3. kāsacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

raktapittacikitsitādanantaraṁ kāsacikitsitasyārambhaḥ| tasya ca sambandhō nidānē svayaṁ granthakr̥taivōktaḥ|

Adhikarana kAsacikitsitAdhyAyaH vAtakAsacikitsA shuddhasya vAtakAsasya cikitsA sapittasya vAtakAsasya cikitsA sakaPasya vAtakAsasya cikitsA (2-3) · Śloka 3

athātaḥ kāsacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē||2|| ) kēvalānilajaṁ kāsaṁ snēhairādāvupācarēt| vātaghnasiddhaiḥ snigdhaiśca pēyāyūṣarasādibhiḥ||1|| lēhairdhūmaistathā'bhyaṅgasvēdasēkāvagāhanaiḥ| bastibhirvaddhaviḍvātaṁ, sapittaṁ tūrdhvabhaktikaiḥ||2|| ghr̥taiḥ kṣīraiśca, sakaphaṁ jayētsnēhavirēcanaiḥ| |3|

sa0-kēvalānilajaṁ kāsaṁ-dōṣāntarāsaṁsr̥ṣṭaṁ, snēhaiḥ-vātaghnasiddhaiḥ, ādāvupācarēt| nanu,śuddhasya vātasya snēhairēva pradhānōpakrama ādimadhyāvasānēṣu, na punaranya upakramaḥ, tasmādādāviryanēna nārthaḥ| atrōcyatē| vātaḥ kēvalō dōṣāntarāvr̥tamārgaḥ kāsasya kāraṇam, na tvanāvr̥tamārgaḥ| tathā ca kāsasamprāptāvuktam (hr̥. ni. a. 3119)-tatrādhō vihatō'nilaḥ| ūrdhvaṁpravr̥ttaḥ" ityādi| ēvaṁ vātasya vihatau yō dōṣaḥ kāraṇaṁ kaphādiḥ, tasya rūkṣādyupakramēṇaiva śamaṁ kr̥tvā'nantaraṁ kāsēna sahōpakramamasya bhiṣajaḥ kuryuriti tēṣāṁ bhrāntinirasāRthamādāvityuktam| tathā, pēyādibhirupācarēt| tathā, baddhau viḍvātau yasminkāsē taṁ bastibhirupācarēt| sapittaṁ ca vātakāsamūrdhvabhaktikaiḥ-bhaktasamanantaraṁ pīyamānairghr̥tairbhōjayēt kṣīraiśca| ūrdhvabhaktikairiti ūrdhvabhaktādibhiḥ| mayuravyaṁsakāditvāt samāsaḥ, adhyātmādigvāṭhṭhañ| tathā, vātaghnasiddhairityēṣvapi yōjyam| tathā, sakaphaṁ vātakāsaṁ snēhavirēcanairupācarēt| atha snēhānāha

Adhikarana guDUcyAdighRutaM vAtakAsanut (3-4) · Śloka 4

| guḍūcīkaṇṭakārībhyāṁ pr̥thaktriṁśatpalādrasē||3|| prasthaḥ siddhō ghr̥tādvātakāsanudvahnidīpanaḥ| |4|

sa0-guḍūcyāḥ kaṇṭakāryāśca pr̥thak-pratyēkaṁ, triṁtśalpalaṁ tasmādyō rasastasmin ghr̥tāt prasthaḥ siddhō vātakāsādijit| tisrō'pi pañcamya ētā apēkṣitakriyē'pādānē bōdhyāḥ|

Adhikarana kShArAdighRutaM kAsashvAsAdinut (4-6) · Śloka 6

| kṣārarāsnāvacāhiṅgupāṭhāyaṣṭyāhvadhānyakaiḥ||4|| dviśāṇaiḥ sarpiṣaḥ prasthaṁ pañcakōlayutaiḥ pacēt| daśamūlasya niryūhē pītō maṇḍānupāyinā||5|| sa kāsaśvāsahratpārśvagrahaṇīrōgagulmanut| |6|

sa0-kṣārādibhiḥ pañcakōlayutairdviśāṇamātraiḥ kalkairdaśamūlakvāthē sarpiṣaḥ prasthaṁ pacēt| sa ca-sarpiḥprasthō, maṇḍānupāyinā pītaḥ kāsādijit|

Adhikarana rAsnAdighRutaM pa~jcakAsAdijit (6-9) · Śloka 9

| drōṇē'pāṁ sādhayēdrāsnādaśamūlaśatāvarīḥ||6|| palōnmitā dvikuḍavaṁ kulatthaṁ badaraṁ yavam| tulārghaṁ cājamāṁsasya tēna sādhyaṁ ghr̥tāḍhakam||7|| samakṣīraṁ palāṁśaiśca jīvanīyaiḥ samīkṣya tat| prayuktaṁ vātarōgēṣu pānanāvanabastibhiḥ||8|| pañcakāsān śiraḥkampaṁ yōnivaṅkṣaṇavēdanām| sarvāṅgaikāṅgarōgāṁśca saplīhōrdhvānilān jayēt||9||

sa0-rāsnādīni palōnmitāni kulatthabadarayavān dvikuḍavōnmitān ājamāṁsasya ca pañcāśatpalāni jaladrōṇē pācayēt| tēna kvāthēna ghr̥tāḍhakaṁ sādhyaṁ tulyakṣīraṁ pālikairjīvanīyaiḥ-jīvantīkākōlyādibhiḥ (hr̥. sū. a. 15/8), taddhr̥taṁ samīkṣya dēśakālādīnālōcya, pānādibhiḥ prayuktaṁ pañcakāsādīn jayati|

Adhikarana vidAryAdighRutaM kAsajit (10) · Śloka 10

vidāryādigaṇakvāthakalkasiddhaṁ ca kāsajit| |10|

sa0-vidāryādigaṇasya kvāthakalkābhyāṁ ca siddhaṁ sarpiḥ kāsajit|

Adhikarana ashokabIjAdilehaH (10-11) · Śloka 11

| aśōkabījakṣavakajantughnāñjanapadmakaiḥ||10|| sabiḍaiśca ghr̥taṁ siddhaṁ taccūrṇaṁ vā ghr̥taplutam| lihyātpayaścānu pibēdājaṁ kāsātipīḍitaḥ||11||

sa0-aśōkabījādibhirviḍasahitairghr̥taṁ siddhaṁ kāsajit| tēṣāṁ vā-aśōkabījādīnāṁ, cūrṇaṁ ghr̥taplutaṁ lihyāt| anu paścācca, chāgaṁ kṣīraṁ kāsēnātipīḍitaḥ pibēt|

Adhikarana viDa~ggAdilehaH (12-13) · Śloka 13

viḍaṅgaṁ nāgaraṁ rāsnā pippalī hiṅgu saindhavam| bhārṅgī kṣāraśca taccūrṇaṁ pibēdvā ghr̥tamātrayā||12|| sakaphē'nilajē kāsē śvāsahidhmāhatāgniṣu| |13|

sa0-athavā viḍaṅgādicūrṇaṁ ghr̥tasya mātrayā-yathāyōgaṁ hrsvamadhyōttamayā, pibēt vātajē sakaphē kāsē śvāsādiṣu ca|

Adhikarana durAlaBAdilehaH (13-14) · Śloka 14

| durālabhāṁ śr̥ṅgabēraṁ śaṭhīṁ drākṣāṁ sitōpalām||13|| lihyātkarkaṭaśr̥ṅgī ca kāsē tailēna vātajē| |14|

sa0-durālabhādīn karkaṭāśr̥ṅgī ca vātajē kāsē tailēna lihyāt|

Adhikarana duHsparshAdilehaH pippalIshuNThIlehaH BAr~ggIshuNThIlehaH (14-15) · Śloka 15

| dusparśāṁ pippalīṁ mustāṁ bhārṅgī karkaṭakīṁ śaṭhīm||14|| purāṇaguḍatailābhyāṁ cūrṇitānyavalēhayēt| tadvatsakr̥ṣṇāṁ śuṇṭhīṁ ca sabhārṅgī tadvadēva ca||15||

sa0-duḥsparśādīni cūrṇitāni vātajē kāsē purāṇaguḍatailābhyāmavēlahayēt| tathaiva pippalīsahitāṁ śuṇṭhīṁ purāṇaguḍatailābhyāṁ lihyāt| tadvacca purāṇatailābhyāṁ bhārṅgīṁsahitāṁ śuṇṭhīṁ lēhayēt|

Adhikarana pippalyAdipAnapa~jcakam (16-17) · Śloka 17

pibēcca kr̥ṣṇaṁ kōṣṇēna salilēna sasaindhavām| mastunā sasitāṁ śuṇṭhīṁ dadhnā vā kaṇarēṇukām||16|| pibēdvadaramajjñō vā madirādadhimastubhiḥ| athavā pippalīkalkaṁ ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ sasaindhavam||17||

sa0-pippalīṁ kaduṣṇēna jalēna saindhavasahitāṁ pibēt| mastunā saśarkarāṁ śuṇṭhīṁ vā pibēt| athavā dadhnā yuktāṁ pippalīrēṇukāṁ pibēt| athavā badaramajjñō madirādibhiḥ pibēt| bahuvacanōpādānācca madirayā athavā dadhnā mastunā vētyēvaṁ draṣṭavyam, na tu dadhnō mastivati| piplīkalkaṁ vā ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ saindhavayuktaṁ madirādibhiḥ pibēt|

Adhikarana sapInase kAse dhUmaH (18) · Śloka 18

kāsī sapīnasō dhūmaṁ snaihikaṁ vidhinā pibēt| hidhmāśvāsōktadhūmāṁśca kṣīramāṁsarasāśanaḥ||18||

sa0-kāsī pīnasī ca snaihikaṁ dhūmaṁ vidhinā pibēt| kṣīramāṁsarasāśanō hidhmōktān śvāsōktāṁśca dhūmān pibēt|

Adhikarana mAMsarasayUShAH (19) · Śloka 19

grāmyānūpaudakaiḥ śāliyavagōdhūmaṣaṣṭikān| rasairmāṣātmaguptānāṁ yūṣairvā bhōjayēddhitān||19||

sa0-grāmyādijairmāsarasairathavā māṣātmaguptānāṁ yūṣaiḥ śālyādīn hitānāśayēt| hitāniti dēśakālādisātmyavaśāt yavā (śālyā) dyanyatamaṁ yat pathyaṁ tadbhuñjītēti pratipādayati|

Adhikarana yavAnyAdipeyA (20-21) · Śloka 21

yavānīpippalībilvamadhyanāgaracitrakaiḥ| rāsnājājīpr̥thakparṇīpalāśaśaṭhipauṣkaraiḥ||20|| siddhāṁ snigdhāmlalavaṇāṁ pēyāmanilajē pibēt| kaṭihr̥tpārśvakōṣṭhārtiśvāsahidhmāpraṇāśanīm||21||

sa0-yavānyādibhiḥ siddhāṁ snigdhāmamlalavaṇāṁ pēyāṁ vātajēkāsē pibēt| kimbhūtām ? kaṭyādyārtiśvāsahidhmāpraṇāśanīm|

Adhikarana dashamUlAdipeyA (22) · Śloka 22

daśamūlarasē tadvat pañcakōlaguḍānvitām| pibētpēyāṁ|22|

sa0-tadvat-pūrvōktaguṇām, daśamūlakvāthē siddhāṁ pañcakōlaguḍayutāṁ pēyāṁ pibēt|

Adhikarana kShaireyIpeyA (22) · Śloka 22

| samatilāṁ kṣairēyīṁ vā sasaindhavām||22||

sa0-kṣairēyīṁ-kṣīrasaṁskr̥tāṁ vā pēyāṁ, vātajē kāsē pibēt| kimbhūtām ? samatilāṁ,-tilasahitāṁ| tathā, sasaindhavām|

Adhikarana mAMsapeyA (23) · Śloka 23

mātsyakaukkuṭavārāhairmāṁsairvā sājyasaindhavām| |23|

sa0-athavā mātsyādyairmāṁsaiḥ sādhitāṁ saghr̥tasaindhavāṁ pēyāṁ pibēt|

Adhikarana shAkAni (23-24) · Śloka 24

| vāstukō vāyasīśākaṁ kāsaghnaḥ suniṣaṇṇakaḥ||23|| kaṇṭakāryāḥ phalaṁ patraṁ bālaṁ śuṣkaṁ ca mūlakam| |24|

sa0-vāstukādayaḥ śākaviśēṣāḥ|

Adhikarana snehAH BakShyAH (24) · Śloka 24

| snēhāstailādayōbhakṣyāḥ kṣīrēkṣurasagauḍikāḥ||24||

sa0-tailādayaḥ snēhāḥ| saṁ-bhakṣyāḥ kṣīrādisambandhinō hitāḥ| kṣīraṁ cēkṣurasaśca guḍaśca, tēṣāmimē kṣīrēkṣurasagauḍikāḥ| "dvandvāntē padaṁ yacchrūyatē tatsarvaiḥ sambadhyatē " iti bhāṣyakāravacanāt sarvairapyatra sambandhaḥ| tēna kṣīrasambandhina ikṣurasasambandhinō guḍasambandhinaśca bhakṣyā hitā ityavatiṣṭhatē|

Adhikarana pAnAni (25) · Śloka 25

dadhimastvāranālāmlaphalāmbumadirāḥ pibēt| |25|

sa0-tathā, dadhimastvādīni pibēt| iti vātajē kāsē prāyēṇōpayōgyannapānamuddiṣṭam|

Adhikarana pittakAsacikitsA sakaPe pittakAse vamanam (25-26) · Śloka 26

| pittakāsē tu sakaphē vamanaṁ sarpiṣā hitam||25|| tathā madanakāśmaryamadhukakvathitairjalaiḥ| phalayaṣṭyāhvakalkairvā vidārīkṣurasāplutaiḥ||26||

sa0-pittajē kāsē, kimbhūtē ? sakaphē-kaphayuktē, tu sarpiṣā vamanaṁ hitam| ata ēva vakṣyati (ślō.27)-"pittakāsē tanukaphē trivr̥tāṁ" iti| tasmādatrārthāt bahukaphatvaṁ bōdhyam| na kēvalaṁ sarpiṣā vamanaṁ hitam| yāvanmadanādibhiḥ kvathitairjalairvamanamavasthāvaśāddhitam, athavā madanaphalamadhukakalkairvidāryādirasāplutairvamanaṁ hitam|

Adhikarana tanukaphe pittakAse virecanam,ghanakaphe pittakAse virecanam (27) · Śloka 27

pittakāsē tanukaphē trivr̥tāṁ madhurairyutām| yuñjyādvirēkāya yutāṁ ghanaślēṣmaṇi tiktakaiḥ||27||

sa0-pittajē kāsē tanukaphē-ghanaślēṣmaṇi, trivr̥tāṁ madhurairyutāṁ virēkāya yuñjyāt| ghanē tu kaphē tiktakaiḥ saha trivr̥tāṁ yuñjyāt|

Adhikarana tanukaPe pittakAse saMsarjanam ghanakaPe pittakAse saMsarjanam (28) · Śloka 28

hr̥tadōṣō himaṁ svādu snigdhaṁ saṁsarjanaṁ bhajēt| ghanē kaphē tu śiśiraṁ rūkṣaṁ tiktōpasaṁhitam||28||

sa0-hr̥tadōṣō narō himaṁ madhuraṁ snigdhaṁ saṁsarjanaṁ-virēkādanantaraṁ pēyādikramaṁ, bhajēt| ghanē tu kaphē śītaṁ tathā rūkṣaṁ tiktayutaṁ saṁsarjanaṁ bhajēt|

Adhikarana shuddhepittakAse lehaH sakaPe pittakAse lehaH savAte pittakAse lehaH (29) · Śloka 29

lēhaḥ paittē sitādhātrīkṣaudradrākṣāhimōtpalaiḥ| sakaphē sābdamaricaḥ saghr̥taḥ sānilē hitaḥ||29||

sa0-pittakāsē sitādibhirlēhō hitaḥ| sakaphē pittē sābda maricō lēhō hitaḥ| sānilē pittē saghr̥tō lēhō hitaḥ|

Adhikarana mRudvIkAdilehaH (30) · Śloka 30

mr̥dvīkārdhaśataṁ triṁśatpippalīḥ śarkarāpalam| lēhayēnmadhunā|30|

sa0-tathā, mr̥dvīkāgulikāḥ pañcāśat triṁśatpippalīḥ śarkarāpalaṁ ca madhunā lēhayēt|

Adhikarana goshakRudrasalehaH (30) · Śloka 30

| gōrvā kṣīrapasya śakr̥drasam||30||

sa0-gōrvā vatsasya kṣīrapasya-kṣīravr̥ttēḥ, śakr̥drasaṁ madhunā lēhayēt|

Adhikarana tvagelAdilehaH (31-32) · Śloka 32

tvagēlāvyōṣamr̥dvīkāpippalīmūlapauṣkaraiḥ| lājamustāśaṭhīrāsnādhātrīphalabibhītakaiḥ||31|| śarkarākṣaudrasarpirbhirlēhō hr̥drōgakāsahā| |32|

sa0-tvagēlādibhirlēhō hr̥drōgakāsahā bhavati|

Adhikarana ghanakaPa pittakAse annapAnaM tanukaPe pittakAse annapAnam (32-34) · Śloka 34

| madhurairjāṅgalarasairyavaśyāmākakōdravāḥ||32|| mudgādiyūṣaiḥ śākaiśca tiktakairmātrayā hitāḥ| ghanaślēṣmaṇi lēhāśca tiktakā madhusaṁyutāḥ||33|| śālayaḥ syustanukaphē ṣaṣṭikāśca rasādibhiḥ| |34|

sa0-ghanaślēṣmaṇi pittakāsē jāṅgalai rasairmadhuraistathā mudgakulatthādiyūṣaistathā tiktaiḥ śākaiśca saha yavādayō mātrayā-parimitāḥ, hitāḥ| ghanaślēṣmaṇi lēhāśca tiktadravyayuktāḥ| tanukaphē pittē śālayaḥ ṣaṣṭikāśca rasādibhirhitāḥ syuḥ-bhavēyuḥ|

Adhikarana anupAnAni (34) · Śloka 34

| śarkarāmbhō'nupānārthaṁ drākṣēkṣusvarasāḥ payaḥ||34||

sa0-anupānārthaṁ śarkarāmbhō hitam, drākṣēkṣusvarasāḥ payaśca|

Adhikarana mAMsarasakShIrapeyAyUShAH (35) · Śloka 35

kākōlībr̥hatīmēdādvayaiḥ savr̥ṣanāgaraiḥ| pittakāsē rasakṣīrapēyāyūṣān prakalpayēt||35||

sa0-kākōlyādibhirmāṁsarasādīn pittakāsē prakalpayēt|

Adhikarana kShIrAntaraM peyAntaram (36-37) · Śloka 37

drākṣāṁ kaṇāṁ pañcamūlaṁ tr̥ṇākhyaṁ ca pacējjalē| tēna kṣīraṁ śr̥taṁ śītaṁ pibētsamadhuśarkaram||36|| sādhitāṁ tēna pēyāṁ vā suśītāṁ madhunā'nvitām| |37|

sa0-pittakāsē tathā drākṣādīn caturguṇē jalē pacēt| tēna pādāvaśiṣṭēna drākṣādīnāṁ kvāthēna, samaṁ kṣīraṁ kvathitaṁ [ śītaṁ ] madhuśarkarāyutaṁ pibēt| tēna vā-jalēna, sādhitāṁ pēyāṁ suśītāṁ mākṣikayutāṁ pibēt|

Adhikarana pAnakam (37-38) · Śloka 38

| śaṭhīhnībērabr̥hatīśarkarāviśvabhēṣajam||37|| piṣṭvā rasaṁ pibētpūtaṁ vastrēṇa ghr̥tamūrcchitam| |38|

sa0-śaṭhyādīn jalē piṣṭvā vastrēṇa pūtaṁ rasaṁ ghr̥tamiśritaṁ pibēt|

Adhikarana ghRutacUrNakvAthAH (38-40) · Śloka 40

| mēdāṁ vidārīṁ kākōlīṁ svayaṁguptāphalaṁ balām||38|| śarkarāṁ jīvakaṁ mudgamāṣaparṇyau durālabhām| kalkīkr̥tyapacētsarpiḥ kṣīrēṇāṣṭaguṇēna tat||39|| pānabhōjanalēhēṣu prayuktaṁ pittakāsajit| lihyādvā cūrṇamētēṣāṁ kaṣāyamathavā pibēt||40||

sa0-śarkarādīn kalkīkr̥tyāṣṭaguṇēna kṣīrēṇa sarpiḥ pacēt| tacca sarpiḥ pānādiṣu yuktaṁ pittakāsajit| ētēṣāṁ vā-śarkarādīnāṁ, cūrṇaṁ lihyāt| athavaiṣāmēva kaṣāyaṁ pibēt|

Adhikarana kaPakAsacikitsA kaPakAse snehaH (41) · Śloka 41

kaphakāsī pibēdādau surakāṣṭhāt pradīpitāt| snēhaṁ parisrutaṁ vyōṣayavakṣārāvacūrṇitam||41||

sa0-kaphakāsī pūrvaṁ surakāṣṭhāt pradīpitāt yaḥ srutaḥ snēhastaṁ vyōṣayavakṣārāvacūrṇitaṁ pibēt|

Adhikarana kaPakAse vamanavirecananasyAni (42) · Śloka 42

snigdhaṁ virēcayēdūrdhvamadhō mūrdhni ca yuktitaḥ| tīkṣṇairvirēkairbalinaṁ|42|

sa0-snigdhaṁ ca santamanantaraṁ virēcayēt ūrdhvamadhō mūrdhni ca| yuktitō-yathābalahānirna syāditi bhāvaḥ| kairvirēcayēt ? tīkṣṇairvirēkaiḥ| kimbhūtamāturam ? balavantam|

Adhikarana kaPakAse saMsarjanam (42-44) · Śloka 44

| saṁsargī cāsya yōjayēt||42|| yavamudgakulatthānnairuṣṇarūkṣaiḥ kaṭūtkaṭaiḥ| kāsamardakavārtākavyāghrīkṣārakaṇānvitaiḥ||43|| dhānvabailarasaiḥ snēhaistilasarṣapanimbajaiḥ| |44|

sa0-saṁsargī ca-pēyādiparipāṭīṁ ca, asya yōjayēt| yavādibhiryathāyōgamuṣṇarūkṣaistathā kaṭūtkaṭaiḥ-prabhūtakaṭukaiḥ, kāsamardakādiyuktaiḥ| dhanvani bhavā dhānvāḥ-jāṅgalāḥ, bilēṣu bhavā bailāḥ-bilēśayāḥ, tēṣāṁ rasāstairmāsarasaiḥ sahētyarthaḥ| tathā, snēhaistiladijaiḥ saha|

Adhikarana kaPakAse udakapAnaM kaPakAse uShitodakapAnam (44-45) · Śloka 45

daśamūlāmbu gharmāmbu madyaṁ madhvambu vā pibēt||44|| mūlaiḥ pauṣkaraśamyākapaṭōlaiḥ saṁsthitaṁ niśām| pibēdvāri sahakṣaudraṁ kālēṣvannasya vā triṣu||45||

sa0-daśamūlāmbvādīn(ni) pibēt| athavā, mūlaiḥ pauṣkarādibhirniśāṁ saṁsthitaṁ-rātristhitaṁ, vāri kṣaudrēṇa saha prātaḥ pibēt| athavā, annasya triṣu kālēṣu-ādimadhyāvasānalakṣaṇēṣu, pibēt|

Adhikarana kaPakAsepippalyAdayastrayo lehAH (46-47) · Śloka 47

pippalī pippalīmūlaṁ śr̥ṅgabēraṁ bibhītakam| śikhikukkuṭapicchānāṁ maṣī kṣārō yavōdbhavaḥ||46|| viśālā pippalīmūlaṁ trivr̥tā ca madhudravāḥ| kaphakāsaharā lēhāstrayaḥ ślōkārdhayōjitāḥ||47||

sa0-pippalyādayastrayō lēhāḥ ślōkārdhairyōjitā madhunā saha kaphakāsaharā bhavanti|

Adhikarana kaPakAse madhunetyAdayo~aShTau lehAH (48-49) · Śloka 49

madhunā maricaṁ lihyānmadhunaiva ca jōṅgakam| pr̥thagrasāṁśca madhunā vyāghrīvārtākabhr̥ṅgajān||48|| kāsaghnasyāśvaśakr̥taḥ surasasyāsitasya ca| |49|

sa0-tathā kaphakāsē madhunā maricaṁ lihyāt| mākṣīkēṇaivā guruṁ lihyāt| vyāghryādīnām rasān pr̥thakpr̥thak madhunā lihyāt|

Adhikarana vAtAnuge kaPe lehatrayam (49-51) · Śloka 51

| dēvadāruśaṭhīrāsnākarkaṭākhyādurālabhāḥ||49|| pippalī nāgaraṁ mustaṁ pathyā dhātrī sitōpalā| lājāḥ sitōpalā sarpiḥ śr̥ṅgī dhātrīphalōdbhavā||50|| madhutailayutā lēhāstrayō vātānugē kaphē| |51|

sa0-dēvadārvādayō madhutailayutā lēhāstrayaḥ-ślōkārdhagaditāḥ, vātānugē kaphē syuḥ| atra śr̥ṅgīdhātrīphalōdbhavēti kēcidviśiṣṭamāmalakamāhuḥ| anyē tu śr̥ṅgī karkaṭaśr̥ṅgīti vyācakṣatē|

Adhikarana dADimAdyaM cUrNam,guDakShArAdicUrNam (51-53) · Śloka 53

| dvē palē dāḍimādaṣṭau guḍādvyōṣātpalatrayam||51|| rōcanaṁ dīpanaṁ svaryaṁ pīnasaśvāsakāsajit| guḍakṣārōṣaṇakaṇādāḍimaṁ śvāsakāsajit||52|| kramātpaladvayārdhākṣakarṣārdhākṣapalōnmitam| |53|

sa0-dāḍimasya palē dvē tu guḍādaṣṭau trikaṭukāt palatrayamityētaddāḍimādyaṁ cūrṇaṁ rōcanādiguṇaṁ pīnasādijit| saṁ-guḍādikaṁ kramēṇa paladvayamardhakarṣaṁ karṣaṁ ardhakarṣaṁ palapramāṇaṁ pūrvōktaguṇam|

Adhikarana pAcanam (53) · Śloka 53

| pibējjavarōktaṁ pathyādi saśr̥ṅgīkaṁ ca pācanam||53||

sa0-tathā jvaracikitsitōktaṁ (ślō. 62)- "pathyākustumbarī" ityādikaṁ pācanaṁ karkaṭaśr̥ṅgīsahitaṁ pibēt pūrvaguṇam|

Adhikarana pAcanAntaram (54) · Śloka 54

athavā dīpyakatrivr̥dviśālāghanapauṣkaram| sakaṇaṁ kvathitaṁ mūtrē kaphakāsī jalē'pi vā||54||

sa0-dīpyakādikaṁ gōmūtrē kvathitaṁ jalē'thavā kvathitaṁ pippalīsahitaṁ kaphakāsī pibēt|

Adhikarana shamanam (55) · Śloka 55

tailabhr̥ṣṭaṁ ca vaidēhīkalkākṣaṁ sasitōpalam| pāyayētkaphakāsaghnaṁ kulatthasalilāplutam||55||

sa0-pippalīkalkakarṣaṁ saśarkaraṁ tailēna pakvaṁ kulatthasalilāplutaṁ kaphakāsaghnaṁ pāyayēt|

Adhikarana dashamUlaghRutam (56-57) · Śloka 57

daśamūlāḍhakē prasthaṁ ghr̥tasyākṣasamaiḥ pacēt| puṣkarāhvaśaṭhībilvasurasāvyōṣahiṅgubhiḥ||56|| pēyānupānaṁ tatsarvavātaślēṣmāmayāpaham| |57|

sa0-daśamūlakvāthāḍhakē ghr̥tasya prasthaṁ puṣkaramūlādibhiḥ pratyēkaṁ karṣapramāṇaiḥ kalkīkr̥taiḥ pacēt| tat pēyānupānaṁ sarvavātakaphāmayaghnam|

Adhikarana nirguNDIghRutam (57) · Śloka 57

| nirguṇḍīpatraniryāsasādhitaṁ kāsajiddhr̥tam||57||

sa0-nirguṇḍīpatrasvarasasādhitaṁ ghr̥taṁ kāsajitsyāt|

Adhikarana viDa~ggaghRutam (58) · Śloka 58

ghr̥taṁ rasē viḍaṅgānāṁ vyōṣagarbhaṁ ca sādhitam| 57 1/2| |58|

sa0-viḍaṅgānāṁ rasē vyōṣagarbhaṁ ca sādhitaṁ ghr̥taṁ pūrvōktaguṇam|

Adhikarana punarnavAdighRutam (58) · Śloka 58

punarnavaśivāṭikāsaralakāsamardāmr̥tā- paṭōlabr̥hatīphaṇijjakarasaiḥ payaḥsaṁyutaiḥ| ghr̥taṁ trikaṭunā ca siddhamupayujya sañjāyatē na kāsaviṣamajvarakṣayagudāṅkurēbhyō bhayam||58||

sa0-punarnavādirasaiḥ payasā yutaistrikaṭunā kalkēna ca siddhaṁ ghr̥tamupayujya-pītvā, kāsādibhyō bhayaṁ na jāyatē| "vasugrahayutā jasau jasayalāśca pr̥thvī guruḥ|" atra punarnavādirasō ghr̥tāccaturguṇaḥ kṣīraṁ ghr̥tasamaṁ ghr̥taṁ vyōṣāccaturguṇamiti pākakramaḥ|

Adhikarana kaNTakArIghRutam (59-63) · Śloka 63

samūlaphalapatrāyāḥ kaṇṭakāryā rasāḍhakē||59|| ghr̥taprasthaṁ balāvyōṣaviḍaṅgaśaṭhidāḍimaiḥ| sauvarcalayavakṣāramūlāmalakapauṣkaraiḥ||60|| vr̥ścīvabr̥hatīpathyāyavānīcitrakardhibhiḥ| mr̥dvīkācavyavarṣābhūdurālambhāmlavētasaiḥ||61|| śr̥ṅgītāmalakībhārṅgīrāsnāgōkṣurakaiḥ pacēt| kalkaistatsarvakāsēṣu śvāsahidhmāsu cēṣyatē||62|| kaṇṭakārīghr̥taṁ caitatkaphavyādhivināśanam| |63|

sa0-kaṇṭakāryāḥ samūlaphalapatrāyā rasāḍhakē balādibhiḥ kalkaighr̥tāccaturthāṁśapramāṇairghr̥taprasthaṁ pacēt| tacca sarpiḥ sarvakāsādhiṣviṣyatē-abhihitam| idaṁ ca kaṇṭākārīghr̥taṁ kaphavyādhivināśanam|

Adhikarana vyAghrIlehaH (63-67) · Śloka 67

| pacēvyāghrītulāṁ kṣuṇṇāṁ vahē'pāmāḍhakasthitē||63|| kṣipēt pūtē tu sañcūrṇya vyōṣarāsnāmr̥tāgnikān| śr̥ṅgībhārṅgīghanagranthidhanvayāsān palārdhakān||64|| sarpiṣaḥ ṣōḍaśapalaṁ catvāriṁśatpalāni ca| matsyaṇḍikāyāḥ śuddhāyāḥ punaśca tadadhiśrayēt||65|| darvīlēpini śītē ca pr̥thak dvikuḍavaṁ kṣipēt| pippalīnāṁ tavakṣīryā mākṣikasyānavasya ca||66|| lēhō'yaṁ gulmahr̥drōgadurnāmaśvāsakāsajit| |67|

sa0-vyāghryāstulāṁ kṣuṇṇāṁ-marditāṁ, jalasya vahē-caturdrōṇē, pacēt| āḍhakasthitē jalē sañcūrṇya vyōṣādīni ardhapalapramāṇāni pratyēkaṁ kṣipēt| agnirēvāgnikaḥ-citrakaḥ| ghr̥tasya ca ṣōḍaśa palāni, matsyaṇḍikāyāḥ,-vimalāyāḥ, catvāriṁśatpalāni, bhūyaśca tatsarvaṁ pacēt| darvī limpatīti darvīlēpī tasmin darvīlēpini, avalēhē śītē sati pratyēkaṁ dvikuḍavapramāṇaṁ pippalyādi kṣipēt| ayaṁ lēhō gulmādijit|

Adhikarana dhUmaH (67) · Śloka 67

| śamanaṁ ca pibēddhūmaṁ śōdhanaṁ bahalē kaphē||67||

sa0-tathā kaphakāsē śamanaṁ dhūmaṁ pibēt| ghanaślēṣmaṇi śōdhanaṁ dhūmaṁ pibēt| ghanaślēṣmaṇi śōdhanaṁ dhūmaṁ pibēt| atha tamēva dhūmamāha-

Adhikarana dhUmAntaram (68-69) · Śloka 69

manaḥśilālamadhukamāṁsīmustēṅgudītvacaḥ| dhūmaṁ kāsaghnavidhinā pītvā kṣīraṁ pibēdanu||68|| niṣṭhyūtāntē guḍayutaṁ kōṣṇaṁ dhūmō nihanti saḥ| vātaślēṣmōttarān kāsānacirēṇa cirantanān||69||

sa0-ētēṣāṁ sambandhinaṁ dhūmaṁ kāsaghnavidhinā-sūtrōditēna, pītvā'nu-paścāt, niṣṭhyūtāntē kōṣṇaṁ kṣīraṁ guḍānvitaṁ pibēt| sa dhūmaḥ pītō vātaślēṣmōttarān kāsāṁścirantanān āśvēva hanti| cirantanāniti "sāyaṁ ciraṁ" ityādinā ṭhyuḥ|

Adhikarana tamakopadrave pratIkAra (70) · Śloka 70

tamakaḥ kaphakāsē tu syāccētpittānubandhajaḥ| pittakāsakriyāṁ tatra yathāvasthaṁ prayōjayēt||70||

sa0-kaphakāsē yadi tamakaḥ pittānubandhajaḥ syāt| tatratamakē, pittakāsakriyāmavasthāvaśāt prayōjayēt|

Adhikarana anubandhaBedAccikitsA (71-72) · Śloka 72

kaphānubandhē pavanē kuryātkaphaharāṁ kriyām| pittānubandhayōrvātakaphayōḥ pittanāśinīm||71|| vātaślēṣmātmakē śuṣkē snigdhamārdrē virukṣaṇam| kāsē karma sapittē tu kaphajē tiktasaṁyutam||72||

sa0-pavanē kaphānubandhē sati kaphakāsaharāṁ kriyāṁ kuryāt| pittānubandhayōrvātakaphayōḥ pittakāsanāśinīṁ kriyāṁ vidadhyāt| vātaślēṣmātmakē śuṣkē kāsē snigdhaṁ karma| ārdrē tu kāsē virūkṣaṇaṁ karma| kaphajē tu kāsē sapittē tiktasaṁyutaṁ virūkṣaṇaṁ karma|

Adhikarana uraHkShate auShadham (73) · Śloka 73

urasyantaḥkṣatē sadyō lākṣāṁ kṣaudrayutāṁ pibēt| kṣīrēṇa|73|

sa0-antaḥkṣata urasi sati sadyaḥ-śīghramēva, lākṣāṁ mākṣikayuktāṁ kṣīrēṇa pibēt| uraḥsandhānajanēna lākṣāyāḥ prādhānyāt| tathā cāgryaṁ saṅgrahē (sū.a.13)-"lākṣā sadyaḥkṣataghnānām|" iti|

Adhikarana jIrNaiShadhe Bojanam (73) · Śloka 73

| śālīn jīrṇē'dyātkṣīrēṇaiva saśarkarān||73||

sa0-jīrṇē-pariṇatē tasminnauṣadhē, kṣīrēṇaiva saha śālima(līna) dyāt saśarkaram(rān)|

Adhikarana pArshvarujAdyanvite auShadham (74) · Śloka 74

pārśvabastisarukcālpapittāgnistāṁ surāyutām| |74|

sa0-pārśvabastyādirugalpāgniśca tāṁ-lākṣāṁ, surāyutāṁ pibēt|

Adhikarana BinnaviTke auShadham (74) · Śloka 74

| bhinnaviṭkaḥ samustātiviṣāpāṭhāṁ savatsakām||74||

sa0-bhinnapurīṣō narō mustātiviṣāpāṭhāvatsakānvitāṁ lākṣāṁ pibēt|

Adhikarana dIptAnale auShadham (75) · Śloka 75

lākṣāṁ sarpirmadhūcchiṣṭaṁ jīvanīyaṁ gaṇaṁ sitām| tvakkṣīrī samitaṁ kṣīrē paktvā dīptānalaḥ pibēt||75||

sa0-lākṣādīni hi kṣīrē paktvā tat kṣīraṁ dīptāgniḥ pibēt|

Adhikarana sandhAnArthaM payaH (76) · Śloka 76

ikṣvārikābisagranthipadmakēsaracandanaiḥ| śr̥taṁ payō madhuyutaṁ sandhānārthaṁ pibētkṣatī||76||

sa0-ikṣvārikādibhiḥ śr̥taṁ kṣīraṁ madhuyutaṁ sandhānārthamurasi kṣataḥ pumān pibēt|

Adhikarana jvaradAhe auShadhadvayam (77) · Śloka 77

yavānāṁ cūrṇamāmānāṁ kṣīrē siddhaṁ ghr̥tānvitam| jvaradāhē sitākṣaudrasaktūnvā payasā pibēt||77||

sa0-yavānāmāmānāṁ cūrṇaṁ kṣīrē siddhaṁ ghr̥tayutaṁ jvaradāhē pibēt| athavā, śarkarāmākṣikayutān saktūn payasā pibēt|

Adhikarana kAse auShadhacatuShTayam (78-79) · Śloka 79

kāsavāṁstu pibētsarpirmadhurauṣadhasādhitam| guḍōdakaṁ vā kvathitaṁ sakṣaudramaricaṁ hitam||78|| cūrṇamāmalakānāṁ vā kṣīrē pakvaṁ ghr̥tānvitam| rasāyanavidhānēna pippalīrvā prayōjayēt||79||

sa0-kāsavāṁśca madhurauṣadhaiḥ sādhitaṁ sarpiḥ pibēt| athavā, guḍōdakaṁ kvathitaṁ sakṣaudramaricaṁ śītaṁ pibēt| āmalakānāṁ vā cūrṇaṁ kṣīrē siddhaṁ sarpiryuktaṁ pibēt| rasāyanōktavidhinā vā pippalīḥ prayōjayēt|

Adhikarana kAse parvAsthishUle cauShadham (80) · Śloka 80

kāsī parvāsthiśūlī ca lihyātsaghr̥tamākṣikāḥ| madhūkamadhukadrākṣātvakkṣīripippalībalāḥ||80||

sa0-kāsī parvāsthiśūlavāṁśca saghr̥tamākṣikā madhūkādīrlihyāt|

Adhikarana elAdi (trijAtakAdi)guTikA (81-83) · Śloka 83

trijātamardhakarṣāṁśaṁ pippalyardhapalaṁ sitā| drākṣā madhūkaṁ kharjūraṁ palāṁśaṁ ślakṣṇacūrṇitam||81|| madhunā guṭikā ghnanti tā vr̥ṣyāḥ pittaśōṇitam| kāsaśvāsārucicchardimūrcchāhidhmāmadabhramān||82|| kṣatakṣayasvarabhraṁśaplīhaśōṣāḍhyamārutān| raktaniṣṭhīvahr̥tpārśvarukpipāsājvarānapi||83||

sa0-trijātakamardhakarṣapramāṇaṁ kaṇā karṣadvayamātrā sitādikaṁ pratyēkaṁ palāṁśaṁ ślakṣṇacūrṇitaṁ madhunā kr̥tā guṭikā vr̥ṣyāḥ pitta śōṇitādīn ghnanti|

Adhikarana raktaShThIve auShadhadvayam (84-85) · Śloka 85

varṣābhūśarkarāraktaśālitaṇḍulajaṁ rajaḥ| raktaṣṭhīvī pibētsiddhaṁ drākṣārasapayōghr̥taiḥ||84|| madhūkamadhukakṣīrasiddhaṁ vā taṇḍulīyakam| |85|

sa0-punarnavādicūrṇaṁ drākṣārasapayōghr̥taiḥ siddhaṁ raktaṣṭhīvī pibēt| athavā, madhūkādibhiḥ siddhaṁ taṇḍulīyakaṁ pibēt|

Adhikarana atra raktapittauShadhamapi (85) · Śloka 85

| yathāsvaṁ mārgavisr̥tē raktē kuryācca bhēṣajam||85||

sa0-mārgēṇa-mukhādinā, visr̥tē raktē yathāyathaṁ raktapitta cikitsitōktamauṣadhaṁ kuryāt|

Adhikarana mUDhavAte auShadham (86) · Śloka 86

mūḍhavātastvajāmēdaḥ surābhr̥ṣṭaṁ sasaindhavam| |86|

sa0-mūḍhavātastu puruṣō'jāyā mēdaḥ surayā bhr̥ṣṭamīṣatsaindhavasahitamadyāt|

Adhikarana kShAmakShINAdau auShadham (86-87) · Śloka 87

| kṣāmaḥ kṣīṇaḥ kṣatōraskō mandanidrō'gnidīptimān||86|| śr̥takṣīrasarēṇādyātsaghr̥takṣaudraśarkaram| |87|

sa0-kṣāmaḥ kṣīṇaḥ kṣatōraskō mandanidrō dīptāgniḥ śr̥takṣīrasya sambandhinā sarēṇa saghr̥takṣaudraśarkaramajāmēdō'dyāt|

Adhikarana kShINakShatakRutakRusheShu auShadham (87-88) · Śloka 88

| śarkarāyavagōdhūmaṁ jīvakarṣabhakau madhu||87|| śr̥takṣīrānupānaṁ vā lihyātkṣīṇaḥ kṣataḥ kr̥śaḥ| |88|

sa0-athavā kṣīṇaḥ kṣataḥ kr̥śō vā śarkarādikaṁ lihyāt| katham ? śr̥takṣīrānupānam|

Adhikarana kShINakShatakRuteShu auShadham (88-89) · Śloka 89

| kravyātpiśitaniryūhaṁ ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ pibēcca saḥ||88|| pipppalīkṣaudrasaṁyuktaṁ māṁsaśōṇitavardhanam| |89|

sa0-sa ca-kṣīṇādiḥ, kravyātpiśitasya niryūhaṁ ghr̥tēna bhr̥ṣṭaṁ pibēt| kimbhūtam ? pippalīkṣaudrānvitam| tacca māṁsaśōṇitavardhanaṁ syāt|

Adhikarana kShINakShatakRuteShu auShadhAntaram kShatoraske auShadham (89-91) · Śloka 91

| nyagrōdhōdumbarāśvatthaplakṣaśālapriyaṅgubhiḥ||89|| tālamastakajambūtvakpriyālaiśca sapadmakaiḥ| sāśvakarṇaiḥ śr̥tātkṣīrādadyājjātēna sarpiṣā||90|| śālyōdanaṁ kṣatōraskaḥ kṣīṇaśukrabalēndriyaḥ| |91|

sa0-nyagrōdhādibhiḥ śr̥tātkṣīrāt samudbhūtēna sarpiṣā śālyōdanaṁ kṣatōraskaḥ kṣīṇaśukrādiśca narō'dyāt|

Adhikarana vAtapittArdite ghRutABya~ggaH (91-92) · Śloka 92

| vātapittārditē'bhyaṅgō gātrabhēdē ghr̥tairmataḥ||91|| tailaiścānilarōgaghnaiḥ pīḍitē mātariśvanā| |92|

sa0-vātapittapīḍitē gātramēdē vā'bhyaṅgōghr̥tairmataḥ| mātariśvanā-vātēna, pīḍitē sati tailairvātarōgaghnairabhyaṅgō mataḥ| caśabdāddhr̥tairapīti dyōtayati|

Adhikarana hratpArshvArtau auShadham (92) · Śloka 92

| hr̥tpārśvārtiṣu pānaṁ syājjīvanīyasya sarpiṣaḥ|92|

sa0-hr̥tpārśvapīḍāsu jīvanīyasya sarpiṣaḥ pānaṁ syāt| iti sambhāvanāyāṁ liṅ|

Adhikarana atra vAtavyAdhyuktamapi (92) · Śloka 92

| hr̥tpārśvārtiṣu pānaṁ syājjīvanīyasya sarpiṣaḥ||92||

sa0-hr̥tpārśvapīḍāsu jīvanīyasya sarpiṣaḥ pānaṁ syāt| iti sambhāvanāyāṁ liṅ|

Adhikarana kShate auShadham (93-94) · Śloka 94

| yaṣṭyāhnanāgabalayōḥ kvāthē kṣīrasamē ghr̥tam||93|| payasyāpippalīvāṁśīkalkaiḥ siddhaṁ kṣatē hitam| |94|

sa0-yaṣṭyāhvayasya nāgabalāyāśca kvāthē kṣīratulyē payasyādikalkaiḥ siddhaṁ ghr̥taṁ kṣatakāsēhitam|

Adhikarana amRutaprAshaM ghRutam (94-101) · Śloka 101

| jīvanīyō gaṇaḥ śuṇṭhī varī vīrā punarnavā||94|| balābhārṅgīsvaguptarddhiśaṭhītāmalakīkaṇāḥ| śr̥ṅgāṭakaṁ payasyā ca pañcamūlaṁ ca yallaghu||95|| drākṣākṣōḍādi ca phalaṁ madhurasnigdhabr̥ṁhaṇam| taiḥ pacētsarpiṣaḥ prasthaṁ karṣāṁśaiḥ ślakṣṇakalkitaiḥ||96|| kṣīradhātrīvidārīkṣucchāgamāṁsarasānvitam| prasthārdhaṁ madhunaḥ śītē śarkarārdhatulārajaḥ||97|| palārdhakaṁ ca maricatvagēlāpatrakēsaram| vinīya cūrṇitaṁ tasmāllihyānmātrāṁ yathābalam||98|| amr̥taprāśamityētannarāṇāmamr̥taṁ ghr̥tam| sudhāmr̥tarasaṁ prāśyaṁ kṣīramāṁsarasāśinā||99|| naṣṭaśukrakṣatakṣīṇadurbalavyādhikarśitān| strīprasaktān kr̥śān varṇasvarahīnāṁśca br̥ṁhayēt||100|| kāsahidhmājvaraśvāsadāhatr̥ṣṇāsripittanut| putradaṁ chardimūrcchāhr̥dyōnimūtrāmayāpaham||101||

sa0-jīvanīyō gaṇastathā śuṇṭhyādayastairjīvanīyādigaṇādibhiḥ karṣāṁśaiḥ sūkṣmacūrṇitaiḥ kṣīradhātryādirasayuktaṁ ghr̥tasya prasthaṁdvātriśatpalāni pacēt| drākṣākṣōḍādīnya(tya)trādiśabdēna nārikēlanikōcādiparigrahaḥ| śītē ghr̥tē mākṣikasya ṣōḍaśapalāni, śarkarācūrṇapalāni pañcāśat, maricādīni dvikārṣikāṇi cūrṇitāni prakṣipya tasmānmātrāṁ yathābalaṁ lihyāt| amr̥taprāśamētatsaṁjñaṁ ghr̥taṁ narāṇāmamr̥tatulyam, mahāguṇatvāt| yathā nāgānāṁ sudhā dēvānāmamr̥tam| ata ēvaitat sudhāmr̥tarasam| prāśyaṁ-bhōjyaṁ, kṣīramāṁsarasāśinā| ētacca ghr̥taṁ naṣṭaśukrādīn br̥ṁhayēt| kāsādinut| putradam| chardyādighnam| atra ca madhurasnigdhabr̥ṁhaṇānāṁ drākṣādīnāmapi yathālābhaṁ karṣapramāṇamadhikaṁ vā yōjyam| yathā sāmānyaparibhāṣōktā karṣamātrā paripūrṇā syāditi|

Adhikarana shvadaMShTrAdighRutam (102-105) · Śloka 105

śrvadaṁṣṭrōśīramañjiṣṭhābalākāśmaryakattr̥ṇam| darbhamūlaṁ pr̥thakparṇī palāśarṣabhakau sthirām||102|| pālikāni pacēttēṣāṁ rasē kṣīracaturguṇē| kalkaiḥ svaguptājīvantīmēdarṣabhakajīvakaiḥ||103|| śatāvaryarddhimr̥dvīkāśarkarāśrāvaṇībisaiḥ| prasthaḥ siddhō ghr̥tādvātapittahr̥drōgaśūlanut||104|| mūtrakr̥cchrapramēhārśaḥkāsaśōṣakṣayāpahaḥ| dhanuḥstrīmadyabhārādhvakhinnānāṁ balamāṁsadaḥ||105||

sa0-śvadaṁṣṭrādīni pālikāni, tēṣāṁ rasē kṣīracaturguṇē svaguptādibhiḥ kalkairghr̥tāt prasthaḥ siddhō vātapittahr̥drōgaśūlanut| mūtrakr̥cchrādighniḥ| tathā, dhanurādikhinnānāṁ balamāṁsadaḥ|

Adhikarana samasaktu madhukAdi ghRutam (106-107) · Śloka 107

madhukāṣṭapaladrākṣāprasthakvāthē pacēddhr̥tam| pippalyaṣṭapalē kalkē prasthaṁ siddhē ca śītalē||106|| pr̥thagaṣṭapalaṁ kṣaudraśarkarābhyāṁ vimiśrayēt| samasaktu kṣatakṣīṇaraktagulmēṣu taddhitam||107||

sa0-madhuyaṣṭyā aṣṭau palāni, drākṣāyāḥ ṣōḍaśa, ētatkvāthē pippalyaṣṭapalēghr̥taprasthaṁ pacēt| ghr̥tē ca siddhē suśītē sati kṣaudraśarkarayōḥ pr̥thagaṣṭapalaṁ vimiśrayēt| ētacca ghr̥taṁ samasaktu kṣata kṣīṇē raktagulmē ca hitam|

Adhikarana dhAtrIPalAdi ghRutam (108-110) · Śloka 110

dhātrīphalavidārīkṣujīvanīyarasāddhr̥tāt| gavyājayōśca payasōḥ prasthaṁ prasthaṁ vipācayēt||108|| siddhaśītē sitākṣaudraṁ dviprasthaṁ vinayēttataḥ| yakṣmāpasmārapittāsr̥kkāsamēhakṣayāpaham||109|| vayaḥsthāpanamāyuṣyaṁ māṁsaśukrabalapradam| |110|

sa0-dhātryādirasasya pr̥thak prasthaṁ gavyājayōḥ kṣīrayōḥ prasthau ghr̥tasya prasthaṁ ca vipācayēt| siddhapūtē ca tatastasmin ghr̥tē śarkarākṣaudrayōḥ prasthau dvau vinayēt-kṣipēt| tata iti "avyayāditvāt" tasiḥ| ētacca ghr̥taṁ yakṣmādiharaṁ tathā vayaḥsthāpanādiguṇam|

Adhikarana ghRutalehapAnayorviShayaBedaH (110-111) · Śloka 111

| ghr̥taṁ tu pittē'bhyadhikē lihyādvātē'dhikē pibēt||110|| līḍhaṁ nirvāpayētpittamalpatvāddhanti nānalam| ākrāmatyanilaṁ pītamūṣmāṇaṁ niruṇaddhi ca||111||

sa0-pittē'bhyadhikē ghr̥taṁ lihyāt| vātē'dhikē ghr̥taṁ pibēt| līḍhaṁ tu ghr̥taṁ nirvāpayēt-saṁśamayēt| analaṁ ca na hanti līḍhaṁ ghr̥tam| kutaḥ ? alpatvāt| atrāyaṁ sadbhāvārthaḥ,-kila pītēnādhikēna dravatayā vahnērmāndyēnāvaśyaṁ bhavitavyam| tathā ca vakṣyati (hr̥.ci.a.10/32)-"agnērnirvāpakaṁ pittaṁ rēkēṇa vamanēna vā|" iti| taccābhyadhikaṁ pittaṁ līḍhaṁ ghr̥taṁ saṁśamayati| alpatvācca hētōragniṁ na hanti-mandasyāgnēradhikaṁ māndyaṁ na janayati| pītaṁ saddhr̥tamanilamākrāmati-prasahya jayati| ūṣmāṇaṁ-jāṭharaṁ vahniṁ jājvalyamānaṁ, ruṇaddhi-āśvēva sthagayati, śamaṁ kiñcinnayati|

Adhikarana sarpirguDAH (112-113) · Śloka 113

kṣāmakṣīṇakr̥śāṅgānāmētānyēva ghr̥tāni tu| tvakkṣīrīśarkarālājacūrṇaiḥ styānāni yōjayēt||112|| sarpirguḍān samadhvaṁśān kr̥tvā dadyātpayō'nu ca| rētō vīryaṁ balaṁ puṣṭiṁ tairāśutaramāpnuyāt||113||

sa0-kṣāmāṇāṁ kṣīṇānāṁ kr̥śāṅgānāṁ ca nr̥ṇāmētānyēva pūrvōktāni ghr̥tāni styānāni tvakakṣīrīśarkarālājacūrṇaiḥ saha yōjayēt| sarpirmiśrān guḍān samadhvaṁśān kr̥tvā ca dadyāt| śarkarāyāḥ palāni pañcāśat madhunaḥ palāni ṣōḍaśātra dēyāni| muninā hyēvamuktam (ca.ci.a.11/60)-dhātrīvidārīkṣurasaprasthaiḥ prasthaṁ ghr̥tātpacēt| śarkarārdhatulāṁ śītē kṣaudrārdhaprasthamēva ca|| kṣiptvā sarpirguḍān kuryāddhikkāśvāsajvarāpahān|" iti| paya ityādi| anantaraṁ payaḥ pibēt| taiḥ_sarpirguḍaiḥ, rētōvīryādīn śīghrataraṁ prāpnōti|

Adhikarana kUShmANDakarasAyanam (114-118) · Śloka 118

vītatvagasthikūṣmāṇḍatulāṁ svinnāṁ punaḥ pacēt| ghaṭṭayan sarpiṣaḥ prasthē kṣaudravarṇē'tra ca kṣipēt||114|| khaṇḍācchataṁ kaṇāśuṇṭhyōrdvipalaṁ jīrakādapi| trijātadhānyamaricaṁ pr̥thagardhapalāṁśakam||115|| avatāritaśītē ca datvā kṣaudraṁ ghr̥tārdhakam| khajēnāmathya ca sthāpyaṁ tannihantyupayōjitam||116|| kāsahidhmājvaraśvāsaraktapittakṣatakṣayān| uraḥsandhānajananaṁ mēdhāsmr̥tibalapradam||117|| aśvibhyāṁ vihitaṁ hr̥dyaṁ kūṣmāṇḍakarasāyanam| |118|

sa0-vītāni-apāsitāni, tvagasthīni yasmātkūṣmāṇḍāt tasya tulāṁ sninnāṁ satīṁ punaḥ sarpiṣaḥ prasthē ghaṭṭayan pacēt| atra ca kūṣmāṇḍē mākṣikavarṇē jātē sati khaṇḍācchataṁ, phaṇāśuṇṭhyōrdvipalaṁ, jīrakācca paladvayaṁ, trijātakādi pratyēkamardhapalāṁśakaṁ, kṣipēt| avatāritē śītē cāsmin kṣaudrasya ṣōḍaśa palāni datvā, khajēna-darvyā, āmathya-vilōḍya, paścādbhāṇḍē sthāpyam| ēvaṁ hyasya samyag ghr̥tādisamayōgaḥ syāt| upayōjitaṁ ca tat kāsādīn hanti| uraḥsandhānaṁ karōti| mēdhādipradam| aśvibhyāṁ-dasrābhyāṁ, nirdiṣṭaṁ kūṣmāṇḍakākhyaṁ rasāyanam|

Adhikarana nAgabalArasAyanam maNDUkaparNIrasAyanam yaShTIrasAyanam shuNThIrasAyanam (118-120) · Śloka 120

| pibēnnāgabalāmūlasyārdhakarṣābhivardhitam||118|| palaṁ kṣīrayutaṁ māsaṁ kṣīravr̥ttiranannabhuk| ēṣa prayōgaḥ puṣṭyāyurbalavarṇakaraḥ param||119|| maṇḍūkaparṇyāḥ kalpō'yaṁ yaṣṭyā viśvauṣadhasya ca| |120|

sa0-nāgabalāmūlasya palaṁ kṣīrayutaṁ pibēt| kimbhūtam ? ardhakarṣādivardhitaṁ māsaṁ yāvat| kimbhūtō naraḥ ? kṣīravartanō'nannādaḥ san| ayaṁ prayōgaḥ suṣṭhu puṣṭyādikaraḥ| ēvamēva kalpō maṇḍūkaparṇyāḥ yaṣṭyāḥ śuṇṭhyāśca kāryaḥ|

Adhikarana nAgabalAsarpiH (120-125) · Śloka 125

| pādaśēṣaṁ jaladrōṇē pacēnnāgabalātulām||120|| tēna kvāthēna tulyāṁśaṁ ghr̥taṁ kṣīraṁ ca sādhayēt| palārdhikaiścātibalābalāyaṣṭīpunarnavaiḥ||121|| prapauṇḍarīkakāśmaryapriyālakapikacchubhiḥ| aśvagandhāsitābhīrumēdāyugmatrikaṇṭakaiḥ||122|| kākōlīkṣīrakākōlīkṣīraśuklādvijīrakaiḥ| mr̥ṇālabisakharjūraśr̥ṅgāṭakakasērukaiḥ||123|| ētannāgabalāsarpiḥ pittaraktakṣatakṣayān| jayēttr̥ḍbhramadāhāṁśca balapuṣṭikaraṁ param||124|| varṇyamāyuṣyamōjasyaṁ valīpalitanāśanam| upayujya ca ṣaṇmāsān vr̥ddhō'pi taruṇāyatē||125||

sa0-nāgabalāyāstulāṁ vāridrōṇē pādaśēṣaṁ yathā bhavati tathā pacēt| tēna-nāgabalākvāthēna, tulyāśaṁ r̥taṁ tathā kṣīraṁ tathā palārdhapramāṇairatibalādibhiḥ kalkaiśca sādhayēt| ētannāgabalāsarpiḥ pittaraktādīn jayēt| tathā, suṣṭhu balādikaram| tathā, varṇāya hitamāyuṣyamōjasyaṁ valīpalitaghnaṁ ca| tathā, ṣaṇmāsā nupayujyēdaṁ ghr̥taṁ vr̥ddhō'pi taruṇa ivācarati|

Adhikarana dIpte~agnau eShavidhiH (126) · Śloka 126

dīptē'gnau vidhirēṣa syāt| |126|

sa0-dīptē-samiddhē, agnau satyēṣa vidhiḥ syāt|

Adhikarana mande~agnau dIpanapAcanAdiH drave male grAhI (126) · Śloka 126

mandē dīpanapācanaḥ| yakṣmōktaḥ kṣatināṁ śastō, grāhī śakr̥ti tu dravē||126||

sa0-mandē'gnau dīpanapācanaḥ| yakṣmōktō-rājayakṣmaṇyuktaḥ, kṣatināṁ śasta upakramaḥ| dravē tu śakr̥ti grāhī upakramaḥ|

Adhikarana agastyaharItakI rasAyanam (127-132) · Śloka 132

daśamūlaṁ svayaṁguptāṁ śaṅkhapuṣpīṁ śaṭhīṁ balām| hastipippalyapāmārgapippalīmūlacitrakān||127|| bhārṅgī puṣkaramūlaṁ ca dvipalāṁśaṁ yavāḍhakam| harītakīśataṁ caikaṁ jalapañcāḍhakē pacēt||128|| yavasvēdē kaṣāyaṁ taṁ pūtaṁ taccābhayāśatam| pacēdguḍatulāṁ dattvā kuḍavaṁ ca pr̥thagghr̥tāt||129|| tailātsapippalīcūrṇātsiddhaśītē ca mākṣikāt| lēhaṁ dvē cābhayē nityamataḥ khādēdrasāyanāt||130|| tadvalīpalitaṁ hanyādvarṇāyurbalavardhanam| pañcakāsān kṣayaṁ śvāsaṁ sahidhmaṁ viṣamajvaram||131|| mēhagulmagrahaṇyarśōhr̥drōgārucipīnasān| agastyavihitaṁ dhanyamidaṁ śrēṣṭhaṁ rasāyanam||132||

sa0- daśamūlādipuṣkarāntaṁ pr̥thak dvipalapramāṇam| yavānāmāḍhakaṁ-catuḥṣaṣṭipalāni| harītakīphalānāmēkaṁ śatam| ētatsarvaṁ jalasya pañcāḍhakē pacēt| yavasvēdē ca sati taṁ kaṣāyaṁ pūtaṁgālitaṁ, tacca svinnamabhayāśataṁ guḍatulāṁ dattvā tathā ghr̥tatailapippalīcūrṇānāṁ pratyēkaṁ kuḍavaṁ dattvā pacēt| siddhē śītē ca lēhē mākṣikakuḍavaṁ dattvā, atō-lēhākhyādrasāyanāt, satribhāgapalamātraṁ dvē ca harītakyau nityaṁ khādēt| tacca bhuktaṁ valīpalitaṁ hanyāt| varṇādivardhanaṁ tathā pañcakāsādīn hanti| agastyēna maharṣiṇā nirmitamētadrasāyanaṁ dhanyaṁ-śrēṣṭhamētat| atra ca taila ghr̥tamadhūnāṁ samāṁśānāmapyavirōdhaḥ, pākācchaktayantarōtpattēḥ|

Adhikarana vasiShThaharItakI (133-141) · Śloka 141

daśamūlaṁ balāṁ mūrvāṁ haridrē pippalīdvayam| pāṭhāśvagandhāpāmārgasvaguptātiviṣāmr̥tāḥ||133|| bālabilvaṁ trivr̥ddantīmūlaṁ patraṁ ca citrakāt| payasyāṁ kuṭajaṁ hiṁstrāṁ puṣpaṁ sāraṁ ca bījakāt||134|| bōṭasthavirabhallātavikaṅkataśatāvarīḥ| pūtīkarañjaśamyākacandralēkhāsahācaram||135|| saubhāñjanakanimbatvagikṣuraṁ ca palāṁśakam| pathyāsahasraṁ saśataṁ yavānāṁ cāḍhakadvayam||136|| pacēdaṣṭaguṇē tōyē yavasvēdē'vatārayēt| pūtē kṣipētsapathyē ca tatra jīrṇaguḍāttulām||137|| tailājyadhātrīrasataḥ prasthaṁ prasthaṁ tataḥ punaḥ| adhiśrayēnmr̥dāvagnau darvīlēpē'vatārya ca||138|| śītē prasthadvayaṁ kṣaudrātpippalīkuḍavaṁ kṣipēt| cūrṇīkr̥taṁ trijātācca tripalaṁ nikhanēttataḥ||139|| dhānyē purāṇakumbhasthaṁ māsaṁ khādēcca pūrvavat| rasāyanaṁ vasiṣṭhōktamētatpūrvaguṇādhikam||140|| svasthānāṁ niṣparīhāraṁ sarvartuṣu ca śasyatē| |141|

sa0-daśamūlādi ikṣurakāntaṁ palapramāṇam| bōṭaḥ-alambusā| sthaviraṁ-śailēyam| candralēkhā-bākucī| harītakīnāmēkādaśaśatāni yavānāmāḍhakau dvau aṣṭaguṇē jalē paēt| yavasvēdē sati cāvatārayēt| tasmin kvāthē pūtē pathyāsahitāṁ purāṇaguḍāttulāṁ tailādīnāṁ pr̥thakpr̥thak prasthaṁ kṣipēt| tataḥ-anantaraṁ, punaḥ pacēt| mr̥dau vahnau darvīlēpē satyavatārya śītē sati prasthadvayaṁ kṣaudrāt pippalīnāṁ catuṣpalaṁ cūrṇitaṁ trijātācca tripalaṁ kṣipēt| tataḥ-anantaraṁ, purāṇakumbhasthaṁ-ghr̥tarūḍhabhāṇḍasthaṁ, dhānyamadhyē māsaṁ nikhanēt| māsādūrdhvaṁ pūrvavat khādēt| ētadrasāyanaṁ vasiṣṭhēna kathitam| agastyalēhādguṇairadhikaṁ svasthānāṁ niṣparīhāraṁ sarvartuṣviṣyatē, tantrakr̥dbhiriti śēṣaḥ|

Adhikarana ShADavaM cUrNam (141-144) · Śloka 144

| pālikaṁ saindhavaṁ śuṇṭhī dvē ca sauvarcalātpalē||141|| kuḍavāṁśāni vr̥kṣāmlaṁ dāḍimaṁ patramārjakāt| ēkaikāṁ maricājātyōrdhānyakād dvē caturthikē||142|| śarkarāyāḥ palānyatra daśa dvē ca pradāyayēt| kr̥tvā cūrṇamatō mātrāmannapānēṣu dāpayēt||143|| rucyaṁ taddīpanaṁ balyaṁ pārśvārtīśvāsakāsajit| |144|

sa0-saindhavaṁ-lavaṇaṁ, palapramāṇam| śuṇṭhī palapramāṇā| pālikamiti palaṁ parimāṇamasyēti ṭhak| pālikaṁ pālikī cēti "napuṁsakamanapuṁsakēna" ityēkaśēṣaḥ| sauvarcalalavaṇācca dvē palē| kuḍavapramāṇāni vr̥kṣāmlādīni| ārjakaṁ-kuṭhērakam, tasmātpatram| ēkāmēkāṁ maricājājyōścaturthikāṁ-palasaṁjñām, dhānyakāt dvē caturthikē, śarkarāpalāni ca dvādaśātra dēyāni| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 11/82)- "pālikaṁ saindhavaṁ śuṇṭhī" ityārabhya yāvat "śarkarāyāḥ palānyatra daśa dvē ca pradāpayēt| kr̥tvā cūrṇamatō mātrā" ityādi| tasmādatrāpyayaṁ granthō nirdiṣṭō bōdhyaḥ| pramādācca kēcinna paṭhanti| ayaṁ cātraivaṁ vakti-"rucyaṁ taddīpanaṁ" ityādi| śarkarāmantarēṇa tu rucyatvamasya kathamivōpapadyatē ? tasmādyuktō'tra śarkarāprayōga iti| ētaccūrṇa kr̥tvā, ataḥ- asmāccūrṇāt, mātrāṁ yathōcitāmannapānēṣu dāpayēt, vaidya iti śēṣaḥ| ētaccūrṇaṁ rucyaṁ dīpanaṁ balyaṁ pārśvādyārtijit|

Adhikarana ShADavAntaram (144-146) · Śloka 146

| ēkāṁ ṣōḍaśikāṁ dhānyād dvē dvē cājājidīpyakāt||144|| tābhyāṁ dāḍimavr̥kṣāmlē dvirdviḥ saurvacalātpalam| śuṇṭhyāḥ karṣaṁ dadhitthasya madhyātpañca palāni ca||145|| taccūrṇaṁ ṣōḍaśapalaiḥ śarkarāyā vimiśrayēt| ṣāḍavō'yaṁ pradēyaḥ syādannapānēṣu pūrvavat||146||

sa0-dhānyakādēkāṁ ṣōḍaśikāṁ-karṣasaṁjñām| ajājīdīpyakāṭ dvē dvē ṣōḍaśikē| tābhyāṁ-ajājīdīpyakābhyāṁ miśritābhyāṁ sakāśāt, dāḍīmavr̥kṣāmlē dvirdviḥ-pratyēkaṁ catasraḥ ṣōḍaśikā ityarthaḥ| ēvamaṣṭau karṣā dāḍimasya, aṣṭau vr̥kṣāmlasya| tathā sauvarcalāt palaṁ, śuṇṭhyāḥ karṣaṁ, kapitthasya majjataḥ pañca palāni| tat-ētat, cūrṇaṁ śarkarāyāḥ ṣōḍaśapalaiḥ sammēlayēt| ayaṁ ṣōḍavō'nnapānēṣu pūrvavat pradēyaḥ syāt| arhārthē kr̥tyaḥ| kēcit ṣōḍaśikāṁ palamityāhuḥ|

Adhikarana kShate yakShmokto~api vidhiH (147) · Śloka 147

vidhiśca yakṣmavihitō yathāvasthaṁ kṣatē hitaḥ| |147|

sa0-kṣatē cāvasthāvaśādyakṣmaṇi yō vihitō vidhiḥ sa hitaḥ|

Adhikarana dhUmapAnam (147-148) · Śloka 148

| nivr̥ttē kṣatadōṣē tu kaphē vr̥ddhē uraḥ śiraḥ||147|| dālyatē kāsinō yasya sa nā dhūmān pibēdimān| |148|

sa0-kṣatadōṣē ca nivr̥ttē-śāntē sati, kaphē vr̥ddhē yasya kāsavataḥ puṁsa uraḥ śiraśca dālyatē-pāṭyata iva, saḥ-kāsī, dhūmānimān-dvimēdādīnāṁ, pibēt|

Adhikarana dvimedAdidhUmaH (148-149) · Śloka 149

| dvimēdādvibalāyaṣṭikalkaiḥ kṣaumē subhāvitē||148|| varti kr̥tvā pibēddhūmaṁ jīvanīyaghr̥tānupaḥ| |149|

sa0-dvibhēdādibhiḥ kalkaiḥ kṣaumē-subhāvitē varti kr̥tvā dhūmaṁ pibēt| jīvanīyākhyaṁ ghr̥tamanu-paścāt, pibēt|

Adhikarana anyo manaHshilAdidhUmaH (149-151) · Śloka 151

| manaḥśilāpalāśājagandhātvakkṣīrināgaraiḥ||149|| tadvadēvānupānaṁ tu śarkarēkṣuguḍōdakam| piṣṭvā manaḥśilāṁ tulyāmārdrayā vaṭaśuṅgayā||150|| sasarpiṣkaṁ pibēddhūmaṁ tittiripratibhōjanam| |151|

sa0-manaḥśilādibhistadvadēva-dvimēdādibhiryathā dhūmaṁ pibēt| anu śarkarōdakamikṣurasaṁ guḍōdakaṁ vā pibēt| udakasādr̥śyādikṣurasō'pīkṣūdakaśabdēna gr̥hītaḥ| sa0-manaḥ śilāmārdrayā vaṭaśuṅgayā tulyāṁ piṣṭvā saha sarpiṣā dhūmaṁ satittiripratibhōjanaṁ pibēt|

Adhikarana kShayakAsacikitsA kShayakAse prathamopacAraH (151) · Śloka 151

| kṣayajē br̥ṁhaṇaṁ pūrvaṁ kuryādagnēśca vardhanam||151||

sa0-kṣayajē kāsē pūrvōktaṁ br̥ṁhaṇaṁ kuryādagnisandīpanaṁ ca|

Adhikarana bahudoShe virecanam (1) · Śloka 1

bahudōṣāya sasnēhaṁ mr̥du dadyādvirēcanam||1||

sa0-bahudōṣāya-prabhūtādōṣāya kṣayakāsinē, saha snēhēna mr̥du virēcanaṁ dadyāt| tadēvāha-

Adhikarana tadeva virecanam (152-153) · Śloka 153

| śamyākēna trivr̥tayā mr̥dvīkārasayuktayā||152|| tilvakasya kaṣāyēṇa vidārīsvarasēna ca| sarpiḥ siddhaṁ pibēdyuktyā kṣīṇadēhō viśōdhanam||153||

sa0-śamyākēn-karṇikārēṇa, athavā trivr̥tayā drākṣārasayuktayā tilvakasya kaṣāyēṇa vidārīsvarasēna ca sarpiḥ siddhaṁ yuktyādēśakālādivalēna, kṣīṇadēhō viśōdhanaṁ pibēt|

Adhikarana kShINapittAdiShu karkaTakyAdighRutam (154) · Śloka 154

pittē kaphē dhātuṣu ca kṣīṇēṣu kṣayakāsavān| ghr̥taṁ karkaṭakīkṣīradvibalāsādhitaṁ pibēt||154||

sa0-pittē kṣīṇē kaphādiṣu ca kṣīṇēṣu kṣayakāsī karkaṭakyādipakvaṁ ghr̥taṁ pibēt|

Adhikarana kShINapittAdiShu vidAryAdighRutaM payaSca (155) · Śloka 155

vidārībhiḥ kadambairvā tālasasyaiśca sādhitam| ghr̥taṁ payaśca|155|

sa0-vidārībhiriti bahuvacanaṁ kṣīravidāryādivyaktiviśēṣāṇāṁ grahaṇārtham| ēvaṁ kadambairityatrāpi dhārākadambādigrahaṇārtham| jātau bahuvacanamityanyē| tālasasyaiḥ-tālaphalairvā, sādhitaṁ ghr̥taṁ payō vā pibēt|

Adhikarana mUtravaivarNyAdike~anuvAsanam (155-156) · Śloka 156

| mūtrasyavaivarṇyē kr̥chranirgamē||155|| śūnē savēdanē mēḍhrē pāyau saśrōṇivaṅkṣaṇē| ghr̥tamaṇḍēna laghunā'nuvāsyō miśrikēṇa vā||156||

sa0-mūtrasya vaivarṇyē kr̥chranirgamē sati tathā mēḍhrē śūnē savēdanē pāyau śrōṇyāṁ vaṅkṣaṇē caivaṁvidhē sati narō laghunā ghr̥tamaṇḍēnānuvāsyaḥ| miśrikēṇa vā-ghr̥tatailēna, anuvāsyaḥ|

Adhikarana anuvAsanashuddhasya mAMsopacAraH (157-158) · Śloka 158

jāṅgalaiḥ pratibhuktasya vartakādyā bilēśayāḥ| kramaśaḥ prasahāstadvatprayōjyāḥ piśitāśinaḥ||157|| auṣṇyātpramāthibhāvācca srōtōbhyaścyāvayanti tē| kaphaṁ śuddhaiśca taiḥ puṣṭiṁ kuryātsamyag vahan rasaḥ||158||

sa0-anuvāsānāntaraṁ jāṅgalairmāsaiḥ-hariṇaiṇājādibhiḥ, tadabhāvāttatsadr̥śairapi| pratibhuktasyānantaraṁ tathaiva piśitāśinaḥ prasahāḥ-dvīpivyāghrādayaḥ, prayōjyāḥ| nānuvāsitamātrasya jāṅgalamāṁsapratibhuktasyaiva prasahāḥ piśitāśinaśca yōjyāḥ, agnimāndyabhayāt| tē prasahāḥ pramāthibhāvāt tathauṣṇyāt kaphōpaliptēbhyaḥ srōtōbhyaḥ kaphaṁ cyāvayanti| pramāthidravyalakṣaṇaṁ ca khāraṇadādaugaditam| yathā-"srōtāṁsi dōṣaliptāni pramathya yat| praviśya saukṣmyāttaikṣṇyācca tatpramāthīti saṁjñitam||" iti| taiśca-srōtōbhiḥ,śuddhaiḥ samyagvahan rasaḥ puṣṭiṁ kuryāt|

Adhikarana mAMsAyogyasya cavikAdi ghRutam (159-161) · Śloka 161

cavikātriphalābhārgīdaśamūlaiḥ sacitrakaiḥ| kulatthapippalīmūlapāṭhākōlayavairjalē||159|| śr̥tairnāgaraduḥsparśāpippalīśaṭhipauṣkaraiḥ| piṣṭaiḥ karkaṭaśr̥ṅgyā ca samaiḥ sarpirvipācayēt||160|| siddhē'smiṁścūrṇitau kṣārau dvau pañca lavaṇāni ca| dattvā yuktyā pibēnmātrāṁ kṣayakāsanipīḍitaḥ||161||

sa0-cavikādibhirjalē śr̥tairnāgarādibhiḥ piṣṭaiḥ samaiḥ sarpirvipācayēt| siddhē'smin ghr̥tē kṣārau dvau, pañca-saidhavādīni lavaṇāni ca, dattvā mātrāṁ prakr̥tatvāt ghr̥tasya pibēt, kaphakāsārtaḥ puruṣaḥ|

Adhikarana kAsamardAdighRutaM kAsajvArArUciharam (162-163) · Śloka 163

kāsamardābhayāmustāpāṭhākaṭphalanāgaraiḥ| pippalyā kaṭurōhiṇyā kāśmaryā surasēna ca||162|| akṣamātrairghr̥taprasthaṁ kṣīradrākṣārasāḍhakē| pacēcchhōśajvaraplīhasarvakāsaharaṁ śivam||163||

sa0-kāsamardādibhirakṣapramāṇaiḥ kṣīradrākṣārasayōrmiśritayōrāḍhakē ghr̥taprasthaṁ pacēt| śōṣādiharaṁ śivaṁ ca-ārōgyakaram|

Adhikarana vRuShAdighRutam kAsajvarAruciharam (164) · Śloka 164

vr̥ṣavyāghrīguḍūcīnāṁ patramūlaphalāṅkurāt| rasakalkairghr̥ta pakvaṁ hanti kāsajvarārucīḥ||164||

sa0-vr̥ṣādīnāṁ pratyēkaṁ patramūlaphalāṅkurāt rasakalkaiḥ pakvaṁ ghr̥taṁ kāsādīn hanti|

Adhikarana dviguNadADimarasasiddhaM ghRutam pippalIguDasiddaM ghRutam (165-166) · Śloka 166

dviguṇē dāḍimarasē siddhaṁ vā vyōṣasaṁyutam| pibēdupari bhuktasya yavakṣārrayutaṁ naraḥ||165|| pippalīguḍasiddhaṁ vā chāgakṣīrayutaṁ ghr̥tam| |166|

sa0-athavā dāḍimasvarasē dviguṇē vyōṣakalkasaṁyutaṁ siddhaṁ ghr̥taṁ bhuktasyāhārasyōpari yavakṣārayutaṁ pibēt| pippalīguḍābhyāṁ vā caturguṇē ghr̥tē ghr̥tāccaturguṇē jalē ghr̥tasamē chāgakṣīra iti pakvaṁ pibēt|

Adhikarana uktaghRutAnAM dIpanatvaM strotaH shodhanatvaM ca (166-167) · Śloka 167

| ētānyagnivivr̥ddhyarthaṁ sarpiṣi kṣayakāsinām||166|| syurdōṣabaddhakaṇṭhōraḥsrōtasāṁ ca viśuddhayē| |167|

sa0-ētāni pūrvōktāni cavyādibhirvipakvāni ghr̥tānyagnivardhanāni kṣayakāsināṁ syuḥ| dōṣōpaliptakaṇṭhōraḥsrōtasāṁ ca viśuddhayē syuḥ|

Adhikarana harItakIlehaH (167-139) · Śloka 139

| prasthōnmitē yavakvāthē viṁśati vijayāḥ pacēt||167|| svinnā mr̥ditvā tāstasminpurāṇātṣaṭpalaṁ guḍāt| pippalyā dvipalaṁ karṣaṁ manōhvāyā rasāñjanāt||138|| dattvā'rdhākṣaṁ pacēdbhūyaḥ sa lēhaḥ śvāsakāsajit| ||139||

sa0-yavakvāthē prasthapramāṇē harītakīviśatiṁ pacēt| svinnāstāḥ-harītakīḥ, tasmin-yavakvāthē, mr̥dutvā purāṇād guḍāt ṣaṭpalaṁ, pippalyā dvipalaṁ, karṣaṁ manaḥśilāyāḥ, rasāñjanādardhakarṣaṁ dattvā'sminkvāthē punaḥ pacēt| sa lēhaḥ śvāsakāsajit|

Adhikarana shvAvitsUcIkShAralehaH mayUracaraNakShAralehaH eraNDapatrakShAralehaH surasairaNDapatrakShAralehaH tryUShaNacUrNalehaH (169-171) · Śloka 171

| śvāvidhāṁ sūcayō dagdhāḥ saghr̥takṣaudraśarkarāḥ||169|| śvāsakāsaharā, barhipādau vā madhusarpiṣā| ēraṇḍapatrakṣāraṁ vā vyōṣatailaguḍanvitam||170|| lēhayēt, kṣāramēvaṁ vā surasairaṇḍapatrajam| lihyāt tryūṣaṇacūrṇaṁ vā purāṇaguḍasarpiṣā||171||

sa0-śvāvidhāṁ sambandhibhyaḥ sucayō dagdhā ghr̥takṣaudraśarkarānvitāḥ śvāsakāsaharāḥ barhiṇō-mayūrasya, vā pādau dagdhau madhusarpiṣā saha śvāsakāsaharau| athavā, ēraṇḍapatrasya kṣāraṁvyōṣataillaguḍayuraṁ lēhayēt| ēvaṁ-pūrvōktēna prakārēṇa, surasairaṇḍapatrajaṁ kṣāraṁ vyōṣatailaguḍānvitaṁ lēhayēt| athavā tryūṣaṇacūrṇaṁ purāṇauḍasarpiṣā lihyāt|

Adhikarana samasharkaraM cUrNaM maricacUrNaM tadvat (172-173) · Śloka 173

padmakaṁ tripalā vyōṣaṁ viḍaṅgaṁ dēvadāru ca| balā rāsnā ca taccūrṇaṁ samastaṁ samaśarkaram||172|| khādēnmadhughr̥tābhyāṁ vā lihyātkāsaharaṁ param| tadvanmaricacūrṇaṁ vā saghr̥takṣaudraśarkaram||173||

sa0-padmakādīnāṁ samastaṁ cūrṇaṁ samaśarkaram| padmakādīnāṁ cūrṇamēkataḥ, ēkataḥ śarkarācūrṇam, tadubhayaṁ saṁyōjya khādētbhakṣayēt| athavā, samaśarkaramēva madhughr̥tābhyāṁ miśrayitvā lihyāt| tathaiva maricacūrṇaṁ ghr̥takṣaudraśarkarāyutaṁ lihyāt|

Adhikarana pathyAdiguTikA mukhe dhAraNArthaMbiBItakadhAraNam (174) · Śloka 174

pathyāśuṇṭhīghanaguḍairguṭikāṁ dhārayēnmukhē| sarvēṣu śvāsakāsēṣu, kēvalaṁ vā bibhītakam||174||

sa0-pathyāśuṇṭhīghanaguḍairguṭikāṁ mukhē dhārayēt sarvēṣvēva śvāsakāsēṣu| kēvalaṁ vā bibhītakaṁ mukhē dhārayēditi yōjyam|

Adhikarana peyAmutkArikAM ca (175) · Śloka 175

patrakalkaṁ ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ tilvakasya saśarkaram| pēyā vōtkārikā charditr̥ṭkāsāmātisārajit||175||

sa0-patrakalkaṁ tilvakasya ghr̥tē bhr̥ṣṭaṁ saśarkaraṁ chardiṭr̥ḍādijit| pēyā vā patrasya kalkē siddhā tadvat| athavā, utkārikā patrakalkakr̥tā chardyādijit|

Adhikarana mudgayUShaH (176) · Śloka 176

kaṇṭakārīrasē siddhō mudgayūṣaḥ susaṁskr̥taḥ| sagaurāmalakaḥ sāmlaḥ sarvakāsabhiṣagjitam||176||

sa0-kaṇṭakāryāḥ kvāthē mudgayūṣaḥ susaṁskr̥tō-hiṅgusaindhavādinā, sagaurāmalakāmlaḥ sarvakāsēṣu bhiṣagjitaṁ-auṣadham|

Adhikarana kShIrayUSharasAH (177) · Śloka 177

vātaghnauṣadhaniḥkvāthē kṣīraṁ yūṣān rasānapi| vaiṣkirān prātudān bailān dāpayētkṣayakāsinē||177||

sa0-vātaghnauṣadhānāṁ niḥkvāthē siddhaṁ kṣīramathavā yūṣān rasāṁśca viṣkiramāṁsajān pratudajān vā| tathā, bilēṣu bhavā bailāḥ prāṇinastēṣāṁ rasān kṣayakāsinē vaidyō dāpayēt|

Adhikarana kShayakAsoktA bRuMhaNAdi (178-179) · Śloka 179

kṣatakāsē ca yē dhūmāḥ sānupānā nidarśitāḥ| kṣayakāsē'pi tē yōjyā vakṣyatē yacca yakṣmaṇi||178|| br̥ṁhaṇaṁ dīpanaṁ cāgnēḥ srōtasāṁ ca viśōdhanam| vyatyāsātkṣayakāsibhyō balyaṁ sarvaṁ praśasyatē||179||

sa0-kṣatakāsē ca yē dhūmāḥ-dvimēdētyādayaḥ, sānupānā uktāḥ, tē ca kṣayakāsē'pi yōjyāḥ| tacca yakṣmaṇi vakṣyatē br̥ṁhaṇamagnidīpanaṁ srōtōviśōdhanaṁ, tacca kṣayakāsinē yōjyam| tathā, kṣayakāsibhyō vyatyāsēna sarvaṁ cikitsitaṁ balyaṁ praśasyatē|

Adhikarana kShayakAse sarvadoShAvirodhi kartavyam (3) · Śloka 3

sannipātōdbhavō ghōraḥ kṣayakāsō yatastataḥ| yathādōṣabalaṁ tasya sannipātahitaṁ hitam||180|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ caturthē cikitsita- sthānē kāsacikitsitaṁ nāma tr̥tīyō'dhyāyaḥ||3||

sa0-sannipātōdbhavaḥ kṣayakāsō ghōrō-dāruṇō, yatō bhavati, tasmād yathādōṣabalaṁ tasya yatsannipātē hitaṁ tadatra hitamiti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭī- kāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ caturthē cikitsitasthānē kāsacikitsitaṁ nāma tr̥tīyō'- dhyāyaḥ samāptaḥ|| 3||