3. kāsacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

രക്തപിത്തചികിത്സിതാദനന്തരം കാസചികിത്സിതസ്യാരമ്ഭഃ| തസ്യ ച സമ്ബന്ധോ നിദാനേ സ്വയം ഗ്രന്ഥകൃതൈവോക്തഃ|

Adhikarana kAsacikitsitAdhyAyaH vAtakAsacikitsA shuddhasya vAtakAsasya cikitsA sapittasya vAtakAsasya cikitsA sakaPasya vAtakAsasya cikitsA (2-3) · Śloka 3

അഥാതഃ കാസചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ||൨|| ) കേവലാനിലജം കാസം സ്നേഹൈരാദാവുപാചരേത്| വാതഘ്നസിദ്ധൈഃ സ്നിഗ്ധൈശ്ച പേയായൂഷരസാദിഭിഃ||൧|| ലേഹൈര്ധൂമൈസ്തഥാऽഭ്യങ്ഗസ്വേദസേകാവഗാഹനൈഃ| ബസ്തിഭിര്വദ്ധവിഡ്വാതം, സപിത്തം തൂര്ധ്വഭക്തികൈഃ||൨|| ഘൃതൈഃ ക്ഷീരൈശ്ച, സകഫം ജയേത്സ്നേഹവിരേചനൈഃ| |൩|

സ൦-കേവലാനിലജം കാസം-ദോഷാന്തരാസംസൃഷ്ടം, സ്നേഹൈഃ-വാതഘ്നസിദ്ധൈഃ, ആദാവുപാചരേത്| നനു,ശുദ്ധസ്യ വാതസ്യ സ്നേഹൈരേവ പ്രധാനോപക്രമ ആദിമധ്യാവസാനേഷു, ന പുനരന്യ ഉപക്രമഃ, തസ്മാദാദാവിര്യനേന നാര്ഥഃ| അത്രോച്യതേ| വാതഃ കേവലോ ദോഷാന്തരാവൃതമാര്ഗഃ കാസസ്യ കാരണമ്, ന ത്വനാവൃതമാര്ഗഃ| തഥാ ച കാസസമ്പ്രാപ്താവുക്തമ് (ഹൃ. നി. അ. ൩൧൧൯)-തത്രാധോ വിഹതോऽനിലഃ| ഊര്ധ്വംപ്രവൃത്തഃ" ഇത്യാദി| ഏവം വാതസ്യ വിഹതൌ യോ ദോഷഃ കാരണം കഫാദിഃ, തസ്യ രൂക്ഷാദ്യുപക്രമേണൈവ ശമം കൃത്വാऽനന്തരം കാസേന സഹോപക്രമമസ്യ ഭിഷജഃ കുര്യുരിതി തേഷാം ഭ്രാന്തിനിരസാറ്ഥമാദാവിത്യുക്തമ്| തഥാ, പേയാദിഭിരുപാചരേത്| തഥാ, ബദ്ധൌ വിഡ്വാതൌ യസ്മിന്കാസേ തം ബസ്തിഭിരുപാചരേത്| സപിത്തം ച വാതകാസമൂര്ധ്വഭക്തികൈഃ-ഭക്തസമനന്തരം പീയമാനൈര്ഘൃതൈര്ഭോജയേത് ക്ഷീരൈശ്ച| ഊര്ധ്വഭക്തികൈരിതി ഊര്ധ്വഭക്താദിഭിഃ| മയുരവ്യംസകാദിത്വാത് സമാസഃ, അധ്യാത്മാദിഗ്വാഠ്ഠഞ്| തഥാ, വാതഘ്നസിദ്ധൈരിത്യേഷ്വപി യോജ്യമ്| തഥാ, സകഫം വാതകാസം സ്നേഹവിരേചനൈരുപാചരേത്| അഥ സ്നേഹാനാഹ

Adhikarana guDUcyAdighRutaM vAtakAsanut (3-4) · Śloka 4

| ഗുഡൂചീകണ്ടകാരീഭ്യാം പൃഥക്ത്രിംശത്പലാദ്രസേ||൩|| പ്രസ്ഥഃ സിദ്ധോ ഘൃതാദ്വാതകാസനുദ്വഹ്നിദീപനഃ| |൪|

സ൦-ഗുഡൂച്യാഃ കണ്ടകാര്യാശ്ച പൃഥക്-പ്രത്യേകം, ത്രിംത്ശല്പലം തസ്മാദ്യോ രസസ്തസ്മിന് ഘൃതാത് പ്രസ്ഥഃ സിദ്ധോ വാതകാസാദിജിത്| തിസ്രോऽപി പഞ്ചമ്യ ഏതാ അപേക്ഷിതക്രിയേऽപാദാനേ ബോധ്യാഃ|

Adhikarana kShArAdighRutaM kAsashvAsAdinut (4-6) · Śloka 6

| ക്ഷാരരാസ്നാവചാഹിങ്ഗുപാഠായഷ്ട്യാഹ്വധാന്യകൈഃ||൪|| ദ്വിശാണൈഃ സര്പിഷഃ പ്രസ്ഥം പഞ്ചകോലയുതൈഃ പചേത്| ദശമൂലസ്യ നിര്യൂഹേ പീതോ മണ്ഡാനുപായിനാ||൫|| സ കാസശ്വാസഹ്രത്പാര്ശ്വഗ്രഹണീരോഗഗുല്മനുത്| |൬|

സ൦-ക്ഷാരാദിഭിഃ പഞ്ചകോലയുതൈര്ദ്വിശാണമാത്രൈഃ കല്കൈര്ദശമൂലക്വാഥേ സര്പിഷഃ പ്രസ്ഥം പചേത്| സ ച-സര്പിഃപ്രസ്ഥോ, മണ്ഡാനുപായിനാ പീതഃ കാസാദിജിത്|

Adhikarana rAsnAdighRutaM pa~jcakAsAdijit (6-9) · Śloka 9

| ദ്രോണേऽപാം സാധയേദ്രാസ്നാദശമൂലശതാവരീഃ||൬|| പലോന്മിതാ ദ്വികുഡവം കുലത്ഥം ബദരം യവമ്| തുലാര്ഘം ചാജമാംസസ്യ തേന സാധ്യം ഘൃതാഢകമ്||൭|| സമക്ഷീരം പലാംശൈശ്ച ജീവനീയൈഃ സമീക്ഷ്യ തത്| പ്രയുക്തം വാതരോഗേഷു പാനനാവനബസ്തിഭിഃ||൮|| പഞ്ചകാസാന് ശിരഃകമ്പം യോനിവങ്ക്ഷണവേദനാമ്| സര്വാങ്ഗൈകാങ്ഗരോഗാംശ്ച സപ്ലീഹോര്ധ്വാനിലാന് ജയേത്||൯||

സ൦-രാസ്നാദീനി പലോന്മിതാനി കുലത്ഥബദരയവാന് ദ്വികുഡവോന്മിതാന് ആജമാംസസ്യ ച പഞ്ചാശത്പലാനി ജലദ്രോണേ പാചയേത്| തേന ക്വാഥേന ഘൃതാഢകം സാധ്യം തുല്യക്ഷീരം പാലികൈര്ജീവനീയൈഃ-ജീവന്തീകാകോല്യാദിഭിഃ (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫/൮), തദ്ധൃതം സമീക്ഷ്യ ദേശകാലാദീനാലോച്യ, പാനാദിഭിഃ പ്രയുക്തം പഞ്ചകാസാദീന് ജയതി|

Adhikarana vidAryAdighRutaM kAsajit (10) · Śloka 10

വിദാര്യാദിഗണക്വാഥകല്കസിദ്ധം ച കാസജിത്| |൧൦|

സ൦-വിദാര്യാദിഗണസ്യ ക്വാഥകല്കാഭ്യാം ച സിദ്ധം സര്പിഃ കാസജിത്|

Adhikarana ashokabIjAdilehaH (10-11) · Śloka 11

| അശോകബീജക്ഷവകജന്തുഘ്നാഞ്ജനപദ്മകൈഃ||൧൦|| സബിഡൈശ്ച ഘൃതം സിദ്ധം തച്ചൂര്ണം വാ ഘൃതപ്ലുതമ്| ലിഹ്യാത്പയശ്ചാനു പിബേദാജം കാസാതിപീഡിതഃ||൧൧||

സ൦-അശോകബീജാദിഭിര്വിഡസഹിതൈര്ഘൃതം സിദ്ധം കാസജിത്| തേഷാം വാ-അശോകബീജാദീനാം, ചൂര്ണം ഘൃതപ്ലുതം ലിഹ്യാത്| അനു പശ്ചാച്ച, ഛാഗം ക്ഷീരം കാസേനാതിപീഡിതഃ പിബേത്|

Adhikarana viDa~ggAdilehaH (12-13) · Śloka 13

വിഡങ്ഗം നാഗരം രാസ്നാ പിപ്പലീ ഹിങ്ഗു സൈന്ധവമ്| ഭാര്ങ്ഗീ ക്ഷാരശ്ച തച്ചൂര്ണം പിബേദ്വാ ഘൃതമാത്രയാ||൧൨|| സകഫേऽനിലജേ കാസേ ശ്വാസഹിധ്മാഹതാഗ്നിഷു| |൧൩|

സ൦-അഥവാ വിഡങ്ഗാദിചൂര്ണം ഘൃതസ്യ മാത്രയാ-യഥായോഗം ഹ്ര്സ്വമധ്യോത്തമയാ, പിബേത് വാതജേ സകഫേ കാസേ ശ്വാസാദിഷു ച|

Adhikarana durAlaBAdilehaH (13-14) · Śloka 14

| ദുരാലഭാം ശൃങ്ഗബേരം ശഠീം ദ്രാക്ഷാം സിതോപലാമ്||൧൩|| ലിഹ്യാത്കര്കടശൃങ്ഗീ ച കാസേ തൈലേന വാതജേ| |൧൪|

സ൦-ദുരാലഭാദീന് കര്കടാശൃങ്ഗീ ച വാതജേ കാസേ തൈലേന ലിഹ്യാത്|

Adhikarana duHsparshAdilehaH pippalIshuNThIlehaH BAr~ggIshuNThIlehaH (14-15) · Śloka 15

| ദുസ്പര്ശാം പിപ്പലീം മുസ്താം ഭാര്ങ്ഗീ കര്കടകീം ശഠീമ്||൧൪|| പുരാണഗുഡതൈലാഭ്യാം ചൂര്ണിതാന്യവലേഹയേത്| തദ്വത്സകൃഷ്ണാം ശുണ്ഠീം ച സഭാര്ങ്ഗീ തദ്വദേവ ച||൧൫||

സ൦-ദുഃസ്പര്ശാദീനി ചൂര്ണിതാനി വാതജേ കാസേ പുരാണഗുഡതൈലാഭ്യാമവേലഹയേത്| തഥൈവ പിപ്പലീസഹിതാം ശുണ്ഠീം പുരാണഗുഡതൈലാഭ്യാം ലിഹ്യാത്| തദ്വച്ച പുരാണതൈലാഭ്യാം ഭാര്ങ്ഗീംസഹിതാം ശുണ്ഠീം ലേഹയേത്|

Adhikarana pippalyAdipAnapa~jcakam (16-17) · Śloka 17

പിബേച്ച കൃഷ്ണം കോഷ്ണേന സലിലേന സസൈന്ധവാമ്| മസ്തുനാ സസിതാം ശുണ്ഠീം ദധ്നാ വാ കണരേണുകാമ്||൧൬|| പിബേദ്വദരമജ്ജ്ഞോ വാ മദിരാദധിമസ്തുഭിഃ| അഥവാ പിപ്പലീകല്കം ഘൃതഭൃഷ്ടം സസൈന്ധവമ്||൧൭||

സ൦-പിപ്പലീം കദുഷ്ണേന ജലേന സൈന്ധവസഹിതാം പിബേത്| മസ്തുനാ സശര്കരാം ശുണ്ഠീം വാ പിബേത്| അഥവാ ദധ്നാ യുക്താം പിപ്പലീരേണുകാം പിബേത്| അഥവാ ബദരമജ്ജ്ഞോ മദിരാദിഭിഃ പിബേത്| ബഹുവചനോപാദാനാച്ച മദിരയാ അഥവാ ദധ്നാ മസ്തുനാ വേത്യേവം ദ്രഷ്ടവ്യമ്, ന തു ദധ്നോ മസ്തിവതി| പിപ്ലീകല്കം വാ ഘൃതഭൃഷ്ടം സൈന്ധവയുക്തം മദിരാദിഭിഃ പിബേത്|

Adhikarana sapInase kAse dhUmaH (18) · Śloka 18

കാസീ സപീനസോ ധൂമം സ്നൈഹികം വിധിനാ പിബേത്| ഹിധ്മാശ്വാസോക്തധൂമാംശ്ച ക്ഷീരമാംസരസാശനഃ||൧൮||

സ൦-കാസീ പീനസീ ച സ്നൈഹികം ധൂമം വിധിനാ പിബേത്| ക്ഷീരമാംസരസാശനോ ഹിധ്മോക്താന് ശ്വാസോക്താംശ്ച ധൂമാന് പിബേത്|

Adhikarana mAMsarasayUShAH (19) · Śloka 19

ഗ്രാമ്യാനൂപൌദകൈഃ ശാലിയവഗോധൂമഷഷ്ടികാന്| രസൈര്മാഷാത്മഗുപ്താനാം യൂഷൈര്വാ ഭോജയേദ്ധിതാന്||൧൯||

സ൦-ഗ്രാമ്യാദിജൈര്മാസരസൈരഥവാ മാഷാത്മഗുപ്താനാം യൂഷൈഃ ശാല്യാദീന് ഹിതാനാശയേത്| ഹിതാനിതി ദേശകാലാദിസാത്മ്യവശാത് യവാ (ശാല്യാ) ദ്യന്യതമം യത് പഥ്യം തദ്ഭുഞ്ജീതേതി പ്രതിപാദയതി|

Adhikarana yavAnyAdipeyA (20-21) · Śloka 21

യവാനീപിപ്പലീബില്വമധ്യനാഗരചിത്രകൈഃ| രാസ്നാജാജീപൃഥക്പര്ണീപലാശശഠിപൌഷ്കരൈഃ||൨൦|| സിദ്ധാം സ്നിഗ്ധാമ്ലലവണാം പേയാമനിലജേ പിബേത്| കടിഹൃത്പാര്ശ്വകോഷ്ഠാര്തിശ്വാസഹിധ്മാപ്രണാശനീമ്||൨൧||

സ൦-യവാന്യാദിഭിഃ സിദ്ധാം സ്നിഗ്ധാമമ്ലലവണാം പേയാം വാതജേകാസേ പിബേത്| കിമ്ഭൂതാമ് ? കട്യാദ്യാര്തിശ്വാസഹിധ്മാപ്രണാശനീമ്|

Adhikarana dashamUlAdipeyA (22) · Śloka 22

ദശമൂലരസേ തദ്വത് പഞ്ചകോലഗുഡാന്വിതാമ്| പിബേത്പേയാം|൨൨|

സ൦-തദ്വത്-പൂര്വോക്തഗുണാമ്, ദശമൂലക്വാഥേ സിദ്ധാം പഞ്ചകോലഗുഡയുതാം പേയാം പിബേത്|

Adhikarana kShaireyIpeyA (22) · Śloka 22

| സമതിലാം ക്ഷൈരേയീം വാ സസൈന്ധവാമ്||൨൨||

സ൦-ക്ഷൈരേയീം-ക്ഷീരസംസ്കൃതാം വാ പേയാം, വാതജേ കാസേ പിബേത്| കിമ്ഭൂതാമ് ? സമതിലാം,-തിലസഹിതാം| തഥാ, സസൈന്ധവാമ്|

Adhikarana mAMsapeyA (23) · Śloka 23

മാത്സ്യകൌക്കുടവാരാഹൈര്മാംസൈര്വാ സാജ്യസൈന്ധവാമ്| |൨൩|

സ൦-അഥവാ മാത്സ്യാദ്യൈര്മാംസൈഃ സാധിതാം സഘൃതസൈന്ധവാം പേയാം പിബേത്|

Adhikarana shAkAni (23-24) · Śloka 24

| വാസ്തുകോ വായസീശാകം കാസഘ്നഃ സുനിഷണ്ണകഃ||൨൩|| കണ്ടകാര്യാഃ ഫലം പത്രം ബാലം ശുഷ്കം ച മൂലകമ്| |൨൪|

സ൦-വാസ്തുകാദയഃ ശാകവിശേഷാഃ|

Adhikarana snehAH BakShyAH (24) · Śloka 24

| സ്നേഹാസ്തൈലാദയോഭക്ഷ്യാഃ ക്ഷീരേക്ഷുരസഗൌഡികാഃ||൨൪||

സ൦-തൈലാദയഃ സ്നേഹാഃ| സം-ഭക്ഷ്യാഃ ക്ഷീരാദിസമ്ബന്ധിനോ ഹിതാഃ| ക്ഷീരം ചേക്ഷുരസശ്ച ഗുഡശ്ച, തേഷാമിമേ ക്ഷീരേക്ഷുരസഗൌഡികാഃ| "ദ്വന്ദ്വാന്തേ പദം യച്ഛ്രൂയതേ തത്സര്വൈഃ സമ്ബധ്യതേ " ഇതി ഭാഷ്യകാരവചനാത് സര്വൈരപ്യത്ര സമ്ബന്ധഃ| തേന ക്ഷീരസമ്ബന്ധിന ഇക്ഷുരസസമ്ബന്ധിനോ ഗുഡസമ്ബന്ധിനശ്ച ഭക്ഷ്യാ ഹിതാ ഇത്യവതിഷ്ഠതേ|

Adhikarana pAnAni (25) · Śloka 25

ദധിമസ്ത്വാരനാലാമ്ലഫലാമ്ബുമദിരാഃ പിബേത്| |൨൫|

സ൦-തഥാ, ദധിമസ്ത്വാദീനി പിബേത്| ഇതി വാതജേ കാസേ പ്രായേണോപയോഗ്യന്നപാനമുദ്ദിഷ്ടമ്|

Adhikarana pittakAsacikitsA sakaPe pittakAse vamanam (25-26) · Śloka 26

| പിത്തകാസേ തു സകഫേ വമനം സര്പിഷാ ഹിതമ്||൨൫|| തഥാ മദനകാശ്മര്യമധുകക്വഥിതൈര്ജലൈഃ| ഫലയഷ്ട്യാഹ്വകല്കൈര്വാ വിദാരീക്ഷുരസാപ്ലുതൈഃ||൨൬||

സ൦-പിത്തജേ കാസേ, കിമ്ഭൂതേ ? സകഫേ-കഫയുക്തേ, തു സര്പിഷാ വമനം ഹിതമ്| അത ഏവ വക്ഷ്യതി (ശ്ലോ.൨൭)-"പിത്തകാസേ തനുകഫേ ത്രിവൃതാം" ഇതി| തസ്മാദത്രാര്ഥാത് ബഹുകഫത്വം ബോധ്യമ്| ന കേവലം സര്പിഷാ വമനം ഹിതമ്| യാവന്മദനാദിഭിഃ ക്വഥിതൈര്ജലൈര്വമനമവസ്ഥാവശാദ്ധിതമ്, അഥവാ മദനഫലമധുകകല്കൈര്വിദാര്യാദിരസാപ്ലുതൈര്വമനം ഹിതമ്|

Adhikarana tanukaphe pittakAse virecanam,ghanakaphe pittakAse virecanam (27) · Śloka 27

പിത്തകാസേ തനുകഫേ ത്രിവൃതാം മധുരൈര്യുതാമ്| യുഞ്ജ്യാദ്വിരേകായ യുതാം ഘനശ്ലേഷ്മണി തിക്തകൈഃ||൨൭||

സ൦-പിത്തജേ കാസേ തനുകഫേ-ഘനശ്ലേഷ്മണി, ത്രിവൃതാം മധുരൈര്യുതാം വിരേകായ യുഞ്ജ്യാത്| ഘനേ തു കഫേ തിക്തകൈഃ സഹ ത്രിവൃതാം യുഞ്ജ്യാത്|

Adhikarana tanukaPe pittakAse saMsarjanam ghanakaPe pittakAse saMsarjanam (28) · Śloka 28

ഹൃതദോഷോ ഹിമം സ്വാദു സ്നിഗ്ധം സംസര്ജനം ഭജേത്| ഘനേ കഫേ തു ശിശിരം രൂക്ഷം തിക്തോപസംഹിതമ്||൨൮||

സ൦-ഹൃതദോഷോ നരോ ഹിമം മധുരം സ്നിഗ്ധം സംസര്ജനം-വിരേകാദനന്തരം പേയാദിക്രമം, ഭജേത്| ഘനേ തു കഫേ ശീതം തഥാ രൂക്ഷം തിക്തയുതം സംസര്ജനം ഭജേത്|

Adhikarana shuddhepittakAse lehaH sakaPe pittakAse lehaH savAte pittakAse lehaH (29) · Śloka 29

ലേഹഃ പൈത്തേ സിതാധാത്രീക്ഷൌദ്രദ്രാക്ഷാഹിമോത്പലൈഃ| സകഫേ സാബ്ദമരിചഃ സഘൃതഃ സാനിലേ ഹിതഃ||൨൯||

സ൦-പിത്തകാസേ സിതാദിഭിര്ലേഹോ ഹിതഃ| സകഫേ പിത്തേ സാബ്ദ മരിചോ ലേഹോ ഹിതഃ| സാനിലേ പിത്തേ സഘൃതോ ലേഹോ ഹിതഃ|

Adhikarana mRudvIkAdilehaH (30) · Śloka 30

മൃദ്വീകാര്ധശതം ത്രിംശത്പിപ്പലീഃ ശര്കരാപലമ്| ലേഹയേന്മധുനാ|൩൦|

സ൦-തഥാ, മൃദ്വീകാഗുലികാഃ പഞ്ചാശത് ത്രിംശത്പിപ്പലീഃ ശര്കരാപലം ച മധുനാ ലേഹയേത്|

Adhikarana goshakRudrasalehaH (30) · Śloka 30

| ഗോര്വാ ക്ഷീരപസ്യ ശകൃദ്രസമ്||൩൦||

സ൦-ഗോര്വാ വത്സസ്യ ക്ഷീരപസ്യ-ക്ഷീരവൃത്തേഃ, ശകൃദ്രസം മധുനാ ലേഹയേത്|

Adhikarana tvagelAdilehaH (31-32) · Śloka 32

ത്വഗേലാവ്യോഷമൃദ്വീകാപിപ്പലീമൂലപൌഷ്കരൈഃ| ലാജമുസ്താശഠീരാസ്നാധാത്രീഫലബിഭീതകൈഃ||൩൧|| ശര്കരാക്ഷൌദ്രസര്പിര്ഭിര്ലേഹോ ഹൃദ്രോഗകാസഹാ| |൩൨|

സ൦-ത്വഗേലാദിഭിര്ലേഹോ ഹൃദ്രോഗകാസഹാ ഭവതി|

Adhikarana ghanakaPa pittakAse annapAnaM tanukaPe pittakAse annapAnam (32-34) · Śloka 34

| മധുരൈര്ജാങ്ഗലരസൈര്യവശ്യാമാകകോദ്രവാഃ||൩൨|| മുദ്ഗാദിയൂഷൈഃ ശാകൈശ്ച തിക്തകൈര്മാത്രയാ ഹിതാഃ| ഘനശ്ലേഷ്മണി ലേഹാശ്ച തിക്തകാ മധുസംയുതാഃ||൩൩|| ശാലയഃ സ്യുസ്തനുകഫേ ഷഷ്ടികാശ്ച രസാദിഭിഃ| |൩൪|

സ൦-ഘനശ്ലേഷ്മണി പിത്തകാസേ ജാങ്ഗലൈ രസൈര്മധുരൈസ്തഥാ മുദ്ഗകുലത്ഥാദിയൂഷൈസ്തഥാ തിക്തൈഃ ശാകൈശ്ച സഹ യവാദയോ മാത്രയാ-പരിമിതാഃ, ഹിതാഃ| ഘനശ്ലേഷ്മണി ലേഹാശ്ച തിക്തദ്രവ്യയുക്താഃ| തനുകഫേ പിത്തേ ശാലയഃ ഷഷ്ടികാശ്ച രസാദിഭിര്ഹിതാഃ സ്യുഃ-ഭവേയുഃ|

Adhikarana anupAnAni (34) · Śloka 34

| ശര്കരാമ്ഭോऽനുപാനാര്ഥം ദ്രാക്ഷേക്ഷുസ്വരസാഃ പയഃ||൩൪||

സ൦-അനുപാനാര്ഥം ശര്കരാമ്ഭോ ഹിതമ്, ദ്രാക്ഷേക്ഷുസ്വരസാഃ പയശ്ച|

Adhikarana mAMsarasakShIrapeyAyUShAH (35) · Śloka 35

കാകോലീബൃഹതീമേദാദ്വയൈഃ സവൃഷനാഗരൈഃ| പിത്തകാസേ രസക്ഷീരപേയായൂഷാന് പ്രകല്പയേത്||൩൫||

സ൦-കാകോല്യാദിഭിര്മാംസരസാദീന് പിത്തകാസേ പ്രകല്പയേത്|

Adhikarana kShIrAntaraM peyAntaram (36-37) · Śloka 37

ദ്രാക്ഷാം കണാം പഞ്ചമൂലം തൃണാഖ്യം ച പചേജ്ജലേ| തേന ക്ഷീരം ശൃതം ശീതം പിബേത്സമധുശര്കരമ്||൩൬|| സാധിതാം തേന പേയാം വാ സുശീതാം മധുനാऽന്വിതാമ്| |൩൭|

സ൦-പിത്തകാസേ തഥാ ദ്രാക്ഷാദീന് ചതുര്ഗുണേ ജലേ പചേത്| തേന പാദാവശിഷ്ടേന ദ്രാക്ഷാദീനാം ക്വാഥേന, സമം ക്ഷീരം ക്വഥിതം [ ശീതം ] മധുശര്കരായുതം പിബേത്| തേന വാ-ജലേന, സാധിതാം പേയാം സുശീതാം മാക്ഷികയുതാം പിബേത്|

Adhikarana pAnakam (37-38) · Śloka 38

| ശഠീഹ്നീബേരബൃഹതീശര്കരാവിശ്വഭേഷജമ്||൩൭|| പിഷ്ട്വാ രസം പിബേത്പൂതം വസ്ത്രേണ ഘൃതമൂര്ച്ഛിതമ്| |൩൮|

സ൦-ശഠ്യാദീന് ജലേ പിഷ്ട്വാ വസ്ത്രേണ പൂതം രസം ഘൃതമിശ്രിതം പിബേത്|

Adhikarana ghRutacUrNakvAthAH (38-40) · Śloka 40

| മേദാം വിദാരീം കാകോലീം സ്വയംഗുപ്താഫലം ബലാമ്||൩൮|| ശര്കരാം ജീവകം മുദ്ഗമാഷപര്ണ്യൌ ദുരാലഭാമ്| കല്കീകൃത്യപചേത്സര്പിഃ ക്ഷീരേണാഷ്ടഗുണേന തത്||൩൯|| പാനഭോജനലേഹേഷു പ്രയുക്തം പിത്തകാസജിത്| ലിഹ്യാദ്വാ ചൂര്ണമേതേഷാം കഷായമഥവാ പിബേത്||൪൦||

സ൦-ശര്കരാദീന് കല്കീകൃത്യാഷ്ടഗുണേന ക്ഷീരേണ സര്പിഃ പചേത്| തച്ച സര്പിഃ പാനാദിഷു യുക്തം പിത്തകാസജിത്| ഏതേഷാം വാ-ശര്കരാദീനാം, ചൂര്ണം ലിഹ്യാത്| അഥവൈഷാമേവ കഷായം പിബേത്|

Adhikarana kaPakAsacikitsA kaPakAse snehaH (41) · Śloka 41

കഫകാസീ പിബേദാദൌ സുരകാഷ്ഠാത് പ്രദീപിതാത്| സ്നേഹം പരിസ്രുതം വ്യോഷയവക്ഷാരാവചൂര്ണിതമ്||൪൧||

സ൦-കഫകാസീ പൂര്വം സുരകാഷ്ഠാത് പ്രദീപിതാത് യഃ സ്രുതഃ സ്നേഹസ്തം വ്യോഷയവക്ഷാരാവചൂര്ണിതം പിബേത്|

Adhikarana kaPakAse vamanavirecananasyAni (42) · Śloka 42

സ്നിഗ്ധം വിരേചയേദൂര്ധ്വമധോ മൂര്ധ്നി ച യുക്തിതഃ| തീക്ഷ്ണൈര്വിരേകൈര്ബലിനം|൪൨|

സ൦-സ്നിഗ്ധം ച സന്തമനന്തരം വിരേചയേത് ഊര്ധ്വമധോ മൂര്ധ്നി ച| യുക്തിതോ-യഥാബലഹാനിര്ന സ്യാദിതി ഭാവഃ| കൈര്വിരേചയേത് ? തീക്ഷ്ണൈര്വിരേകൈഃ| കിമ്ഭൂതമാതുരമ് ? ബലവന്തമ്|

Adhikarana kaPakAse saMsarjanam (42-44) · Śloka 44

| സംസര്ഗീ ചാസ്യ യോജയേത്||൪൨|| യവമുദ്ഗകുലത്ഥാന്നൈരുഷ്ണരൂക്ഷൈഃ കടൂത്കടൈഃ| കാസമര്ദകവാര്താകവ്യാഘ്രീക്ഷാരകണാന്വിതൈഃ||൪൩|| ധാന്വബൈലരസൈഃ സ്നേഹൈസ്തിലസര്ഷപനിമ്ബജൈഃ| |൪൪|

സ൦-സംസര്ഗീ ച-പേയാദിപരിപാടീം ച, അസ്യ യോജയേത്| യവാദിഭിര്യഥായോഗമുഷ്ണരൂക്ഷൈസ്തഥാ കടൂത്കടൈഃ-പ്രഭൂതകടുകൈഃ, കാസമര്ദകാദിയുക്തൈഃ| ധന്വനി ഭവാ ധാന്വാഃ-ജാങ്ഗലാഃ, ബിലേഷു ഭവാ ബൈലാഃ-ബിലേശയാഃ, തേഷാം രസാസ്തൈര്മാസരസൈഃ സഹേത്യര്ഥഃ| തഥാ, സ്നേഹൈസ്തിലദിജൈഃ സഹ|

Adhikarana kaPakAse udakapAnaM kaPakAse uShitodakapAnam (44-45) · Śloka 45

ദശമൂലാമ്ബു ഘര്മാമ്ബു മദ്യം മധ്വമ്ബു വാ പിബേത്||൪൪|| മൂലൈഃ പൌഷ്കരശമ്യാകപടോലൈഃ സംസ്ഥിതം നിശാമ്| പിബേദ്വാരി സഹക്ഷൌദ്രം കാലേഷ്വന്നസ്യ വാ ത്രിഷു||൪൫||

സ൦-ദശമൂലാമ്ബ്വാദീന്(നി) പിബേത്| അഥവാ, മൂലൈഃ പൌഷ്കരാദിഭിര്നിശാം സംസ്ഥിതം-രാത്രിസ്ഥിതം, വാരി ക്ഷൌദ്രേണ സഹ പ്രാതഃ പിബേത്| അഥവാ, അന്നസ്യ ത്രിഷു കാലേഷു-ആദിമധ്യാവസാനലക്ഷണേഷു, പിബേത്|

Adhikarana kaPakAsepippalyAdayastrayo lehAH (46-47) · Śloka 47

പിപ്പലീ പിപ്പലീമൂലം ശൃങ്ഗബേരം ബിഭീതകമ്| ശിഖികുക്കുടപിച്ഛാനാം മഷീ ക്ഷാരോ യവോദ്ഭവഃ||൪൬|| വിശാലാ പിപ്പലീമൂലം ത്രിവൃതാ ച മധുദ്രവാഃ| കഫകാസഹരാ ലേഹാസ്ത്രയഃ ശ്ലോകാര്ധയോജിതാഃ||൪൭||

സ൦-പിപ്പല്യാദയസ്ത്രയോ ലേഹാഃ ശ്ലോകാര്ധൈര്യോജിതാ മധുനാ സഹ കഫകാസഹരാ ഭവന്തി|

Adhikarana kaPakAse madhunetyAdayo~aShTau lehAH (48-49) · Śloka 49

മധുനാ മരിചം ലിഹ്യാന്മധുനൈവ ച ജോങ്ഗകമ്| പൃഥഗ്രസാംശ്ച മധുനാ വ്യാഘ്രീവാര്താകഭൃങ്ഗജാന്||൪൮|| കാസഘ്നസ്യാശ്വശകൃതഃ സുരസസ്യാസിതസ്യ ച| |൪൯|

സ൦-തഥാ കഫകാസേ മധുനാ മരിചം ലിഹ്യാത്| മാക്ഷീകേണൈവാ ഗുരും ലിഹ്യാത്| വ്യാഘ്ര്യാദീനാമ് രസാന് പൃഥക്പൃഥക് മധുനാ ലിഹ്യാത്|

Adhikarana vAtAnuge kaPe lehatrayam (49-51) · Śloka 51

| ദേവദാരുശഠീരാസ്നാകര്കടാഖ്യാദുരാലഭാഃ||൪൯|| പിപ്പലീ നാഗരം മുസ്തം പഥ്യാ ധാത്രീ സിതോപലാ| ലാജാഃ സിതോപലാ സര്പിഃ ശൃങ്ഗീ ധാത്രീഫലോദ്ഭവാ||൫൦|| മധുതൈലയുതാ ലേഹാസ്ത്രയോ വാതാനുഗേ കഫേ| |൫൧|

സ൦-ദേവദാര്വാദയോ മധുതൈലയുതാ ലേഹാസ്ത്രയഃ-ശ്ലോകാര്ധഗദിതാഃ, വാതാനുഗേ കഫേ സ്യുഃ| അത്ര ശൃങ്ഗീധാത്രീഫലോദ്ഭവേതി കേചിദ്വിശിഷ്ടമാമലകമാഹുഃ| അന്യേ തു ശൃങ്ഗീ കര്കടശൃങ്ഗീതി വ്യാചക്ഷതേ|

Adhikarana dADimAdyaM cUrNam,guDakShArAdicUrNam (51-53) · Śloka 53

| ദ്വേ പലേ ദാഡിമാദഷ്ടൌ ഗുഡാദ്വ്യോഷാത്പലത്രയമ്||൫൧|| രോചനം ദീപനം സ്വര്യം പീനസശ്വാസകാസജിത്| ഗുഡക്ഷാരോഷണകണാദാഡിമം ശ്വാസകാസജിത്||൫൨|| ക്രമാത്പലദ്വയാര്ധാക്ഷകര്ഷാര്ധാക്ഷപലോന്മിതമ്| |൫൩|

സ൦-ദാഡിമസ്യ പലേ ദ്വേ തു ഗുഡാദഷ്ടൌ ത്രികടുകാത് പലത്രയമിത്യേതദ്ദാഡിമാദ്യം ചൂര്ണം രോചനാദിഗുണം പീനസാദിജിത്| സം-ഗുഡാദികം ക്രമേണ പലദ്വയമര്ധകര്ഷം കര്ഷം അര്ധകര്ഷം പലപ്രമാണം പൂര്വോക്തഗുണമ്|

Adhikarana pAcanam (53) · Śloka 53

| പിബേജ്ജവരോക്തം പഥ്യാദി സശൃങ്ഗീകം ച പാചനമ്||൫൩||

സ൦-തഥാ ജ്വരചികിത്സിതോക്തം (ശ്ലോ. ൬൨)- "പഥ്യാകുസ്തുമ്ബരീ" ഇത്യാദികം പാചനം കര്കടശൃങ്ഗീസഹിതം പിബേത് പൂര്വഗുണമ്|

Adhikarana pAcanAntaram (54) · Śloka 54

അഥവാ ദീപ്യകത്രിവൃദ്വിശാലാഘനപൌഷ്കരമ്| സകണം ക്വഥിതം മൂത്രേ കഫകാസീ ജലേऽപി വാ||൫൪||

സ൦-ദീപ്യകാദികം ഗോമൂത്രേ ക്വഥിതം ജലേऽഥവാ ക്വഥിതം പിപ്പലീസഹിതം കഫകാസീ പിബേത്|

Adhikarana shamanam (55) · Śloka 55

തൈലഭൃഷ്ടം ച വൈദേഹീകല്കാക്ഷം സസിതോപലമ്| പായയേത്കഫകാസഘ്നം കുലത്ഥസലിലാപ്ലുതമ്||൫൫||

സ൦-പിപ്പലീകല്കകര്ഷം സശര്കരം തൈലേന പക്വം കുലത്ഥസലിലാപ്ലുതം കഫകാസഘ്നം പായയേത്|

Adhikarana dashamUlaghRutam (56-57) · Śloka 57

ദശമൂലാഢകേ പ്രസ്ഥം ഘൃതസ്യാക്ഷസമൈഃ പചേത്| പുഷ്കരാഹ്വശഠീബില്വസുരസാവ്യോഷഹിങ്ഗുഭിഃ||൫൬|| പേയാനുപാനം തത്സര്വവാതശ്ലേഷ്മാമയാപഹമ്| |൫൭|

സ൦-ദശമൂലക്വാഥാഢകേ ഘൃതസ്യ പ്രസ്ഥം പുഷ്കരമൂലാദിഭിഃ പ്രത്യേകം കര്ഷപ്രമാണൈഃ കല്കീകൃതൈഃ പചേത്| തത് പേയാനുപാനം സര്വവാതകഫാമയഘ്നമ്|

Adhikarana nirguNDIghRutam (57) · Śloka 57

| നിര്ഗുണ്ഡീപത്രനിര്യാസസാധിതം കാസജിദ്ധൃതമ്||൫൭||

സ൦-നിര്ഗുണ്ഡീപത്രസ്വരസസാധിതം ഘൃതം കാസജിത്സ്യാത്|

Adhikarana viDa~ggaghRutam (58) · Śloka 58

ഘൃതം രസേ വിഡങ്ഗാനാം വ്യോഷഗര്ഭം ച സാധിതമ്| ൫൭ ൧/൨| |൫൮|

സ൦-വിഡങ്ഗാനാം രസേ വ്യോഷഗര്ഭം ച സാധിതം ഘൃതം പൂര്വോക്തഗുണമ്|

Adhikarana punarnavAdighRutam (58) · Śloka 58

പുനര്നവശിവാടികാസരലകാസമര്ദാമൃതാ- പടോലബൃഹതീഫണിജ്ജകരസൈഃ പയഃസംയുതൈഃ| ഘൃതം ത്രികടുനാ ച സിദ്ധമുപയുജ്യ സഞ്ജായതേ ന കാസവിഷമജ്വരക്ഷയഗുദാങ്കുരേഭ്യോ ഭയമ്||൫൮||

സ൦-പുനര്നവാദിരസൈഃ പയസാ യുതൈസ്ത്രികടുനാ കല്കേന ച സിദ്ധം ഘൃതമുപയുജ്യ-പീത്വാ, കാസാദിഭ്യോ ഭയം ന ജായതേ| "വസുഗ്രഹയുതാ ജസൌ ജസയലാശ്ച പൃഥ്വീ ഗുരുഃ|" അത്ര പുനര്നവാദിരസോ ഘൃതാച്ചതുര്ഗുണഃ ക്ഷീരം ഘൃതസമം ഘൃതം വ്യോഷാച്ചതുര്ഗുണമിതി പാകക്രമഃ|

Adhikarana kaNTakArIghRutam (59-63) · Śloka 63

സമൂലഫലപത്രായാഃ കണ്ടകാര്യാ രസാഢകേ||൫൯|| ഘൃതപ്രസ്ഥം ബലാവ്യോഷവിഡങ്ഗശഠിദാഡിമൈഃ| സൌവര്ചലയവക്ഷാരമൂലാമലകപൌഷ്കരൈഃ||൬൦|| വൃശ്ചീവബൃഹതീപഥ്യായവാനീചിത്രകര്ധിഭിഃ| മൃദ്വീകാചവ്യവര്ഷാഭൂദുരാലമ്ഭാമ്ലവേതസൈഃ||൬൧|| ശൃങ്ഗീതാമലകീഭാര്ങ്ഗീരാസ്നാഗോക്ഷുരകൈഃ പചേത്| കല്കൈസ്തത്സര്വകാസേഷു ശ്വാസഹിധ്മാസു ചേഷ്യതേ||൬൨|| കണ്ടകാരീഘൃതം ചൈതത്കഫവ്യാധിവിനാശനമ്| |൬൩|

സ൦-കണ്ടകാര്യാഃ സമൂലഫലപത്രായാ രസാഢകേ ബലാദിഭിഃ കല്കൈഘൃതാച്ചതുര്ഥാംശപ്രമാണൈര്ഘൃതപ്രസ്ഥം പചേത്| തച്ച സര്പിഃ സര്വകാസാധിഷ്വിഷ്യതേ-അഭിഹിതമ്| ഇദം ച കണ്ടാകാരീഘൃതം കഫവ്യാധിവിനാശനമ്|

Adhikarana vyAghrIlehaH (63-67) · Śloka 67

| പചേവ്യാഘ്രീതുലാം ക്ഷുണ്ണാം വഹേऽപാമാഢകസ്ഥിതേ||൬൩|| ക്ഷിപേത് പൂതേ തു സഞ്ചൂര്ണ്യ വ്യോഷരാസ്നാമൃതാഗ്നികാന്| ശൃങ്ഗീഭാര്ങ്ഗീഘനഗ്രന്ഥിധന്വയാസാന് പലാര്ധകാന്||൬൪|| സര്പിഷഃ ഷോഡശപലം ചത്വാരിംശത്പലാനി ച| മത്സ്യണ്ഡികായാഃ ശുദ്ധായാഃ പുനശ്ച തദധിശ്രയേത്||൬൫|| ദര്വീലേപിനി ശീതേ ച പൃഥക് ദ്വികുഡവം ക്ഷിപേത്| പിപ്പലീനാം തവക്ഷീര്യാ മാക്ഷികസ്യാനവസ്യ ച||൬൬|| ലേഹോऽയം ഗുല്മഹൃദ്രോഗദുര്നാമശ്വാസകാസജിത്| |൬൭|

സ൦-വ്യാഘ്ര്യാസ്തുലാം ക്ഷുണ്ണാം-മര്ദിതാം, ജലസ്യ വഹേ-ചതുര്ദ്രോണേ, പചേത്| ആഢകസ്ഥിതേ ജലേ സഞ്ചൂര്ണ്യ വ്യോഷാദീനി അര്ധപലപ്രമാണാനി പ്രത്യേകം ക്ഷിപേത്| അഗ്നിരേവാഗ്നികഃ-ചിത്രകഃ| ഘൃതസ്യ ച ഷോഡശ പലാനി, മത്സ്യണ്ഡികായാഃ,-വിമലായാഃ, ചത്വാരിംശത്പലാനി, ഭൂയശ്ച തത്സര്വം പചേത്| ദര്വീ ലിമ്പതീതി ദര്വീലേപീ തസ്മിന് ദര്വീലേപിനി, അവലേഹേ ശീതേ സതി പ്രത്യേകം ദ്വികുഡവപ്രമാണം പിപ്പല്യാദി ക്ഷിപേത്| അയം ലേഹോ ഗുല്മാദിജിത്|

Adhikarana dhUmaH (67) · Śloka 67

| ശമനം ച പിബേദ്ധൂമം ശോധനം ബഹലേ കഫേ||൬൭||

സ൦-തഥാ കഫകാസേ ശമനം ധൂമം പിബേത്| ഘനശ്ലേഷ്മണി ശോധനം ധൂമം പിബേത്| ഘനശ്ലേഷ്മണി ശോധനം ധൂമം പിബേത്| അഥ തമേവ ധൂമമാഹ-

Adhikarana dhUmAntaram (68-69) · Śloka 69

മനഃശിലാലമധുകമാംസീമുസ്തേങ്ഗുദീത്വചഃ| ധൂമം കാസഘ്നവിധിനാ പീത്വാ ക്ഷീരം പിബേദനു||൬൮|| നിഷ്ഠ്യൂതാന്തേ ഗുഡയുതം കോഷ്ണം ധൂമോ നിഹന്തി സഃ| വാതശ്ലേഷ്മോത്തരാന് കാസാനചിരേണ ചിരന്തനാന്||൬൯||

സ൦-ഏതേഷാം സമ്ബന്ധിനം ധൂമം കാസഘ്നവിധിനാ-സൂത്രോദിതേന, പീത്വാऽനു-പശ്ചാത്, നിഷ്ഠ്യൂതാന്തേ കോഷ്ണം ക്ഷീരം ഗുഡാന്വിതം പിബേത്| സ ധൂമഃ പീതോ വാതശ്ലേഷ്മോത്തരാന് കാസാംശ്ചിരന്തനാന് ആശ്വേവ ഹന്തി| ചിരന്തനാനിതി "സായം ചിരം" ഇത്യാദിനാ ഠ്യുഃ|

Adhikarana tamakopadrave pratIkAra (70) · Śloka 70

തമകഃ കഫകാസേ തു സ്യാച്ചേത്പിത്താനുബന്ധജഃ| പിത്തകാസക്രിയാം തത്ര യഥാവസ്ഥം പ്രയോജയേത്||൭൦||

സ൦-കഫകാസേ യദി തമകഃ പിത്താനുബന്ധജഃ സ്യാത്| തത്രതമകേ, പിത്തകാസക്രിയാമവസ്ഥാവശാത് പ്രയോജയേത്|

Adhikarana anubandhaBedAccikitsA (71-72) · Śloka 72

കഫാനുബന്ധേ പവനേ കുര്യാത്കഫഹരാം ക്രിയാമ്| പിത്താനുബന്ധയോര്വാതകഫയോഃ പിത്തനാശിനീമ്||൭൧|| വാതശ്ലേഷ്മാത്മകേ ശുഷ്കേ സ്നിഗ്ധമാര്ദ്രേ വിരുക്ഷണമ്| കാസേ കര്മ സപിത്തേ തു കഫജേ തിക്തസംയുതമ്||൭൨||

സ൦-പവനേ കഫാനുബന്ധേ സതി കഫകാസഹരാം ക്രിയാം കുര്യാത്| പിത്താനുബന്ധയോര്വാതകഫയോഃ പിത്തകാസനാശിനീം ക്രിയാം വിദധ്യാത്| വാതശ്ലേഷ്മാത്മകേ ശുഷ്കേ കാസേ സ്നിഗ്ധം കര്മ| ആര്ദ്രേ തു കാസേ വിരൂക്ഷണം കര്മ| കഫജേ തു കാസേ സപിത്തേ തിക്തസംയുതം വിരൂക്ഷണം കര്മ|

Adhikarana uraHkShate auShadham (73) · Śloka 73

ഉരസ്യന്തഃക്ഷതേ സദ്യോ ലാക്ഷാം ക്ഷൌദ്രയുതാം പിബേത്| ക്ഷീരേണ|൭൩|

സ൦-അന്തഃക്ഷത ഉരസി സതി സദ്യഃ-ശീഘ്രമേവ, ലാക്ഷാം മാക്ഷികയുക്താം ക്ഷീരേണ പിബേത്| ഉരഃസന്ധാനജനേന ലാക്ഷായാഃ പ്രാധാന്യാത്| തഥാ ചാഗ്ര്യം സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൧൩)-"ലാക്ഷാ സദ്യഃക്ഷതഘ്നാനാമ്|" ഇതി|

Adhikarana jIrNaiShadhe Bojanam (73) · Śloka 73

| ശാലീന് ജീര്ണേऽദ്യാത്ക്ഷീരേണൈവ സശര്കരാന്||൭൩||

സ൦-ജീര്ണേ-പരിണതേ തസ്മിന്നൌഷധേ, ക്ഷീരേണൈവ സഹ ശാലിമ(ലീന) ദ്യാത് സശര്കരമ്(രാന്)|

Adhikarana pArshvarujAdyanvite auShadham (74) · Śloka 74

പാര്ശ്വബസ്തിസരുക്ചാല്പപിത്താഗ്നിസ്താം സുരായുതാമ്| |൭൪|

സ൦-പാര്ശ്വബസ്ത്യാദിരുഗല്പാഗ്നിശ്ച താം-ലാക്ഷാം, സുരായുതാം പിബേത്|

Adhikarana BinnaviTke auShadham (74) · Śloka 74

| ഭിന്നവിട്കഃ സമുസ്താതിവിഷാപാഠാം സവത്സകാമ്||൭൪||

സ൦-ഭിന്നപുരീഷോ നരോ മുസ്താതിവിഷാപാഠാവത്സകാന്വിതാം ലാക്ഷാം പിബേത്|

Adhikarana dIptAnale auShadham (75) · Śloka 75

ലാക്ഷാം സര്പിര്മധൂച്ഛിഷ്ടം ജീവനീയം ഗണം സിതാമ്| ത്വക്ക്ഷീരീ സമിതം ക്ഷീരേ പക്ത്വാ ദീപ്താനലഃ പിബേത്||൭൫||

സ൦-ലാക്ഷാദീനി ഹി ക്ഷീരേ പക്ത്വാ തത് ക്ഷീരം ദീപ്താഗ്നിഃ പിബേത്|

Adhikarana sandhAnArthaM payaH (76) · Śloka 76

ഇക്ഷ്വാരികാബിസഗ്രന്ഥിപദ്മകേസരചന്ദനൈഃ| ശൃതം പയോ മധുയുതം സന്ധാനാര്ഥം പിബേത്ക്ഷതീ||൭൬||

സ൦-ഇക്ഷ്വാരികാദിഭിഃ ശൃതം ക്ഷീരം മധുയുതം സന്ധാനാര്ഥമുരസി ക്ഷതഃ പുമാന് പിബേത്|

Adhikarana jvaradAhe auShadhadvayam (77) · Śloka 77

യവാനാം ചൂര്ണമാമാനാം ക്ഷീരേ സിദ്ധം ഘൃതാന്വിതമ്| ജ്വരദാഹേ സിതാക്ഷൌദ്രസക്തൂന്വാ പയസാ പിബേത്||൭൭||

സ൦-യവാനാമാമാനാം ചൂര്ണം ക്ഷീരേ സിദ്ധം ഘൃതയുതം ജ്വരദാഹേ പിബേത്| അഥവാ, ശര്കരാമാക്ഷികയുതാന് സക്തൂന് പയസാ പിബേത്|

Adhikarana kAse auShadhacatuShTayam (78-79) · Śloka 79

കാസവാംസ്തു പിബേത്സര്പിര്മധുരൌഷധസാധിതമ്| ഗുഡോദകം വാ ക്വഥിതം സക്ഷൌദ്രമരിചം ഹിതമ്||൭൮|| ചൂര്ണമാമലകാനാം വാ ക്ഷീരേ പക്വം ഘൃതാന്വിതമ്| രസായനവിധാനേന പിപ്പലീര്വാ പ്രയോജയേത്||൭൯||

സ൦-കാസവാംശ്ച മധുരൌഷധൈഃ സാധിതം സര്പിഃ പിബേത്| അഥവാ, ഗുഡോദകം ക്വഥിതം സക്ഷൌദ്രമരിചം ശീതം പിബേത്| ആമലകാനാം വാ ചൂര്ണം ക്ഷീരേ സിദ്ധം സര്പിര്യുക്തം പിബേത്| രസായനോക്തവിധിനാ വാ പിപ്പലീഃ പ്രയോജയേത്|

Adhikarana kAse parvAsthishUle cauShadham (80) · Śloka 80

കാസീ പര്വാസ്ഥിശൂലീ ച ലിഹ്യാത്സഘൃതമാക്ഷികാഃ| മധൂകമധുകദ്രാക്ഷാത്വക്ക്ഷീരിപിപ്പലീബലാഃ||൮൦||

സ൦-കാസീ പര്വാസ്ഥിശൂലവാംശ്ച സഘൃതമാക്ഷികാ മധൂകാദീര്ലിഹ്യാത്|

Adhikarana elAdi (trijAtakAdi)guTikA (81-83) · Śloka 83

ത്രിജാതമര്ധകര്ഷാംശം പിപ്പല്യര്ധപലം സിതാ| ദ്രാക്ഷാ മധൂകം ഖര്ജൂരം പലാംശം ശ്ലക്ഷ്ണചൂര്ണിതമ്||൮൧|| മധുനാ ഗുടികാ ഘ്നന്തി താ വൃഷ്യാഃ പിത്തശോണിതമ്| കാസശ്വാസാരുചിച്ഛര്ദിമൂര്ച്ഛാഹിധ്മാമദഭ്രമാന്||൮൨|| ക്ഷതക്ഷയസ്വരഭ്രംശപ്ലീഹശോഷാഢ്യമാരുതാന്| രക്തനിഷ്ഠീവഹൃത്പാര്ശ്വരുക്പിപാസാജ്വരാനപി||൮൩||

സ൦-ത്രിജാതകമര്ധകര്ഷപ്രമാണം കണാ കര്ഷദ്വയമാത്രാ സിതാദികം പ്രത്യേകം പലാംശം ശ്ലക്ഷ്ണചൂര്ണിതം മധുനാ കൃതാ ഗുടികാ വൃഷ്യാഃ പിത്ത ശോണിതാദീന് ഘ്നന്തി|

Adhikarana raktaShThIve auShadhadvayam (84-85) · Śloka 85

വര്ഷാഭൂശര്കരാരക്തശാലിതണ്ഡുലജം രജഃ| രക്തഷ്ഠീവീ പിബേത്സിദ്ധം ദ്രാക്ഷാരസപയോഘൃതൈഃ||൮൪|| മധൂകമധുകക്ഷീരസിദ്ധം വാ തണ്ഡുലീയകമ്| |൮൫|

സ൦-പുനര്നവാദിചൂര്ണം ദ്രാക്ഷാരസപയോഘൃതൈഃ സിദ്ധം രക്തഷ്ഠീവീ പിബേത്| അഥവാ, മധൂകാദിഭിഃ സിദ്ധം തണ്ഡുലീയകം പിബേത്|

Adhikarana atra raktapittauShadhamapi (85) · Śloka 85

| യഥാസ്വം മാര്ഗവിസൃതേ രക്തേ കുര്യാച്ച ഭേഷജമ്||൮൫||

സ൦-മാര്ഗേണ-മുഖാദിനാ, വിസൃതേ രക്തേ യഥായഥം രക്തപിത്ത ചികിത്സിതോക്തമൌഷധം കുര്യാത്|

Adhikarana mUDhavAte auShadham (86) · Śloka 86

മൂഢവാതസ്ത്വജാമേദഃ സുരാഭൃഷ്ടം സസൈന്ധവമ്| |൮൬|

സ൦-മൂഢവാതസ്തു പുരുഷോऽജായാ മേദഃ സുരയാ ഭൃഷ്ടമീഷത്സൈന്ധവസഹിതമദ്യാത്|

Adhikarana kShAmakShINAdau auShadham (86-87) · Śloka 87

| ക്ഷാമഃ ക്ഷീണഃ ക്ഷതോരസ്കോ മന്ദനിദ്രോऽഗ്നിദീപ്തിമാന്||൮൬|| ശൃതക്ഷീരസരേണാദ്യാത്സഘൃതക്ഷൌദ്രശര്കരമ്| |൮൭|

സ൦-ക്ഷാമഃ ക്ഷീണഃ ക്ഷതോരസ്കോ മന്ദനിദ്രോ ദീപ്താഗ്നിഃ ശൃതക്ഷീരസ്യ സമ്ബന്ധിനാ സരേണ സഘൃതക്ഷൌദ്രശര്കരമജാമേദോऽദ്യാത്|

Adhikarana kShINakShatakRutakRusheShu auShadham (87-88) · Śloka 88

| ശര്കരായവഗോധൂമം ജീവകര്ഷഭകൌ മധു||൮൭|| ശൃതക്ഷീരാനുപാനം വാ ലിഹ്യാത്ക്ഷീണഃ ക്ഷതഃ കൃശഃ| |൮൮|

സ൦-അഥവാ ക്ഷീണഃ ക്ഷതഃ കൃശോ വാ ശര്കരാദികം ലിഹ്യാത്| കഥമ് ? ശൃതക്ഷീരാനുപാനമ്|

Adhikarana kShINakShatakRuteShu auShadham (88-89) · Śloka 89

| ക്രവ്യാത്പിശിതനിര്യൂഹം ഘൃതഭൃഷ്ടം പിബേച്ച സഃ||൮൮|| പിപ്പ്പലീക്ഷൌദ്രസംയുക്തം മാംസശോണിതവര്ധനമ്| |൮൯|

സ൦-സ ച-ക്ഷീണാദിഃ, ക്രവ്യാത്പിശിതസ്യ നിര്യൂഹം ഘൃതേന ഭൃഷ്ടം പിബേത്| കിമ്ഭൂതമ് ? പിപ്പലീക്ഷൌദ്രാന്വിതമ്| തച്ച മാംസശോണിതവര്ധനം സ്യാത്|

Adhikarana kShINakShatakRuteShu auShadhAntaram kShatoraske auShadham (89-91) · Śloka 91

| ന്യഗ്രോധോദുമ്ബരാശ്വത്ഥപ്ലക്ഷശാലപ്രിയങ്ഗുഭിഃ||൮൯|| താലമസ്തകജമ്ബൂത്വക്പ്രിയാലൈശ്ച സപദ്മകൈഃ| സാശ്വകര്ണൈഃ ശൃതാത്ക്ഷീരാദദ്യാജ്ജാതേന സര്പിഷാ||൯൦|| ശാല്യോദനം ക്ഷതോരസ്കഃ ക്ഷീണശുക്രബലേന്ദ്രിയഃ| |൯൧|

സ൦-ന്യഗ്രോധാദിഭിഃ ശൃതാത്ക്ഷീരാത് സമുദ്ഭൂതേന സര്പിഷാ ശാല്യോദനം ക്ഷതോരസ്കഃ ക്ഷീണശുക്രാദിശ്ച നരോऽദ്യാത്|

Adhikarana vAtapittArdite ghRutABya~ggaH (91-92) · Śloka 92

| വാതപിത്താര്ദിതേऽഭ്യങ്ഗോ ഗാത്രഭേദേ ഘൃതൈര്മതഃ||൯൧|| തൈലൈശ്ചാനിലരോഗഘ്നൈഃ പീഡിതേ മാതരിശ്വനാ| |൯൨|

സ൦-വാതപിത്തപീഡിതേ ഗാത്രമേദേ വാऽഭ്യങ്ഗോഘൃതൈര്മതഃ| മാതരിശ്വനാ-വാതേന, പീഡിതേ സതി തൈലൈര്വാതരോഗഘ്നൈരഭ്യങ്ഗോ മതഃ| ചശബ്ദാദ്ധൃതൈരപീതി ദ്യോതയതി|

Adhikarana hratpArshvArtau auShadham (92) · Śloka 92

| ഹൃത്പാര്ശ്വാര്തിഷു പാനം സ്യാജ്ജീവനീയസ്യ സര്പിഷഃ|൯൨|

സ൦-ഹൃത്പാര്ശ്വപീഡാസു ജീവനീയസ്യ സര്പിഷഃ പാനം സ്യാത്| ഇതി സമ്ഭാവനായാം ലിങ്|

Adhikarana atra vAtavyAdhyuktamapi (92) · Śloka 92

| ഹൃത്പാര്ശ്വാര്തിഷു പാനം സ്യാജ്ജീവനീയസ്യ സര്പിഷഃ||൯൨||

സ൦-ഹൃത്പാര്ശ്വപീഡാസു ജീവനീയസ്യ സര്പിഷഃ പാനം സ്യാത്| ഇതി സമ്ഭാവനായാം ലിങ്|

Adhikarana kShate auShadham (93-94) · Śloka 94

| യഷ്ട്യാഹ്നനാഗബലയോഃ ക്വാഥേ ക്ഷീരസമേ ഘൃതമ്||൯൩|| പയസ്യാപിപ്പലീവാംശീകല്കൈഃ സിദ്ധം ക്ഷതേ ഹിതമ്| |൯൪|

സ൦-യഷ്ട്യാഹ്വയസ്യ നാഗബലായാശ്ച ക്വാഥേ ക്ഷീരതുല്യേ പയസ്യാദികല്കൈഃ സിദ്ധം ഘൃതം ക്ഷതകാസേഹിതമ്|

Adhikarana amRutaprAshaM ghRutam (94-101) · Śloka 101

| ജീവനീയോ ഗണഃ ശുണ്ഠീ വരീ വീരാ പുനര്നവാ||൯൪|| ബലാഭാര്ങ്ഗീസ്വഗുപ്തര്ദ്ധിശഠീതാമലകീകണാഃ| ശൃങ്ഗാടകം പയസ്യാ ച പഞ്ചമൂലം ച യല്ലഘു||൯൫|| ദ്രാക്ഷാക്ഷോഡാദി ച ഫലം മധുരസ്നിഗ്ധബൃംഹണമ്| തൈഃ പചേത്സര്പിഷഃ പ്രസ്ഥം കര്ഷാംശൈഃ ശ്ലക്ഷ്ണകല്കിതൈഃ||൯൬|| ക്ഷീരധാത്രീവിദാരീക്ഷുച്ഛാഗമാംസരസാന്വിതമ്| പ്രസ്ഥാര്ധം മധുനഃ ശീതേ ശര്കരാര്ധതുലാരജഃ||൯൭|| പലാര്ധകം ച മരിചത്വഗേലാപത്രകേസരമ്| വിനീയ ചൂര്ണിതം തസ്മാല്ലിഹ്യാന്മാത്രാം യഥാബലമ്||൯൮|| അമൃതപ്രാശമിത്യേതന്നരാണാമമൃതം ഘൃതമ്| സുധാമൃതരസം പ്രാശ്യം ക്ഷീരമാംസരസാശിനാ||൯൯|| നഷ്ടശുക്രക്ഷതക്ഷീണദുര്ബലവ്യാധികര്ശിതാന്| സ്ത്രീപ്രസക്താന് കൃശാന് വര്ണസ്വരഹീനാംശ്ച ബൃംഹയേത്||൧൦൦|| കാസഹിധ്മാജ്വരശ്വാസദാഹതൃഷ്ണാസ്രിപിത്തനുത്| പുത്രദം ഛര്ദിമൂര്ച്ഛാഹൃദ്യോനിമൂത്രാമയാപഹമ്||൧൦൧||

സ൦-ജീവനീയോ ഗണസ്തഥാ ശുണ്ഠ്യാദയസ്തൈര്ജീവനീയാദിഗണാദിഭിഃ കര്ഷാംശൈഃ സൂക്ഷ്മചൂര്ണിതൈഃ ക്ഷീരധാത്ര്യാദിരസയുക്തം ഘൃതസ്യ പ്രസ്ഥംദ്വാത്രിശത്പലാനി പചേത്| ദ്രാക്ഷാക്ഷോഡാദീന്യ(ത്യ)ത്രാദിശബ്ദേന നാരികേലനികോചാദിപരിഗ്രഹഃ| ശീതേ ഘൃതേ മാക്ഷികസ്യ ഷോഡശപലാനി, ശര്കരാചൂര്ണപലാനി പഞ്ചാശത്, മരിചാദീനി ദ്വികാര്ഷികാണി ചൂര്ണിതാനി പ്രക്ഷിപ്യ തസ്മാന്മാത്രാം യഥാബലം ലിഹ്യാത്| അമൃതപ്രാശമേതത്സംജ്ഞം ഘൃതം നരാണാമമൃതതുല്യമ്, മഹാഗുണത്വാത്| യഥാ നാഗാനാം സുധാ ദേവാനാമമൃതമ്| അത ഏവൈതത് സുധാമൃതരസമ്| പ്രാശ്യം-ഭോജ്യം, ക്ഷീരമാംസരസാശിനാ| ഏതച്ച ഘൃതം നഷ്ടശുക്രാദീന് ബൃംഹയേത്| കാസാദിനുത്| പുത്രദമ്| ഛര്ദ്യാദിഘ്നമ്| അത്ര ച മധുരസ്നിഗ്ധബൃംഹണാനാം ദ്രാക്ഷാദീനാമപി യഥാലാഭം കര്ഷപ്രമാണമധികം വാ യോജ്യമ്| യഥാ സാമാന്യപരിഭാഷോക്താ കര്ഷമാത്രാ പരിപൂര്ണാ സ്യാദിതി|

Adhikarana shvadaMShTrAdighRutam (102-105) · Śloka 105

ശ്ര്വദംഷ്ട്രോശീരമഞ്ജിഷ്ഠാബലാകാശ്മര്യകത്തൃണമ്| ദര്ഭമൂലം പൃഥക്പര്ണീ പലാശര്ഷഭകൌ സ്ഥിരാമ്||൧൦൨|| പാലികാനി പചേത്തേഷാം രസേ ക്ഷീരചതുര്ഗുണേ| കല്കൈഃ സ്വഗുപ്താജീവന്തീമേദര്ഷഭകജീവകൈഃ||൧൦൩|| ശതാവര്യര്ദ്ധിമൃദ്വീകാശര്കരാശ്രാവണീബിസൈഃ| പ്രസ്ഥഃ സിദ്ധോ ഘൃതാദ്വാതപിത്തഹൃദ്രോഗശൂലനുത്||൧൦൪|| മൂത്രകൃച്ഛ്രപ്രമേഹാര്ശഃകാസശോഷക്ഷയാപഹഃ| ധനുഃസ്ത്രീമദ്യഭാരാധ്വഖിന്നാനാം ബലമാംസദഃ||൧൦൫||

സ൦-ശ്വദംഷ്ട്രാദീനി പാലികാനി, തേഷാം രസേ ക്ഷീരചതുര്ഗുണേ സ്വഗുപ്താദിഭിഃ കല്കൈര്ഘൃതാത് പ്രസ്ഥഃ സിദ്ധോ വാതപിത്തഹൃദ്രോഗശൂലനുത്| മൂത്രകൃച്ഛ്രാദിഘ്നിഃ| തഥാ, ധനുരാദിഖിന്നാനാം ബലമാംസദഃ|

Adhikarana samasaktu madhukAdi ghRutam (106-107) · Śloka 107

മധുകാഷ്ടപലദ്രാക്ഷാപ്രസ്ഥക്വാഥേ പചേദ്ധൃതമ്| പിപ്പല്യഷ്ടപലേ കല്കേ പ്രസ്ഥം സിദ്ധേ ച ശീതലേ||൧൦൬|| പൃഥഗഷ്ടപലം ക്ഷൌദ്രശര്കരാഭ്യാം വിമിശ്രയേത്| സമസക്തു ക്ഷതക്ഷീണരക്തഗുല്മേഷു തദ്ധിതമ്||൧൦൭||

സ൦-മധുയഷ്ട്യാ അഷ്ടൌ പലാനി, ദ്രാക്ഷായാഃ ഷോഡശ, ഏതത്ക്വാഥേ പിപ്പല്യഷ്ടപലേഘൃതപ്രസ്ഥം പചേത്| ഘൃതേ ച സിദ്ധേ സുശീതേ സതി ക്ഷൌദ്രശര്കരയോഃ പൃഥഗഷ്ടപലം വിമിശ്രയേത്| ഏതച്ച ഘൃതം സമസക്തു ക്ഷത ക്ഷീണേ രക്തഗുല്മേ ച ഹിതമ്|

Adhikarana dhAtrIPalAdi ghRutam (108-110) · Śloka 110

ധാത്രീഫലവിദാരീക്ഷുജീവനീയരസാദ്ധൃതാത്| ഗവ്യാജയോശ്ച പയസോഃ പ്രസ്ഥം പ്രസ്ഥം വിപാചയേത്||൧൦൮|| സിദ്ധശീതേ സിതാക്ഷൌദ്രം ദ്വിപ്രസ്ഥം വിനയേത്തതഃ| യക്ഷ്മാപസ്മാരപിത്താസൃക്കാസമേഹക്ഷയാപഹമ്||൧൦൯|| വയഃസ്ഥാപനമായുഷ്യം മാംസശുക്രബലപ്രദമ്| |൧൧൦|

സ൦-ധാത്ര്യാദിരസസ്യ പൃഥക് പ്രസ്ഥം ഗവ്യാജയോഃ ക്ഷീരയോഃ പ്രസ്ഥൌ ഘൃതസ്യ പ്രസ്ഥം ച വിപാചയേത്| സിദ്ധപൂതേ ച തതസ്തസ്മിന് ഘൃതേ ശര്കരാക്ഷൌദ്രയോഃ പ്രസ്ഥൌ ദ്വൌ വിനയേത്-ക്ഷിപേത്| തത ഇതി "അവ്യയാദിത്വാത്" തസിഃ| ഏതച്ച ഘൃതം യക്ഷ്മാദിഹരം തഥാ വയഃസ്ഥാപനാദിഗുണമ്|

Adhikarana ghRutalehapAnayorviShayaBedaH (110-111) · Śloka 111

| ഘൃതം തു പിത്തേऽഭ്യധികേ ലിഹ്യാദ്വാതേऽധികേ പിബേത്||൧൧൦|| ലീഢം നിര്വാപയേത്പിത്തമല്പത്വാദ്ധന്തി നാനലമ്| ആക്രാമത്യനിലം പീതമൂഷ്മാണം നിരുണദ്ധി ച||൧൧൧||

സ൦-പിത്തേऽഭ്യധികേ ഘൃതം ലിഹ്യാത്| വാതേऽധികേ ഘൃതം പിബേത്| ലീഢം തു ഘൃതം നിര്വാപയേത്-സംശമയേത്| അനലം ച ന ഹന്തി ലീഢം ഘൃതമ്| കുതഃ ? അല്പത്വാത്| അത്രായം സദ്ഭാവാര്ഥഃ,-കില പീതേനാധികേന ദ്രവതയാ വഹ്നേര്മാന്ദ്യേനാവശ്യം ഭവിതവ്യമ്| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ഹൃ.ചി.അ.൧൦/൩൨)-"അഗ്നേര്നിര്വാപകം പിത്തം രേകേണ വമനേന വാ|" ഇതി| തച്ചാഭ്യധികം പിത്തം ലീഢം ഘൃതം സംശമയതി| അല്പത്വാച്ച ഹേതോരഗ്നിം ന ഹന്തി-മന്ദസ്യാഗ്നേരധികം മാന്ദ്യം ന ജനയതി| പീതം സദ്ധൃതമനിലമാക്രാമതി-പ്രസഹ്യ ജയതി| ഊഷ്മാണം-ജാഠരം വഹ്നിം ജാജ്വല്യമാനം, രുണദ്ധി-ആശ്വേവ സ്ഥഗയതി, ശമം കിഞ്ചിന്നയതി|

Adhikarana sarpirguDAH (112-113) · Śloka 113

ക്ഷാമക്ഷീണകൃശാങ്ഗാനാമേതാന്യേവ ഘൃതാനി തു| ത്വക്ക്ഷീരീശര്കരാലാജചൂര്ണൈഃ സ്ത്യാനാനി യോജയേത്||൧൧൨|| സര്പിര്ഗുഡാന് സമധ്വംശാന് കൃത്വാ ദദ്യാത്പയോऽനു ച| രേതോ വീര്യം ബലം പുഷ്ടിം തൈരാശുതരമാപ്നുയാത്||൧൧൩||

സ൦-ക്ഷാമാണാം ക്ഷീണാനാം കൃശാങ്ഗാനാം ച നൃണാമേതാന്യേവ പൂര്വോക്താനി ഘൃതാനി സ്ത്യാനാനി ത്വകക്ഷീരീശര്കരാലാജചൂര്ണൈഃ സഹ യോജയേത്| സര്പിര്മിശ്രാന് ഗുഡാന് സമധ്വംശാന് കൃത്വാ ച ദദ്യാത്| ശര്കരായാഃ പലാനി പഞ്ചാശത് മധുനഃ പലാനി ഷോഡശാത്ര ദേയാനി| മുനിനാ ഹ്യേവമുക്തമ് (ച.ചി.അ.൧൧/൬൦)-ധാത്രീവിദാരീക്ഷുരസപ്രസ്ഥൈഃ പ്രസ്ഥം ഘൃതാത്പചേത്| ശര്കരാര്ധതുലാം ശീതേ ക്ഷൌദ്രാര്ധപ്രസ്ഥമേവ ച|| ക്ഷിപ്ത്വാ സര്പിര്ഗുഡാന് കുര്യാദ്ധിക്കാശ്വാസജ്വരാപഹാന്|" ഇതി| പയ ഇത്യാദി| അനന്തരം പയഃ പിബേത്| തൈഃ_സര്പിര്ഗുഡൈഃ, രേതോവീര്യാദീന് ശീഘ്രതരം പ്രാപ്നോതി|

Adhikarana kUShmANDakarasAyanam (114-118) · Śloka 118

വീതത്വഗസ്ഥികൂഷ്മാണ്ഡതുലാം സ്വിന്നാം പുനഃ പചേത്| ഘട്ടയന് സര്പിഷഃ പ്രസ്ഥേ ക്ഷൌദ്രവര്ണേऽത്ര ച ക്ഷിപേത്||൧൧൪|| ഖണ്ഡാച്ഛതം കണാശുണ്ഠ്യോര്ദ്വിപലം ജീരകാദപി| ത്രിജാതധാന്യമരിചം പൃഥഗര്ധപലാംശകമ്||൧൧൫|| അവതാരിതശീതേ ച ദത്വാ ക്ഷൌദ്രം ഘൃതാര്ധകമ്| ഖജേനാമഥ്യ ച സ്ഥാപ്യം തന്നിഹന്ത്യുപയോജിതമ്||൧൧൬|| കാസഹിധ്മാജ്വരശ്വാസരക്തപിത്തക്ഷതക്ഷയാന്| ഉരഃസന്ധാനജനനം മേധാസ്മൃതിബലപ്രദമ്||൧൧൭|| അശ്വിഭ്യാം വിഹിതം ഹൃദ്യം കൂഷ്മാണ്ഡകരസായനമ്| |൧൧൮|

സ൦-വീതാനി-അപാസിതാനി, ത്വഗസ്ഥീനി യസ്മാത്കൂഷ്മാണ്ഡാത് തസ്യ തുലാം സ്നിന്നാം സതീം പുനഃ സര്പിഷഃ പ്രസ്ഥേ ഘട്ടയന് പചേത്| അത്ര ച കൂഷ്മാണ്ഡേ മാക്ഷികവര്ണേ ജാതേ സതി ഖണ്ഡാച്ഛതം, ഫണാശുണ്ഠ്യോര്ദ്വിപലം, ജീരകാച്ച പലദ്വയം, ത്രിജാതകാദി പ്രത്യേകമര്ധപലാംശകം, ക്ഷിപേത്| അവതാരിതേ ശീതേ ചാസ്മിന് ക്ഷൌദ്രസ്യ ഷോഡശ പലാനി ദത്വാ, ഖജേന-ദര്വ്യാ, ആമഥ്യ-വിലോഡ്യ, പശ്ചാദ്ഭാണ്ഡേ സ്ഥാപ്യമ്| ഏവം ഹ്യസ്യ സമ്യഗ് ഘൃതാദിസമയോഗഃ സ്യാത്| ഉപയോജിതം ച തത് കാസാദീന് ഹന്തി| ഉരഃസന്ധാനം കരോതി| മേധാദിപ്രദമ്| അശ്വിഭ്യാം-ദസ്രാഭ്യാം, നിര്ദിഷ്ടം കൂഷ്മാണ്ഡകാഖ്യം രസായനമ്|

Adhikarana nAgabalArasAyanam maNDUkaparNIrasAyanam yaShTIrasAyanam shuNThIrasAyanam (118-120) · Śloka 120

| പിബേന്നാഗബലാമൂലസ്യാര്ധകര്ഷാഭിവര്ധിതമ്||൧൧൮|| പലം ക്ഷീരയുതം മാസം ക്ഷീരവൃത്തിരനന്നഭുക്| ഏഷ പ്രയോഗഃ പുഷ്ട്യായുര്ബലവര്ണകരഃ പരമ്||൧൧൯|| മണ്ഡൂകപര്ണ്യാഃ കല്പോऽയം യഷ്ട്യാ വിശ്വൌഷധസ്യ ച| |൧൨൦|

സ൦-നാഗബലാമൂലസ്യ പലം ക്ഷീരയുതം പിബേത്| കിമ്ഭൂതമ് ? അര്ധകര്ഷാദിവര്ധിതം മാസം യാവത്| കിമ്ഭൂതോ നരഃ ? ക്ഷീരവര്തനോऽനന്നാദഃ സന്| അയം പ്രയോഗഃ സുഷ്ഠു പുഷ്ട്യാദികരഃ| ഏവമേവ കല്പോ മണ്ഡൂകപര്ണ്യാഃ യഷ്ട്യാഃ ശുണ്ഠ്യാശ്ച കാര്യഃ|

Adhikarana nAgabalAsarpiH (120-125) · Śloka 125

| പാദശേഷം ജലദ്രോണേ പചേന്നാഗബലാതുലാമ്||൧൨൦|| തേന ക്വാഥേന തുല്യാംശം ഘൃതം ക്ഷീരം ച സാധയേത്| പലാര്ധികൈശ്ചാതിബലാബലായഷ്ടീപുനര്നവൈഃ||൧൨൧|| പ്രപൌണ്ഡരീകകാശ്മര്യപ്രിയാലകപികച്ഛുഭിഃ| അശ്വഗന്ധാസിതാഭീരുമേദായുഗ്മത്രികണ്ടകൈഃ||൧൨൨|| കാകോലീക്ഷീരകാകോലീക്ഷീരശുക്ലാദ്വിജീരകൈഃ| മൃണാലബിസഖര്ജൂരശൃങ്ഗാടകകസേരുകൈഃ||൧൨൩|| ഏതന്നാഗബലാസര്പിഃ പിത്തരക്തക്ഷതക്ഷയാന്| ജയേത്തൃഡ്ഭ്രമദാഹാംശ്ച ബലപുഷ്ടികരം പരമ്||൧൨൪|| വര്ണ്യമായുഷ്യമോജസ്യം വലീപലിതനാശനമ്| ഉപയുജ്യ ച ഷണ്മാസാന് വൃദ്ധോऽപി തരുണായതേ||൧൨൫||

സ൦-നാഗബലായാസ്തുലാം വാരിദ്രോണേ പാദശേഷം യഥാ ഭവതി തഥാ പചേത്| തേന-നാഗബലാക്വാഥേന, തുല്യാശം ഋതം തഥാ ക്ഷീരം തഥാ പലാര്ധപ്രമാണൈരതിബലാദിഭിഃ കല്കൈശ്ച സാധയേത്| ഏതന്നാഗബലാസര്പിഃ പിത്തരക്താദീന് ജയേത്| തഥാ, സുഷ്ഠു ബലാദികരമ്| തഥാ, വര്ണായ ഹിതമായുഷ്യമോജസ്യം വലീപലിതഘ്നം ച| തഥാ, ഷണ്മാസാ നുപയുജ്യേദം ഘൃതം വൃദ്ധോऽപി തരുണ ഇവാചരതി|

Adhikarana dIpte~agnau eShavidhiH (126) · Śloka 126

ദീപ്തേऽഗ്നൌ വിധിരേഷ സ്യാത്| |൧൨൬|

സ൦-ദീപ്തേ-സമിദ്ധേ, അഗ്നൌ സത്യേഷ വിധിഃ സ്യാത്|

Adhikarana mande~agnau dIpanapAcanAdiH drave male grAhI (126) · Śloka 126

മന്ദേ ദീപനപാചനഃ| യക്ഷ്മോക്തഃ ക്ഷതിനാം ശസ്തോ, ഗ്രാഹീ ശകൃതി തു ദ്രവേ||൧൨൬||

സ൦-മന്ദേऽഗ്നൌ ദീപനപാചനഃ| യക്ഷ്മോക്തോ-രാജയക്ഷ്മണ്യുക്തഃ, ക്ഷതിനാം ശസ്ത ഉപക്രമഃ| ദ്രവേ തു ശകൃതി ഗ്രാഹീ ഉപക്രമഃ|

Adhikarana agastyaharItakI rasAyanam (127-132) · Śloka 132

ദശമൂലം സ്വയംഗുപ്താം ശങ്ഖപുഷ്പീം ശഠീം ബലാമ്| ഹസ്തിപിപ്പല്യപാമാര്ഗപിപ്പലീമൂലചിത്രകാന്||൧൨൭|| ഭാര്ങ്ഗീ പുഷ്കരമൂലം ച ദ്വിപലാംശം യവാഢകമ്| ഹരീതകീശതം ചൈകം ജലപഞ്ചാഢകേ പചേത്||൧൨൮|| യവസ്വേദേ കഷായം തം പൂതം തച്ചാഭയാശതമ്| പചേദ്ഗുഡതുലാം ദത്ത്വാ കുഡവം ച പൃഥഗ്ഘൃതാത്||൧൨൯|| തൈലാത്സപിപ്പലീചൂര്ണാത്സിദ്ധശീതേ ച മാക്ഷികാത്| ലേഹം ദ്വേ ചാഭയേ നിത്യമതഃ ഖാദേദ്രസായനാത്||൧൩൦|| തദ്വലീപലിതം ഹന്യാദ്വര്ണായുര്ബലവര്ധനമ്| പഞ്ചകാസാന് ക്ഷയം ശ്വാസം സഹിധ്മം വിഷമജ്വരമ്||൧൩൧|| മേഹഗുല്മഗ്രഹണ്യര്ശോഹൃദ്രോഗാരുചിപീനസാന്| അഗസ്ത്യവിഹിതം ധന്യമിദം ശ്രേഷ്ഠം രസായനമ്||൧൩൨||

സ൦- ദശമൂലാദിപുഷ്കരാന്തം പൃഥക് ദ്വിപലപ്രമാണമ്| യവാനാമാഢകം-ചതുഃഷഷ്ടിപലാനി| ഹരീതകീഫലാനാമേകം ശതമ്| ഏതത്സര്വം ജലസ്യ പഞ്ചാഢകേ പചേത്| യവസ്വേദേ ച സതി തം കഷായം പൂതംഗാലിതം, തച്ച സ്വിന്നമഭയാശതം ഗുഡതുലാം ദത്ത്വാ തഥാ ഘൃതതൈലപിപ്പലീചൂര്ണാനാം പ്രത്യേകം കുഡവം ദത്ത്വാ പചേത്| സിദ്ധേ ശീതേ ച ലേഹേ മാക്ഷികകുഡവം ദത്ത്വാ, അതോ-ലേഹാഖ്യാദ്രസായനാത്, സത്രിഭാഗപലമാത്രം ദ്വേ ച ഹരീതക്യൌ നിത്യം ഖാദേത്| തച്ച ഭുക്തം വലീപലിതം ഹന്യാത്| വര്ണാദിവര്ധനം തഥാ പഞ്ചകാസാദീന് ഹന്തി| അഗസ്ത്യേന മഹര്ഷിണാ നിര്മിതമേതദ്രസായനം ധന്യം-ശ്രേഷ്ഠമേതത്| അത്ര ച തൈല ഘൃതമധൂനാം സമാംശാനാമപ്യവിരോധഃ, പാകാച്ഛക്തയന്തരോത്പത്തേഃ|

Adhikarana vasiShThaharItakI (133-141) · Śloka 141

ദശമൂലം ബലാം മൂര്വാം ഹരിദ്രേ പിപ്പലീദ്വയമ്| പാഠാശ്വഗന്ധാപാമാര്ഗസ്വഗുപ്താതിവിഷാമൃതാഃ||൧൩൩|| ബാലബില്വം ത്രിവൃദ്ദന്തീമൂലം പത്രം ച ചിത്രകാത്| പയസ്യാം കുടജം ഹിംസ്ത്രാം പുഷ്പം സാരം ച ബീജകാത്||൧൩൪|| ബോടസ്ഥവിരഭല്ലാതവികങ്കതശതാവരീഃ| പൂതീകരഞ്ജശമ്യാകചന്ദ്രലേഖാസഹാചരമ്||൧൩൫|| സൌഭാഞ്ജനകനിമ്ബത്വഗിക്ഷുരം ച പലാംശകമ്| പഥ്യാസഹസ്രം സശതം യവാനാം ചാഢകദ്വയമ്||൧൩൬|| പചേദഷ്ടഗുണേ തോയേ യവസ്വേദേऽവതാരയേത്| പൂതേ ക്ഷിപേത്സപഥ്യേ ച തത്ര ജീര്ണഗുഡാത്തുലാമ്||൧൩൭|| തൈലാജ്യധാത്രീരസതഃ പ്രസ്ഥം പ്രസ്ഥം തതഃ പുനഃ| അധിശ്രയേന്മൃദാവഗ്നൌ ദര്വീലേപേऽവതാര്യ ച||൧൩൮|| ശീതേ പ്രസ്ഥദ്വയം ക്ഷൌദ്രാത്പിപ്പലീകുഡവം ക്ഷിപേത്| ചൂര്ണീകൃതം ത്രിജാതാച്ച ത്രിപലം നിഖനേത്തതഃ||൧൩൯|| ധാന്യേ പുരാണകുമ്ഭസ്ഥം മാസം ഖാദേച്ച പൂര്വവത്| രസായനം വസിഷ്ഠോക്തമേതത്പൂര്വഗുണാധികമ്||൧൪൦|| സ്വസ്ഥാനാം നിഷ്പരീഹാരം സര്വര്തുഷു ച ശസ്യതേ| |൧൪൧|

സ൦-ദശമൂലാദി ഇക്ഷുരകാന്തം പലപ്രമാണമ്| ബോടഃ-അലമ്ബുസാ| സ്ഥവിരം-ശൈലേയമ്| ചന്ദ്രലേഖാ-ബാകുചീ| ഹരീതകീനാമേകാദശശതാനി യവാനാമാഢകൌ ദ്വൌ അഷ്ടഗുണേ ജലേ പഏത്| യവസ്വേദേ സതി ചാവതാരയേത്| തസ്മിന് ക്വാഥേ പൂതേ പഥ്യാസഹിതാം പുരാണഗുഡാത്തുലാം തൈലാദീനാം പൃഥക്പൃഥക് പ്രസ്ഥം ക്ഷിപേത്| തതഃ-അനന്തരം, പുനഃ പചേത്| മൃദൌ വഹ്നൌ ദര്വീലേപേ സത്യവതാര്യ ശീതേ സതി പ്രസ്ഥദ്വയം ക്ഷൌദ്രാത് പിപ്പലീനാം ചതുഷ്പലം ചൂര്ണിതം ത്രിജാതാച്ച ത്രിപലം ക്ഷിപേത്| തതഃ-അനന്തരം, പുരാണകുമ്ഭസ്ഥം-ഘൃതരൂഢഭാണ്ഡസ്ഥം, ധാന്യമധ്യേ മാസം നിഖനേത്| മാസാദൂര്ധ്വം പൂര്വവത് ഖാദേത്| ഏതദ്രസായനം വസിഷ്ഠേന കഥിതമ്| അഗസ്ത്യലേഹാദ്ഗുണൈരധികം സ്വസ്ഥാനാം നിഷ്പരീഹാരം സര്വര്തുഷ്വിഷ്യതേ, തന്ത്രകൃദ്ഭിരിതി ശേഷഃ|

Adhikarana ShADavaM cUrNam (141-144) · Śloka 144

| പാലികം സൈന്ധവം ശുണ്ഠീ ദ്വേ ച സൌവര്ചലാത്പലേ||൧൪൧|| കുഡവാംശാനി വൃക്ഷാമ്ലം ദാഡിമം പത്രമാര്ജകാത്| ഏകൈകാം മരിചാജാത്യോര്ധാന്യകാദ് ദ്വേ ചതുര്ഥികേ||൧൪൨|| ശര്കരായാഃ പലാന്യത്ര ദശ ദ്വേ ച പ്രദായയേത്| കൃത്വാ ചൂര്ണമതോ മാത്രാമന്നപാനേഷു ദാപയേത്||൧൪൩|| രുച്യം തദ്ദീപനം ബല്യം പാര്ശ്വാര്തീശ്വാസകാസജിത്| |൧൪൪|

സ൦-സൈന്ധവം-ലവണം, പലപ്രമാണമ്| ശുണ്ഠീ പലപ്രമാണാ| പാലികമിതി പലം പരിമാണമസ്യേതി ഠക്| പാലികം പാലികീ ചേതി "നപുംസകമനപുംസകേന" ഇത്യേകശേഷഃ| സൌവര്ചലലവണാച്ച ദ്വേ പലേ| കുഡവപ്രമാണാനി വൃക്ഷാമ്ലാദീനി| ആര്ജകം-കുഠേരകമ്, തസ്മാത്പത്രമ്| ഏകാമേകാം മരിചാജാജ്യോശ്ചതുര്ഥികാം-പലസംജ്ഞാമ്, ധാന്യകാത് ദ്വേ ചതുര്ഥികേ, ശര്കരാപലാനി ച ദ്വാദശാത്ര ദേയാനി| തഥാ ച മുനിഃ (ച. ചി. അ. ൧൧/൮൨)- "പാലികം സൈന്ധവം ശുണ്ഠീ" ഇത്യാരഭ്യ യാവത് "ശര്കരായാഃ പലാന്യത്ര ദശ ദ്വേ ച പ്രദാപയേത്| കൃത്വാ ചൂര്ണമതോ മാത്രാ" ഇത്യാദി| തസ്മാദത്രാപ്യയം ഗ്രന്ഥോ നിര്ദിഷ്ടോ ബോധ്യഃ| പ്രമാദാച്ച കേചിന്ന പഠന്തി| അയം ചാത്രൈവം വക്തി-"രുച്യം തദ്ദീപനം" ഇത്യാദി| ശര്കരാമന്തരേണ തു രുച്യത്വമസ്യ കഥമിവോപപദ്യതേ ? തസ്മാദ്യുക്തോऽത്ര ശര്കരാപ്രയോഗ ഇതി| ഏതച്ചൂര്ണ കൃത്വാ, അതഃ- അസ്മാച്ചൂര്ണാത്, മാത്രാം യഥോചിതാമന്നപാനേഷു ദാപയേത്, വൈദ്യ ഇതി ശേഷഃ| ഏതച്ചൂര്ണം രുച്യം ദീപനം ബല്യം പാര്ശ്വാദ്യാര്തിജിത്|

Adhikarana ShADavAntaram (144-146) · Śloka 146

| ഏകാം ഷോഡശികാം ധാന്യാദ് ദ്വേ ദ്വേ ചാജാജിദീപ്യകാത്||൧൪൪|| താഭ്യാം ദാഡിമവൃക്ഷാമ്ലേ ദ്വിര്ദ്വിഃ സൌര്വചലാത്പലമ്| ശുണ്ഠ്യാഃ കര്ഷം ദധിത്ഥസ്യ മധ്യാത്പഞ്ച പലാനി ച||൧൪൫|| തച്ചൂര്ണം ഷോഡശപലൈഃ ശര്കരായാ വിമിശ്രയേത്| ഷാഡവോऽയം പ്രദേയഃ സ്യാദന്നപാനേഷു പൂര്വവത്||൧൪൬||

സ൦-ധാന്യകാദേകാം ഷോഡശികാം-കര്ഷസംജ്ഞാമ്| അജാജീദീപ്യകാട് ദ്വേ ദ്വേ ഷോഡശികേ| താഭ്യാം-അജാജീദീപ്യകാഭ്യാം മിശ്രിതാഭ്യാം സകാശാത്, ദാഡീമവൃക്ഷാമ്ലേ ദ്വിര്ദ്വിഃ-പ്രത്യേകം ചതസ്രഃ ഷോഡശികാ ഇത്യര്ഥഃ| ഏവമഷ്ടൌ കര്ഷാ ദാഡിമസ്യ, അഷ്ടൌ വൃക്ഷാമ്ലസ്യ| തഥാ സൌവര്ചലാത് പലം, ശുണ്ഠ്യാഃ കര്ഷം, കപിത്ഥസ്യ മജ്ജതഃ പഞ്ച പലാനി| തത്-ഏതത്, ചൂര്ണം ശര്കരായാഃ ഷോഡശപലൈഃ സമ്മേലയേത്| അയം ഷോഡവോऽന്നപാനേഷു പൂര്വവത് പ്രദേയഃ സ്യാത്| അര്ഹാര്ഥേ കൃത്യഃ| കേചിത് ഷോഡശികാം പലമിത്യാഹുഃ|

Adhikarana kShate yakShmokto~api vidhiH (147) · Śloka 147

വിധിശ്ച യക്ഷ്മവിഹിതോ യഥാവസ്ഥം ക്ഷതേ ഹിതഃ| |൧൪൭|

സ൦-ക്ഷതേ ചാവസ്ഥാവശാദ്യക്ഷ്മണി യോ വിഹിതോ വിധിഃ സ ഹിതഃ|

Adhikarana dhUmapAnam (147-148) · Śloka 148

| നിവൃത്തേ ക്ഷതദോഷേ തു കഫേ വൃദ്ധേ ഉരഃ ശിരഃ||൧൪൭|| ദാല്യതേ കാസിനോ യസ്യ സ നാ ധൂമാന് പിബേദിമാന്| |൧൪൮|

സ൦-ക്ഷതദോഷേ ച നിവൃത്തേ-ശാന്തേ സതി, കഫേ വൃദ്ധേ യസ്യ കാസവതഃ പുംസ ഉരഃ ശിരശ്ച ദാല്യതേ-പാട്യത ഇവ, സഃ-കാസീ, ധൂമാനിമാന്-ദ്വിമേദാദീനാം, പിബേത്|

Adhikarana dvimedAdidhUmaH (148-149) · Śloka 149

| ദ്വിമേദാദ്വിബലായഷ്ടികല്കൈഃ ക്ഷൌമേ സുഭാവിതേ||൧൪൮|| വര്തി കൃത്വാ പിബേദ്ധൂമം ജീവനീയഘൃതാനുപഃ| |൧൪൯|

സ൦-ദ്വിഭേദാദിഭിഃ കല്കൈഃ ക്ഷൌമേ-സുഭാവിതേ വര്തി കൃത്വാ ധൂമം പിബേത്| ജീവനീയാഖ്യം ഘൃതമനു-പശ്ചാത്, പിബേത്|

Adhikarana anyo manaHshilAdidhUmaH (149-151) · Śloka 151

| മനഃശിലാപലാശാജഗന്ധാത്വക്ക്ഷീരിനാഗരൈഃ||൧൪൯|| തദ്വദേവാനുപാനം തു ശര്കരേക്ഷുഗുഡോദകമ്| പിഷ്ട്വാ മനഃശിലാം തുല്യാമാര്ദ്രയാ വടശുങ്ഗയാ||൧൫൦|| സസര്പിഷ്കം പിബേദ്ധൂമം തിത്തിരിപ്രതിഭോജനമ്| |൧൫൧|

സ൦-മനഃശിലാദിഭിസ്തദ്വദേവ-ദ്വിമേദാദിഭിര്യഥാ ധൂമം പിബേത്| അനു ശര്കരോദകമിക്ഷുരസം ഗുഡോദകം വാ പിബേത്| ഉദകസാദൃശ്യാദിക്ഷുരസോऽപീക്ഷൂദകശബ്ദേന ഗൃഹീതഃ| സ൦-മനഃ ശിലാമാര്ദ്രയാ വടശുങ്ഗയാ തുല്യാം പിഷ്ട്വാ സഹ സര്പിഷാ ധൂമം സതിത്തിരിപ്രതിഭോജനം പിബേത്|

Adhikarana kShayakAsacikitsA kShayakAse prathamopacAraH (151) · Śloka 151

| ക്ഷയജേ ബൃംഹണം പൂര്വം കുര്യാദഗ്നേശ്ച വര്ധനമ്||൧൫൧||

സ൦-ക്ഷയജേ കാസേ പൂര്വോക്തം ബൃംഹണം കുര്യാദഗ്നിസന്ദീപനം ച|

Adhikarana bahudoShe virecanam (1) · Śloka 1

ബഹുദോഷായ സസ്നേഹം മൃദു ദദ്യാദ്വിരേചനമ്||൧||

സ൦-ബഹുദോഷായ-പ്രഭൂതാദോഷായ ക്ഷയകാസിനേ, സഹ സ്നേഹേന മൃദു വിരേചനം ദദ്യാത്| തദേവാഹ-

Adhikarana tadeva virecanam (152-153) · Śloka 153

| ശമ്യാകേന ത്രിവൃതയാ മൃദ്വീകാരസയുക്തയാ||൧൫൨|| തില്വകസ്യ കഷായേണ വിദാരീസ്വരസേന ച| സര്പിഃ സിദ്ധം പിബേദ്യുക്ത്യാ ക്ഷീണദേഹോ വിശോധനമ്||൧൫൩||

സ൦-ശമ്യാകേന്-കര്ണികാരേണ, അഥവാ ത്രിവൃതയാ ദ്രാക്ഷാരസയുക്തയാ തില്വകസ്യ കഷായേണ വിദാരീസ്വരസേന ച സര്പിഃ സിദ്ധം യുക്ത്യാദേശകാലാദിവലേന, ക്ഷീണദേഹോ വിശോധനം പിബേത്|

Adhikarana kShINapittAdiShu karkaTakyAdighRutam (154) · Śloka 154

പിത്തേ കഫേ ധാതുഷു ച ക്ഷീണേഷു ക്ഷയകാസവാന്| ഘൃതം കര്കടകീക്ഷീരദ്വിബലാസാധിതം പിബേത്||൧൫൪||

സ൦-പിത്തേ ക്ഷീണേ കഫാദിഷു ച ക്ഷീണേഷു ക്ഷയകാസീ കര്കടക്യാദിപക്വം ഘൃതം പിബേത്|

Adhikarana kShINapittAdiShu vidAryAdighRutaM payaSca (155) · Śloka 155

വിദാരീഭിഃ കദമ്ബൈര്വാ താലസസ്യൈശ്ച സാധിതമ്| ഘൃതം പയശ്ച|൧൫൫|

സ൦-വിദാരീഭിരിതി ബഹുവചനം ക്ഷീരവിദാര്യാദിവ്യക്തിവിശേഷാണാം ഗ്രഹണാര്ഥമ്| ഏവം കദമ്ബൈരിത്യത്രാപി ധാരാകദമ്ബാദിഗ്രഹണാര്ഥമ്| ജാതൌ ബഹുവചനമിത്യന്യേ| താലസസ്യൈഃ-താലഫലൈര്വാ, സാധിതം ഘൃതം പയോ വാ പിബേത്|

Adhikarana mUtravaivarNyAdike~anuvAsanam (155-156) · Śloka 156

| മൂത്രസ്യവൈവര്ണ്യേ കൃഛ്രനിര്ഗമേ||൧൫൫|| ശൂനേ സവേദനേ മേഢ്രേ പായൌ സശ്രോണിവങ്ക്ഷണേ| ഘൃതമണ്ഡേന ലഘുനാऽനുവാസ്യോ മിശ്രികേണ വാ||൧൫൬||

സ൦-മൂത്രസ്യ വൈവര്ണ്യേ കൃഛ്രനിര്ഗമേ സതി തഥാ മേഢ്രേ ശൂനേ സവേദനേ പായൌ ശ്രോണ്യാം വങ്ക്ഷണേ ചൈവംവിധേ സതി നരോ ലഘുനാ ഘൃതമണ്ഡേനാനുവാസ്യഃ| മിശ്രികേണ വാ-ഘൃതതൈലേന, അനുവാസ്യഃ|

Adhikarana anuvAsanashuddhasya mAMsopacAraH (157-158) · Śloka 158

ജാങ്ഗലൈഃ പ്രതിഭുക്തസ്യ വര്തകാദ്യാ ബിലേശയാഃ| ക്രമശഃ പ്രസഹാസ്തദ്വത്പ്രയോജ്യാഃ പിശിതാശിനഃ||൧൫൭|| ഔഷ്ണ്യാത്പ്രമാഥിഭാവാച്ച സ്രോതോഭ്യശ്ച്യാവയന്തി തേ| കഫം ശുദ്ധൈശ്ച തൈഃ പുഷ്ടിം കുര്യാത്സമ്യഗ് വഹന് രസഃ||൧൫൮||

സ൦-അനുവാസാനാന്തരം ജാങ്ഗലൈര്മാസൈഃ-ഹരിണൈണാജാദിഭിഃ, തദഭാവാത്തത്സദൃശൈരപി| പ്രതിഭുക്തസ്യാനന്തരം തഥൈവ പിശിതാശിനഃ പ്രസഹാഃ-ദ്വീപിവ്യാഘ്രാദയഃ, പ്രയോജ്യാഃ| നാനുവാസിതമാത്രസ്യ ജാങ്ഗലമാംസപ്രതിഭുക്തസ്യൈവ പ്രസഹാഃ പിശിതാശിനശ്ച യോജ്യാഃ, അഗ്നിമാന്ദ്യഭയാത്| തേ പ്രസഹാഃ പ്രമാഥിഭാവാത് തഥൌഷ്ണ്യാത് കഫോപലിപ്തേഭ്യഃ സ്രോതോഭ്യഃ കഫം ച്യാവയന്തി| പ്രമാഥിദ്രവ്യലക്ഷണം ച ഖാരണദാദൌഗദിതമ്| യഥാ-"സ്രോതാംസി ദോഷലിപ്താനി പ്രമഥ്യ യത്| പ്രവിശ്യ സൌക്ഷ്മ്യാത്തൈക്ഷ്ണ്യാച്ച തത്പ്രമാഥീതി സംജ്ഞിതമ്||" ഇതി| തൈശ്ച-സ്രോതോഭിഃ,ശുദ്ധൈഃ സമ്യഗ്വഹന് രസഃ പുഷ്ടിം കുര്യാത്|

Adhikarana mAMsAyogyasya cavikAdi ghRutam (159-161) · Śloka 161

ചവികാത്രിഫലാഭാര്ഗീദശമൂലൈഃ സചിത്രകൈഃ| കുലത്ഥപിപ്പലീമൂലപാഠാകോലയവൈര്ജലേ||൧൫൯|| ശൃതൈര്നാഗരദുഃസ്പര്ശാപിപ്പലീശഠിപൌഷ്കരൈഃ| പിഷ്ടൈഃ കര്കടശൃങ്ഗ്യാ ച സമൈഃ സര്പിര്വിപാചയേത്||൧൬൦|| സിദ്ധേऽസ്മിംശ്ചൂര്ണിതൌ ക്ഷാരൌ ദ്വൌ പഞ്ച ലവണാനി ച| ദത്ത്വാ യുക്ത്യാ പിബേന്മാത്രാം ക്ഷയകാസനിപീഡിതഃ||൧൬൧||

സ൦-ചവികാദിഭിര്ജലേ ശൃതൈര്നാഗരാദിഭിഃ പിഷ്ടൈഃ സമൈഃ സര്പിര്വിപാചയേത്| സിദ്ധേऽസ്മിന് ഘൃതേ ക്ഷാരൌ ദ്വൌ, പഞ്ച-സൈധവാദീനി ലവണാനി ച, ദത്ത്വാ മാത്രാം പ്രകൃതത്വാത് ഘൃതസ്യ പിബേത്, കഫകാസാര്തഃ പുരുഷഃ|

Adhikarana kAsamardAdighRutaM kAsajvArArUciharam (162-163) · Śloka 163

കാസമര്ദാഭയാമുസ്താപാഠാകട്ഫലനാഗരൈഃ| പിപ്പല്യാ കടുരോഹിണ്യാ കാശ്മര്യാ സുരസേന ച||൧൬൨|| അക്ഷമാത്രൈര്ഘൃതപ്രസ്ഥം ക്ഷീരദ്രാക്ഷാരസാഢകേ| പചേച്ഛോശജ്വരപ്ലീഹസര്വകാസഹരം ശിവമ്||൧൬൩||

സ൦-കാസമര്ദാദിഭിരക്ഷപ്രമാണൈഃ ക്ഷീരദ്രാക്ഷാരസയോര്മിശ്രിതയോരാഢകേ ഘൃതപ്രസ്ഥം പചേത്| ശോഷാദിഹരം ശിവം ച-ആരോഗ്യകരമ്|

Adhikarana vRuShAdighRutam kAsajvarAruciharam (164) · Śloka 164

വൃഷവ്യാഘ്രീഗുഡൂചീനാം പത്രമൂലഫലാങ്കുരാത്| രസകല്കൈര്ഘൃത പക്വം ഹന്തി കാസജ്വരാരുചീഃ||൧൬൪||

സ൦-വൃഷാദീനാം പ്രത്യേകം പത്രമൂലഫലാങ്കുരാത് രസകല്കൈഃ പക്വം ഘൃതം കാസാദീന് ഹന്തി|

Adhikarana dviguNadADimarasasiddhaM ghRutam pippalIguDasiddaM ghRutam (165-166) · Śloka 166

ദ്വിഗുണേ ദാഡിമരസേ സിദ്ധം വാ വ്യോഷസംയുതമ്| പിബേദുപരി ഭുക്തസ്യ യവക്ഷാര്രയുതം നരഃ||൧൬൫|| പിപ്പലീഗുഡസിദ്ധം വാ ഛാഗക്ഷീരയുതം ഘൃതമ്| |൧൬൬|

സ൦-അഥവാ ദാഡിമസ്വരസേ ദ്വിഗുണേ വ്യോഷകല്കസംയുതം സിദ്ധം ഘൃതം ഭുക്തസ്യാഹാരസ്യോപരി യവക്ഷാരയുതം പിബേത്| പിപ്പലീഗുഡാഭ്യാം വാ ചതുര്ഗുണേ ഘൃതേ ഘൃതാച്ചതുര്ഗുണേ ജലേ ഘൃതസമേ ഛാഗക്ഷീര ഇതി പക്വം പിബേത്|

Adhikarana uktaghRutAnAM dIpanatvaM strotaH shodhanatvaM ca (166-167) · Śloka 167

| ഏതാന്യഗ്നിവിവൃദ്ധ്യര്ഥം സര്പിഷി ക്ഷയകാസിനാമ്||൧൬൬|| സ്യുര്ദോഷബദ്ധകണ്ഠോരഃസ്രോതസാം ച വിശുദ്ധയേ| |൧൬൭|

സ൦-ഏതാനി പൂര്വോക്താനി ചവ്യാദിഭിര്വിപക്വാനി ഘൃതാന്യഗ്നിവര്ധനാനി ക്ഷയകാസിനാം സ്യുഃ| ദോഷോപലിപ്തകണ്ഠോരഃസ്രോതസാം ച വിശുദ്ധയേ സ്യുഃ|

Adhikarana harItakIlehaH (167-139) · Śloka 139

| പ്രസ്ഥോന്മിതേ യവക്വാഥേ വിംശതി വിജയാഃ പചേത്||൧൬൭|| സ്വിന്നാ മൃദിത്വാ താസ്തസ്മിന്പുരാണാത്ഷട്പലം ഗുഡാത്| പിപ്പല്യാ ദ്വിപലം കര്ഷം മനോഹ്വായാ രസാഞ്ജനാത്||൧൩൮|| ദത്ത്വാऽര്ധാക്ഷം പചേദ്ഭൂയഃ സ ലേഹഃ ശ്വാസകാസജിത്| ||൧൩൯||

സ൦-യവക്വാഥേ പ്രസ്ഥപ്രമാണേ ഹരീതകീവിശതിം പചേത്| സ്വിന്നാസ്താഃ-ഹരീതകീഃ, തസ്മിന്-യവക്വാഥേ, മൃദുത്വാ പുരാണാദ് ഗുഡാത് ഷട്പലം, പിപ്പല്യാ ദ്വിപലം, കര്ഷം മനഃശിലായാഃ, രസാഞ്ജനാദര്ധകര്ഷം ദത്ത്വാऽസ്മിന്ക്വാഥേ പുനഃ പചേത്| സ ലേഹഃ ശ്വാസകാസജിത്|

Adhikarana shvAvitsUcIkShAralehaH mayUracaraNakShAralehaH eraNDapatrakShAralehaH surasairaNDapatrakShAralehaH tryUShaNacUrNalehaH (169-171) · Śloka 171

| ശ്വാവിധാം സൂചയോ ദഗ്ധാഃ സഘൃതക്ഷൌദ്രശര്കരാഃ||൧൬൯|| ശ്വാസകാസഹരാ, ബര്ഹിപാദൌ വാ മധുസര്പിഷാ| ഏരണ്ഡപത്രക്ഷാരം വാ വ്യോഷതൈലഗുഡന്വിതമ്||൧൭൦|| ലേഹയേത്, ക്ഷാരമേവം വാ സുരസൈരണ്ഡപത്രജമ്| ലിഹ്യാത് ത്ര്യൂഷണചൂര്ണം വാ പുരാണഗുഡസര്പിഷാ||൧൭൧||

സ൦-ശ്വാവിധാം സമ്ബന്ധിഭ്യഃ സുചയോ ദഗ്ധാ ഘൃതക്ഷൌദ്രശര്കരാന്വിതാഃ ശ്വാസകാസഹരാഃ ബര്ഹിണോ-മയൂരസ്യ, വാ പാദൌ ദഗ്ധൌ മധുസര്പിഷാ സഹ ശ്വാസകാസഹരൌ| അഥവാ, ഏരണ്ഡപത്രസ്യ ക്ഷാരംവ്യോഷതൈല്ലഗുഡയുരം ലേഹയേത്| ഏവം-പൂര്വോക്തേന പ്രകാരേണ, സുരസൈരണ്ഡപത്രജം ക്ഷാരം വ്യോഷതൈലഗുഡാന്വിതം ലേഹയേത്| അഥവാ ത്ര്യൂഷണചൂര്ണം പുരാണൌഡസര്പിഷാ ലിഹ്യാത്|

Adhikarana samasharkaraM cUrNaM maricacUrNaM tadvat (172-173) · Śloka 173

പദ്മകം ത്രിപലാ വ്യോഷം വിഡങ്ഗം ദേവദാരു ച| ബലാ രാസ്നാ ച തച്ചൂര്ണം സമസ്തം സമശര്കരമ്||൧൭൨|| ഖാദേന്മധുഘൃതാഭ്യാം വാ ലിഹ്യാത്കാസഹരം പരമ്| തദ്വന്മരിചചൂര്ണം വാ സഘൃതക്ഷൌദ്രശര്കരമ്||൧൭൩||

സ൦-പദ്മകാദീനാം സമസ്തം ചൂര്ണം സമശര്കരമ്| പദ്മകാദീനാം ചൂര്ണമേകതഃ, ഏകതഃ ശര്കരാചൂര്ണമ്, തദുഭയം സംയോജ്യ ഖാദേത്ഭക്ഷയേത്| അഥവാ, സമശര്കരമേവ മധുഘൃതാഭ്യാം മിശ്രയിത്വാ ലിഹ്യാത്| തഥൈവ മരിചചൂര്ണം ഘൃതക്ഷൌദ്രശര്കരായുതം ലിഹ്യാത്|

Adhikarana pathyAdiguTikA mukhe dhAraNArthaMbiBItakadhAraNam (174) · Śloka 174

പഥ്യാശുണ്ഠീഘനഗുഡൈര്ഗുടികാം ധാരയേന്മുഖേ| സര്വേഷു ശ്വാസകാസേഷു, കേവലം വാ ബിഭീതകമ്||൧൭൪||

സ൦-പഥ്യാശുണ്ഠീഘനഗുഡൈര്ഗുടികാം മുഖേ ധാരയേത് സര്വേഷ്വേവ ശ്വാസകാസേഷു| കേവലം വാ ബിഭീതകം മുഖേ ധാരയേദിതി യോജ്യമ്|

Adhikarana peyAmutkArikAM ca (175) · Śloka 175

പത്രകല്കം ഘൃതഭൃഷ്ടം തില്വകസ്യ സശര്കരമ്| പേയാ വോത്കാരികാ ഛര്ദിതൃട്കാസാമാതിസാരജിത്||൧൭൫||

സ൦-പത്രകല്കം തില്വകസ്യ ഘൃതേ ഭൃഷ്ടം സശര്കരം ഛര്ദിടൃഡാദിജിത്| പേയാ വാ പത്രസ്യ കല്കേ സിദ്ധാ തദ്വത്| അഥവാ, ഉത്കാരികാ പത്രകല്കകൃതാ ഛര്ദ്യാദിജിത്|

Adhikarana mudgayUShaH (176) · Śloka 176

കണ്ടകാരീരസേ സിദ്ധോ മുദ്ഗയൂഷഃ സുസംസ്കൃതഃ| സഗൌരാമലകഃ സാമ്ലഃ സര്വകാസഭിഷഗ്ജിതമ്||൧൭൬||

സ൦-കണ്ടകാര്യാഃ ക്വാഥേ മുദ്ഗയൂഷഃ സുസംസ്കൃതോ-ഹിങ്ഗുസൈന്ധവാദിനാ, സഗൌരാമലകാമ്ലഃ സര്വകാസേഷു ഭിഷഗ്ജിതം-ഔഷധമ്|

Adhikarana kShIrayUSharasAH (177) · Śloka 177

വാതഘ്നൌഷധനിഃക്വാഥേ ക്ഷീരം യൂഷാന് രസാനപി| വൈഷ്കിരാന് പ്രാതുദാന് ബൈലാന് ദാപയേത്ക്ഷയകാസിനേ||൧൭൭||

സ൦-വാതഘ്നൌഷധാനാം നിഃക്വാഥേ സിദ്ധം ക്ഷീരമഥവാ യൂഷാന് രസാംശ്ച വിഷ്കിരമാംസജാന് പ്രതുദജാന് വാ| തഥാ, ബിലേഷു ഭവാ ബൈലാഃ പ്രാണിനസ്തേഷാം രസാന് ക്ഷയകാസിനേ വൈദ്യോ ദാപയേത്|

Adhikarana kShayakAsoktA bRuMhaNAdi (178-179) · Śloka 179

ക്ഷതകാസേ ച യേ ധൂമാഃ സാനുപാനാ നിദര്ശിതാഃ| ക്ഷയകാസേऽപി തേ യോജ്യാ വക്ഷ്യതേ യച്ച യക്ഷ്മണി||൧൭൮|| ബൃംഹണം ദീപനം ചാഗ്നേഃ സ്രോതസാം ച വിശോധനമ്| വ്യത്യാസാത്ക്ഷയകാസിഭ്യോ ബല്യം സര്വം പ്രശസ്യതേ||൧൭൯||

സ൦-ക്ഷതകാസേ ച യേ ധൂമാഃ-ദ്വിമേദേത്യാദയഃ, സാനുപാനാ ഉക്താഃ, തേ ച ക്ഷയകാസേऽപി യോജ്യാഃ| തച്ച യക്ഷ്മണി വക്ഷ്യതേ ബൃംഹണമഗ്നിദീപനം സ്രോതോവിശോധനം, തച്ച ക്ഷയകാസിനേ യോജ്യമ്| തഥാ, ക്ഷയകാസിഭ്യോ വ്യത്യാസേന സര്വം ചികിത്സിതം ബല്യം പ്രശസ്യതേ|

Adhikarana kShayakAse sarvadoShAvirodhi kartavyam (3) · Śloka 3

സന്നിപാതോദ്ഭവോ ഘോരഃ ക്ഷയകാസോ യതസ്തതഃ| യഥാദോഷബലം തസ്യ സന്നിപാതഹിതം ഹിതമ്||൧൮൦|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതാ യാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിത- സ്ഥാനേ കാസചികിത്സിതം നാമ തൃതീയോऽധ്യായഃ||൩||

സ൦-സന്നിപാതോദ്ഭവഃ ക്ഷയകാസോ ഘോരോ-ദാരുണോ, യതോ ഭവതി, തസ്മാദ് യഥാദോഷബലം തസ്യ യത്സന്നിപാതേ ഹിതം തദത്ര ഹിതമിതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീ- കായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ കാസചികിത്സിതം നാമ തൃതീയോऽ- ധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൩||