3. kāsacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana kAsacikitsitAdhyAyaH vAtakAsacikitsA shuddhasya vAtakAsasya cikitsA sapittasya vAtakAsasya cikitsA sakaPasya vAtakAsasya cikitsA (2-3) · Śloka 3

અથાતઃ કાસચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨|| ) કેવલાનિલજં કાસં સ્નેહૈરાદાવુપાચરેત્| વાતઘ્નસિદ્ધૈઃ સ્નિગ્ધૈશ્ચ પેયાયૂષરસાદિભિઃ||૧|| લેહૈર્ધૂમૈસ્તથાઽભ્યઙ્ગસ્વેદસેકાવગાહનૈઃ| બસ્તિભિર્વદ્ધવિડ્વાતં, સપિત્તં તૂર્ધ્વભક્તિકૈઃ||૨|| ઘૃતૈઃ ક્ષીરૈશ્ચ, સકફં જયેત્સ્નેહવિરેચનૈઃ| |૩|

Adhikarana guDUcyAdighRutaM vAtakAsanut (3-4) · Śloka 4

| ગુડૂચીકણ્ટકારીભ્યાં પૃથક્ત્રિંશત્પલાદ્રસે||૩|| પ્રસ્થઃ સિદ્ધો ઘૃતાદ્વાતકાસનુદ્વહ્નિદીપનઃ| |૪|

Adhikarana kShArAdighRutaM kAsashvAsAdinut (4-6) · Śloka 6

| ક્ષારરાસ્નાવચાહિઙ્ગુપાઠાયષ્ટ્યાહ્વધાન્યકૈઃ||૪|| દ્વિશાણૈઃ સર્પિષઃ પ્રસ્થં પઞ્ચકોલયુતૈઃ પચેત્| દશમૂલસ્ય નિર્યૂહે પીતો મણ્ડાનુપાયિના||૫|| સ કાસશ્વાસહ્રત્પાર્શ્વગ્રહણીરોગગુલ્મનુત્| |૬|

Adhikarana rAsnAdighRutaM pa~jcakAsAdijit (6-9) · Śloka 9

| દ્રોણેઽપાં સાધયેદ્રાસ્નાદશમૂલશતાવરીઃ||૬|| પલોન્મિતા દ્વિકુડવં કુલત્થં બદરં યવમ્| તુલાર્ઘં ચાજમાંસસ્ય તેન સાધ્યં ઘૃતાઢકમ્||૭|| સમક્ષીરં પલાંશૈશ્ચ જીવનીયૈઃ સમીક્ષ્ય તત્| પ્રયુક્તં વાતરોગેષુ પાનનાવનબસ્તિભિઃ||૮|| પઞ્ચકાસાન્ શિરઃકમ્પં યોનિવઙ્ક્ષણવેદનામ્| સર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગરોગાંશ્ચ સપ્લીહોર્ધ્વાનિલાન્ જયેત્||૯||

Adhikarana vidAryAdighRutaM kAsajit (10) · Śloka 10

વિદાર્યાદિગણક્વાથકલ્કસિદ્ધં ચ કાસજિત્| |૧૦|

Adhikarana ashokabIjAdilehaH (10-11) · Śloka 11

| અશોકબીજક્ષવકજન્તુઘ્નાઞ્જનપદ્મકૈઃ||૧૦|| સબિડૈશ્ચ ઘૃતં સિદ્ધં તચ્ચૂર્ણં વા ઘૃતપ્લુતમ્| લિહ્યાત્પયશ્ચાનુ પિબેદાજં કાસાતિપીડિતઃ||૧૧||

Adhikarana viDa~ggAdilehaH (12-13) · Śloka 13

વિડઙ્ગં નાગરં રાસ્ના પિપ્પલી હિઙ્ગુ સૈન્ધવમ્| ભાર્ઙ્ગી ક્ષારશ્ચ તચ્ચૂર્ણં પિબેદ્વા ઘૃતમાત્રયા||૧૨|| સકફેઽનિલજે કાસે શ્વાસહિધ્માહતાગ્નિષુ| |૧૩|

Adhikarana durAlaBAdilehaH (13-14) · Śloka 14

| દુરાલભાં શૃઙ્ગબેરં શઠીં દ્રાક્ષાં સિતોપલામ્||૧૩|| લિહ્યાત્કર્કટશૃઙ્ગી ચ કાસે તૈલેન વાતજે| |૧૪|

Adhikarana duHsparshAdilehaH pippalIshuNThIlehaH BAr~ggIshuNThIlehaH (14-15) · Śloka 15

| દુસ્પર્શાં પિપ્પલીં મુસ્તાં ભાર્ઙ્ગી કર્કટકીં શઠીમ્||૧૪|| પુરાણગુડતૈલાભ્યાં ચૂર્ણિતાન્યવલેહયેત્| તદ્વત્સકૃષ્ણાં શુણ્ઠીં ચ સભાર્ઙ્ગી તદ્વદેવ ચ||૧૫||

Adhikarana pippalyAdipAnapa~jcakam (16-17) · Śloka 17

પિબેચ્ચ કૃષ્ણં કોષ્ણેન સલિલેન સસૈન્ધવામ્| મસ્તુના સસિતાં શુણ્ઠીં દધ્ના વા કણરેણુકામ્||૧૬|| પિબેદ્વદરમજ્જ્ઞો વા મદિરાદધિમસ્તુભિઃ| અથવા પિપ્પલીકલ્કં ઘૃતભૃષ્ટં સસૈન્ધવમ્||૧૭||

Adhikarana sapInase kAse dhUmaH (18) · Śloka 18

કાસી સપીનસો ધૂમં સ્નૈહિકં વિધિના પિબેત્| હિધ્માશ્વાસોક્તધૂમાંશ્ચ ક્ષીરમાંસરસાશનઃ||૧૮||

Adhikarana mAMsarasayUShAH (19) · Śloka 19

ગ્રામ્યાનૂપૌદકૈઃ શાલિયવગોધૂમષષ્ટિકાન્| રસૈર્માષાત્મગુપ્તાનાં યૂષૈર્વા ભોજયેદ્ધિતાન્||૧૯||

Adhikarana yavAnyAdipeyA (20-21) · Śloka 21

યવાનીપિપ્પલીબિલ્વમધ્યનાગરચિત્રકૈઃ| રાસ્નાજાજીપૃથક્પર્ણીપલાશશઠિપૌષ્કરૈઃ||૨૦|| સિદ્ધાં સ્નિગ્ધામ્લલવણાં પેયામનિલજે પિબેત્| કટિહૃત્પાર્શ્વકોષ્ઠાર્તિશ્વાસહિધ્માપ્રણાશનીમ્||૨૧||

Adhikarana dashamUlAdipeyA (22) · Śloka 22

દશમૂલરસે તદ્વત્ પઞ્ચકોલગુડાન્વિતામ્| પિબેત્પેયાં|૨૨|

Adhikarana kShaireyIpeyA (22) · Śloka 22

| સમતિલાં ક્ષૈરેયીં વા સસૈન્ધવામ્||૨૨||

Adhikarana mAMsapeyA (23) · Śloka 23

માત્સ્યકૌક્કુટવારાહૈર્માંસૈર્વા સાજ્યસૈન્ધવામ્| |૨૩|

Adhikarana shAkAni (23-24) · Śloka 24

| વાસ્તુકો વાયસીશાકં કાસઘ્નઃ સુનિષણ્ણકઃ||૨૩|| કણ્ટકાર્યાઃ ફલં પત્રં બાલં શુષ્કં ચ મૂલકમ્| |૨૪|

Adhikarana snehAH BakShyAH (24) · Śloka 24

| સ્નેહાસ્તૈલાદયોભક્ષ્યાઃ ક્ષીરેક્ષુરસગૌડિકાઃ||૨૪||

Adhikarana pAnAni (25) · Śloka 25

દધિમસ્ત્વારનાલામ્લફલામ્બુમદિરાઃ પિબેત્| |૨૫|

Adhikarana pittakAsacikitsA sakaPe pittakAse vamanam (25-26) · Śloka 26

| પિત્તકાસે તુ સકફે વમનં સર્પિષા હિતમ્||૨૫|| તથા મદનકાશ્મર્યમધુકક્વથિતૈર્જલૈઃ| ફલયષ્ટ્યાહ્વકલ્કૈર્વા વિદારીક્ષુરસાપ્લુતૈઃ||૨૬||

Adhikarana tanukaphe pittakAse virecanam,ghanakaphe pittakAse virecanam (27) · Śloka 27

પિત્તકાસે તનુકફે ત્રિવૃતાં મધુરૈર્યુતામ્| યુઞ્જ્યાદ્વિરેકાય યુતાં ઘનશ્લેષ્મણિ તિક્તકૈઃ||૨૭||

Adhikarana tanukaPe pittakAse saMsarjanam ghanakaPe pittakAse saMsarjanam (28) · Śloka 28

હૃતદોષો હિમં સ્વાદુ સ્નિગ્ધં સંસર્જનં ભજેત્| ઘને કફે તુ શિશિરં રૂક્ષં તિક્તોપસંહિતમ્||૨૮||

Adhikarana shuddhepittakAse lehaH sakaPe pittakAse lehaH savAte pittakAse lehaH (29) · Śloka 29

લેહઃ પૈત્તે સિતાધાત્રીક્ષૌદ્રદ્રાક્ષાહિમોત્પલૈઃ| સકફે સાબ્દમરિચઃ સઘૃતઃ સાનિલે હિતઃ||૨૯||

Adhikarana mRudvIkAdilehaH (30) · Śloka 30

મૃદ્વીકાર્ધશતં ત્રિંશત્પિપ્પલીઃ શર્કરાપલમ્| લેહયેન્મધુના|૩૦|

Adhikarana goshakRudrasalehaH (30) · Śloka 30

| ગોર્વા ક્ષીરપસ્ય શકૃદ્રસમ્||૩૦||

Adhikarana tvagelAdilehaH (31-32) · Śloka 32

ત્વગેલાવ્યોષમૃદ્વીકાપિપ્પલીમૂલપૌષ્કરૈઃ| લાજમુસ્તાશઠીરાસ્નાધાત્રીફલબિભીતકૈઃ||૩૧|| શર્કરાક્ષૌદ્રસર્પિર્ભિર્લેહો હૃદ્રોગકાસહા| |૩૨|

Adhikarana ghanakaPa pittakAse annapAnaM tanukaPe pittakAse annapAnam (32-34) · Śloka 34

| મધુરૈર્જાઙ્ગલરસૈર્યવશ્યામાકકોદ્રવાઃ||૩૨|| મુદ્ગાદિયૂષૈઃ શાકૈશ્ચ તિક્તકૈર્માત્રયા હિતાઃ| ઘનશ્લેષ્મણિ લેહાશ્ચ તિક્તકા મધુસંયુતાઃ||૩૩|| શાલયઃ સ્યુસ્તનુકફે ષષ્ટિકાશ્ચ રસાદિભિઃ| |૩૪|

Adhikarana anupAnAni (34) · Śloka 34

| શર્કરામ્ભોઽનુપાનાર્થં દ્રાક્ષેક્ષુસ્વરસાઃ પયઃ||૩૪||

Adhikarana mAMsarasakShIrapeyAyUShAH (35) · Śloka 35

કાકોલીબૃહતીમેદાદ્વયૈઃ સવૃષનાગરૈઃ| પિત્તકાસે રસક્ષીરપેયાયૂષાન્ પ્રકલ્પયેત્||૩૫||

Adhikarana kShIrAntaraM peyAntaram (36-37) · Śloka 37

દ્રાક્ષાં કણાં પઞ્ચમૂલં તૃણાખ્યં ચ પચેજ્જલે| તેન ક્ષીરં શૃતં શીતં પિબેત્સમધુશર્કરમ્||૩૬|| સાધિતાં તેન પેયાં વા સુશીતાં મધુનાઽન્વિતામ્| |૩૭|

Adhikarana pAnakam (37-38) · Śloka 38

| શઠીહ્નીબેરબૃહતીશર્કરાવિશ્વભેષજમ્||૩૭|| પિષ્ટ્વા રસં પિબેત્પૂતં વસ્ત્રેણ ઘૃતમૂર્ચ્છિતમ્| |૩૮|

Adhikarana ghRutacUrNakvAthAH (38-40) · Śloka 40

| મેદાં વિદારીં કાકોલીં સ્વયંગુપ્તાફલં બલામ્||૩૮|| શર્કરાં જીવકં મુદ્ગમાષપર્ણ્યૌ દુરાલભામ્| કલ્કીકૃત્યપચેત્સર્પિઃ ક્ષીરેણાષ્ટગુણેન તત્||૩૯|| પાનભોજનલેહેષુ પ્રયુક્તં પિત્તકાસજિત્| લિહ્યાદ્વા ચૂર્ણમેતેષાં કષાયમથવા પિબેત્||૪૦||

Adhikarana kaPakAsacikitsA kaPakAse snehaH (41) · Śloka 41

કફકાસી પિબેદાદૌ સુરકાષ્ઠાત્ પ્રદીપિતાત્| સ્નેહં પરિસ્રુતં વ્યોષયવક્ષારાવચૂર્ણિતમ્||૪૧||

Adhikarana kaPakAse vamanavirecananasyAni (42) · Śloka 42

સ્નિગ્ધં વિરેચયેદૂર્ધ્વમધો મૂર્ધ્નિ ચ યુક્તિતઃ| તીક્ષ્ણૈર્વિરેકૈર્બલિનં|૪૨|

Adhikarana kaPakAse saMsarjanam (42-44) · Śloka 44

| સંસર્ગી ચાસ્ય યોજયેત્||૪૨|| યવમુદ્ગકુલત્થાન્નૈરુષ્ણરૂક્ષૈઃ કટૂત્કટૈઃ| કાસમર્દકવાર્તાકવ્યાઘ્રીક્ષારકણાન્વિતૈઃ||૪૩|| ધાન્વબૈલરસૈઃ સ્નેહૈસ્તિલસર્ષપનિમ્બજૈઃ| |૪૪|

Adhikarana kaPakAse udakapAnaM kaPakAse uShitodakapAnam (44-45) · Śloka 45

દશમૂલામ્બુ ઘર્મામ્બુ મદ્યં મધ્વમ્બુ વા પિબેત્||૪૪|| મૂલૈઃ પૌષ્કરશમ્યાકપટોલૈઃ સંસ્થિતં નિશામ્| પિબેદ્વારિ સહક્ષૌદ્રં કાલેષ્વન્નસ્ય વા ત્રિષુ||૪૫||

Adhikarana kaPakAsepippalyAdayastrayo lehAH (46-47) · Śloka 47

પિપ્પલી પિપ્પલીમૂલં શૃઙ્ગબેરં બિભીતકમ્| શિખિકુક્કુટપિચ્છાનાં મષી ક્ષારો યવોદ્ભવઃ||૪૬|| વિશાલા પિપ્પલીમૂલં ત્રિવૃતા ચ મધુદ્રવાઃ| કફકાસહરા લેહાસ્ત્રયઃ શ્લોકાર્ધયોજિતાઃ||૪૭||

Adhikarana kaPakAse madhunetyAdayo~aShTau lehAH (48-49) · Śloka 49

મધુના મરિચં લિહ્યાન્મધુનૈવ ચ જોઙ્ગકમ્| પૃથગ્રસાંશ્ચ મધુના વ્યાઘ્રીવાર્તાકભૃઙ્ગજાન્||૪૮|| કાસઘ્નસ્યાશ્વશકૃતઃ સુરસસ્યાસિતસ્ય ચ| |૪૯|

Adhikarana vAtAnuge kaPe lehatrayam (49-51) · Śloka 51

| દેવદારુશઠીરાસ્નાકર્કટાખ્યાદુરાલભાઃ||૪૯|| પિપ્પલી નાગરં મુસ્તં પથ્યા ધાત્રી સિતોપલા| લાજાઃ સિતોપલા સર્પિઃ શૃઙ્ગી ધાત્રીફલોદ્ભવા||૫૦|| મધુતૈલયુતા લેહાસ્ત્રયો વાતાનુગે કફે| |૫૧|

Adhikarana dADimAdyaM cUrNam,guDakShArAdicUrNam (51-53) · Śloka 53

| દ્વે પલે દાડિમાદષ્ટૌ ગુડાદ્વ્યોષાત્પલત્રયમ્||૫૧|| રોચનં દીપનં સ્વર્યં પીનસશ્વાસકાસજિત્| ગુડક્ષારોષણકણાદાડિમં શ્વાસકાસજિત્||૫૨|| ક્રમાત્પલદ્વયાર્ધાક્ષકર્ષાર્ધાક્ષપલોન્મિતમ્| |૫૩|

Adhikarana pAcanam (53) · Śloka 53

| પિબેજ્જવરોક્તં પથ્યાદિ સશૃઙ્ગીકં ચ પાચનમ્||૫૩||

Adhikarana pAcanAntaram (54) · Śloka 54

અથવા દીપ્યકત્રિવૃદ્વિશાલાઘનપૌષ્કરમ્| સકણં ક્વથિતં મૂત્રે કફકાસી જલેઽપિ વા||૫૪||

Adhikarana shamanam (55) · Śloka 55

તૈલભૃષ્ટં ચ વૈદેહીકલ્કાક્ષં સસિતોપલમ્| પાયયેત્કફકાસઘ્નં કુલત્થસલિલાપ્લુતમ્||૫૫||

Adhikarana dashamUlaghRutam (56-57) · Śloka 57

દશમૂલાઢકે પ્રસ્થં ઘૃતસ્યાક્ષસમૈઃ પચેત્| પુષ્કરાહ્વશઠીબિલ્વસુરસાવ્યોષહિઙ્ગુભિઃ||૫૬|| પેયાનુપાનં તત્સર્વવાતશ્લેષ્મામયાપહમ્| |૫૭|

Adhikarana nirguNDIghRutam (57) · Śloka 57

| નિર્ગુણ્ડીપત્રનિર્યાસસાધિતં કાસજિદ્ધૃતમ્||૫૭||

Adhikarana viDa~ggaghRutam (58) · Śloka 58

ઘૃતં રસે વિડઙ્ગાનાં વ્યોષગર્ભં ચ સાધિતમ્| ૫૭ ૧/૨| |૫૮|

Adhikarana punarnavAdighRutam (58) · Śloka 58

પુનર્નવશિવાટિકાસરલકાસમર્દામૃતા- પટોલબૃહતીફણિજ્જકરસૈઃ પયઃસંયુતૈઃ| ઘૃતં ત્રિકટુના ચ સિદ્ધમુપયુજ્ય સઞ્જાયતે ન કાસવિષમજ્વરક્ષયગુદાઙ્કુરેભ્યો ભયમ્||૫૮||

Adhikarana kaNTakArIghRutam (59-63) · Śloka 63

સમૂલફલપત્રાયાઃ કણ્ટકાર્યા રસાઢકે||૫૯|| ઘૃતપ્રસ્થં બલાવ્યોષવિડઙ્ગશઠિદાડિમૈઃ| સૌવર્ચલયવક્ષારમૂલામલકપૌષ્કરૈઃ||૬૦|| વૃશ્ચીવબૃહતીપથ્યાયવાનીચિત્રકર્ધિભિઃ| મૃદ્વીકાચવ્યવર્ષાભૂદુરાલમ્ભામ્લવેતસૈઃ||૬૧|| શૃઙ્ગીતામલકીભાર્ઙ્ગીરાસ્નાગોક્ષુરકૈઃ પચેત્| કલ્કૈસ્તત્સર્વકાસેષુ શ્વાસહિધ્માસુ ચેષ્યતે||૬૨|| કણ્ટકારીઘૃતં ચૈતત્કફવ્યાધિવિનાશનમ્| |૬૩|

Adhikarana vyAghrIlehaH (63-67) · Śloka 67

| પચેવ્યાઘ્રીતુલાં ક્ષુણ્ણાં વહેઽપામાઢકસ્થિતે||૬૩|| ક્ષિપેત્ પૂતે તુ સઞ્ચૂર્ણ્ય વ્યોષરાસ્નામૃતાગ્નિકાન્| શૃઙ્ગીભાર્ઙ્ગીઘનગ્રન્થિધન્વયાસાન્ પલાર્ધકાન્||૬૪|| સર્પિષઃ ષોડશપલં ચત્વારિંશત્પલાનિ ચ| મત્સ્યણ્ડિકાયાઃ શુદ્ધાયાઃ પુનશ્ચ તદધિશ્રયેત્||૬૫|| દર્વીલેપિનિ શીતે ચ પૃથક્ દ્વિકુડવં ક્ષિપેત્| પિપ્પલીનાં તવક્ષીર્યા માક્ષિકસ્યાનવસ્ય ચ||૬૬|| લેહોઽયં ગુલ્મહૃદ્રોગદુર્નામશ્વાસકાસજિત્| |૬૭|

Adhikarana dhUmaH (67) · Śloka 67

| શમનં ચ પિબેદ્ધૂમં શોધનં બહલે કફે||૬૭||

Adhikarana dhUmAntaram (68-69) · Śloka 69

મનઃશિલાલમધુકમાંસીમુસ્તેઙ્ગુદીત્વચઃ| ધૂમં કાસઘ્નવિધિના પીત્વા ક્ષીરં પિબેદનુ||૬૮|| નિષ્ઠ્યૂતાન્તે ગુડયુતં કોષ્ણં ધૂમો નિહન્તિ સઃ| વાતશ્લેષ્મોત્તરાન્ કાસાનચિરેણ ચિરન્તનાન્||૬૯||

Adhikarana tamakopadrave pratIkAra (70) · Śloka 70

તમકઃ કફકાસે તુ સ્યાચ્ચેત્પિત્તાનુબન્ધજઃ| પિત્તકાસક્રિયાં તત્ર યથાવસ્થં પ્રયોજયેત્||૭૦||

Adhikarana anubandhaBedAccikitsA (71-72) · Śloka 72

કફાનુબન્ધે પવને કુર્યાત્કફહરાં ક્રિયામ્| પિત્તાનુબન્ધયોર્વાતકફયોઃ પિત્તનાશિનીમ્||૭૧|| વાતશ્લેષ્માત્મકે શુષ્કે સ્નિગ્ધમાર્દ્રે વિરુક્ષણમ્| કાસે કર્મ સપિત્તે તુ કફજે તિક્તસંયુતમ્||૭૨||

Adhikarana uraHkShate auShadham (73) · Śloka 73

ઉરસ્યન્તઃક્ષતે સદ્યો લાક્ષાં ક્ષૌદ્રયુતાં પિબેત્| ક્ષીરેણ|૭૩|

Adhikarana jIrNaiShadhe Bojanam (73) · Śloka 73

| શાલીન્ જીર્ણેઽદ્યાત્ક્ષીરેણૈવ સશર્કરાન્||૭૩||

Adhikarana pArshvarujAdyanvite auShadham (74) · Śloka 74

પાર્શ્વબસ્તિસરુક્ચાલ્પપિત્તાગ્નિસ્તાં સુરાયુતામ્| |૭૪|

Adhikarana BinnaviTke auShadham (74) · Śloka 74

| ભિન્નવિટ્કઃ સમુસ્તાતિવિષાપાઠાં સવત્સકામ્||૭૪||

Adhikarana dIptAnale auShadham (75) · Śloka 75

લાક્ષાં સર્પિર્મધૂચ્છિષ્ટં જીવનીયં ગણં સિતામ્| ત્વક્ક્ષીરી સમિતં ક્ષીરે પક્ત્વા દીપ્તાનલઃ પિબેત્||૭૫||

Adhikarana sandhAnArthaM payaH (76) · Śloka 76

ઇક્ષ્વારિકાબિસગ્રન્થિપદ્મકેસરચન્દનૈઃ| શૃતં પયો મધુયુતં સન્ધાનાર્થં પિબેત્ક્ષતી||૭૬||

Adhikarana jvaradAhe auShadhadvayam (77) · Śloka 77

યવાનાં ચૂર્ણમામાનાં ક્ષીરે સિદ્ધં ઘૃતાન્વિતમ્| જ્વરદાહે સિતાક્ષૌદ્રસક્તૂન્વા પયસા પિબેત્||૭૭||

Adhikarana kAse auShadhacatuShTayam (78-79) · Śloka 79

કાસવાંસ્તુ પિબેત્સર્પિર્મધુરૌષધસાધિતમ્| ગુડોદકં વા ક્વથિતં સક્ષૌદ્રમરિચં હિતમ્||૭૮|| ચૂર્ણમામલકાનાં વા ક્ષીરે પક્વં ઘૃતાન્વિતમ્| રસાયનવિધાનેન પિપ્પલીર્વા પ્રયોજયેત્||૭૯||

Adhikarana kAse parvAsthishUle cauShadham (80) · Śloka 80

કાસી પર્વાસ્થિશૂલી ચ લિહ્યાત્સઘૃતમાક્ષિકાઃ| મધૂકમધુકદ્રાક્ષાત્વક્ક્ષીરિપિપ્પલીબલાઃ||૮૦||

Adhikarana elAdi (trijAtakAdi)guTikA (81-83) · Śloka 83

ત્રિજાતમર્ધકર્ષાંશં પિપ્પલ્યર્ધપલં સિતા| દ્રાક્ષા મધૂકં ખર્જૂરં પલાંશં શ્લક્ષ્ણચૂર્ણિતમ્||૮૧|| મધુના ગુટિકા ઘ્નન્તિ તા વૃષ્યાઃ પિત્તશોણિતમ્| કાસશ્વાસારુચિચ્છર્દિમૂર્ચ્છાહિધ્મામદભ્રમાન્||૮૨|| ક્ષતક્ષયસ્વરભ્રંશપ્લીહશોષાઢ્યમારુતાન્| રક્તનિષ્ઠીવહૃત્પાર્શ્વરુક્પિપાસાજ્વરાનપિ||૮૩||

Adhikarana raktaShThIve auShadhadvayam (84-85) · Śloka 85

વર્ષાભૂશર્કરારક્તશાલિતણ્ડુલજં રજઃ| રક્તષ્ઠીવી પિબેત્સિદ્ધં દ્રાક્ષારસપયોઘૃતૈઃ||૮૪|| મધૂકમધુકક્ષીરસિદ્ધં વા તણ્ડુલીયકમ્| |૮૫|

Adhikarana atra raktapittauShadhamapi (85) · Śloka 85

| યથાસ્વં માર્ગવિસૃતે રક્તે કુર્યાચ્ચ ભેષજમ્||૮૫||

Adhikarana mUDhavAte auShadham (86) · Śloka 86

મૂઢવાતસ્ત્વજામેદઃ સુરાભૃષ્ટં સસૈન્ધવમ્| |૮૬|

Adhikarana kShAmakShINAdau auShadham (86-87) · Śloka 87

| ક્ષામઃ ક્ષીણઃ ક્ષતોરસ્કો મન્દનિદ્રોઽગ્નિદીપ્તિમાન્||૮૬|| શૃતક્ષીરસરેણાદ્યાત્સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરમ્| |૮૭|

Adhikarana kShINakShatakRutakRusheShu auShadham (87-88) · Śloka 88

| શર્કરાયવગોધૂમં જીવકર્ષભકૌ મધુ||૮૭|| શૃતક્ષીરાનુપાનં વા લિહ્યાત્ક્ષીણઃ ક્ષતઃ કૃશઃ| |૮૮|

Adhikarana kShINakShatakRuteShu auShadham (88-89) · Śloka 89

| ક્રવ્યાત્પિશિતનિર્યૂહં ઘૃતભૃષ્ટં પિબેચ્ચ સઃ||૮૮|| પિપ્પ્પલીક્ષૌદ્રસંયુક્તં માંસશોણિતવર્ધનમ્| |૮૯|

Adhikarana kShINakShatakRuteShu auShadhAntaram kShatoraske auShadham (89-91) · Śloka 91

| ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષશાલપ્રિયઙ્ગુભિઃ||૮૯|| તાલમસ્તકજમ્બૂત્વક્પ્રિયાલૈશ્ચ સપદ્મકૈઃ| સાશ્વકર્ણૈઃ શૃતાત્ક્ષીરાદદ્યાજ્જાતેન સર્પિષા||૯૦|| શાલ્યોદનં ક્ષતોરસ્કઃ ક્ષીણશુક્રબલેન્દ્રિયઃ| |૯૧|

Adhikarana vAtapittArdite ghRutABya~ggaH (91-92) · Śloka 92

| વાતપિત્તાર્દિતેઽભ્યઙ્ગો ગાત્રભેદે ઘૃતૈર્મતઃ||૯૧|| તૈલૈશ્ચાનિલરોગઘ્નૈઃ પીડિતે માતરિશ્વના| |૯૨|

Adhikarana hratpArshvArtau auShadham (92) · Śloka 92

| હૃત્પાર્શ્વાર્તિષુ પાનં સ્યાજ્જીવનીયસ્ય સર્પિષઃ|૯૨|

Adhikarana atra vAtavyAdhyuktamapi (92) · Śloka 92

| હૃત્પાર્શ્વાર્તિષુ પાનં સ્યાજ્જીવનીયસ્ય સર્પિષઃ||૯૨||

Adhikarana kShate auShadham (93-94) · Śloka 94

| યષ્ટ્યાહ્નનાગબલયોઃ ક્વાથે ક્ષીરસમે ઘૃતમ્||૯૩|| પયસ્યાપિપ્પલીવાંશીકલ્કૈઃ સિદ્ધં ક્ષતે હિતમ્| |૯૪|

Adhikarana amRutaprAshaM ghRutam (94-101) · Śloka 101

| જીવનીયો ગણઃ શુણ્ઠી વરી વીરા પુનર્નવા||૯૪|| બલાભાર્ઙ્ગીસ્વગુપ્તર્દ્ધિશઠીતામલકીકણાઃ| શૃઙ્ગાટકં પયસ્યા ચ પઞ્ચમૂલં ચ યલ્લઘુ||૯૫|| દ્રાક્ષાક્ષોડાદિ ચ ફલં મધુરસ્નિગ્ધબૃંહણમ્| તૈઃ પચેત્સર્પિષઃ પ્રસ્થં કર્ષાંશૈઃ શ્લક્ષ્ણકલ્કિતૈઃ||૯૬|| ક્ષીરધાત્રીવિદારીક્ષુચ્છાગમાંસરસાન્વિતમ્| પ્રસ્થાર્ધં મધુનઃ શીતે શર્કરાર્ધતુલારજઃ||૯૭|| પલાર્ધકં ચ મરિચત્વગેલાપત્રકેસરમ્| વિનીય ચૂર્ણિતં તસ્માલ્લિહ્યાન્માત્રાં યથાબલમ્||૯૮|| અમૃતપ્રાશમિત્યેતન્નરાણામમૃતં ઘૃતમ્| સુધામૃતરસં પ્રાશ્યં ક્ષીરમાંસરસાશિના||૯૯|| નષ્ટશુક્રક્ષતક્ષીણદુર્બલવ્યાધિકર્શિતાન્| સ્ત્રીપ્રસક્તાન્ કૃશાન્ વર્ણસ્વરહીનાંશ્ચ બૃંહયેત્||૧૦૦|| કાસહિધ્માજ્વરશ્વાસદાહતૃષ્ણાસ્રિપિત્તનુત્| પુત્રદં છર્દિમૂર્ચ્છાહૃદ્યોનિમૂત્રામયાપહમ્||૧૦૧||

Adhikarana shvadaMShTrAdighRutam (102-105) · Śloka 105

શ્ર્વદંષ્ટ્રોશીરમઞ્જિષ્ઠાબલાકાશ્મર્યકત્તૃણમ્| દર્ભમૂલં પૃથક્પર્ણી પલાશર્ષભકૌ સ્થિરામ્||૧૦૨|| પાલિકાનિ પચેત્તેષાં રસે ક્ષીરચતુર્ગુણે| કલ્કૈઃ સ્વગુપ્તાજીવન્તીમેદર્ષભકજીવકૈઃ||૧૦૩|| શતાવર્યર્દ્ધિમૃદ્વીકાશર્કરાશ્રાવણીબિસૈઃ| પ્રસ્થઃ સિદ્ધો ઘૃતાદ્વાતપિત્તહૃદ્રોગશૂલનુત્||૧૦૪|| મૂત્રકૃચ્છ્રપ્રમેહાર્શઃકાસશોષક્ષયાપહઃ| ધનુઃસ્ત્રીમદ્યભારાધ્વખિન્નાનાં બલમાંસદઃ||૧૦૫||

Adhikarana samasaktu madhukAdi ghRutam (106-107) · Śloka 107

મધુકાષ્ટપલદ્રાક્ષાપ્રસ્થક્વાથે પચેદ્ધૃતમ્| પિપ્પલ્યષ્ટપલે કલ્કે પ્રસ્થં સિદ્ધે ચ શીતલે||૧૦૬|| પૃથગષ્ટપલં ક્ષૌદ્રશર્કરાભ્યાં વિમિશ્રયેત્| સમસક્તુ ક્ષતક્ષીણરક્તગુલ્મેષુ તદ્ધિતમ્||૧૦૭||

Adhikarana dhAtrIPalAdi ghRutam (108-110) · Śloka 110

ધાત્રીફલવિદારીક્ષુજીવનીયરસાદ્ધૃતાત્| ગવ્યાજયોશ્ચ પયસોઃ પ્રસ્થં પ્રસ્થં વિપાચયેત્||૧૦૮|| સિદ્ધશીતે સિતાક્ષૌદ્રં દ્વિપ્રસ્થં વિનયેત્તતઃ| યક્ષ્માપસ્મારપિત્તાસૃક્કાસમેહક્ષયાપહમ્||૧૦૯|| વયઃસ્થાપનમાયુષ્યં માંસશુક્રબલપ્રદમ્| |૧૧૦|

Adhikarana ghRutalehapAnayorviShayaBedaH (110-111) · Śloka 111

| ઘૃતં તુ પિત્તેઽભ્યધિકે લિહ્યાદ્વાતેઽધિકે પિબેત્||૧૧૦|| લીઢં નિર્વાપયેત્પિત્તમલ્પત્વાદ્ધન્તિ નાનલમ્| આક્રામત્યનિલં પીતમૂષ્માણં નિરુણદ્ધિ ચ||૧૧૧||

Adhikarana sarpirguDAH (112-113) · Śloka 113

ક્ષામક્ષીણકૃશાઙ્ગાનામેતાન્યેવ ઘૃતાનિ તુ| ત્વક્ક્ષીરીશર્કરાલાજચૂર્ણૈઃ સ્ત્યાનાનિ યોજયેત્||૧૧૨|| સર્પિર્ગુડાન્ સમધ્વંશાન્ કૃત્વા દદ્યાત્પયોઽનુ ચ| રેતો વીર્યં બલં પુષ્ટિં તૈરાશુતરમાપ્નુયાત્||૧૧૩||

Adhikarana kUShmANDakarasAyanam (114-118) · Śloka 118

વીતત્વગસ્થિકૂષ્માણ્ડતુલાં સ્વિન્નાં પુનઃ પચેત્| ઘટ્ટયન્ સર્પિષઃ પ્રસ્થે ક્ષૌદ્રવર્ણેઽત્ર ચ ક્ષિપેત્||૧૧૪|| ખણ્ડાચ્છતં કણાશુણ્ઠ્યોર્દ્વિપલં જીરકાદપિ| ત્રિજાતધાન્યમરિચં પૃથગર્ધપલાંશકમ્||૧૧૫|| અવતારિતશીતે ચ દત્વા ક્ષૌદ્રં ઘૃતાર્ધકમ્| ખજેનામથ્ય ચ સ્થાપ્યં તન્નિહન્ત્યુપયોજિતમ્||૧૧૬|| કાસહિધ્માજ્વરશ્વાસરક્તપિત્તક્ષતક્ષયાન્| ઉરઃસન્ધાનજનનં મેધાસ્મૃતિબલપ્રદમ્||૧૧૭|| અશ્વિભ્યાં વિહિતં હૃદ્યં કૂષ્માણ્ડકરસાયનમ્| |૧૧૮|

Adhikarana nAgabalArasAyanam maNDUkaparNIrasAyanam yaShTIrasAyanam shuNThIrasAyanam (118-120) · Śloka 120

| પિબેન્નાગબલામૂલસ્યાર્ધકર્ષાભિવર્ધિતમ્||૧૧૮|| પલં ક્ષીરયુતં માસં ક્ષીરવૃત્તિરનન્નભુક્| એષ પ્રયોગઃ પુષ્ટ્યાયુર્બલવર્ણકરઃ પરમ્||૧૧૯|| મણ્ડૂકપર્ણ્યાઃ કલ્પોઽયં યષ્ટ્યા વિશ્વૌષધસ્ય ચ| |૧૨૦|

Adhikarana nAgabalAsarpiH (120-125) · Śloka 125

| પાદશેષં જલદ્રોણે પચેન્નાગબલાતુલામ્||૧૨૦|| તેન ક્વાથેન તુલ્યાંશં ઘૃતં ક્ષીરં ચ સાધયેત્| પલાર્ધિકૈશ્ચાતિબલાબલાયષ્ટીપુનર્નવૈઃ||૧૨૧|| પ્રપૌણ્ડરીકકાશ્મર્યપ્રિયાલકપિકચ્છુભિઃ| અશ્વગન્ધાસિતાભીરુમેદાયુગ્મત્રિકણ્ટકૈઃ||૧૨૨|| કાકોલીક્ષીરકાકોલીક્ષીરશુક્લાદ્વિજીરકૈઃ| મૃણાલબિસખર્જૂરશૃઙ્ગાટકકસેરુકૈઃ||૧૨૩|| એતન્નાગબલાસર્પિઃ પિત્તરક્તક્ષતક્ષયાન્| જયેત્તૃડ્ભ્રમદાહાંશ્ચ બલપુષ્ટિકરં પરમ્||૧૨૪|| વર્ણ્યમાયુષ્યમોજસ્યં વલીપલિતનાશનમ્| ઉપયુજ્ય ચ ષણ્માસાન્ વૃદ્ધોઽપિ તરુણાયતે||૧૨૫||

Adhikarana dIpte~agnau eShavidhiH (126) · Śloka 126

દીપ્તેઽગ્નૌ વિધિરેષ સ્યાત્| |૧૨૬|

Adhikarana mande~agnau dIpanapAcanAdiH drave male grAhI (126) · Śloka 126

મન્દે દીપનપાચનઃ| યક્ષ્મોક્તઃ ક્ષતિનાં શસ્તો, ગ્રાહી શકૃતિ તુ દ્રવે||૧૨૬||

Adhikarana agastyaharItakI rasAyanam (127-132) · Śloka 132

દશમૂલં સ્વયંગુપ્તાં શઙ્ખપુષ્પીં શઠીં બલામ્| હસ્તિપિપ્પલ્યપામાર્ગપિપ્પલીમૂલચિત્રકાન્||૧૨૭|| ભાર્ઙ્ગી પુષ્કરમૂલં ચ દ્વિપલાંશં યવાઢકમ્| હરીતકીશતં ચૈકં જલપઞ્ચાઢકે પચેત્||૧૨૮|| યવસ્વેદે કષાયં તં પૂતં તચ્ચાભયાશતમ્| પચેદ્ગુડતુલાં દત્ત્વા કુડવં ચ પૃથગ્ઘૃતાત્||૧૨૯|| તૈલાત્સપિપ્પલીચૂર્ણાત્સિદ્ધશીતે ચ માક્ષિકાત્| લેહં દ્વે ચાભયે નિત્યમતઃ ખાદેદ્રસાયનાત્||૧૩૦|| તદ્વલીપલિતં હન્યાદ્વર્ણાયુર્બલવર્ધનમ્| પઞ્ચકાસાન્ ક્ષયં શ્વાસં સહિધ્મં વિષમજ્વરમ્||૧૩૧|| મેહગુલ્મગ્રહણ્યર્શોહૃદ્રોગારુચિપીનસાન્| અગસ્ત્યવિહિતં ધન્યમિદં શ્રેષ્ઠં રસાયનમ્||૧૩૨||

Adhikarana vasiShThaharItakI (133-141) · Śloka 141

દશમૂલં બલાં મૂર્વાં હરિદ્રે પિપ્પલીદ્વયમ્| પાઠાશ્વગન્ધાપામાર્ગસ્વગુપ્તાતિવિષામૃતાઃ||૧૩૩|| બાલબિલ્વં ત્રિવૃદ્દન્તીમૂલં પત્રં ચ ચિત્રકાત્| પયસ્યાં કુટજં હિંસ્ત્રાં પુષ્પં સારં ચ બીજકાત્||૧૩૪|| બોટસ્થવિરભલ્લાતવિકઙ્કતશતાવરીઃ| પૂતીકરઞ્જશમ્યાકચન્દ્રલેખાસહાચરમ્||૧૩૫|| સૌભાઞ્જનકનિમ્બત્વગિક્ષુરં ચ પલાંશકમ્| પથ્યાસહસ્રં સશતં યવાનાં ચાઢકદ્વયમ્||૧૩૬|| પચેદષ્ટગુણે તોયે યવસ્વેદેઽવતારયેત્| પૂતે ક્ષિપેત્સપથ્યે ચ તત્ર જીર્ણગુડાત્તુલામ્||૧૩૭|| તૈલાજ્યધાત્રીરસતઃ પ્રસ્થં પ્રસ્થં તતઃ પુનઃ| અધિશ્રયેન્મૃદાવગ્નૌ દર્વીલેપેઽવતાર્ય ચ||૧૩૮|| શીતે પ્રસ્થદ્વયં ક્ષૌદ્રાત્પિપ્પલીકુડવં ક્ષિપેત્| ચૂર્ણીકૃતં ત્રિજાતાચ્ચ ત્રિપલં નિખનેત્તતઃ||૧૩૯|| ધાન્યે પુરાણકુમ્ભસ્થં માસં ખાદેચ્ચ પૂર્વવત્| રસાયનં વસિષ્ઠોક્તમેતત્પૂર્વગુણાધિકમ્||૧૪૦|| સ્વસ્થાનાં નિષ્પરીહારં સર્વર્તુષુ ચ શસ્યતે| |૧૪૧|

Adhikarana ShADavaM cUrNam (141-144) · Śloka 144

| પાલિકં સૈન્ધવં શુણ્ઠી દ્વે ચ સૌવર્ચલાત્પલે||૧૪૧|| કુડવાંશાનિ વૃક્ષામ્લં દાડિમં પત્રમાર્જકાત્| એકૈકાં મરિચાજાત્યોર્ધાન્યકાદ્ દ્વે ચતુર્થિકે||૧૪૨|| શર્કરાયાઃ પલાન્યત્ર દશ દ્વે ચ પ્રદાયયેત્| કૃત્વા ચૂર્ણમતો માત્રામન્નપાનેષુ દાપયેત્||૧૪૩|| રુચ્યં તદ્દીપનં બલ્યં પાર્શ્વાર્તીશ્વાસકાસજિત્| |૧૪૪|

Adhikarana ShADavAntaram (144-146) · Śloka 146

| એકાં ષોડશિકાં ધાન્યાદ્ દ્વે દ્વે ચાજાજિદીપ્યકાત્||૧૪૪|| તાભ્યાં દાડિમવૃક્ષામ્લે દ્વિર્દ્વિઃ સૌર્વચલાત્પલમ્| શુણ્ઠ્યાઃ કર્ષં દધિત્થસ્ય મધ્યાત્પઞ્ચ પલાનિ ચ||૧૪૫|| તચ્ચૂર્ણં ષોડશપલૈઃ શર્કરાયા વિમિશ્રયેત્| ષાડવોઽયં પ્રદેયઃ સ્યાદન્નપાનેષુ પૂર્વવત્||૧૪૬||

Adhikarana kShate yakShmokto~api vidhiH (147) · Śloka 147

વિધિશ્ચ યક્ષ્મવિહિતો યથાવસ્થં ક્ષતે હિતઃ| |૧૪૭|

Adhikarana dhUmapAnam (147-148) · Śloka 148

| નિવૃત્તે ક્ષતદોષે તુ કફે વૃદ્ધે ઉરઃ શિરઃ||૧૪૭|| દાલ્યતે કાસિનો યસ્ય સ ના ધૂમાન્ પિબેદિમાન્| |૧૪૮|

Adhikarana dvimedAdidhUmaH (148-149) · Śloka 149

| દ્વિમેદાદ્વિબલાયષ્ટિકલ્કૈઃ ક્ષૌમે સુભાવિતે||૧૪૮|| વર્તિ કૃત્વા પિબેદ્ધૂમં જીવનીયઘૃતાનુપઃ| |૧૪૯|

Adhikarana anyo manaHshilAdidhUmaH (149-151) · Śloka 151

| મનઃશિલાપલાશાજગન્ધાત્વક્ક્ષીરિનાગરૈઃ||૧૪૯|| તદ્વદેવાનુપાનં તુ શર્કરેક્ષુગુડોદકમ્| પિષ્ટ્વા મનઃશિલાં તુલ્યામાર્દ્રયા વટશુઙ્ગયા||૧૫૦|| સસર્પિષ્કં પિબેદ્ધૂમં તિત્તિરિપ્રતિભોજનમ્| |૧૫૧|

Adhikarana kShayakAsacikitsA kShayakAse prathamopacAraH (151) · Śloka 151

| ક્ષયજે બૃંહણં પૂર્વં કુર્યાદગ્નેશ્ચ વર્ધનમ્||૧૫૧||

Adhikarana bahudoShe virecanam (1) · Śloka 1

બહુદોષાય સસ્નેહં મૃદુ દદ્યાદ્વિરેચનમ્||૧||

Adhikarana tadeva virecanam (152-153) · Śloka 153

| શમ્યાકેન ત્રિવૃતયા મૃદ્વીકારસયુક્તયા||૧૫૨|| તિલ્વકસ્ય કષાયેણ વિદારીસ્વરસેન ચ| સર્પિઃ સિદ્ધં પિબેદ્યુક્ત્યા ક્ષીણદેહો વિશોધનમ્||૧૫૩||

Adhikarana kShINapittAdiShu karkaTakyAdighRutam (154) · Śloka 154

પિત્તે કફે ધાતુષુ ચ ક્ષીણેષુ ક્ષયકાસવાન્| ઘૃતં કર્કટકીક્ષીરદ્વિબલાસાધિતં પિબેત્||૧૫૪||

Adhikarana kShINapittAdiShu vidAryAdighRutaM payaSca (155) · Śloka 155

વિદારીભિઃ કદમ્બૈર્વા તાલસસ્યૈશ્ચ સાધિતમ્| ઘૃતં પયશ્ચ|૧૫૫|

Adhikarana mUtravaivarNyAdike~anuvAsanam (155-156) · Śloka 156

| મૂત્રસ્યવૈવર્ણ્યે કૃછ્રનિર્ગમે||૧૫૫|| શૂને સવેદને મેઢ્રે પાયૌ સશ્રોણિવઙ્ક્ષણે| ઘૃતમણ્ડેન લઘુનાઽનુવાસ્યો મિશ્રિકેણ વા||૧૫૬||

Adhikarana anuvAsanashuddhasya mAMsopacAraH (157-158) · Śloka 158

જાઙ્ગલૈઃ પ્રતિભુક્તસ્ય વર્તકાદ્યા બિલેશયાઃ| ક્રમશઃ પ્રસહાસ્તદ્વત્પ્રયોજ્યાઃ પિશિતાશિનઃ||૧૫૭|| ઔષ્ણ્યાત્પ્રમાથિભાવાચ્ચ સ્રોતોભ્યશ્ચ્યાવયન્તિ તે| કફં શુદ્ધૈશ્ચ તૈઃ પુષ્ટિં કુર્યાત્સમ્યગ્ વહન્ રસઃ||૧૫૮||

Adhikarana mAMsAyogyasya cavikAdi ghRutam (159-161) · Śloka 161

ચવિકાત્રિફલાભાર્ગીદશમૂલૈઃ સચિત્રકૈઃ| કુલત્થપિપ્પલીમૂલપાઠાકોલયવૈર્જલે||૧૫૯|| શૃતૈર્નાગરદુઃસ્પર્શાપિપ્પલીશઠિપૌષ્કરૈઃ| પિષ્ટૈઃ કર્કટશૃઙ્ગ્યા ચ સમૈઃ સર્પિર્વિપાચયેત્||૧૬૦|| સિદ્ધેઽસ્મિંશ્ચૂર્ણિતૌ ક્ષારૌ દ્વૌ પઞ્ચ લવણાનિ ચ| દત્ત્વા યુક્ત્યા પિબેન્માત્રાં ક્ષયકાસનિપીડિતઃ||૧૬૧||

Adhikarana kAsamardAdighRutaM kAsajvArArUciharam (162-163) · Śloka 163

કાસમર્દાભયામુસ્તાપાઠાકટ્ફલનાગરૈઃ| પિપ્પલ્યા કટુરોહિણ્યા કાશ્મર્યા સુરસેન ચ||૧૬૨|| અક્ષમાત્રૈર્ઘૃતપ્રસ્થં ક્ષીરદ્રાક્ષારસાઢકે| પચેચ્છોશજ્વરપ્લીહસર્વકાસહરં શિવમ્||૧૬૩||

Adhikarana vRuShAdighRutam kAsajvarAruciharam (164) · Śloka 164

વૃષવ્યાઘ્રીગુડૂચીનાં પત્રમૂલફલાઙ્કુરાત્| રસકલ્કૈર્ઘૃત પક્વં હન્તિ કાસજ્વરારુચીઃ||૧૬૪||

Adhikarana dviguNadADimarasasiddhaM ghRutam pippalIguDasiddaM ghRutam (165-166) · Śloka 166

દ્વિગુણે દાડિમરસે સિદ્ધં વા વ્યોષસંયુતમ્| પિબેદુપરિ ભુક્તસ્ય યવક્ષાર્રયુતં નરઃ||૧૬૫|| પિપ્પલીગુડસિદ્ધં વા છાગક્ષીરયુતં ઘૃતમ્| |૧૬૬|

Adhikarana uktaghRutAnAM dIpanatvaM strotaH shodhanatvaM ca (166-167) · Śloka 167

| એતાન્યગ્નિવિવૃદ્ધ્યર્થં સર્પિષિ ક્ષયકાસિનામ્||૧૬૬|| સ્યુર્દોષબદ્ધકણ્ઠોરઃસ્રોતસાં ચ વિશુદ્ધયે| |૧૬૭|

Adhikarana harItakIlehaH (167-139) · Śloka 139

| પ્રસ્થોન્મિતે યવક્વાથે વિંશતિ વિજયાઃ પચેત્||૧૬૭|| સ્વિન્ના મૃદિત્વા તાસ્તસ્મિન્પુરાણાત્ષટ્પલં ગુડાત્| પિપ્પલ્યા દ્વિપલં કર્ષં મનોહ્વાયા રસાઞ્જનાત્||૧૩૮|| દત્ત્વાઽર્ધાક્ષં પચેદ્ભૂયઃ સ લેહઃ શ્વાસકાસજિત્| ||૧૩૯||

Adhikarana shvAvitsUcIkShAralehaH mayUracaraNakShAralehaH eraNDapatrakShAralehaH surasairaNDapatrakShAralehaH tryUShaNacUrNalehaH (169-171) · Śloka 171

| શ્વાવિધાં સૂચયો દગ્ધાઃ સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરાઃ||૧૬૯|| શ્વાસકાસહરા, બર્હિપાદૌ વા મધુસર્પિષા| એરણ્ડપત્રક્ષારં વા વ્યોષતૈલગુડન્વિતમ્||૧૭૦|| લેહયેત્, ક્ષારમેવં વા સુરસૈરણ્ડપત્રજમ્| લિહ્યાત્ ત્ર્યૂષણચૂર્ણં વા પુરાણગુડસર્પિષા||૧૭૧||

Adhikarana samasharkaraM cUrNaM maricacUrNaM tadvat (172-173) · Śloka 173

પદ્મકં ત્રિપલા વ્યોષં વિડઙ્ગં દેવદારુ ચ| બલા રાસ્ના ચ તચ્ચૂર્ણં સમસ્તં સમશર્કરમ્||૧૭૨|| ખાદેન્મધુઘૃતાભ્યાં વા લિહ્યાત્કાસહરં પરમ્| તદ્વન્મરિચચૂર્ણં વા સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરમ્||૧૭૩||

Adhikarana pathyAdiguTikA mukhe dhAraNArthaMbiBItakadhAraNam (174) · Śloka 174

પથ્યાશુણ્ઠીઘનગુડૈર્ગુટિકાં ધારયેન્મુખે| સર્વેષુ શ્વાસકાસેષુ, કેવલં વા બિભીતકમ્||૧૭૪||

Adhikarana peyAmutkArikAM ca (175) · Śloka 175

પત્રકલ્કં ઘૃતભૃષ્ટં તિલ્વકસ્ય સશર્કરમ્| પેયા વોત્કારિકા છર્દિતૃટ્કાસામાતિસારજિત્||૧૭૫||

Adhikarana mudgayUShaH (176) · Śloka 176

કણ્ટકારીરસે સિદ્ધો મુદ્ગયૂષઃ સુસંસ્કૃતઃ| સગૌરામલકઃ સામ્લઃ સર્વકાસભિષગ્જિતમ્||૧૭૬||

Adhikarana kShIrayUSharasAH (177) · Śloka 177

વાતઘ્નૌષધનિઃક્વાથે ક્ષીરં યૂષાન્ રસાનપિ| વૈષ્કિરાન્ પ્રાતુદાન્ બૈલાન્ દાપયેત્ક્ષયકાસિને||૧૭૭||

Adhikarana kShayakAsoktA bRuMhaNAdi (178-179) · Śloka 179

ક્ષતકાસે ચ યે ધૂમાઃ સાનુપાના નિદર્શિતાઃ| ક્ષયકાસેઽપિ તે યોજ્યા વક્ષ્યતે યચ્ચ યક્ષ્મણિ||૧૭૮|| બૃંહણં દીપનં ચાગ્નેઃ સ્રોતસાં ચ વિશોધનમ્| વ્યત્યાસાત્ક્ષયકાસિભ્યો બલ્યં સર્વં પ્રશસ્યતે||૧૭૯||

Adhikarana kShayakAse sarvadoShAvirodhi kartavyam (3) · Śloka 3

સન્નિપાતોદ્ભવો ઘોરઃ ક્ષયકાસો યતસ્તતઃ| યથાદોષબલં તસ્ય સન્નિપાતહિતં હિતમ્||૧૮૦|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિત- સ્થાને કાસચિકિત્સિતં નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||