતં સમસક્તુ ક્ષત ક્ષીણે રક્તગુલ્મે ચ હિતમ્|

Adhikarana dhAtrIPalAdi ghRutam (108-110) · Śloka 110

ધાત્રીફલવિદારીક્ષુજીવનીયરસાદ્ધૃતાત્| ગવ્યાજયોશ્ચ પયસોઃ પ્રસ્થં પ્રસ્થં વિપાચયેત્||૧૦૮|| સિદ્ધશીતે સિતાક્ષૌદ્રં દ્વિપ્રસ્થં વિનયેત્તતઃ| યક્ષ્માપસ્મારપિત્તાસૃક્કાસમેહક્ષયાપહમ્||૧૦૯|| વયઃસ્થાપનમાયુષ્યં માંસશુક્રબલપ્રદમ્| |૧૧૦|

સ૦-ધાત્ર્યાદિરસસ્ય પૃથક્ પ્રસ્થં ગવ્યાજયોઃ ક્ષીરયોઃ પ્રસ્થૌ ઘૃતસ્ય પ્રસ્થં ચ વિપાચયેત્| સિદ્ધપૂતે ચ તતસ્તસ્મિન્ ઘૃતે શર્કરાક્ષૌદ્રયોઃ પ્રસ્થૌ દ્વૌ વિનયેત્-ક્ષિપેત્| તત ઇતિ "અવ્યયાદિત્વાત્" તસિઃ| એતચ્ચ ઘૃતં યક્ષ્માદિહરં તથા વયઃસ્થાપનાદિગુણમ્|

Adhikarana ghRutalehapAnayorviShayaBedaH (110-111) · Śloka 111

| ઘૃતં તુ પિત્તેઽભ્યધિકે લિહ્યાદ્વાતેઽધિકે પિબેત્||૧૧૦|| લીઢં નિર્વાપયેત્પિત્તમલ્પત્વાદ્ધન્તિ નાનલમ્| આક્રામત્યનિલં પીતમૂષ્માણં નિરુણદ્ધિ ચ||૧૧૧||

સ૦-પિત્તેઽભ્યધિકે ઘૃતં લિહ્યાત્| વાતેઽધિકે ઘૃતં પિબેત્| લીઢં તુ ઘૃતં નિર્વાપયેત્-સંશમયેત્| અનલં ચ ન હન્તિ લીઢં ઘૃતમ્| કુતઃ ? અલ્પત્વાત્| અત્રાયં સદ્ભાવાર્થઃ,-કિલ પીતેનાધિકેન દ્રવતયા વહ્નેર્માન્દ્યેનાવશ્યં ભવિતવ્યમ્| તથા ચ વક્ષ્યતિ (હૃ.ચિ.અ.૧૦/૩૨)-"અગ્નેર્નિર્વાપકં પિત્તં રેકેણ વમનેન વા|" ઇતિ| તચ્ચાભ્યધિકં પિત્તં લીઢં ઘૃતં સંશમયતિ| અલ્પત્વાચ્ચ હેતોરગ્નિં ન હન્તિ-મન્દસ્યાગ્નેરધિકં માન્દ્યં ન જનયતિ| પીતં સદ્ધૃતમનિલમાક્રામતિ-પ્રસહ્ય જયતિ| ઊષ્માણં-જાઠરં વહ્નિં જાજ્વલ્યમાનં, રુણદ્ધિ-આશ્વેવ સ્થગયતિ, શમં કિઞ્ચિન્નયતિ|

Adhikarana sarpirguDAH (112-113) · Śloka 113

ક્ષામક્ષીણકૃશાઙ્ગાનામેતાન્યેવ ઘૃતાનિ તુ| ત્વક્ક્ષીરીશર્કરાલાજચૂર્ણૈઃ સ્ત્યાનાનિ યોજયેત્||૧૧૨|| સર્પિર્ગુડાન્ સમધ્વંશાન્ કૃત્વા દદ્યાત્પયોઽનુ ચ| રેતો વીર્યં બલં પુષ્ટિં તૈરાશુતરમાપ્નુયાત્||૧૧૩||

સ૦-ક્ષામાણાં ક્ષીણાનાં કૃશાઙ્ગાનાં ચ નૃણામેતાન્યેવ પૂર્વોક્તાનિ ઘૃતાનિ સ્ત્યાનાનિ ત્વકક્ષીરીશર્કરાલાજચૂર્ણૈઃ સહ યોજયેત્| સર્પિર્મિશ્રાન્ ગુડાન્ સમધ્વંશાન્ કૃત્વા ચ દદ્યાત્| શર્કરાયાઃ પલાનિ પઞ્ચાશત્ મધુનઃ પલાનિ ષોડશાત્ર દેયાનિ| મુનિના હ્યેવમુક્તમ્ (ચ.ચિ.અ.૧૧/૬૦)-ધાત્રીવિદારીક્ષુરસપ્રસ્થૈઃ પ્રસ્થં ઘૃતાત્પચેત્| શર્કરાર્ધતુલાં શીતે ક્ષૌદ્રાર્ધપ્રસ્થમેવ ચ|| ક્ષિપ્ત્વા સર્પિર્ગુડાન્ કુર્યાદ્ધિક્કાશ્વાસજ્વરાપહાન્|" ઇતિ| પય ઇત્યાદિ| અનન્તરં પયઃ પિબેત્| તૈઃ_સર્પિર્ગુડૈઃ, રેતોવીર્યાદીન્ શીઘ્રતરં પ્રાપ્નોતિ|

Adhikarana kUShmANDakarasAyanam (114-118) · Śloka 118

વીતત્વગસ્થિકૂષ્માણ્ડતુલાં સ્વિન્નાં પુનઃ પચેત્| ઘટ્ટયન્ સર્પિષઃ પ્રસ્થે ક્ષૌદ્રવર્ણેઽત્ર ચ ક્ષિપેત્||૧૧૪|| ખણ્ડાચ્છતં કણાશુણ્ઠ્યોર્દ્વિપલં જીરકાદપિ| ત્રિજાતધાન્યમરિચં પૃથગર્ધપલાંશકમ્||૧૧૫|| અવતારિતશીતે ચ દત્વા ક્ષૌદ્રં ઘૃતાર્ધકમ્| ખજેનામથ્ય ચ સ્થાપ્યં તન્નિહન્ત્યુપયોજિતમ્||૧૧૬|| કાસહિધ્માજ્વરશ્વાસરક્તપિત્તક્ષતક્ષયાન્| ઉરઃસન્ધાનજનનં મેધાસ્મૃતિબલપ્રદમ્||૧૧૭|| અશ્વિભ્યાં વિહિતં હૃદ્યં કૂષ્માણ્ડકરસાયનમ્| |૧૧૮|

સ૦-વીતાનિ-અપાસિતાનિ, ત્વગસ્થીનિ યસ્માત્કૂષ્માણ્ડાત્ તસ્ય તુલાં સ્નિન્નાં સતીં પુનઃ સર્પિષઃ પ્રસ્થે ઘટ્ટયન્ પચેત્| અત્ર ચ કૂષ્માણ્ડે માક્ષિકવર્ણે જાતે સતિ ખણ્ડાચ્છતં, ફણાશુણ્ઠ્યોર્દ્વિપલં, જીરકાચ્ચ પલદ્વયં, ત્રિજાતકાદિ પ્રત્યેકમર્ધપલાંશકં, ક્ષિપેત્| અવતારિતે શીતે ચાસ્મિન્ ક્ષૌદ્રસ્ય ષોડશ પલાનિ દત્વા, ખજેન-દર્વ્યા, આમથ્ય-વિલોડ્ય, પશ્ચાદ્ભાણ્ડે સ્થાપ્યમ્| એવં હ્યસ્ય સમ્યગ્ ઘૃતાદિસમયોગઃ સ્યાત્| ઉપયોજિતં ચ તત્ કાસાદીન્ હન્તિ| ઉરઃસન્ધાનં કરોતિ| મેધાદિપ્રદમ્| અશ્વિભ્યાં-દસ્રાભ્યાં, નિર્દિષ્ટં કૂષ્માણ્ડકાખ્યં રસાયનમ્|

Adhikarana nAgabalArasAyanam maNDUkaparNIrasAyanam yaShTIrasAyanam shuNThIrasAyanam (118-120) · Śloka 120

| પિબેન્નાગબલામૂલસ્યાર્ધકર્ષાભિવર્ધિતમ્||૧૧૮|| પલં ક્ષીરયુતં માસં ક્ષીરવૃત્તિરનન્નભુક્| એષ પ્રયોગઃ પુષ્ટ્યાયુર્બલવર્ણકરઃ પરમ્||૧૧૯|| મણ્ડૂકપર્ણ્યાઃ કલ્પોઽયં યષ્ટ્યા વિશ્વૌષધસ્ય ચ| |૧૨૦|

સ૦-નાગબલામૂલસ્ય પલં ક્ષીરયુતં પિબેત્| કિમ્ભૂતમ્ ? અર્ધકર્ષાદિવર્ધિતં માસં યાવત્| કિમ્ભૂતો નરઃ ? ક્ષીરવર્તનોઽનન્નાદઃ સન્| અયં પ્રયોગઃ સુષ્ઠુ પુષ્ટ્યાદિકરઃ| એવમેવ કલ્પો મણ્ડૂકપર્ણ્યાઃ યષ્ટ્યાઃ શુણ્ઠ્યાશ્ચ કાર્યઃ|

Adhikarana nAgabalAsarpiH (120-125) · Śloka 125

| પાદશેષં જલદ્રોણે પચેન્નાગબલાતુલામ્||૧૨૦|| તેન ક્વાથેન તુલ્યાંશં ઘૃતં ક્ષીરં ચ સાધયેત્| પલાર્ધિકૈશ્ચાતિબલાબલાયષ્ટીપુનર્નવૈઃ||૧૨૧|| પ્રપૌણ્ડરીકકાશ્મર્યપ્રિયાલકપિકચ્છુભિઃ| અશ્વગન્ધાસિતાભીરુમેદાયુગ્મત્રિકણ્ટકૈઃ||૧૨૨|| કાકોલીક્ષીરકાકોલીક્ષીરશુક્લાદ્વિજીરકૈઃ| મૃણાલબિસખર્જૂરશૃઙ્ગાટકકસેરુકૈઃ||૧૨૩|| એતન્નાગબલાસર્પિઃ પિત્તરક્તક્ષતક્ષયાન્| જયેત્તૃડ્ભ્રમદાહાંશ્ચ બલપુષ્ટિકરં પરમ્||૧૨૪|| વર્ણ્યમાયુષ્યમોજસ્યં વલીપલિતનાશનમ્| ઉપયુજ્ય ચ ષણ્માસાન્ વૃદ્ધોઽપિ તરુણાયતે||૧૨૫||

સ૦-નાગબલાયાસ્તુલાં વારિદ્રોણે પાદશેષં યથા ભવતિ તથા પચેત્| તેન-નાગબલાક્વાથેન, તુલ્યાશં ઋતં તથા ક્ષીરં તથા પલાર્ધપ્રમાણૈરતિબલાદિભિઃ કલ્કૈશ્ચ સાધયેત્| એતન્નાગબલાસર્પિઃ પિત્તરક્તાદીન્ જયેત્| તથા, સુષ્ઠુ બલાદિકરમ્| તથા, વર્ણાય હિતમાયુષ્યમોજસ્યં વલીપલિતઘ્નં ચ| તથા, ષણ્માસા નુપયુજ્યેદં ઘૃતં વૃદ્ધોઽપિ તરુણ ઇવાચરતિ|

Adhikarana dIpte~agnau eShavidhiH (126) · Śloka 126

દીપ્તેઽગ્નૌ વિધિરેષ સ્યાત્| |૧૨૬|

સ૦-દીપ્તે-સમિદ્ધે, અગ્નૌ સત્યેષ વિધિઃ સ્યાત્|

Adhikarana mande~agnau dIpanapAcanAdiH drave male grAhI (126) · Śloka 126

મન્દે દીપનપાચનઃ| યક્ષ્મોક્તઃ ક્ષતિનાં શસ્તો, ગ્રાહી શકૃતિ તુ દ્રવે||૧૨૬||

સ૦-મન્દેઽગ્નૌ દીપનપાચનઃ| યક્ષ્મોક્તો-રાજયક્ષ્મણ્યુક્તઃ, ક્ષતિનાં શસ્ત ઉપક્રમઃ| દ્રવે તુ શકૃતિ ગ્રાહી ઉપક્રમઃ|

Adhikarana agastyaharItakI rasAyanam (127-132) · Śloka 132

દશમૂલં સ્વયંગુપ્તાં શઙ્ખપુષ્પીં શઠીં બલામ્| હસ્તિપિપ્પલ્યપામાર્ગપિપ્પલીમૂલચિત્રકાન્||૧૨૭|| ભાર્ઙ્ગી પુષ્કરમૂલં ચ દ્વિપલાંશં યવાઢકમ્| હરીતકીશતં ચૈકં જલપઞ્ચાઢકે પચેત્||૧૨૮|| યવસ્વેદે કષાયં તં પૂતં તચ્ચાભયાશતમ્| પચેદ્ગુડતુલાં દત્ત્વા કુડવં ચ પૃથગ્ઘૃતાત્||૧૨૯|| તૈલાત્સપિપ્પલીચૂર્ણાત્સિદ્ધશીતે ચ માક્ષિકાત્| લેહં દ્વે ચાભયે નિત્યમતઃ ખાદેદ્રસાયનાત્||૧૩૦|| તદ્વલીપલિતં હન્યાદ્વર્ણાયુર્બલવર્ધનમ્| પઞ્ચકાસાન્ ક્ષયં શ્વાસં સહિધ્મં વિષમજ્વરમ્||૧૩૧|| મેહગુલ્મગ્રહણ્યર્શોહૃદ્રોગારુચિપીનસાન્| અગસ્ત્યવિહિતં ધન્યમિદં શ્રેષ્ઠં રસાયનમ્||૧૩૨||

સ૦- દશમૂલાદિપુષ્કરાન્તં પૃથક્ દ્વિપલપ્રમાણમ્| યવાનામાઢકં-ચતુઃષષ્ટિપલાનિ| હરીતકીફલાનામેકં શતમ્| એતત્સર્વં જલસ્ય પઞ્ચાઢકે પચેત્| યવસ્વેદે ચ સતિ તં કષાયં પૂતંગાલિતં, તચ્ચ સ્વિન્નમભયાશતં ગુડતુલાં દત્ત્વા તથા ઘૃતતૈલપિપ્પલીચૂર્ણાનાં પ્રત્યેકં કુડવં દત્ત્વા પચેત્| સિદ્ધે શીતે ચ લેહે માક્ષિકકુડવં દત્ત્વા, અતો-લેહાખ્યાદ્રસાયનાત્, સત્રિભાગપલમાત્રં દ્વે ચ હરીતક્યૌ નિત્યં ખાદેત્| તચ્ચ ભુક્તં વલીપલિતં હન્યાત્| વર્ણાદિવર્ધનં તથા પઞ્ચકાસાદીન્ હન્તિ| અગસ્ત્યેન મહર્ષિણા નિર્મિતમેતદ્રસાયનં ધન્યં-શ્રેષ્ઠમેતત્| અત્ર ચ તૈલ ઘૃતમધૂનાં સમાંશાનામપ્યવિરોધઃ, પાકાચ્છક્તયન્તરોત્પત્તેઃ|

Adhikarana vasiShThaharItakI (133-141) · Śloka 141

દશમૂલં બલાં મૂર્વાં હરિદ્રે પિપ્પલીદ્વયમ્| પાઠાશ્વગન્ધાપામાર્ગસ્વગુપ્તાતિવિષામૃતાઃ||૧૩૩|| બાલબિલ્વં ત્રિવૃદ્દન્તીમૂલં પત્રં ચ ચિત્રકાત્| પયસ્યાં કુટજં હિંસ્ત્રાં પુષ્પં સારં ચ બીજકાત્||૧૩૪|| બોટસ્થવિરભલ્લાતવિકઙ્કતશતાવરીઃ| પૂતીકરઞ્જશમ્યાકચન્દ્રલેખાસહાચરમ્||૧૩૫|| સૌભાઞ્જનકનિમ્બત્વગિક્ષુરં ચ પલાંશકમ્| પથ્યાસહસ્રં સશતં યવાનાં ચાઢકદ્વયમ્||૧૩૬|| પચેદષ્ટગુણે તોયે યવસ્વેદેઽવતારયેત્| પૂતે ક્ષિપેત્સપથ્યે ચ તત્ર જીર્ણગુડાત્તુલામ્||૧૩૭|| તૈલાજ્યધાત્રીરસતઃ પ્રસ્થં પ્રસ્થં તતઃ પુનઃ| અધિશ્રયેન્મૃદાવગ્નૌ દર્વીલેપેઽવતાર્ય ચ||૧૩૮|| શીતે પ્રસ્થદ્વયં ક્ષૌદ્રાત્પિપ્પલીકુડવં ક્ષિપેત્| ચૂર્ણીકૃતં ત્રિજાતાચ્ચ ત્રિપલં નિખનેત્તતઃ||૧૩૯|| ધાન્યે પુરાણકુમ્ભસ્થં માસં ખાદેચ્ચ પૂર્વવત્| રસાયનં વસિષ્ઠોક્તમેતત્પૂર્વગુણાધિકમ્||૧૪૦|| સ્વસ્થાનાં નિષ્પરીહારં સર્વર્તુષુ ચ શસ્યતે| |૧૪૧|

સ૦-દશમૂલાદિ ઇક્ષુરકાન્તં પલપ્રમાણમ્| બોટઃ-અલમ્બુસા| સ્થવિરં-શૈલેયમ્| ચન્દ્રલેખા-બાકુચી| હરીતકીનામેકાદશશતાનિ યવાનામાઢકૌ દ્વૌ અષ્ટગુણે જલે પએત્| યવસ્વેદે સતિ ચાવતારયેત્| તસ્મિન્ ક્વાથે પૂતે પથ્યાસહિતાં પુરાણગુડાત્તુલાં તૈલાદીનાં પૃથક્પૃથક્ પ્રસ્થં ક્ષિપેત્| તતઃ-અનન્તરં, પુનઃ પચેત્| મૃદૌ વહ્નૌ દર્વીલેપે સત્યવતાર્ય શીતે સતિ પ્રસ્થદ્વયં ક્ષૌદ્રાત્ પિપ્પલીનાં ચતુષ્પલં ચૂર્ણિતં ત્રિજાતાચ્ચ ત્રિપલં ક્ષિપેત્| તતઃ-અનન્તરં, પુરાણકુમ્ભસ્થં-ઘૃતરૂઢભાણ્ડસ્થં, ધાન્યમધ્યે માસં નિખનેત્| માસાદૂર્ધ્વં પૂર્વવત્ ખાદેત્| એતદ્રસાયનં વસિષ્ઠેન કથિતમ્| અગસ્ત્યલેહાદ્ગુણૈરધિકં સ્વસ્થાનાં નિષ્પરીહારં સર્વર્તુષ્વિષ્યતે, તન્ત્રકૃદ્ભિરિતિ શેષઃ|

Adhikarana ShADavaM cUrNam (141-144) · Śloka 144

| પાલિકં સૈન્ધવં શુણ્ઠી દ્વે ચ સૌવર્ચલાત્પલે||૧૪૧|| કુડવાંશાનિ વૃક્ષામ્લં દાડિમં પત્રમાર્જકાત્| એકૈકાં મરિચાજાત્યોર્ધાન્યકાદ્ દ્વે ચતુર્થિકે||૧૪૨|| શર્કરાયાઃ પલાન્યત્ર દશ દ્વે ચ પ્રદાયયેત્| કૃત્વા ચૂર્ણમતો માત્રામન્નપાનેષુ દાપયેત્||૧૪૩|| રુચ્યં તદ્દીપનં બલ્યં પાર્શ્વાર્તીશ્વાસકાસજિત્| |૧૪૪|

સ૦-સૈન્ધવં-લવણં, પલપ્રમાણમ્| શુણ્ઠી પલપ્રમાણા| પાલિકમિતિ પલં પરિમાણમસ્યેતિ ઠક્| પાલિકં પાલિકી ચેતિ "નપુંસકમનપુંસકેન" ઇત્યેકશેષઃ| સૌવર્ચલલવણાચ્ચ દ્વે પલે| કુડવપ્રમાણાનિ વૃક્ષામ્લાદીનિ| આર્જકં-કુઠેરકમ્, તસ્માત્પત્રમ્| એકામેકાં મરિચાજાજ્યોશ્ચતુર્થિકાં-પલસંજ્ઞામ્, ધાન્યકાત્ દ્વે ચતુર્થિકે, શર્કરાપલાનિ ચ દ્વાદશાત્ર દેયાનિ| તથા ચ મુનિઃ (ચ. ચિ. અ. ૧૧/૮૨)- "પાલિકં સૈન્ધવં શુણ્ઠી" ઇત્યારભ્ય યાવત્ "શર્કરાયાઃ પલાન્યત્ર દશ દ્વે ચ પ્રદાપયેત્| કૃત્વા ચૂર્ણમતો માત્રા" ઇત્યાદિ| તસ્માદત્રાપ્યયં ગ્રન્થો નિર્દિષ્ટો બોધ્યઃ| પ્રમાદાચ્ચ કેચિન્ન પઠન્તિ| અયં ચાત્રૈવં વક્તિ-"રુચ્યં તદ્દીપનં" ઇત્યાદિ| શર્કરામન્તરેણ તુ રુચ્યત્વમસ્ય કથમિવોપપદ્યતે ? તસ્માદ્યુક્તોઽત્ર શર્કરાપ્રયોગ ઇતિ| એતચ્ચૂર્ણ કૃત્વા, અતઃ- અસ્માચ્ચૂર્ણાત્, માત્રાં યથોચિતામન્નપાનેષુ દાપયેત્, વૈદ્ય ઇતિ શેષઃ| એતચ્ચૂર્ણં રુચ્યં દીપનં બલ્યં પાર્શ્વાદ્યાર્તિજિત્|

Adhikarana ShADavAntaram (144-146) · Śloka 146

| એકાં ષોડશિકાં ધાન્યાદ્ દ્વે દ્વે ચાજાજિદીપ્યકાત્||૧૪૪|| તાભ્યાં દાડિમવૃક્ષામ્લે દ્વિર્દ્વિઃ સૌર્વચલાત્પલમ્| શુણ્ઠ્યાઃ કર્ષં દધિત્થસ્ય મધ્યાત્પઞ્ચ પલાનિ ચ||૧૪૫|| તચ્ચૂર્ણં ષોડશપલૈઃ શર્કરાયા વિમિશ્રયેત્| ષાડવોઽયં પ્રદેયઃ સ્યાદન્નપાનેષુ પૂર્વવત્||૧૪૬||

સ૦-ધાન્યકાદેકાં ષોડશિકાં-કર્ષસંજ્ઞામ્| અજાજીદીપ્યકાટ્ દ્વે દ્વે ષોડશિકે| તાભ્યાં-અજાજીદીપ્યકાભ્યાં મિશ્રિતાભ્યાં સકાશાત્, દાડીમવૃક્ષામ્લે દ્વિર્દ્વિઃ-પ્રત્યેકં ચતસ્રઃ ષોડશિકા ઇત્યર્થઃ| એવમષ્ટૌ કર્ષા દાડિમસ્ય, અષ્ટૌ વૃક્ષામ્લસ્ય| તથા સૌવર્ચલાત્ પલં, શુણ્ઠ્યાઃ કર્ષં, કપિત્થસ્ય મજ્જતઃ પઞ્ચ પલાનિ| તત્-એતત્, ચૂર્ણં શર્કરાયાઃ ષોડશપલૈઃ સમ્મેલયેત્| અયં ષોડવોઽન્નપાનેષુ પૂર્વવત્ પ્રદેયઃ સ્યાત્| અર્હાર્થે કૃત્યઃ| કેચિત્ ષોડશિકાં પલમિત્યાહુઃ|

Adhikarana kShate yakShmokto~api vidhiH (147) · Śloka 147

વિધિશ્ચ યક્ષ્મવિહિતો યથાવસ્થં ક્ષતે હિતઃ| |૧૪૭|

સ૦-ક્ષતે ચાવસ્થાવશાદ્યક્ષ્મણિ યો વિહિતો વિધિઃ સ હિતઃ|

Adhikarana dhUmapAnam (147-148) · Śloka 148

| નિવૃત્તે ક્ષતદોષે તુ કફે વૃદ્ધે ઉરઃ શિરઃ||૧૪૭|| દાલ્યતે કાસિનો યસ્ય સ ના ધૂમાન્ પિબેદિમાન્| |૧૪૮|

સ૦-ક્ષતદોષે ચ નિવૃત્તે-શાન્તે સતિ, કફે વૃદ્ધે યસ્ય કાસવતઃ પુંસ ઉરઃ શિરશ્ચ દાલ્યતે-પાટ્યત ઇવ, સઃ-કાસી, ધૂમાનિમાન્-દ્વિમેદાદીનાં, પિબેત્|

Adhikarana dvimedAdidhUmaH (148-149) · Śloka 149

| દ્વિમેદાદ્વિબલાયષ્ટિકલ્કૈઃ ક્ષૌમે સુભાવિતે||૧૪૮|| વર્તિ કૃત્વા પિબેદ્ધૂમં જીવનીયઘૃતાનુપઃ| |૧૪૯|

સ૦-દ્વિભેદાદિભિઃ કલ્કૈઃ ક્ષૌમે-સુભાવિતે વર્તિ કૃત્વા ધૂમં પિબેત્| જીવનીયાખ્યં ઘૃતમનુ-પશ્ચાત્, પિબેત્|

Adhikarana anyo manaHshilAdidhUmaH (149-151) · Śloka 151

| મનઃશિલાપલાશાજગન્ધાત્વક્ક્ષીરિનાગરૈઃ||૧૪૯|| તદ્વદેવાનુપાનં તુ શર્કરેક્ષુગુડોદકમ્| પિષ્ટ્વા મનઃશિલાં તુલ્યામાર્દ્રયા વટશુઙ્ગયા||૧૫૦|| સસર્પિષ્કં પિબેદ્ધૂમં તિત્તિરિપ્રતિભોજનમ્| |૧૫૧|

સ૦-મનઃશિલાદિભિસ્તદ્વદેવ-દ્વિમેદાદિભિર્યથા ધૂમં પિબેત્| અનુ શર્કરોદકમિક્ષુરસં ગુડોદકં વા પિબેત્| ઉદકસાદૃશ્યાદિક્ષુરસોઽપીક્ષૂદકશબ્દેન ગૃહીતઃ| સ૦-મનઃ શિલામાર્દ્રયા વટશુઙ્ગયા તુલ્યાં પિષ્ટ્વા સહ સર્પિષા ધૂમં સતિત્તિરિપ્રતિભોજનં પિબેત્|

Adhikarana kShayakAsacikitsA kShayakAse prathamopacAraH (151) · Śloka 151

| ક્ષયજે બૃંહણં પૂર્વં કુર્યાદગ્નેશ્ચ વર્ધનમ્||૧૫૧||

સ૦-ક્ષયજે કાસે પૂર્વોક્તં બૃંહણં કુર્યાદગ્નિસન્દીપનં ચ|

Adhikarana bahudoShe virecanam (1) · Śloka 1

બહુદોષાય સસ્નેહં મૃદુ દદ્યાદ્વિરેચનમ્||૧||

સ૦-બહુદોષાય-પ્રભૂતાદોષાય ક્ષયકાસિને, સહ સ્નેહેન મૃદુ વિરેચનં દદ્યાત્| તદેવાહ-

Adhikarana tadeva virecanam (152-153) · Śloka 153

| શમ્યાકેન ત્રિવૃતયા મૃદ્વીકારસયુક્તયા||૧૫૨|| તિલ્વકસ્ય કષાયેણ વિદારીસ્વરસેન ચ| સર્પિઃ સિદ્ધં પિબેદ્યુક્ત્યા ક્ષીણદેહો વિશોધનમ્||૧૫૩||

સ૦-શમ્યાકેન્-કર્ણિકારેણ, અથવા ત્રિવૃતયા દ્રાક્ષારસયુક્તયા તિલ્વકસ્ય કષાયેણ વિદારીસ્વરસેન ચ સર્પિઃ સિદ્ધં યુક્ત્યાદેશકાલાદિવલેન, ક્ષીણદેહો વિશોધનં પિબેત્|

Adhikarana kShINapittAdiShu karkaTakyAdighRutam (154) · Śloka 154

પિત્તે કફે ધાતુષુ ચ ક્ષીણેષુ ક્ષયકાસવાન્| ઘૃતં કર્કટકીક્ષીરદ્વિબલાસાધિતં પિબેત્||૧૫૪||

સ૦-પિત્તે ક્ષીણે કફાદિષુ ચ ક્ષીણેષુ ક્ષયકાસી કર્કટક્યાદિપક્વં ઘૃતં પિબેત્|

Adhikarana kShINapittAdiShu vidAryAdighRutaM payaSca (155) · Śloka 155

વિદારીભિઃ કદમ્બૈર્વા તાલસસ્યૈશ્ચ સાધિતમ્| ઘૃતં પયશ્ચ|૧૫૫|

સ૦-વિદારીભિરિતિ બહુવચનં ક્ષીરવિદાર્યાદિવ્યક્તિવિશેષાણાં ગ્રહણાર્થમ્| એવં કદમ્બૈરિત્યત્રાપિ ધારાકદમ્બાદિગ્રહણાર્થમ્| જાતૌ બહુવચનમિત્યન્યે| તાલસસ્યૈઃ-તાલફલૈર્વા, સાધિતં ઘૃતં પયો વા પિબેત્|

Adhikarana mUtravaivarNyAdike~anuvAsanam (155-156) · Śloka 156

| મૂત્રસ્યવૈવર્ણ્યે કૃછ્રનિર્ગમે||૧૫૫|| શૂને સવેદને મેઢ્રે પાયૌ સશ્રોણિવઙ્ક્ષણે| ઘૃતમણ્ડેન લઘુનાઽનુવાસ્યો મિશ્રિકેણ વા||૧૫૬||

સ૦-મૂત્રસ્ય વૈવર્ણ્યે કૃછ્રનિર્ગમે સતિ તથા મેઢ્રે શૂને સવેદને પાયૌ શ્રોણ્યાં વઙ્ક્ષણે ચૈવંવિધે સતિ નરો લઘુના ઘૃતમણ્ડેનાનુવાસ્યઃ| મિશ્રિકેણ વા-ઘૃતતૈલેન, અનુવાસ્યઃ|

Adhikarana anuvAsanashuddhasya mAMsopacAraH (157-158) · Śloka 158

જાઙ્ગલૈઃ પ્રતિભુક્તસ્ય વર્તકાદ્યા બિલેશયાઃ| ક્રમશઃ પ્રસહાસ્તદ્વત્પ્રયોજ્યાઃ પિશિતાશિનઃ||૧૫૭|| ઔષ્ણ્યાત્પ્રમાથિભાવાચ્ચ સ્રોતોભ્યશ્ચ્યાવયન્તિ તે| કફં શુદ્ધૈશ્ચ તૈઃ પુષ્ટિં કુર્યાત્સમ્યગ્ વહન્ રસઃ||૧૫૮||

સ૦-અનુવાસાનાન્તરં જાઙ્ગલૈર્માસૈઃ-હરિણૈણાજાદિભિઃ, તદભાવાત્તત્સદૃશૈરપિ| પ્રતિભુક્તસ્યાનન્તરં તથૈવ પિશિતાશિનઃ પ્રસહાઃ-દ્વીપિવ્યાઘ્રાદયઃ, પ્રયોજ્યાઃ| નાનુવાસિતમાત્રસ્ય જાઙ્ગલમાંસપ્રતિભુક્તસ્યૈવ પ્રસહાઃ પિશિતાશિનશ્ચ યોજ્યાઃ, અગ્નિમાન્દ્યભયાત્| તે પ્રસહાઃ પ્રમાથિભાવાત્ તથૌષ્ણ્યાત્ કફોપલિપ્તેભ્યઃ સ્રોતોભ્યઃ કફં ચ્યાવયન્તિ| પ્રમાથિદ્રવ્યલક્ષણં ચ ખારણદાદૌગદિતમ્| યથા-"સ્રોતાંસિ દોષલિપ્તાનિ પ્રમથ્ય યત્| પ્રવિશ્ય સૌક્ષ્મ્યાત્તૈક્ષ્ણ્યાચ્ચ તત્પ્રમાથીતિ સંજ્ઞિતમ્||" ઇતિ| તૈશ્ચ-સ્રોતોભિઃ,શુદ્ધૈઃ સમ્યગ્વહન્ રસઃ પુષ્ટિં કુર્યાત્|

Adhikarana mAMsAyogyasya cavikAdi ghRutam (159-161) · Śloka 161

ચવિકાત્રિફલાભાર્ગીદશમૂલૈઃ સચિત્રકૈઃ| કુલત્થપિપ્પલીમૂલપાઠાકોલયવૈર્જલે||૧૫૯|| શૃતૈર્નાગરદુઃસ્પર્શાપિપ્પલીશઠિપૌષ્કરૈઃ| પિષ્ટૈઃ કર્કટશૃઙ્ગ્યા ચ સમૈઃ સર્પિર્વિપાચયેત્||૧૬૦|| સિદ્ધેઽસ્મિંશ્ચૂર્ણિતૌ ક્ષારૌ દ્વૌ પઞ્ચ લવણાનિ ચ| દત્ત્વા યુક્ત્યા પિબેન્માત્રાં ક્ષયકાસનિપીડિતઃ||૧૬૧||

સ૦-ચવિકાદિભિર્જલે શૃતૈર્નાગરાદિભિઃ પિષ્ટૈઃ સમૈઃ સર્પિર્વિપાચયેત્| સિદ્ધેઽસ્મિન્ ઘૃતે ક્ષારૌ દ્વૌ, પઞ્ચ-સૈધવાદીનિ લવણાનિ ચ, દત્ત્વા માત્રાં પ્રકૃતત્વાત્ ઘૃતસ્ય પિબેત્, કફકાસાર્તઃ પુરુષઃ|

Adhikarana kAsamardAdighRutaM kAsajvArArUciharam (162-163) · Śloka 163

કાસમર્દાભયામુસ્તાપાઠાકટ્ફલનાગરૈઃ| પિપ્પલ્યા કટુરોહિણ્યા કાશ્મર્યા સુરસેન ચ||૧૬૨|| અક્ષમાત્રૈર્ઘૃતપ્રસ્થં ક્ષીરદ્રાક્ષારસાઢકે| પચેચ્છોશજ્વરપ્લીહસર્વકાસહરં શિવમ્||૧૬૩||

સ૦-કાસમર્દાદિભિરક્ષપ્રમાણૈઃ ક્ષીરદ્રાક્ષારસયોર્મિશ્રિતયોરાઢકે ઘૃતપ્રસ્થં પચેત્| શોષાદિહરં શિવં ચ-આરોગ્યકરમ્|

Adhikarana vRuShAdighRutam kAsajvarAruciharam (164) · Śloka 164

વૃષવ્યાઘ્રીગુડૂચીનાં પત્રમૂલફલાઙ્કુરાત્| રસકલ્કૈર્ઘૃત પક્વં હન્તિ કાસજ્વરારુચીઃ||૧૬૪||

સ૦-વૃષાદીનાં પ્રત્યેકં પત્રમૂલફલાઙ્કુરાત્ રસકલ્કૈઃ પક્વં ઘૃતં કાસાદીન્ હન્તિ|

Adhikarana dviguNadADimarasasiddhaM ghRutam pippalIguDasiddaM ghRutam (165-166) · Śloka 166

દ્વિગુણે દાડિમરસે સિદ્ધં વા વ્યોષસંયુતમ્| પિબેદુપરિ ભુક્તસ્ય યવક્ષાર્રયુતં નરઃ||૧૬૫|| પિપ્પલીગુડસિદ્ધં વા છાગક્ષીરયુતં ઘૃતમ્| |૧૬૬|

સ૦-અથવા દાડિમસ્વરસે દ્વિગુણે વ્યોષકલ્કસંયુતં સિદ્ધં ઘૃતં ભુક્તસ્યાહારસ્યોપરિ યવક્ષારયુતં પિબેત્| પિપ્પલીગુડાભ્યાં વા ચતુર્ગુણે ઘૃતે ઘૃતાચ્ચતુર્ગુણે જલે ઘૃતસમે છાગક્ષીર ઇતિ પક્વં પિબેત્|

Adhikarana uktaghRutAnAM dIpanatvaM strotaH shodhanatvaM ca (166-167) · Śloka 167

| એતાન્યગ્નિવિવૃદ્ધ્યર્થં સર્પિષિ ક્ષયકાસિનામ્||૧૬૬|| સ્યુર્દોષબદ્ધકણ્ઠોરઃસ્રોતસાં ચ વિશુદ્ધયે| |૧૬૭|

સ૦-એતાનિ પૂર્વોક્તાનિ ચવ્યાદિભિર્વિપક્વાનિ ઘૃતાન્યગ્નિવર્ધનાનિ ક્ષયકાસિનાં સ્યુઃ| દોષોપલિપ્તકણ્ઠોરઃસ્રોતસાં ચ વિશુદ્ધયે સ્યુઃ|

Adhikarana harItakIlehaH (167-139) · Śloka 139

| પ્રસ્થોન્મિતે યવક્વાથે વિંશતિ વિજયાઃ પચેત્||૧૬૭|| સ્વિન્ના મૃદિત્વા તાસ્તસ્મિન્પુરાણાત્ષટ્પલં ગુડાત્| પિપ્પલ્યા દ્વિપલં કર્ષં મનોહ્વાયા રસાઞ્જનાત્||૧૩૮|| દત્ત્વાઽર્ધાક્ષં પચેદ્ભૂયઃ સ લેહઃ શ્વાસકાસજિત્| ||૧૩૯||

સ૦-યવક્વાથે પ્રસ્થપ્રમાણે હરીતકીવિશતિં પચેત્| સ્વિન્નાસ્તાઃ-હરીતકીઃ, તસ્મિન્-યવક્વાથે, મૃદુત્વા પુરાણાદ્ ગુડાત્ ષટ્પલં, પિપ્પલ્યા દ્વિપલં, કર્ષં મનઃશિલાયાઃ, રસાઞ્જનાદર્ધકર્ષં દત્ત્વાઽસ્મિન્ક્વાથે પુનઃ પચેત્| સ લેહઃ શ્વાસકાસજિત્|

Adhikarana shvAvitsUcIkShAralehaH mayUracaraNakShAralehaH eraNDapatrakShAralehaH surasairaNDapatrakShAralehaH tryUShaNacUrNalehaH (169-171) · Śloka 171

| શ્વાવિધાં સૂચયો દગ્ધાઃ સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરાઃ||૧૬૯|| શ્વાસકાસહરા, બર્હિપાદૌ વા મધુસર્પિષા| એરણ્ડપત્રક્ષારં વા વ્યોષતૈલગુડન્વિતમ્||૧૭૦|| લેહયેત્, ક્ષારમેવં વા સુરસૈરણ્ડપત્રજમ્| લિહ્યાત્ ત્ર્યૂષણચૂર્ણં વા પુરાણગુડસર્પિષા||૧૭૧||

સ૦-શ્વાવિધાં સમ્બન્ધિભ્યઃ સુચયો દગ્ધા ઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરાન્વિતાઃ શ્વાસકાસહરાઃ બર્હિણો-મયૂરસ્ય, વા પાદૌ દગ્ધૌ મધુસર્પિષા સહ શ્વાસકાસહરૌ| અથવા, એરણ્ડપત્રસ્ય ક્ષારંવ્યોષતૈલ્લગુડયુરં લેહયેત્| એવં-પૂર્વોક્તેન પ્રકારેણ, સુરસૈરણ્ડપત્રજં ક્ષારં વ્યોષતૈલગુડાન્વિતં લેહયેત્| અથવા ત્ર્યૂષણચૂર્ણં પુરાણૌડસર્પિષા લિહ્યાત્|

Adhikarana samasharkaraM cUrNaM maricacUrNaM tadvat (172-173) · Śloka 173

પદ્મકં ત્રિપલા વ્યોષં વિડઙ્ગં દેવદારુ ચ| બલા રાસ્ના ચ તચ્ચૂર્ણં સમસ્તં સમશર્કરમ્||૧૭૨|| ખાદેન્મધુઘૃતાભ્યાં વા લિહ્યાત્કાસહરં પરમ્| તદ્વન્મરિચચૂર્ણં વા સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરમ્||૧૭૩||

સ૦-પદ્મકાદીનાં સમસ્તં ચૂર્ણં સમશર્કરમ્| પદ્મકાદીનાં ચૂર્ણમેકતઃ, એકતઃ શર્કરાચૂર્ણમ્, તદુભયં સંયોજ્ય ખાદેત્ભક્ષયેત્| અથવા, સમશર્કરમેવ મધુઘૃતાભ્યાં મિશ્રયિત્વા લિહ્યાત્| તથૈવ મરિચચૂર્ણં ઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરાયુતં લિહ્યાત્|

Adhikarana pathyAdiguTikA mukhe dhAraNArthaMbiBItakadhAraNam (174) · Śloka 174

પથ્યાશુણ્ઠીઘનગુડૈર્ગુટિકાં ધારયેન્મુખે| સર્વેષુ શ્વાસકાસેષુ, કેવલં વા બિભીતકમ્||૧૭૪||

સ૦-પથ્યાશુણ્ઠીઘનગુડૈર્ગુટિકાં મુખે ધારયેત્ સર્વેષ્વેવ શ્વાસકાસેષુ| કેવલં વા બિભીતકં મુખે ધારયેદિતિ યોજ્યમ્|

Adhikarana peyAmutkArikAM ca (175) · Śloka 175

પત્રકલ્કં ઘૃતભૃષ્ટં તિલ્વકસ્ય સશર્કરમ્| પેયા વોત્કારિકા છર્દિતૃટ્કાસામાતિસારજિત્||૧૭૫||

સ૦-પત્રકલ્કં તિલ્વકસ્ય ઘૃતે ભૃષ્ટં સશર્કરં છર્દિટૃડાદિજિત્| પેયા વા પત્રસ્ય કલ્કે સિદ્ધા તદ્વત્| અથવા, ઉત્કારિકા પત્રકલ્કકૃતા છર્દ્યાદિજિત્|

Adhikarana mudgayUShaH (176) · Śloka 176

કણ્ટકારીરસે સિદ્ધો મુદ્ગયૂષઃ સુસંસ્કૃતઃ| સગૌરામલકઃ સામ્લઃ સર્વકાસભિષગ્જિતમ્||૧૭૬||

સ૦-કણ્ટકાર્યાઃ ક્વાથે મુદ્ગયૂષઃ સુસંસ્કૃતો-હિઙ્ગુસૈન્ધવાદિના, સગૌરામલકામ્લઃ સર્વકાસેષુ ભિષગ્જિતં-ઔષધમ્|

Adhikarana kShIrayUSharasAH (177) · Śloka 177

વાતઘ્નૌષધનિઃક્વાથે ક્ષીરં યૂષાન્ રસાનપિ| વૈષ્કિરાન્ પ્રાતુદાન્ બૈલાન્ દાપયેત્ક્ષયકાસિને||૧૭૭||

સ૦-વાતઘ્નૌષધાનાં નિઃક્વાથે સિદ્ધં ક્ષીરમથવા યૂષાન્ રસાંશ્ચ વિષ્કિરમાંસજાન્ પ્રતુદજાન્ વા| તથા, બિલેષુ ભવા બૈલાઃ પ્રાણિનસ્તેષાં રસાન્ ક્ષયકાસિને વૈદ્યો દાપયેત્|

Adhikarana kShayakAsoktA bRuMhaNAdi (178-179) · Śloka 179

ક્ષતકાસે ચ યે ધૂમાઃ સાનુપાના નિદર્શિતાઃ| ક્ષયકાસેઽપિ તે યોજ્યા વક્ષ્યતે યચ્ચ યક્ષ્મણિ||૧૭૮|| બૃંહણં દીપનં ચાગ્નેઃ સ્રોતસાં ચ વિશોધનમ્| વ્યત્યાસાત્ક્ષયકાસિભ્યો બલ્યં સર્વં પ્રશસ્યતે||૧૭૯||

સ૦-ક્ષતકાસે ચ યે ધૂમાઃ-દ્વિમેદેત્યાદયઃ, સાનુપાના ઉક્તાઃ, તે ચ ક્ષયકાસેઽપિ યોજ્યાઃ| તચ્ચ યક્ષ્મણિ વક્ષ્યતે બૃંહણમગ્નિદીપનં સ્રોતોવિશોધનં, તચ્ચ ક્ષયકાસિને યોજ્યમ્| તથા, ક્ષયકાસિભ્યો વ્યત્યાસેન સર્વં ચિકિત્સિતં બલ્યં પ્રશસ્યતે|

Adhikarana kShayakAse sarvadoShAvirodhi kartavyam (3) · Śloka 3

સન્નિપાતોદ્ભવો ઘોરઃ ક્ષયકાસો યતસ્તતઃ| યથાદોષબલં તસ્ય સન્નિપાતહિતં હિતમ્||૧૮૦|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિત- સ્થાને કાસચિકિત્સિતં નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||

સ૦-સન્નિપાતોદ્ભવઃ ક્ષયકાસો ઘોરો-દારુણો, યતો ભવતિ, તસ્માદ્ યથાદોષબલં તસ્ય યત્સન્નિપાતે હિતં તદત્ર હિતમિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટી- કાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને કાસચિકિત્સિતં નામ તૃતીયોઽ- ધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૩||