3. kāsacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

రక్తపిత్తచికిత్సితాదనంతరం కాసచికిత్సితస్యారంభః| తస్య చ సంబంధో నిదానే స్వయం గ్రంథకృతైవోక్తః|

Adhikarana kAsacikitsitAdhyAyaH vAtakAsacikitsA shuddhasya vAtakAsasya cikitsA sapittasya vAtakAsasya cikitsA sakaPasya vAtakAsasya cikitsA (2-3) · Śloka 3

అథాతః కాసచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2|| ) కేవలానిలజం కాసం స్నేహైరాదావుపాచరేత్| వాతఘ్నసిద్ధైః స్నిగ్ధైశ్చ పేయాయూషరసాదిభిః||1|| లేహైర్ధూమైస్తథాఽభ్యంగస్వేదసేకావగాహనైః| బస్తిభిర్వద్ధవిడ్వాతం, సపిత్తం తూర్ధ్వభక్తికైః||2|| ఘృతైః క్షీరైశ్చ, సకఫం జయేత్స్నేహవిరేచనైః| |3|

స0-కేవలానిలజం కాసం-దోషాంతరాసంసృష్టం, స్నేహైః-వాతఘ్నసిద్ధైః, ఆదావుపాచరేత్| నను,శుద్ధస్య వాతస్య స్నేహైరేవ ప్రధానోపక్రమ ఆదిమధ్యావసానేషు, న పునరన్య ఉపక్రమః, తస్మాదాదావిర్యనేన నార్థః| అత్రోచ్యతే| వాతః కేవలో దోషాంతరావృతమార్గః కాసస్య కారణం, న త్వనావృతమార్గః| తథా చ కాససంప్రాప్తావుక్తం (హృ. ని. అ. 3119)-తత్రాధో విహతోఽనిలః| ఊర్ధ్వంప్రవృత్తః" ఇత్యాది| ఏవం వాతస్య విహతౌ యో దోషః కారణం కఫాదిః, తస్య రూక్షాద్యుపక్రమేణైవ శమం కృత్వాఽనంతరం కాసేన సహోపక్రమమస్య భిషజః కుర్యురితి తేషాం భ్రాంతినిరసాRథమాదావిత్యుక్తం| తథా, పేయాదిభిరుపాచరేత్| తథా, బద్ధౌ విడ్వాతౌ యస్మింకాసే తం బస్తిభిరుపాచరేత్| సపిత్తం చ వాతకాసమూర్ధ్వభక్తికైః-భక్తసమనంతరం పీయమానైర్ఘృతైర్భోజయేత్ క్షీరైశ్చ| ఊర్ధ్వభక్తికైరితి ఊర్ధ్వభక్తాదిభిః| మయురవ్యంసకాదిత్వాత్ సమాసః, అధ్యాత్మాదిగ్వాఠ్ఠఞ్| తథా, వాతఘ్నసిద్ధైరిత్యేష్వపి యోజ్యం| తథా, సకఫం వాతకాసం స్నేహవిరేచనైరుపాచరేత్| అథ స్నేహానాహ

Adhikarana guDUcyAdighRutaM vAtakAsanut (3-4) · Śloka 4

| గుడూచీకంటకారీభ్యాం పృథక్త్రింశత్పలాద్రసే||3|| ప్రస్థః సిద్ధో ఘృతాద్వాతకాసనుద్వహ్నిదీపనః| |4|

స0-గుడూచ్యాః కంటకార్యాశ్చ పృథక్-ప్రత్యేకం, త్రింత్శల్పలం తస్మాద్యో రసస్తస్మిన్ ఘృతాత్ ప్రస్థః సిద్ధో వాతకాసాదిజిత్| తిస్రోఽపి పంచమ్య ఏతా అపేక్షితక్రియేఽపాదానే బోధ్యాః|

Adhikarana kShArAdighRutaM kAsashvAsAdinut (4-6) · Śloka 6

| క్షారరాస్నావచాహింగుపాఠాయష్ట్యాహ్వధాన్యకైః||4|| ద్విశాణైః సర్పిషః ప్రస్థం పంచకోలయుతైః పచేత్| దశమూలస్య నిర్యూహే పీతో మండానుపాయినా||5|| స కాసశ్వాసహ్రత్పార్శ్వగ్రహణీరోగగుల్మనుత్| |6|

స0-క్షారాదిభిః పంచకోలయుతైర్ద్విశాణమాత్రైః కల్కైర్దశమూలక్వాథే సర్పిషః ప్రస్థం పచేత్| స చ-సర్పిఃప్రస్థో, మండానుపాయినా పీతః కాసాదిజిత్|

Adhikarana rAsnAdighRutaM pa~jcakAsAdijit (6-9) · Śloka 9

| ద్రోణేఽపాం సాధయేద్రాస్నాదశమూలశతావరీః||6|| పలోన్మితా ద్వికుడవం కులత్థం బదరం యవం| తులార్ఘం చాజమాంసస్య తేన సాధ్యం ఘృతాఢకం||7|| సమక్షీరం పలాంశైశ్చ జీవనీయైః సమీక్ష్య తత్| ప్రయుక్తం వాతరోగేషు పాననావనబస్తిభిః||8|| పంచకాసాన్ శిరఃకంపం యోనివంక్షణవేదనాం| సర్వాంగైకాంగరోగాంశ్చ సప్లీహోర్ధ్వానిలాన్ జయేత్||9||

స0-రాస్నాదీని పలోన్మితాని కులత్థబదరయవాన్ ద్వికుడవోన్మితాన్ ఆజమాంసస్య చ పంచాశత్పలాని జలద్రోణే పాచయేత్| తేన క్వాథేన ఘృతాఢకం సాధ్యం తుల్యక్షీరం పాలికైర్జీవనీయైః-జీవంతీకాకోల్యాదిభిః (హృ. సూ. అ. 15/8), తద్ధృతం సమీక్ష్య దేశకాలాదీనాలోచ్య, పానాదిభిః ప్రయుక్తం పంచకాసాదీన్ జయతి|

Adhikarana vidAryAdighRutaM kAsajit (10) · Śloka 10

విదార్యాదిగణక్వాథకల్కసిద్ధం చ కాసజిత్| |10|

స0-విదార్యాదిగణస్య క్వాథకల్కాభ్యాం చ సిద్ధం సర్పిః కాసజిత్|

Adhikarana ashokabIjAdilehaH (10-11) · Śloka 11

| అశోకబీజక్షవకజంతుఘ్నాంజనపద్మకైః||10|| సబిడైశ్చ ఘృతం సిద్ధం తచ్చూర్ణం వా ఘృతప్లుతం| లిహ్యాత్పయశ్చాను పిబేదాజం కాసాతిపీడితః||11||

స0-అశోకబీజాదిభిర్విడసహితైర్ఘృతం సిద్ధం కాసజిత్| తేషాం వా-అశోకబీజాదీనాం, చూర్ణం ఘృతప్లుతం లిహ్యాత్| అను పశ్చాచ్చ, ఛాగం క్షీరం కాసేనాతిపీడితః పిబేత్|

Adhikarana viDa~ggAdilehaH (12-13) · Śloka 13

విడంగం నాగరం రాస్నా పిప్పలీ హింగు సైంధవం| భారంగీ క్షారశ్చ తచ్చూర్ణం పిబేద్వా ఘృతమాత్రయా||12|| సకఫేఽనిలజే కాసే శ్వాసహిధ్మాహతాగ్నిషు| |13|

స0-అథవా విడంగాదిచూర్ణం ఘృతస్య మాత్రయా-యథాయోగం హ్ర్స్వమధ్యోత్తమయా, పిబేత్ వాతజే సకఫే కాసే శ్వాసాదిషు చ|

Adhikarana durAlaBAdilehaH (13-14) · Śloka 14

| దురాలభాం శృంగబేరం శఠీం ద్రాక్షాం సితోపలాం||13|| లిహ్యాత్కర్కటశృంగీ చ కాసే తైలేన వాతజే| |14|

స0-దురాలభాదీన్ కర్కటాశృంగీ చ వాతజే కాసే తైలేన లిహ్యాత్|

Adhikarana duHsparshAdilehaH pippalIshuNThIlehaH BAr~ggIshuNThIlehaH (14-15) · Śloka 15

| దుస్పర్శాం పిప్పలీం ముస్తాం భారంగీ కర్కటకీం శఠీం||14|| పురాణగుడతైలాభ్యాం చూర్ణితాన్యవలేహయేత్| తద్వత్సకృష్ణాం శుంఠీం చ సభారంగీ తద్వదేవ చ||15||

స0-దుఃస్పర్శాదీని చూర్ణితాని వాతజే కాసే పురాణగుడతైలాభ్యామవేలహయేత్| తథైవ పిప్పలీసహితాం శుంఠీం పురాణగుడతైలాభ్యాం లిహ్యాత్| తద్వచ్చ పురాణతైలాభ్యాం భారంగీంసహితాం శుంఠీం లేహయేత్|

Adhikarana pippalyAdipAnapa~jcakam (16-17) · Śloka 17

పిబేచ్చ కృష్ణం కోష్ణేన సలిలేన ససైంధవాం| మస్తునా ససితాం శుంఠీం దధ్నా వా కణరేణుకాం||16|| పిబేద్వదరమజ్జ్ఞో వా మదిరాదధిమస్తుభిః| అథవా పిప్పలీకల్కం ఘృతభృష్టం ససైంధవం||17||

స0-పిప్పలీం కదుష్ణేన జలేన సైంధవసహితాం పిబేత్| మస్తునా సశర్కరాం శుంఠీం వా పిబేత్| అథవా దధ్నా యుక్తాం పిప్పలీరేణుకాం పిబేత్| అథవా బదరమజ్జ్ఞో మదిరాదిభిః పిబేత్| బహువచనోపాదానాచ్చ మదిరయా అథవా దధ్నా మస్తునా వేత్యేవం ద్రష్టవ్యం, న తు దధ్నో మస్తివతి| పిప్లీకల్కం వా ఘృతభృష్టం సైంధవయుక్తం మదిరాదిభిః పిబేత్|

Adhikarana sapInase kAse dhUmaH (18) · Śloka 18

కాసీ సపీనసో ధూమం స్నైహికం విధినా పిబేత్| హిధ్మాశ్వాసోక్తధూమాంశ్చ క్షీరమాంసరసాశనః||18||

స0-కాసీ పీనసీ చ స్నైహికం ధూమం విధినా పిబేత్| క్షీరమాంసరసాశనో హిధ్మోక్తాన్ శ్వాసోక్తాంశ్చ ధూమాన్ పిబేత్|

Adhikarana mAMsarasayUShAH (19) · Śloka 19

గ్రామ్యానూపౌదకైః శాలియవగోధూమషష్టికాన్| రసైర్మాషాత్మగుప్తానాం యూషైర్వా భోజయేద్ధితాన్||19||

స0-గ్రామ్యాదిజైర్మాసరసైరథవా మాషాత్మగుప్తానాం యూషైః శాల్యాదీన్ హితానాశయేత్| హితానితి దేశకాలాదిసాత్మ్యవశాత్ యవా (శాల్యా) ద్యన్యతమం యత్ పథ్యం తద్భుంజీతేతి ప్రతిపాదయతి|

Adhikarana yavAnyAdipeyA (20-21) · Śloka 21

యవానీపిప్పలీబిల్వమధ్యనాగరచిత్రకైః| రాస్నాజాజీపృథక్పర్ణీపలాశశఠిపౌష్కరైః||20|| సిద్ధాం స్నిగ్ధామ్లలవణాం పేయామనిలజే పిబేత్| కటిహృత్పార్శ్వకోష్ఠార్తిశ్వాసహిధ్మాప్రణాశనీం||21||

స0-యవాన్యాదిభిః సిద్ధాం స్నిగ్ధామమ్లలవణాం పేయాం వాతజేకాసే పిబేత్| కింభూతాం ? కట్యాద్యార్తిశ్వాసహిధ్మాప్రణాశనీం|

Adhikarana dashamUlAdipeyA (22) · Śloka 22

దశమూలరసే తద్వత్ పంచకోలగుడాన్వితాం| పిబేత్పేయాం|22|

స0-తద్వత్-పూర్వోక్తగుణాం, దశమూలక్వాథే సిద్ధాం పంచకోలగుడయుతాం పేయాం పిబేత్|

Adhikarana kShaireyIpeyA (22) · Śloka 22

| సమతిలాం క్షైరేయీం వా ససైంధవాం||22||

స0-క్షైరేయీం-క్షీరసంస్కృతాం వా పేయాం, వాతజే కాసే పిబేత్| కింభూతాం ? సమతిలాం,-తిలసహితాం| తథా, ససైంధవాం|

Adhikarana mAMsapeyA (23) · Śloka 23

మాత్స్యకౌక్కుటవారాహైర్మాంసైర్వా సాజ్యసైంధవాం| |23|

స0-అథవా మాత్స్యాద్యైర్మాంసైః సాధితాం సఘృతసైంధవాం పేయాం పిబేత్|

Adhikarana shAkAni (23-24) · Śloka 24

| వాస్తుకో వాయసీశాకం కాసఘ్నః సునిషణ్ణకః||23|| కంటకార్యాః ఫలం పత్రం బాలం శుష్కం చ మూలకం| |24|

స0-వాస్తుకాదయః శాకవిశేషాః|

Adhikarana snehAH BakShyAH (24) · Śloka 24

| స్నేహాస్తైలాదయోభక్ష్యాః క్షీరేక్షురసగౌడికాః||24||

స0-తైలాదయః స్నేహాః| సం-భక్ష్యాః క్షీరాదిసంబంధినో హితాః| క్షీరం చేక్షురసశ్చ గుడశ్చ, తేషామిమే క్షీరేక్షురసగౌడికాః| "ద్వంద్వాంతే పదం యచ్ఛ్రూయతే తత్సర్వైః సంబధ్యతే " ఇతి భాష్యకారవచనాత్ సర్వైరప్యత్ర సంబంధః| తేన క్షీరసంబంధిన ఇక్షురససంబంధినో గుడసంబంధినశ్చ భక్ష్యా హితా ఇత్యవతిష్ఠతే|

Adhikarana pAnAni (25) · Śloka 25

దధిమస్త్వారనాలామ్లఫలాంబుమదిరాః పిబేత్| |25|

స0-తథా, దధిమస్త్వాదీని పిబేత్| ఇతి వాతజే కాసే ప్రాయేణోపయోగ్యన్నపానముద్దిష్టం|

Adhikarana pittakAsacikitsA sakaPe pittakAse vamanam (25-26) · Śloka 26

| పిత్తకాసే తు సకఫే వమనం సర్పిషా హితం||25|| తథా మదనకాశ్మర్యమధుకక్వథితైర్జలైః| ఫలయష్ట్యాహ్వకల్కైర్వా విదారీక్షురసాప్లుతైః||26||

స0-పిత్తజే కాసే, కింభూతే ? సకఫే-కఫయుక్తే, తు సర్పిషా వమనం హితం| అత ఏవ వక్ష్యతి (శ్లో.27)-"పిత్తకాసే తనుకఫే త్రివృతాం" ఇతి| తస్మాదత్రార్థాత్ బహుకఫత్వం బోధ్యం| న కేవలం సర్పిషా వమనం హితం| యావన్మదనాదిభిః క్వథితైర్జలైర్వమనమవస్థావశాద్ధితం, అథవా మదనఫలమధుకకల్కైర్విదార్యాదిరసాప్లుతైర్వమనం హితం|

Adhikarana tanukaphe pittakAse virecanam,ghanakaphe pittakAse virecanam (27) · Śloka 27

పిత్తకాసే తనుకఫే త్రివృతాం మధురైర్యుతాం| యుంజ్యాద్విరేకాయ యుతాం ఘనశ్లేష్మణి తిక్తకైః||27||

స0-పిత్తజే కాసే తనుకఫే-ఘనశ్లేష్మణి, త్రివృతాం మధురైర్యుతాం విరేకాయ యుంజ్యాత్| ఘనే తు కఫే తిక్తకైః సహ త్రివృతాం యుంజ్యాత్|

Adhikarana tanukaPe pittakAse saMsarjanam ghanakaPe pittakAse saMsarjanam (28) · Śloka 28

హృతదోషో హిమం స్వాదు స్నిగ్ధం సంసర్జనం భజేత్| ఘనే కఫే తు శిశిరం రూక్షం తిక్తోపసంహితం||28||

స0-హృతదోషో నరో హిమం మధురం స్నిగ్ధం సంసర్జనం-విరేకాదనంతరం పేయాదిక్రమం, భజేత్| ఘనే తు కఫే శీతం తథా రూక్షం తిక్తయుతం సంసర్జనం భజేత్|

Adhikarana shuddhepittakAse lehaH sakaPe pittakAse lehaH savAte pittakAse lehaH (29) · Śloka 29

లేహః పైత్తే సితాధాత్రీక్షౌద్రద్రాక్షాహిమోత్పలైః| సకఫే సాబ్దమరిచః సఘృతః సానిలే హితః||29||

స0-పిత్తకాసే సితాదిభిర్లేహో హితః| సకఫే పిత్తే సాబ్ద మరిచో లేహో హితః| సానిలే పిత్తే సఘృతో లేహో హితః|

Adhikarana mRudvIkAdilehaH (30) · Śloka 30

మృద్వీకార్ధశతం త్రింశత్పిప్పలీః శర్కరాపలం| లేహయేన్మధునా|30|

స0-తథా, మృద్వీకాగులికాః పంచాశత్ త్రింశత్పిప్పలీః శర్కరాపలం చ మధునా లేహయేత్|

Adhikarana goshakRudrasalehaH (30) · Śloka 30

| గోర్వా క్షీరపస్య శకృద్రసం||30||

స0-గోర్వా వత్సస్య క్షీరపస్య-క్షీరవృత్తేః, శకృద్రసం మధునా లేహయేత్|

Adhikarana tvagelAdilehaH (31-32) · Śloka 32

త్వగేలావ్యోషమృద్వీకాపిప్పలీమూలపౌష్కరైః| లాజముస్తాశఠీరాస్నాధాత్రీఫలబిభీతకైః||31|| శర్కరాక్షౌద్రసర్పిర్భిర్లేహో హృద్రోగకాసహా| |32|

స0-త్వగేలాదిభిర్లేహో హృద్రోగకాసహా భవతి|

Adhikarana ghanakaPa pittakAse annapAnaM tanukaPe pittakAse annapAnam (32-34) · Śloka 34

| మధురైర్జాంగలరసైర్యవశ్యామాకకోద్రవాః||32|| ముద్గాదియూషైః శాకైశ్చ తిక్తకైర్మాత్రయా హితాః| ఘనశ్లేష్మణి లేహాశ్చ తిక్తకా మధుసంయుతాః||33|| శాలయః స్యుస్తనుకఫే షష్టికాశ్చ రసాదిభిః| |34|

స0-ఘనశ్లేష్మణి పిత్తకాసే జాంగలై రసైర్మధురైస్తథా ముద్గకులత్థాదియూషైస్తథా తిక్తైః శాకైశ్చ సహ యవాదయో మాత్రయా-పరిమితాః, హితాః| ఘనశ్లేష్మణి లేహాశ్చ తిక్తద్రవ్యయుక్తాః| తనుకఫే పిత్తే శాలయః షష్టికాశ్చ రసాదిభిర్హితాః స్యుః-భవేయుః|

Adhikarana anupAnAni (34) · Śloka 34

| శర్కరాంభోఽనుపానార్థం ద్రాక్షేక్షుస్వరసాః పయః||34||

స0-అనుపానార్థం శర్కరాంభో హితం, ద్రాక్షేక్షుస్వరసాః పయశ్చ|

Adhikarana mAMsarasakShIrapeyAyUShAH (35) · Śloka 35

కాకోలీబృహతీమేదాద్వయైః సవృషనాగరైః| పిత్తకాసే రసక్షీరపేయాయూషాన్ ప్రకల్పయేత్||35||

స0-కాకోల్యాదిభిర్మాంసరసాదీన్ పిత్తకాసే ప్రకల్పయేత్|

Adhikarana kShIrAntaraM peyAntaram (36-37) · Śloka 37

ద్రాక్షాం కణాం పంచమూలం తృణాఖ్యం చ పచేజ్జలే| తేన క్షీరం శృతం శీతం పిబేత్సమధుశర్కరం||36|| సాధితాం తేన పేయాం వా సుశీతాం మధునాఽన్వితాం| |37|

స0-పిత్తకాసే తథా ద్రాక్షాదీన్ చతుర్గుణే జలే పచేత్| తేన పాదావశిష్టేన ద్రాక్షాదీనాం క్వాథేన, సమం క్షీరం క్వథితం [ శీతం ] మధుశర్కరాయుతం పిబేత్| తేన వా-జలేన, సాధితాం పేయాం సుశీతాం మాక్షికయుతాం పిబేత్|

Adhikarana pAnakam (37-38) · Śloka 38

| శఠీహ్నీబేరబృహతీశర్కరావిశ్వభేషజం||37|| పిష్ట్వా రసం పిబేత్పూతం వస్త్రేణ ఘృతమూర్చ్ఛితం| |38|

స0-శఠ్యాదీన్ జలే పిష్ట్వా వస్త్రేణ పూతం రసం ఘృతమిశ్రితం పిబేత్|

Adhikarana ghRutacUrNakvAthAH (38-40) · Śloka 40

| మేదాం విదారీం కాకోలీం స్వయంగుప్తాఫలం బలాం||38|| శర్కరాం జీవకం ముద్గమాషపర్ణ్యౌ దురాలభాం| కల్కీకృత్యపచేత్సర్పిః క్షీరేణాష్టగుణేన తత్||39|| పానభోజనలేహేషు ప్రయుక్తం పిత్తకాసజిత్| లిహ్యాద్వా చూర్ణమేతేషాం కషాయమథవా పిబేత్||40||

స0-శర్కరాదీన్ కల్కీకృత్యాష్టగుణేన క్షీరేణ సర్పిః పచేత్| తచ్చ సర్పిః పానాదిషు యుక్తం పిత్తకాసజిత్| ఏతేషాం వా-శర్కరాదీనాం, చూర్ణం లిహ్యాత్| అథవైషామేవ కషాయం పిబేత్|

Adhikarana kaPakAsacikitsA kaPakAse snehaH (41) · Śloka 41

కఫకాసీ పిబేదాదౌ సురకాష్ఠాత్ ప్రదీపితాత్| స్నేహం పరిస్రుతం వ్యోషయవక్షారావచూర్ణితం||41||

స0-కఫకాసీ పూర్వం సురకాష్ఠాత్ ప్రదీపితాత్ యః స్రుతః స్నేహస్తం వ్యోషయవక్షారావచూర్ణితం పిబేత్|

Adhikarana kaPakAse vamanavirecananasyAni (42) · Śloka 42

స్నిగ్ధం విరేచయేదూర్ధ్వమధో మూర్ధ్ని చ యుక్తితః| తీక్ష్ణైర్విరేకైర్బలినం|42|

స0-స్నిగ్ధం చ సంతమనంతరం విరేచయేత్ ఊర్ధ్వమధో మూర్ధ్ని చ| యుక్తితో-యథాబలహానిర్న స్యాదితి భావః| కైర్విరేచయేత్ ? తీక్ష్ణైర్విరేకైః| కింభూతమాతురం ? బలవంతం|

Adhikarana kaPakAse saMsarjanam (42-44) · Śloka 44

| సంసర్గీ చాస్య యోజయేత్||42|| యవముద్గకులత్థాన్నైరుష్ణరూక్షైః కటూత్కటైః| కాసమర్దకవార్తాకవ్యాఘ్రీక్షారకణాన్వితైః||43|| ధాన్వబైలరసైః స్నేహైస్తిలసర్షపనింబజైః| |44|

స0-సంసర్గీ చ-పేయాదిపరిపాటీం చ, అస్య యోజయేత్| యవాదిభిర్యథాయోగముష్ణరూక్షైస్తథా కటూత్కటైః-ప్రభూతకటుకైః, కాసమర్దకాదియుక్తైః| ధన్వని భవా ధాన్వాః-జాంగలాః, బిలేషు భవా బైలాః-బిలేశయాః, తేషాం రసాస్తైర్మాసరసైః సహేత్యర్థః| తథా, స్నేహైస్తిలదిజైః సహ|

Adhikarana kaPakAse udakapAnaM kaPakAse uShitodakapAnam (44-45) · Śloka 45

దశమూలాంబు ఘర్మాంబు మద్యం మధ్వంబు వా పిబేత్||44|| మూలైః పౌష్కరశమ్యాకపటోలైః సంస్థితం నిశాం| పిబేద్వారి సహక్షౌద్రం కాలేష్వన్నస్య వా త్రిషు||45||

స0-దశమూలాంబ్వాదీన్(ని) పిబేత్| అథవా, మూలైః పౌష్కరాదిభిర్నిశాం సంస్థితం-రాత్రిస్థితం, వారి క్షౌద్రేణ సహ ప్రాతః పిబేత్| అథవా, అన్నస్య త్రిషు కాలేషు-ఆదిమధ్యావసానలక్షణేషు, పిబేత్|

Adhikarana kaPakAsepippalyAdayastrayo lehAH (46-47) · Śloka 47

పిప్పలీ పిప్పలీమూలం శృంగబేరం బిభీతకం| శిఖికుక్కుటపిచ్ఛానాం మషీ క్షారో యవోద్భవః||46|| విశాలా పిప్పలీమూలం త్రివృతా చ మధుద్రవాః| కఫకాసహరా లేహాస్త్రయః శ్లోకార్ధయోజితాః||47||

స0-పిప్పల్యాదయస్త్రయో లేహాః శ్లోకార్ధైర్యోజితా మధునా సహ కఫకాసహరా భవంతి|

Adhikarana kaPakAse madhunetyAdayo~aShTau lehAH (48-49) · Śloka 49

మధునా మరిచం లిహ్యాన్మధునైవ చ జోంగకం| పృథగ్రసాంశ్చ మధునా వ్యాఘ్రీవార్తాకభృంగజాన్||48|| కాసఘ్నస్యాశ్వశకృతః సురసస్యాసితస్య చ| |49|

స0-తథా కఫకాసే మధునా మరిచం లిహ్యాత్| మాక్షీకేణైవా గురుం లిహ్యాత్| వ్యాఘ్ర్యాదీనాం రసాన్ పృథక్పృథక్ మధునా లిహ్యాత్|

Adhikarana vAtAnuge kaPe lehatrayam (49-51) · Śloka 51

| దేవదారుశఠీరాస్నాకర్కటాఖ్యాదురాలభాః||49|| పిప్పలీ నాగరం ముస్తం పథ్యా ధాత్రీ సితోపలా| లాజాః సితోపలా సర్పిః శృంగీ ధాత్రీఫలోద్భవా||50|| మధుతైలయుతా లేహాస్త్రయో వాతానుగే కఫే| |51|

స0-దేవదార్వాదయో మధుతైలయుతా లేహాస్త్రయః-శ్లోకార్ధగదితాః, వాతానుగే కఫే స్యుః| అత్ర శృంగీధాత్రీఫలోద్భవేతి కేచిద్విశిష్టమామలకమాహుః| అన్యే తు శృంగీ కర్కటశృంగీతి వ్యాచక్షతే|

Adhikarana dADimAdyaM cUrNam,guDakShArAdicUrNam (51-53) · Śloka 53

| ద్వే పలే దాడిమాదష్టౌ గుడాద్వ్యోషాత్పలత్రయం||51|| రోచనం దీపనం స్వర్యం పీనసశ్వాసకాసజిత్| గుడక్షారోషణకణాదాడిమం శ్వాసకాసజిత్||52|| క్రమాత్పలద్వయార్ధాక్షకర్షార్ధాక్షపలోన్మితం| |53|

స0-దాడిమస్య పలే ద్వే తు గుడాదష్టౌ త్రికటుకాత్ పలత్రయమిత్యేతద్దాడిమాద్యం చూర్ణం రోచనాదిగుణం పీనసాదిజిత్| సం-గుడాదికం క్రమేణ పలద్వయమర్ధకర్షం కర్షం అర్ధకర్షం పలప్రమాణం పూర్వోక్తగుణం|

Adhikarana pAcanam (53) · Śloka 53

| పిబేజ్జవరోక్తం పథ్యాది సశృంగీకం చ పాచనం||53||

స0-తథా జ్వరచికిత్సితోక్తం (శ్లో. 62)- "పథ్యాకుస్తుంబరీ" ఇత్యాదికం పాచనం కర్కటశృంగీసహితం పిబేత్ పూర్వగుణం|

Adhikarana pAcanAntaram (54) · Śloka 54

అథవా దీప్యకత్రివృద్విశాలాఘనపౌష్కరం| సకణం క్వథితం మూత్రే కఫకాసీ జలేఽపి వా||54||

స0-దీప్యకాదికం గోమూత్రే క్వథితం జలేఽథవా క్వథితం పిప్పలీసహితం కఫకాసీ పిబేత్|

Adhikarana shamanam (55) · Śloka 55

తైలభృష్టం చ వైదేహీకల్కాక్షం ససితోపలం| పాయయేత్కఫకాసఘ్నం కులత్థసలిలాప్లుతం||55||

స0-పిప్పలీకల్కకర్షం సశర్కరం తైలేన పక్వం కులత్థసలిలాప్లుతం కఫకాసఘ్నం పాయయేత్|

Adhikarana dashamUlaghRutam (56-57) · Śloka 57

దశమూలాఢకే ప్రస్థం ఘృతస్యాక్షసమైః పచేత్| పుష్కరాహ్వశఠీబిల్వసురసావ్యోషహింగుభిః||56|| పేయానుపానం తత్సర్వవాతశ్లేష్మామయాపహం| |57|

స0-దశమూలక్వాథాఢకే ఘృతస్య ప్రస్థం పుష్కరమూలాదిభిః ప్రత్యేకం కర్షప్రమాణైః కల్కీకృతైః పచేత్| తత్ పేయానుపానం సర్వవాతకఫామయఘ్నం|

Adhikarana nirguNDIghRutam (57) · Śloka 57

| నిర్గుండీపత్రనిర్యాససాధితం కాసజిద్ధృతం||57||

స0-నిర్గుండీపత్రస్వరససాధితం ఘృతం కాసజిత్స్యాత్|

Adhikarana viDa~ggaghRutam (58) · Śloka 58

ఘృతం రసే విడంగానాం వ్యోషగర్భం చ సాధితం| 57 1/2| |58|

స0-విడంగానాం రసే వ్యోషగర్భం చ సాధితం ఘృతం పూర్వోక్తగుణం|

Adhikarana punarnavAdighRutam (58) · Śloka 58

పునర్నవశివాటికాసరలకాసమర్దామృతా- పటోలబృహతీఫణిజ్జకరసైః పయఃసంయుతైః| ఘృతం త్రికటునా చ సిద్ధముపయుజ్య సంజాయతే న కాసవిషమజ్వరక్షయగుదాంకురేభ్యో భయం||58||

స0-పునర్నవాదిరసైః పయసా యుతైస్త్రికటునా కల్కేన చ సిద్ధం ఘృతముపయుజ్య-పీత్వా, కాసాదిభ్యో భయం న జాయతే| "వసుగ్రహయుతా జసౌ జసయలాశ్చ పృథ్వీ గురుః|" అత్ర పునర్నవాదిరసో ఘృతాచ్చతుర్గుణః క్షీరం ఘృతసమం ఘృతం వ్యోషాచ్చతుర్గుణమితి పాకక్రమః|

Adhikarana kaNTakArIghRutam (59-63) · Śloka 63

సమూలఫలపత్రాయాః కంటకార్యా రసాఢకే||59|| ఘృతప్రస్థం బలావ్యోషవిడంగశఠిదాడిమైః| సౌవర్చలయవక్షారమూలామలకపౌష్కరైః||60|| వృశ్చీవబృహతీపథ్యాయవానీచిత్రకర్ధిభిః| మృద్వీకాచవ్యవర్షాభూదురాలంభామ్లవేతసైః||61|| శృంగీతామలకీభారంగీరాస్నాగోక్షురకైః పచేత్| కల్కైస్తత్సర్వకాసేషు శ్వాసహిధ్మాసు చేష్యతే||62|| కంటకారీఘృతం చైతత్కఫవ్యాధివినాశనం| |63|

స0-కంటకార్యాః సమూలఫలపత్రాయా రసాఢకే బలాదిభిః కల్కైఘృతాచ్చతుర్థాంశప్రమాణైర్ఘృతప్రస్థం పచేత్| తచ్చ సర్పిః సర్వకాసాధిష్విష్యతే-అభిహితం| ఇదం చ కంటాకారీఘృతం కఫవ్యాధివినాశనం|

Adhikarana vyAghrIlehaH (63-67) · Śloka 67

| పచేవ్యాఘ్రీతులాం క్షుణ్ణాం వహేఽపామాఢకస్థితే||63|| క్షిపేత్ పూతే తు సంచూర్ణ్య వ్యోషరాస్నామృతాగ్నికాన్| శృంగీభారంగీఘనగ్రంథిధన్వయాసాన్ పలార్ధకాన్||64|| సర్పిషః షోడశపలం చత్వారింశత్పలాని చ| మత్స్యండికాయాః శుద్ధాయాః పునశ్చ తదధిశ్రయేత్||65|| దర్వీలేపిని శీతే చ పృథక్ ద్వికుడవం క్షిపేత్| పిప్పలీనాం తవక్షీర్యా మాక్షికస్యానవస్య చ||66|| లేహోఽయం గుల్మహృద్రోగదుర్నామశ్వాసకాసజిత్| |67|

స0-వ్యాఘ్ర్యాస్తులాం క్షుణ్ణాం-మర్దితాం, జలస్య వహే-చతుర్ద్రోణే, పచేత్| ఆఢకస్థితే జలే సంచూర్ణ్య వ్యోషాదీని అర్ధపలప్రమాణాని ప్రత్యేకం క్షిపేత్| అగ్నిరేవాగ్నికః-చిత్రకః| ఘృతస్య చ షోడశ పలాని, మత్స్యండికాయాః,-విమలాయాః, చత్వారింశత్పలాని, భూయశ్చ తత్సర్వం పచేత్| దర్వీ లింపతీతి దర్వీలేపీ తస్మిన్ దర్వీలేపిని, అవలేహే శీతే సతి ప్రత్యేకం ద్వికుడవప్రమాణం పిప్పల్యాది క్షిపేత్| అయం లేహో గుల్మాదిజిత్|

Adhikarana dhUmaH (67) · Śloka 67

| శమనం చ పిబేద్ధూమం శోధనం బహలే కఫే||67||

స0-తథా కఫకాసే శమనం ధూమం పిబేత్| ఘనశ్లేష్మణి శోధనం ధూమం పిబేత్| ఘనశ్లేష్మణి శోధనం ధూమం పిబేత్| అథ తమేవ ధూమమాహ-

Adhikarana dhUmAntaram (68-69) · Śloka 69

మనఃశిలాలమధుకమాంసీముస్తేంగుదీత్వచః| ధూమం కాసఘ్నవిధినా పీత్వా క్షీరం పిబేదను||68|| నిష్ఠ్యూతాంతే గుడయుతం కోష్ణం ధూమో నిహంతి సః| వాతశ్లేష్మోత్తరాన్ కాసానచిరేణ చిరంతనాన్||69||

స0-ఏతేషాం సంబంధినం ధూమం కాసఘ్నవిధినా-సూత్రోదితేన, పీత్వాఽను-పశ్చాత్, నిష్ఠ్యూతాంతే కోష్ణం క్షీరం గుడాన్వితం పిబేత్| స ధూమః పీతో వాతశ్లేష్మోత్తరాన్ కాసాంశ్చిరంతనాన్ ఆశ్వేవ హంతి| చిరంతనానితి "సాయం చిరం" ఇత్యాదినా ఠ్యుః|

Adhikarana tamakopadrave pratIkAra (70) · Śloka 70

తమకః కఫకాసే తు స్యాచ్చేత్పిత్తానుబంధజః| పిత్తకాసక్రియాం తత్ర యథావస్థం ప్రయోజయేత్||70||

స0-కఫకాసే యది తమకః పిత్తానుబంధజః స్యాత్| తత్రతమకే, పిత్తకాసక్రియామవస్థావశాత్ ప్రయోజయేత్|

Adhikarana anubandhaBedAccikitsA (71-72) · Śloka 72

కఫానుబంధే పవనే కుర్యాత్కఫహరాం క్రియాం| పిత్తానుబంధయోర్వాతకఫయోః పిత్తనాశినీం||71|| వాతశ్లేష్మాత్మకే శుష్కే స్నిగ్ధమార్ద్రే విరుక్షణం| కాసే కర్మ సపిత్తే తు కఫజే తిక్తసంయుతం||72||

స0-పవనే కఫానుబంధే సతి కఫకాసహరాం క్రియాం కుర్యాత్| పిత్తానుబంధయోర్వాతకఫయోః పిత్తకాసనాశినీం క్రియాం విదధ్యాత్| వాతశ్లేష్మాత్మకే శుష్కే కాసే స్నిగ్ధం కర్మ| ఆర్ద్రే తు కాసే విరూక్షణం కర్మ| కఫజే తు కాసే సపిత్తే తిక్తసంయుతం విరూక్షణం కర్మ|

Adhikarana uraHkShate auShadham (73) · Śloka 73

ఉరస్యంతఃక్షతే సద్యో లాక్షాం క్షౌద్రయుతాం పిబేత్| క్షీరేణ|73|

స0-అంతఃక్షత ఉరసి సతి సద్యః-శీఘ్రమేవ, లాక్షాం మాక్షికయుక్తాం క్షీరేణ పిబేత్| ఉరఃసంధానజనేన లాక్షాయాః ప్రాధాన్యాత్| తథా చాగ్ర్యం సంగ్రహే (సూ.అ.13)-"లాక్షా సద్యఃక్షతఘ్నానాం|" ఇతి|

Adhikarana jIrNaiShadhe Bojanam (73) · Śloka 73

| శాలీన్ జీర్ణేఽద్యాత్క్షీరేణైవ సశర్కరాన్||73||

స0-జీర్ణే-పరిణతే తస్మిన్నౌషధే, క్షీరేణైవ సహ శాలిమ(లీన) ద్యాత్ సశర్కరం(రాన్)|

Adhikarana pArshvarujAdyanvite auShadham (74) · Śloka 74

పార్శ్వబస్తిసరుక్చాల్పపిత్తాగ్నిస్తాం సురాయుతాం| |74|

స0-పార్శ్వబస్త్యాదిరుగల్పాగ్నిశ్చ తాం-లాక్షాం, సురాయుతాం పిబేత్|

Adhikarana BinnaviTke auShadham (74) · Śloka 74

| భిన్నవిట్కః సముస్తాతివిషాపాఠాం సవత్సకాం||74||

స0-భిన్నపురీషో నరో ముస్తాతివిషాపాఠావత్సకాన్వితాం లాక్షాం పిబేత్|

Adhikarana dIptAnale auShadham (75) · Śloka 75

లాక్షాం సర్పిర్మధూచ్ఛిష్టం జీవనీయం గణం సితాం| త్వక్క్షీరీ సమితం క్షీరే పక్త్వా దీప్తానలః పిబేత్||75||

స0-లాక్షాదీని హి క్షీరే పక్త్వా తత్ క్షీరం దీప్తాగ్నిః పిబేత్|

Adhikarana sandhAnArthaM payaH (76) · Śloka 76

ఇక్ష్వారికాబిసగ్రంథిపద్మకేసరచందనైః| శృతం పయో మధుయుతం సంధానార్థం పిబేత్క్షతీ||76||

స0-ఇక్ష్వారికాదిభిః శృతం క్షీరం మధుయుతం సంధానార్థమురసి క్షతః పుమాన్ పిబేత్|

Adhikarana jvaradAhe auShadhadvayam (77) · Śloka 77

యవానాం చూర్ణమామానాం క్షీరే సిద్ధం ఘృతాన్వితం| జ్వరదాహే సితాక్షౌద్రసక్తూన్వా పయసా పిబేత్||77||

స0-యవానామామానాం చూర్ణం క్షీరే సిద్ధం ఘృతయుతం జ్వరదాహే పిబేత్| అథవా, శర్కరామాక్షికయుతాన్ సక్తూన్ పయసా పిబేత్|

Adhikarana kAse auShadhacatuShTayam (78-79) · Śloka 79

కాసవాంస్తు పిబేత్సర్పిర్మధురౌషధసాధితం| గుడోదకం వా క్వథితం సక్షౌద్రమరిచం హితం||78|| చూర్ణమామలకానాం వా క్షీరే పక్వం ఘృతాన్వితం| రసాయనవిధానేన పిప్పలీర్వా ప్రయోజయేత్||79||

స0-కాసవాంశ్చ మధురౌషధైః సాధితం సర్పిః పిబేత్| అథవా, గుడోదకం క్వథితం సక్షౌద్రమరిచం శీతం పిబేత్| ఆమలకానాం వా చూర్ణం క్షీరే సిద్ధం సర్పిర్యుక్తం పిబేత్| రసాయనోక్తవిధినా వా పిప్పలీః ప్రయోజయేత్|

Adhikarana kAse parvAsthishUle cauShadham (80) · Śloka 80

కాసీ పర్వాస్థిశూలీ చ లిహ్యాత్సఘృతమాక్షికాః| మధూకమధుకద్రాక్షాత్వక్క్షీరిపిప్పలీబలాః||80||

స0-కాసీ పర్వాస్థిశూలవాంశ్చ సఘృతమాక్షికా మధూకాదీర్లిహ్యాత్|

Adhikarana elAdi (trijAtakAdi)guTikA (81-83) · Śloka 83

త్రిజాతమర్ధకర్షాంశం పిప్పల్యర్ధపలం సితా| ద్రాక్షా మధూకం ఖర్జూరం పలాంశం శ్లక్ష్ణచూర్ణితం||81|| మధునా గుటికా ఘ్నంతి తా వృష్యాః పిత్తశోణితం| కాసశ్వాసారుచిచ్ఛర్దిమూర్చ్ఛాహిధ్మామదభ్రమాన్||82|| క్షతక్షయస్వరభ్రంశప్లీహశోషాఢ్యమారుతాన్| రక్తనిష్ఠీవహృత్పార్శ్వరుక్పిపాసాజ్వరానపి||83||

స0-త్రిజాతకమర్ధకర్షప్రమాణం కణా కర్షద్వయమాత్రా సితాదికం ప్రత్యేకం పలాంశం శ్లక్ష్ణచూర్ణితం మధునా కృతా గుటికా వృష్యాః పిత్త శోణితాదీన్ ఘ్నంతి|

Adhikarana raktaShThIve auShadhadvayam (84-85) · Śloka 85

వర్షాభూశర్కరారక్తశాలితండులజం రజః| రక్తష్ఠీవీ పిబేత్సిద్ధం ద్రాక్షారసపయోఘృతైః||84|| మధూకమధుకక్షీరసిద్ధం వా తండులీయకం| |85|

స0-పునర్నవాదిచూర్ణం ద్రాక్షారసపయోఘృతైః సిద్ధం రక్తష్ఠీవీ పిబేత్| అథవా, మధూకాదిభిః సిద్ధం తండులీయకం పిబేత్|

Adhikarana atra raktapittauShadhamapi (85) · Śloka 85

| యథాస్వం మార్గవిసృతే రక్తే కుర్యాచ్చ భేషజం||85||

స0-మార్గేణ-ముఖాదినా, విసృతే రక్తే యథాయథం రక్తపిత్త చికిత్సితోక్తమౌషధం కుర్యాత్|

Adhikarana mUDhavAte auShadham (86) · Śloka 86

మూఢవాతస్త్వజామేదః సురాభృష్టం ససైంధవం| |86|

స0-మూఢవాతస్తు పురుషోఽజాయా మేదః సురయా భృష్టమీషత్సైంధవసహితమద్యాత్|

Adhikarana kShAmakShINAdau auShadham (86-87) · Śloka 87

| క్షామః క్షీణః క్షతోరస్కో మందనిద్రోఽగ్నిదీప్తిమాన్||86|| శృతక్షీరసరేణాద్యాత్సఘృతక్షౌద్రశర్కరం| |87|

స0-క్షామః క్షీణః క్షతోరస్కో మందనిద్రో దీప్తాగ్నిః శృతక్షీరస్య సంబంధినా సరేణ సఘృతక్షౌద్రశర్కరమజామేదోఽద్యాత్|

Adhikarana kShINakShatakRutakRusheShu auShadham (87-88) · Śloka 88

| శర్కరాయవగోధూమం జీవకర్షభకౌ మధు||87|| శృతక్షీరానుపానం వా లిహ్యాత్క్షీణః క్షతః కృశః| |88|

స0-అథవా క్షీణః క్షతః కృశో వా శర్కరాదికం లిహ్యాత్| కథం ? శృతక్షీరానుపానం|

Adhikarana kShINakShatakRuteShu auShadham (88-89) · Śloka 89

| క్రవ్యాత్పిశితనిర్యూహం ఘృతభృష్టం పిబేచ్చ సః||88|| పిప్ప్పలీక్షౌద్రసంయుక్తం మాంసశోణితవర్ధనం| |89|

స0-స చ-క్షీణాదిః, క్రవ్యాత్పిశితస్య నిర్యూహం ఘృతేన భృష్టం పిబేత్| కింభూతం ? పిప్పలీక్షౌద్రాన్వితం| తచ్చ మాంసశోణితవర్ధనం స్యాత్|

Adhikarana kShINakShatakRuteShu auShadhAntaram kShatoraske auShadham (89-91) · Śloka 91

| న్యగ్రోధోదుంబరాశ్వత్థప్లక్షశాలప్రియంగుభిః||89|| తాలమస్తకజంబూత్వక్ప్రియాలైశ్చ సపద్మకైః| సాశ్వకర్ణైః శృతాత్క్షీరాదద్యాజ్జాతేన సర్పిషా||90|| శాల్యోదనం క్షతోరస్కః క్షీణశుక్రబలేంద్రియః| |91|

స0-న్యగ్రోధాదిభిః శృతాత్క్షీరాత్ సముద్భూతేన సర్పిషా శాల్యోదనం క్షతోరస్కః క్షీణశుక్రాదిశ్చ నరోఽద్యాత్|

Adhikarana vAtapittArdite ghRutABya~ggaH (91-92) · Śloka 92

| వాతపిత్తార్దితేఽభ్యంగో గాత్రభేదే ఘృతైర్మతః||91|| తైలైశ్చానిలరోగఘ్నైః పీడితే మాతరిశ్వనా| |92|

స0-వాతపిత్తపీడితే గాత్రమేదే వాఽభ్యంగోఘృతైర్మతః| మాతరిశ్వనా-వాతేన, పీడితే సతి తైలైర్వాతరోగఘ్నైరభ్యంగో మతః| చశబ్దాద్ధృతైరపీతి ద్యోతయతి|

Adhikarana hratpArshvArtau auShadham (92) · Śloka 92

| హృత్పార్శ్వార్తిషు పానం స్యాజ్జీవనీయస్య సర్పిషః|92|

స0-హృత్పార్శ్వపీడాసు జీవనీయస్య సర్పిషః పానం స్యాత్| ఇతి సంభావనాయాం లిఙ్|

Adhikarana atra vAtavyAdhyuktamapi (92) · Śloka 92

| హృత్పార్శ్వార్తిషు పానం స్యాజ్జీవనీయస్య సర్పిషః||92||

స0-హృత్పార్శ్వపీడాసు జీవనీయస్య సర్పిషః పానం స్యాత్| ఇతి సంభావనాయాం లిఙ్|

Adhikarana kShate auShadham (93-94) · Śloka 94

| యష్ట్యాహ్ననాగబలయోః క్వాథే క్షీరసమే ఘృతం||93|| పయస్యాపిప్పలీవాంశీకల్కైః సిద్ధం క్షతే హితం| |94|

స0-యష్ట్యాహ్వయస్య నాగబలాయాశ్చ క్వాథే క్షీరతుల్యే పయస్యాదికల్కైః సిద్ధం ఘృతం క్షతకాసేహితం|

Adhikarana amRutaprAshaM ghRutam (94-101) · Śloka 101

| జీవనీయో గణః శుంఠీ వరీ వీరా పునర్నవా||94|| బలాభారంగీస్వగుప్తర్ద్ధిశఠీతామలకీకణాః| శృంగాటకం పయస్యా చ పంచమూలం చ యల్లఘు||95|| ద్రాక్షాక్షోడాది చ ఫలం మధురస్నిగ్ధబృంహణం| తైః పచేత్సర్పిషః ప్రస్థం కర్షాంశైః శ్లక్ష్ణకల్కితైః||96|| క్షీరధాత్రీవిదారీక్షుచ్ఛాగమాంసరసాన్వితం| ప్రస్థార్ధం మధునః శీతే శర్కరార్ధతులారజః||97|| పలార్ధకం చ మరిచత్వగేలాపత్రకేసరం| వినీయ చూర్ణితం తస్మాల్లిహ్యాన్మాత్రాం యథాబలం||98|| అమృతప్రాశమిత్యేతన్నరాణామమృతం ఘృతం| సుధామృతరసం ప్రాశ్యం క్షీరమాంసరసాశినా||99|| నష్టశుక్రక్షతక్షీణదుర్బలవ్యాధికర్శితాన్| స్త్రీప్రసక్తాన్ కృశాన్ వర్ణస్వరహీనాంశ్చ బృంహయేత్||100|| కాసహిధ్మాజ్వరశ్వాసదాహతృష్ణాస్రిపిత్తనుత్| పుత్రదం ఛర్దిమూర్చ్ఛాహృద్యోనిమూత్రామయాపహం||101||

స0-జీవనీయో గణస్తథా శుంఠ్యాదయస్తైర్జీవనీయాదిగణాదిభిః కర్షాంశైః సూక్ష్మచూర్ణితైః క్షీరధాత్ర్యాదిరసయుక్తం ఘృతస్య ప్రస్థంద్వాత్రిశత్పలాని పచేత్| ద్రాక్షాక్షోడాదీన్య(త్య)త్రాదిశబ్దేన నారికేలనికోచాదిపరిగ్రహః| శీతే ఘృతే మాక్షికస్య షోడశపలాని, శర్కరాచూర్ణపలాని పంచాశత్, మరిచాదీని ద్వికార్షికాణి చూర్ణితాని ప్రక్షిప్య తస్మాన్మాత్రాం యథాబలం లిహ్యాత్| అమృతప్రాశమేతత్సంజ్ఞం ఘృతం నరాణామమృతతుల్యం, మహాగుణత్వాత్| యథా నాగానాం సుధా దేవానామమృతం| అత ఏవైతత్ సుధామృతరసం| ప్రాశ్యం-భోజ్యం, క్షీరమాంసరసాశినా| ఏతచ్చ ఘృతం నష్టశుక్రాదీన్ బృంహయేత్| కాసాదినుత్| పుత్రదం| ఛర్ద్యాదిఘ్నం| అత్ర చ మధురస్నిగ్ధబృంహణానాం ద్రాక్షాదీనామపి యథాలాభం కర్షప్రమాణమధికం వా యోజ్యం| యథా సామాన్యపరిభాషోక్తా కర్షమాత్రా పరిపూర్ణా స్యాదితి|

Adhikarana shvadaMShTrAdighRutam (102-105) · Śloka 105

శ్ర్వదంష్ట్రోశీరమంజిష్ఠాబలాకాశ్మర్యకత్తృణం| దర్భమూలం పృథక్పర్ణీ పలాశర్షభకౌ స్థిరాం||102|| పాలికాని పచేత్తేషాం రసే క్షీరచతుర్గుణే| కల్కైః స్వగుప్తాజీవంతీమేదర్షభకజీవకైః||103|| శతావర్యర్ద్ధిమృద్వీకాశర్కరాశ్రావణీబిసైః| ప్రస్థః సిద్ధో ఘృతాద్వాతపిత్తహృద్రోగశూలనుత్||104|| మూత్రకృచ్ఛ్రప్రమేహార్శఃకాసశోషక్షయాపహః| ధనుఃస్త్రీమద్యభారాధ్వఖిన్నానాం బలమాంసదః||105||

స0-శ్వదంష్ట్రాదీని పాలికాని, తేషాం రసే క్షీరచతుర్గుణే స్వగుప్తాదిభిః కల్కైర్ఘృతాత్ ప్రస్థః సిద్ధో వాతపిత్తహృద్రోగశూలనుత్| మూత్రకృచ్ఛ్రాదిఘ్నిః| తథా, ధనురాదిఖిన్నానాం బలమాంసదః|

Adhikarana samasaktu madhukAdi ghRutam (106-107) · Śloka 107

మధుకాష్టపలద్రాక్షాప్రస్థక్వాథే పచేద్ధృతం| పిప్పల్యష్టపలే కల్కే ప్రస్థం సిద్ధే చ శీతలే||106|| పృథగష్టపలం క్షౌద్రశర్కరాభ్యాం విమిశ్రయేత్| సమసక్తు క్షతక్షీణరక్తగుల్మేషు తద్ధితం||107||

స0-మధుయష్ట్యా అష్టౌ పలాని, ద్రాక్షాయాః షోడశ, ఏతత్క్వాథే పిప్పల్యష్టపలేఘృతప్రస్థం పచేత్| ఘృతే చ సిద్ధే సుశీతే సతి క్షౌద్రశర్కరయోః పృథగష్టపలం విమిశ్రయేత్| ఏతచ్చ ఘృతం సమసక్తు క్షత క్షీణే రక్తగుల్మే చ హితం|

Adhikarana dhAtrIPalAdi ghRutam (108-110) · Śloka 110

ధాత్రీఫలవిదారీక్షుజీవనీయరసాద్ధృతాత్| గవ్యాజయోశ్చ పయసోః ప్రస్థం ప్రస్థం విపాచయేత్||108|| సిద్ధశీతే సితాక్షౌద్రం ద్విప్రస్థం వినయేత్తతః| యక్ష్మాపస్మారపిత్తాసృక్కాసమేహక్షయాపహం||109|| వయఃస్థాపనమాయుష్యం మాంసశుక్రబలప్రదం| |110|

స0-ధాత్ర్యాదిరసస్య పృథక్ ప్రస్థం గవ్యాజయోః క్షీరయోః ప్రస్థౌ ఘృతస్య ప్రస్థం చ విపాచయేత్| సిద్ధపూతే చ తతస్తస్మిన్ ఘృతే శర్కరాక్షౌద్రయోః ప్రస్థౌ ద్వౌ వినయేత్-క్షిపేత్| తత ఇతి "అవ్యయాదిత్వాత్" తసిః| ఏతచ్చ ఘృతం యక్ష్మాదిహరం తథా వయఃస్థాపనాదిగుణం|

Adhikarana ghRutalehapAnayorviShayaBedaH (110-111) · Śloka 111

| ఘృతం తు పిత్తేఽభ్యధికే లిహ్యాద్వాతేఽధికే పిబేత్||110|| లీఢం నిర్వాపయేత్పిత్తమల్పత్వాద్ధంతి నానలం| ఆక్రామత్యనిలం పీతమూష్మాణం నిరుణద్ధి చ||111||

స0-పిత్తేఽభ్యధికే ఘృతం లిహ్యాత్| వాతేఽధికే ఘృతం పిబేత్| లీఢం తు ఘృతం నిర్వాపయేత్-సంశమయేత్| అనలం చ న హంతి లీఢం ఘృతం| కుతః ? అల్పత్వాత్| అత్రాయం సద్భావార్థః,-కిల పీతేనాధికేన ద్రవతయా వహ్నేర్మాంద్యేనావశ్యం భవితవ్యం| తథా చ వక్ష్యతి (హృ.చి.అ.10/32)-"అగ్నేర్నిర్వాపకం పిత్తం రేకేణ వమనేన వా|" ఇతి| తచ్చాభ్యధికం పిత్తం లీఢం ఘృతం సంశమయతి| అల్పత్వాచ్చ హేతోరగ్నిం న హంతి-మందస్యాగ్నేరధికం మాంద్యం న జనయతి| పీతం సద్ధృతమనిలమాక్రామతి-ప్రసహ్య జయతి| ఊష్మాణం-జాఠరం వహ్నిం జాజ్వల్యమానం, రుణద్ధి-ఆశ్వేవ స్థగయతి, శమం కించిన్నయతి|

Adhikarana sarpirguDAH (112-113) · Śloka 113

క్షామక్షీణకృశాంగానామేతాన్యేవ ఘృతాని తు| త్వక్క్షీరీశర్కరాలాజచూర్ణైః స్త్యానాని యోజయేత్||112|| సర్పిర్గుడాన్ సమధ్వంశాన్ కృత్వా దద్యాత్పయోఽను చ| రేతో వీర్యం బలం పుష్టిం తైరాశుతరమాప్నుయాత్||113||

స0-క్షామాణాం క్షీణానాం కృశాంగానాం చ నృణామేతాన్యేవ పూర్వోక్తాని ఘృతాని స్త్యానాని త్వకక్షీరీశర్కరాలాజచూర్ణైః సహ యోజయేత్| సర్పిర్మిశ్రాన్ గుడాన్ సమధ్వంశాన్ కృత్వా చ దద్యాత్| శర్కరాయాః పలాని పంచాశత్ మధునః పలాని షోడశాత్ర దేయాని| మునినా హ్యేవముక్తం (చ.చి.అ.11/60)-ధాత్రీవిదారీక్షురసప్రస్థైః ప్రస్థం ఘృతాత్పచేత్| శర్కరార్ధతులాం శీతే క్షౌద్రార్ధప్రస్థమేవ చ|| క్షిప్త్వా సర్పిర్గుడాన్ కుర్యాద్ధిక్కాశ్వాసజ్వరాపహాన్|" ఇతి| పయ ఇత్యాది| అనంతరం పయః పిబేత్| తైః_సర్పిర్గుడైః, రేతోవీర్యాదీన్ శీఘ్రతరం ప్రాప్నోతి|

Adhikarana kUShmANDakarasAyanam (114-118) · Śloka 118

వీతత్వగస్థికూష్మాండతులాం స్విన్నాం పునః పచేత్| ఘట్టయన్ సర్పిషః ప్రస్థే క్షౌద్రవర్ణేఽత్ర చ క్షిపేత్||114|| ఖండాచ్ఛతం కణాశుంఠ్యోర్ద్విపలం జీరకాదపి| త్రిజాతధాన్యమరిచం పృథగర్ధపలాంశకం||115|| అవతారితశీతే చ దత్వా క్షౌద్రం ఘృతార్ధకం| ఖజేనామథ్య చ స్థాప్యం తన్నిహంత్యుపయోజితం||116|| కాసహిధ్మాజ్వరశ్వాసరక్తపిత్తక్షతక్షయాన్| ఉరఃసంధానజననం మేధాస్మృతిబలప్రదం||117|| అశ్విభ్యాం విహితం హృద్యం కూష్మాండకరసాయనం| |118|

స0-వీతాని-అపాసితాని, త్వగస్థీని యస్మాత్కూష్మాండాత్ తస్య తులాం స్నిన్నాం సతీం పునః సర్పిషః ప్రస్థే ఘట్టయన్ పచేత్| అత్ర చ కూష్మాండే మాక్షికవర్ణే జాతే సతి ఖండాచ్ఛతం, ఫణాశుంఠ్యోర్ద్విపలం, జీరకాచ్చ పలద్వయం, త్రిజాతకాది ప్రత్యేకమర్ధపలాంశకం, క్షిపేత్| అవతారితే శీతే చాస్మిన్ క్షౌద్రస్య షోడశ పలాని దత్వా, ఖజేన-దర్వ్యా, ఆమథ్య-విలోడ్య, పశ్చాద్భాండే స్థాప్యం| ఏవం హ్యస్య సమ్యగ్ ఘృతాదిసమయోగః స్యాత్| ఉపయోజితం చ తత్ కాసాదీన్ హంతి| ఉరఃసంధానం కరోతి| మేధాదిప్రదం| అశ్విభ్యాం-దస్రాభ్యాం, నిర్దిష్టం కూష్మాండకాఖ్యం రసాయనం|

Adhikarana nAgabalArasAyanam maNDUkaparNIrasAyanam yaShTIrasAyanam shuNThIrasAyanam (118-120) · Śloka 120

| పిబేన్నాగబలామూలస్యార్ధకర్షాభివర్ధితం||118|| పలం క్షీరయుతం మాసం క్షీరవృత్తిరనన్నభుక్| ఏష ప్రయోగః పుష్ట్యాయుర్బలవర్ణకరః పరం||119|| మండూకపర్ణ్యాః కల్పోఽయం యష్ట్యా విశ్వౌషధస్య చ| |120|

స0-నాగబలామూలస్య పలం క్షీరయుతం పిబేత్| కింభూతం ? అర్ధకర్షాదివర్ధితం మాసం యావత్| కింభూతో నరః ? క్షీరవర్తనోఽనన్నాదః సన్| అయం ప్రయోగః సుష్ఠు పుష్ట్యాదికరః| ఏవమేవ కల్పో మండూకపర్ణ్యాః యష్ట్యాః శుంఠ్యాశ్చ కార్యః|

Adhikarana nAgabalAsarpiH (120-125) · Śloka 125

| పాదశేషం జలద్రోణే పచేన్నాగబలాతులాం||120|| తేన క్వాథేన తుల్యాంశం ఘృతం క్షీరం చ సాధయేత్| పలార్ధికైశ్చాతిబలాబలాయష్టీపునర్నవైః||121|| ప్రపౌండరీకకాశ్మర్యప్రియాలకపికచ్ఛుభిః| అశ్వగంధాసితాభీరుమేదాయుగ్మత్రికంటకైః||122|| కాకోలీక్షీరకాకోలీక్షీరశుక్లాద్విజీరకైః| మృణాలబిసఖర్జూరశృంగాటకకసేరుకైః||123|| ఏతన్నాగబలాసర్పిః పిత్తరక్తక్షతక్షయాన్| జయేత్తృడ్భ్రమదాహాంశ్చ బలపుష్టికరం పరం||124|| వర్ణ్యమాయుష్యమోజస్యం వలీపలితనాశనం| ఉపయుజ్య చ షణ్మాసాన్ వృద్ధోఽపి తరుణాయతే||125||

స0-నాగబలాయాస్తులాం వారిద్రోణే పాదశేషం యథా భవతి తథా పచేత్| తేన-నాగబలాక్వాథేన, తుల్యాశం ఋతం తథా క్షీరం తథా పలార్ధప్రమాణైరతిబలాదిభిః కల్కైశ్చ సాధయేత్| ఏతన్నాగబలాసర్పిః పిత్తరక్తాదీన్ జయేత్| తథా, సుష్ఠు బలాదికరం| తథా, వర్ణాయ హితమాయుష్యమోజస్యం వలీపలితఘ్నం చ| తథా, షణ్మాసా నుపయుజ్యేదం ఘృతం వృద్ధోఽపి తరుణ ఇవాచరతి|

Adhikarana dIpte~agnau eShavidhiH (126) · Śloka 126

దీప్తేఽగ్నౌ విధిరేష స్యాత్| |126|

స0-దీప్తే-సమిద్ధే, అగ్నౌ సత్యేష విధిః స్యాత్|

Adhikarana mande~agnau dIpanapAcanAdiH drave male grAhI (126) · Śloka 126

మందే దీపనపాచనః| యక్ష్మోక్తః క్షతినాం శస్తో, గ్రాహీ శకృతి తు ద్రవే||126||

స0-మందేఽగ్నౌ దీపనపాచనః| యక్ష్మోక్తో-రాజయక్ష్మణ్యుక్తః, క్షతినాం శస్త ఉపక్రమః| ద్రవే తు శకృతి గ్రాహీ ఉపక్రమః|

Adhikarana agastyaharItakI rasAyanam (127-132) · Śloka 132

దశమూలం స్వయంగుప్తాం శంఖపుష్పీం శఠీం బలాం| హస్తిపిప్పల్యపామార్గపిప్పలీమూలచిత్రకాన్||127|| భారంగీ పుష్కరమూలం చ ద్విపలాంశం యవాఢకం| హరీతకీశతం చైకం జలపంచాఢకే పచేత్||128|| యవస్వేదే కషాయం తం పూతం తచ్చాభయాశతం| పచేద్గుడతులాం దత్త్వా కుడవం చ పృథగ్ఘృతాత్||129|| తైలాత్సపిప్పలీచూర్ణాత్సిద్ధశీతే చ మాక్షికాత్| లేహం ద్వే చాభయే నిత్యమతః ఖాదేద్రసాయనాత్||130|| తద్వలీపలితం హన్యాద్వర్ణాయుర్బలవర్ధనం| పంచకాసాన్ క్షయం శ్వాసం సహిధ్మం విషమజ్వరం||131|| మేహగుల్మగ్రహణ్యర్శోహృద్రోగారుచిపీనసాన్| అగస్త్యవిహితం ధన్యమిదం శ్రేష్ఠం రసాయనం||132||

స0- దశమూలాదిపుష్కరాంతం పృథక్ ద్విపలప్రమాణం| యవానామాఢకం-చతుఃషష్టిపలాని| హరీతకీఫలానామేకం శతం| ఏతత్సర్వం జలస్య పంచాఢకే పచేత్| యవస్వేదే చ సతి తం కషాయం పూతంగాలితం, తచ్చ స్విన్నమభయాశతం గుడతులాం దత్త్వా తథా ఘృతతైలపిప్పలీచూర్ణానాం ప్రత్యేకం కుడవం దత్త్వా పచేత్| సిద్ధే శీతే చ లేహే మాక్షికకుడవం దత్త్వా, అతో-లేహాఖ్యాద్రసాయనాత్, సత్రిభాగపలమాత్రం ద్వే చ హరీతక్యౌ నిత్యం ఖాదేత్| తచ్చ భుక్తం వలీపలితం హన్యాత్| వర్ణాదివర్ధనం తథా పంచకాసాదీన్ హంతి| అగస్త్యేన మహర్షిణా నిర్మితమేతద్రసాయనం ధన్యం-శ్రేష్ఠమేతత్| అత్ర చ తైల ఘృతమధూనాం సమాంశానామప్యవిరోధః, పాకాచ్ఛక్తయంతరోత్పత్తేః|

Adhikarana vasiShThaharItakI (133-141) · Śloka 141

దశమూలం బలాం మూర్వాం హరిద్రే పిప్పలీద్వయం| పాఠాశ్వగంధాపామార్గస్వగుప్తాతివిషామృతాః||133|| బాలబిల్వం త్రివృద్దంతీమూలం పత్రం చ చిత్రకాత్| పయస్యాం కుటజం హింస్త్రాం పుష్పం సారం చ బీజకాత్||134|| బోటస్థవిరభల్లాతవికంకతశతావరీః| పూతీకరంజశమ్యాకచంద్రలేఖాసహాచరం||135|| సౌభాంజనకనింబత్వగిక్షురం చ పలాంశకం| పథ్యాసహస్రం సశతం యవానాం చాఢకద్వయం||136|| పచేదష్టగుణే తోయే యవస్వేదేఽవతారయేత్| పూతే క్షిపేత్సపథ్యే చ తత్ర జీర్ణగుడాత్తులాం||137|| తైలాజ్యధాత్రీరసతః ప్రస్థం ప్రస్థం తతః పునః| అధిశ్రయేన్మృదావగ్నౌ దర్వీలేపేఽవతార్య చ||138|| శీతే ప్రస్థద్వయం క్షౌద్రాత్పిప్పలీకుడవం క్షిపేత్| చూర్ణీకృతం త్రిజాతాచ్చ త్రిపలం నిఖనేత్తతః||139|| ధాన్యే పురాణకుంభస్థం మాసం ఖాదేచ్చ పూర్వవత్| రసాయనం వసిష్ఠోక్తమేతత్పూర్వగుణాధికం||140|| స్వస్థానాం నిష్పరీహారం సర్వర్తుషు చ శస్యతే| |141|

స0-దశమూలాది ఇక్షురకాంతం పలప్రమాణం| బోటః-అలంబుసా| స్థవిరం-శైలేయం| చంద్రలేఖా-బాకుచీ| హరీతకీనామేకాదశశతాని యవానామాఢకౌ ద్వౌ అష్టగుణే జలే పఏత్| యవస్వేదే సతి చావతారయేత్| తస్మిన్ క్వాథే పూతే పథ్యాసహితాం పురాణగుడాత్తులాం తైలాదీనాం పృథక్పృథక్ ప్రస్థం క్షిపేత్| తతః-అనంతరం, పునః పచేత్| మృదౌ వహ్నౌ దర్వీలేపే సత్యవతార్య శీతే సతి ప్రస్థద్వయం క్షౌద్రాత్ పిప్పలీనాం చతుష్పలం చూర్ణితం త్రిజాతాచ్చ త్రిపలం క్షిపేత్| తతః-అనంతరం, పురాణకుంభస్థం-ఘృతరూఢభాండస్థం, ధాన్యమధ్యే మాసం నిఖనేత్| మాసాదూర్ధ్వం పూర్వవత్ ఖాదేత్| ఏతద్రసాయనం వసిష్ఠేన కథితం| అగస్త్యలేహాద్గుణైరధికం స్వస్థానాం నిష్పరీహారం సర్వర్తుష్విష్యతే, తంత్రకృద్భిరితి శేషః|

Adhikarana ShADavaM cUrNam (141-144) · Śloka 144

| పాలికం సైంధవం శుంఠీ ద్వే చ సౌవర్చలాత్పలే||141|| కుడవాంశాని వృక్షామ్లం దాడిమం పత్రమార్జకాత్| ఏకైకాం మరిచాజాత్యోర్ధాన్యకాద్ ద్వే చతుర్థికే||142|| శర్కరాయాః పలాన్యత్ర దశ ద్వే చ ప్రదాయయేత్| కృత్వా చూర్ణమతో మాత్రామన్నపానేషు దాపయేత్||143|| రుచ్యం తద్దీపనం బల్యం పార్శ్వార్తీశ్వాసకాసజిత్| |144|

స0-సైంధవం-లవణం, పలప్రమాణం| శుంఠీ పలప్రమాణా| పాలికమితి పలం పరిమాణమస్యేతి ఠక్| పాలికం పాలికీ చేతి "నపుంసకమనపుంసకేన" ఇత్యేకశేషః| సౌవర్చలలవణాచ్చ ద్వే పలే| కుడవప్రమాణాని వృక్షామ్లాదీని| ఆర్జకం-కుఠేరకం, తస్మాత్పత్రం| ఏకామేకాం మరిచాజాజ్యోశ్చతుర్థికాం-పలసంజ్ఞాం, ధాన్యకాత్ ద్వే చతుర్థికే, శర్కరాపలాని చ ద్వాదశాత్ర దేయాని| తథా చ మునిః (చ. చి. అ. 11/82)- "పాలికం సైంధవం శుంఠీ" ఇత్యారభ్య యావత్ "శర్కరాయాః పలాన్యత్ర దశ ద్వే చ ప్రదాపయేత్| కృత్వా చూర్ణమతో మాత్రా" ఇత్యాది| తస్మాదత్రాప్యయం గ్రంథో నిర్దిష్టో బోధ్యః| ప్రమాదాచ్చ కేచిన్న పఠంతి| అయం చాత్రైవం వక్తి-"రుచ్యం తద్దీపనం" ఇత్యాది| శర్కరామంతరేణ తు రుచ్యత్వమస్య కథమివోపపద్యతే ? తస్మాద్యుక్తోఽత్ర శర్కరాప్రయోగ ఇతి| ఏతచ్చూర్ణ కృత్వా, అతః- అస్మాచ్చూర్ణాత్, మాత్రాం యథోచితామన్నపానేషు దాపయేత్, వైద్య ఇతి శేషః| ఏతచ్చూర్ణం రుచ్యం దీపనం బల్యం పార్శ్వాద్యార్తిజిత్|

Adhikarana ShADavAntaram (144-146) · Śloka 146

| ఏకాం షోడశికాం ధాన్యాద్ ద్వే ద్వే చాజాజిదీప్యకాత్||144|| తాభ్యాం దాడిమవృక్షామ్లే ద్విర్ద్విః సౌర్వచలాత్పలం| శుంఠ్యాః కర్షం దధిత్థస్య మధ్యాత్పంచ పలాని చ||145|| తచ్చూర్ణం షోడశపలైః శర్కరాయా విమిశ్రయేత్| షాడవోఽయం ప్రదేయః స్యాదన్నపానేషు పూర్వవత్||146||

స0-ధాన్యకాదేకాం షోడశికాం-కర్షసంజ్ఞాం| అజాజీదీప్యకాట్ ద్వే ద్వే షోడశికే| తాభ్యాం-అజాజీదీప్యకాభ్యాం మిశ్రితాభ్యాం సకాశాత్, దాడీమవృక్షామ్లే ద్విర్ద్విః-ప్రత్యేకం చతస్రః షోడశికా ఇత్యర్థః| ఏవమష్టౌ కర్షా దాడిమస్య, అష్టౌ వృక్షామ్లస్య| తథా సౌవర్చలాత్ పలం, శుంఠ్యాః కర్షం, కపిత్థస్య మజ్జతః పంచ పలాని| తత్-ఏతత్, చూర్ణం శర్కరాయాః షోడశపలైః సమ్మేలయేత్| అయం షోడవోఽన్నపానేషు పూర్వవత్ ప్రదేయః స్యాత్| అర్హార్థే కృత్యః| కేచిత్ షోడశికాం పలమిత్యాహుః|

Adhikarana kShate yakShmokto~api vidhiH (147) · Śloka 147

విధిశ్చ యక్ష్మవిహితో యథావస్థం క్షతే హితః| |147|

స0-క్షతే చావస్థావశాద్యక్ష్మణి యో విహితో విధిః స హితః|

Adhikarana dhUmapAnam (147-148) · Śloka 148

| నివృత్తే క్షతదోషే తు కఫే వృద్ధే ఉరః శిరః||147|| దాల్యతే కాసినో యస్య స నా ధూమాన్ పిబేదిమాన్| |148|

స0-క్షతదోషే చ నివృత్తే-శాంతే సతి, కఫే వృద్ధే యస్య కాసవతః పుంస ఉరః శిరశ్చ దాల్యతే-పాట్యత ఇవ, సః-కాసీ, ధూమానిమాన్-ద్విమేదాదీనాం, పిబేత్|

Adhikarana dvimedAdidhUmaH (148-149) · Śloka 149

| ద్విమేదాద్విబలాయష్టికల్కైః క్షౌమే సుభావితే||148|| వర్తి కృత్వా పిబేద్ధూమం జీవనీయఘృతానుపః| |149|

స0-ద్విభేదాదిభిః కల్కైః క్షౌమే-సుభావితే వర్తి కృత్వా ధూమం పిబేత్| జీవనీయాఖ్యం ఘృతమను-పశ్చాత్, పిబేత్|

Adhikarana anyo manaHshilAdidhUmaH (149-151) · Śloka 151

| మనఃశిలాపలాశాజగంధాత్వక్క్షీరినాగరైః||149|| తద్వదేవానుపానం తు శర్కరేక్షుగుడోదకం| పిష్ట్వా మనఃశిలాం తుల్యామార్ద్రయా వటశుంగయా||150|| ససర్పిష్కం పిబేద్ధూమం తిత్తిరిప్రతిభోజనం| |151|

స0-మనఃశిలాదిభిస్తద్వదేవ-ద్విమేదాదిభిర్యథా ధూమం పిబేత్| అను శర్కరోదకమిక్షురసం గుడోదకం వా పిబేత్| ఉదకసాదృశ్యాదిక్షురసోఽపీక్షూదకశబ్దేన గృహీతః| స0-మనః శిలామార్ద్రయా వటశుంగయా తుల్యాం పిష్ట్వా సహ సర్పిషా ధూమం సతిత్తిరిప్రతిభోజనం పిబేత్|

Adhikarana kShayakAsacikitsA kShayakAse prathamopacAraH (151) · Śloka 151

| క్షయజే బృంహణం పూర్వం కుర్యాదగ్నేశ్చ వర్ధనం||151||

స0-క్షయజే కాసే పూర్వోక్తం బృంహణం కుర్యాదగ్నిసందీపనం చ|

Adhikarana bahudoShe virecanam (1) · Śloka 1

బహుదోషాయ సస్నేహం మృదు దద్యాద్విరేచనం||1||

స0-బహుదోషాయ-ప్రభూతాదోషాయ క్షయకాసినే, సహ స్నేహేన మృదు విరేచనం దద్యాత్| తదేవాహ-

Adhikarana tadeva virecanam (152-153) · Śloka 153

| శమ్యాకేన త్రివృతయా మృద్వీకారసయుక్తయా||152|| తిల్వకస్య కషాయేణ విదారీస్వరసేన చ| సర్పిః సిద్ధం పిబేద్యుక్త్యా క్షీణదేహో విశోధనం||153||

స0-శమ్యాకేన్-కర్ణికారేణ, అథవా త్రివృతయా ద్రాక్షారసయుక్తయా తిల్వకస్య కషాయేణ విదారీస్వరసేన చ సర్పిః సిద్ధం యుక్త్యాదేశకాలాదివలేన, క్షీణదేహో విశోధనం పిబేత్|

Adhikarana kShINapittAdiShu karkaTakyAdighRutam (154) · Śloka 154

పిత్తే కఫే ధాతుషు చ క్షీణేషు క్షయకాసవాన్| ఘృతం కర్కటకీక్షీరద్విబలాసాధితం పిబేత్||154||

స0-పిత్తే క్షీణే కఫాదిషు చ క్షీణేషు క్షయకాసీ కర్కటక్యాదిపక్వం ఘృతం పిబేత్|

Adhikarana kShINapittAdiShu vidAryAdighRutaM payaSca (155) · Śloka 155

విదారీభిః కదంబైర్వా తాలసస్యైశ్చ సాధితం| ఘృతం పయశ్చ|155|

స0-విదారీభిరితి బహువచనం క్షీరవిదార్యాదివ్యక్తివిశేషాణాం గ్రహణార్థం| ఏవం కదంబైరిత్యత్రాపి ధారాకదంబాదిగ్రహణార్థం| జాతౌ బహువచనమిత్యన్యే| తాలసస్యైః-తాలఫలైర్వా, సాధితం ఘృతం పయో వా పిబేత్|

Adhikarana mUtravaivarNyAdike~anuvAsanam (155-156) · Śloka 156

| మూత్రస్యవైవర్ణ్యే కృఛ్రనిర్గమే||155|| శూనే సవేదనే మేఢ్రే పాయౌ సశ్రోణివంక్షణే| ఘృతమండేన లఘునాఽనువాస్యో మిశ్రికేణ వా||156||

స0-మూత్రస్య వైవర్ణ్యే కృఛ్రనిర్గమే సతి తథా మేఢ్రే శూనే సవేదనే పాయౌ శ్రోణ్యాం వంక్షణే చైవంవిధే సతి నరో లఘునా ఘృతమండేనానువాస్యః| మిశ్రికేణ వా-ఘృతతైలేన, అనువాస్యః|

Adhikarana anuvAsanashuddhasya mAMsopacAraH (157-158) · Śloka 158

జాంగలైః ప్రతిభుక్తస్య వర్తకాద్యా బిలేశయాః| క్రమశః ప్రసహాస్తద్వత్ప్రయోజ్యాః పిశితాశినః||157|| ఔష్ణ్యాత్ప్రమాథిభావాచ్చ స్రోతోభ్యశ్చ్యావయంతి తే| కఫం శుద్ధైశ్చ తైః పుష్టిం కుర్యాత్సమ్యగ్ వహన్ రసః||158||

స0-అనువాసానాంతరం జాంగలైర్మాసైః-హరిణైణాజాదిభిః, తదభావాత్తత్సదృశైరపి| ప్రతిభుక్తస్యానంతరం తథైవ పిశితాశినః ప్రసహాః-ద్వీపివ్యాఘ్రాదయః, ప్రయోజ్యాః| నానువాసితమాత్రస్య జాంగలమాంసప్రతిభుక్తస్యైవ ప్రసహాః పిశితాశినశ్చ యోజ్యాః, అగ్నిమాంద్యభయాత్| తే ప్రసహాః ప్రమాథిభావాత్ తథౌష్ణ్యాత్ కఫోపలిప్తేభ్యః స్రోతోభ్యః కఫం చ్యావయంతి| ప్రమాథిద్రవ్యలక్షణం చ ఖారణదాదౌగదితం| యథా-"స్రోతాంసి దోషలిప్తాని ప్రమథ్య యత్| ప్రవిశ్య సౌక్ష్మ్యాత్తైక్ష్ణ్యాచ్చ తత్ప్రమాథీతి సంజ్ఞితం||" ఇతి| తైశ్చ-స్రోతోభిః,శుద్ధైః సమ్యగ్వహన్ రసః పుష్టిం కుర్యాత్|

Adhikarana mAMsAyogyasya cavikAdi ghRutam (159-161) · Śloka 161

చవికాత్రిఫలాభార్గీదశమూలైః సచిత్రకైః| కులత్థపిప్పలీమూలపాఠాకోలయవైర్జలే||159|| శృతైర్నాగరదుఃస్పర్శాపిప్పలీశఠిపౌష్కరైః| పిష్టైః కర్కటశృంగ్యా చ సమైః సర్పిర్విపాచయేత్||160|| సిద్ధేఽస్మింశ్చూర్ణితౌ క్షారౌ ద్వౌ పంచ లవణాని చ| దత్త్వా యుక్త్యా పిబేన్మాత్రాం క్షయకాసనిపీడితః||161||

స0-చవికాదిభిర్జలే శృతైర్నాగరాదిభిః పిష్టైః సమైః సర్పిర్విపాచయేత్| సిద్ధేఽస్మిన్ ఘృతే క్షారౌ ద్వౌ, పంచ-సైధవాదీని లవణాని చ, దత్త్వా మాత్రాం ప్రకృతత్వాత్ ఘృతస్య పిబేత్, కఫకాసార్తః పురుషః|

Adhikarana kAsamardAdighRutaM kAsajvArArUciharam (162-163) · Śloka 163

కాసమర్దాభయాముస్తాపాఠాకట్ఫలనాగరైః| పిప్పల్యా కటురోహిణ్యా కాశ్మర్యా సురసేన చ||162|| అక్షమాత్రైర్ఘృతప్రస్థం క్షీరద్రాక్షారసాఢకే| పచేచ్ఛ్హోశజ్వరప్లీహసర్వకాసహరం శివం||163||

స0-కాసమర్దాదిభిరక్షప్రమాణైః క్షీరద్రాక్షారసయోర్మిశ్రితయోరాఢకే ఘృతప్రస్థం పచేత్| శోషాదిహరం శివం చ-ఆరోగ్యకరం|

Adhikarana vRuShAdighRutam kAsajvarAruciharam (164) · Śloka 164

వృషవ్యాఘ్రీగుడూచీనాం పత్రమూలఫలాంకురాత్| రసకల్కైర్ఘృత పక్వం హంతి కాసజ్వరారుచీః||164||

స0-వృషాదీనాం ప్రత్యేకం పత్రమూలఫలాంకురాత్ రసకల్కైః పక్వం ఘృతం కాసాదీన్ హంతి|

Adhikarana dviguNadADimarasasiddhaM ghRutam pippalIguDasiddaM ghRutam (165-166) · Śloka 166

ద్విగుణే దాడిమరసే సిద్ధం వా వ్యోషసంయుతం| పిబేదుపరి భుక్తస్య యవక్షార్రయుతం నరః||165|| పిప్పలీగుడసిద్ధం వా ఛాగక్షీరయుతం ఘృతం| |166|

స0-అథవా దాడిమస్వరసే ద్విగుణే వ్యోషకల్కసంయుతం సిద్ధం ఘృతం భుక్తస్యాహారస్యోపరి యవక్షారయుతం పిబేత్| పిప్పలీగుడాభ్యాం వా చతుర్గుణే ఘృతే ఘృతాచ్చతుర్గుణే జలే ఘృతసమే ఛాగక్షీర ఇతి పక్వం పిబేత్|

Adhikarana uktaghRutAnAM dIpanatvaM strotaH shodhanatvaM ca (166-167) · Śloka 167

| ఏతాన్యగ్నివివృద్ధ్యర్థం సర్పిషి క్షయకాసినాం||166|| స్యుర్దోషబద్ధకంఠోరఃస్రోతసాం చ విశుద్ధయే| |167|

స0-ఏతాని పూర్వోక్తాని చవ్యాదిభిర్విపక్వాని ఘృతాన్యగ్నివర్ధనాని క్షయకాసినాం స్యుః| దోషోపలిప్తకంఠోరఃస్రోతసాం చ విశుద్ధయే స్యుః|

Adhikarana harItakIlehaH (167-139) · Śloka 139

| ప్రస్థోన్మితే యవక్వాథే వింశతి విజయాః పచేత్||167|| స్విన్నా మృదిత్వా తాస్తస్మింపురాణాత్షట్పలం గుడాత్| పిప్పల్యా ద్విపలం కర్షం మనోహ్వాయా రసాంజనాత్||138|| దత్త్వాఽర్ధాక్షం పచేద్భూయః స లేహః శ్వాసకాసజిత్| ||139||

స0-యవక్వాథే ప్రస్థప్రమాణే హరీతకీవిశతిం పచేత్| స్విన్నాస్తాః-హరీతకీః, తస్మిన్-యవక్వాథే, మృదుత్వా పురాణాద్ గుడాత్ షట్పలం, పిప్పల్యా ద్విపలం, కర్షం మనఃశిలాయాః, రసాంజనాదర్ధకర్షం దత్త్వాఽస్మింక్వాథే పునః పచేత్| స లేహః శ్వాసకాసజిత్|

Adhikarana shvAvitsUcIkShAralehaH mayUracaraNakShAralehaH eraNDapatrakShAralehaH surasairaNDapatrakShAralehaH tryUShaNacUrNalehaH (169-171) · Śloka 171

| శ్వావిధాం సూచయో దగ్ధాః సఘృతక్షౌద్రశర్కరాః||169|| శ్వాసకాసహరా, బర్హిపాదౌ వా మధుసర్పిషా| ఏరండపత్రక్షారం వా వ్యోషతైలగుడన్వితం||170|| లేహయేత్, క్షారమేవం వా సురసైరండపత్రజం| లిహ్యాత్ త్ర్యూషణచూర్ణం వా పురాణగుడసర్పిషా||171||

స0-శ్వావిధాం సంబంధిభ్యః సుచయో దగ్ధా ఘృతక్షౌద్రశర్కరాన్వితాః శ్వాసకాసహరాః బర్హిణో-మయూరస్య, వా పాదౌ దగ్ధౌ మధుసర్పిషా సహ శ్వాసకాసహరౌ| అథవా, ఏరండపత్రస్య క్షారంవ్యోషతైల్లగుడయురం లేహయేత్| ఏవం-పూర్వోక్తేన ప్రకారేణ, సురసైరండపత్రజం క్షారం వ్యోషతైలగుడాన్వితం లేహయేత్| అథవా త్ర్యూషణచూర్ణం పురాణౌడసర్పిషా లిహ్యాత్|

Adhikarana samasharkaraM cUrNaM maricacUrNaM tadvat (172-173) · Śloka 173

పద్మకం త్రిపలా వ్యోషం విడంగం దేవదారు చ| బలా రాస్నా చ తచ్చూర్ణం సమస్తం సమశర్కరం||172|| ఖాదేన్మధుఘృతాభ్యాం వా లిహ్యాత్కాసహరం పరం| తద్వన్మరిచచూర్ణం వా సఘృతక్షౌద్రశర్కరం||173||

స0-పద్మకాదీనాం సమస్తం చూర్ణం సమశర్కరం| పద్మకాదీనాం చూర్ణమేకతః, ఏకతః శర్కరాచూర్ణం, తదుభయం సంయోజ్య ఖాదేత్భక్షయేత్| అథవా, సమశర్కరమేవ మధుఘృతాభ్యాం మిశ్రయిత్వా లిహ్యాత్| తథైవ మరిచచూర్ణం ఘృతక్షౌద్రశర్కరాయుతం లిహ్యాత్|

Adhikarana pathyAdiguTikA mukhe dhAraNArthaMbiBItakadhAraNam (174) · Śloka 174

పథ్యాశుంఠీఘనగుడైర్గుటికాం ధారయేన్ముఖే| సర్వేషు శ్వాసకాసేషు, కేవలం వా బిభీతకం||174||

స0-పథ్యాశుంఠీఘనగుడైర్గుటికాం ముఖే ధారయేత్ సర్వేష్వేవ శ్వాసకాసేషు| కేవలం వా బిభీతకం ముఖే ధారయేదితి యోజ్యం|

Adhikarana peyAmutkArikAM ca (175) · Śloka 175

పత్రకల్కం ఘృతభృష్టం తిల్వకస్య సశర్కరం| పేయా వోత్కారికా ఛర్దితృట్కాసామాతిసారజిత్||175||

స0-పత్రకల్కం తిల్వకస్య ఘృతే భృష్టం సశర్కరం ఛర్దిటృడాదిజిత్| పేయా వా పత్రస్య కల్కే సిద్ధా తద్వత్| అథవా, ఉత్కారికా పత్రకల్కకృతా ఛర్ద్యాదిజిత్|

Adhikarana mudgayUShaH (176) · Śloka 176

కంటకారీరసే సిద్ధో ముద్గయూషః సుసంస్కృతః| సగౌరామలకః సామ్లః సర్వకాసభిషగ్జితం||176||

స0-కంటకార్యాః క్వాథే ముద్గయూషః సుసంస్కృతో-హింగుసైంధవాదినా, సగౌరామలకామ్లః సర్వకాసేషు భిషగ్జితం-ఔషధం|

Adhikarana kShIrayUSharasAH (177) · Śloka 177

వాతఘ్నౌషధనిఃక్వాథే క్షీరం యూషాన్ రసానపి| వైష్కిరాన్ ప్రాతుదాన్ బైలాన్ దాపయేత్క్షయకాసినే||177||

స0-వాతఘ్నౌషధానాం నిఃక్వాథే సిద్ధం క్షీరమథవా యూషాన్ రసాంశ్చ విష్కిరమాంసజాన్ ప్రతుదజాన్ వా| తథా, బిలేషు భవా బైలాః ప్రాణినస్తేషాం రసాన్ క్షయకాసినే వైద్యో దాపయేత్|

Adhikarana kShayakAsoktA bRuMhaNAdi (178-179) · Śloka 179

క్షతకాసే చ యే ధూమాః సానుపానా నిదర్శితాః| క్షయకాసేఽపి తే యోజ్యా వక్ష్యతే యచ్చ యక్ష్మణి||178|| బృంహణం దీపనం చాగ్నేః స్రోతసాం చ విశోధనం| వ్యత్యాసాత్క్షయకాసిభ్యో బల్యం సర్వం ప్రశస్యతే||179||

స0-క్షతకాసే చ యే ధూమాః-ద్విమేదేత్యాదయః, సానుపానా ఉక్తాః, తే చ క్షయకాసేఽపి యోజ్యాః| తచ్చ యక్ష్మణి వక్ష్యతే బృంహణమగ్నిదీపనం స్రోతోవిశోధనం, తచ్చ క్షయకాసినే యోజ్యం| తథా, క్షయకాసిభ్యో వ్యత్యాసేన సర్వం చికిత్సితం బల్యం ప్రశస్యతే|

Adhikarana kShayakAse sarvadoShAvirodhi kartavyam (3) · Śloka 3

సన్నిపాతోద్భవో ఘోరః క్షయకాసో యతస్తతః| యథాదోషబలం తస్య సన్నిపాతహితం హితం||180|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితా యామష్టాంగహృదయసంహితాయాం చతుర్థే చికిత్సిత- స్థానే కాసచికిత్సితం నామ తృతీయోఽధ్యాయః||3||

స0-సన్నిపాతోద్భవః క్షయకాసో ఘోరో-దారుణో, యతో భవతి, తస్మాద్ యథాదోషబలం తస్య యత్సన్నిపాతే హితం తదత్ర హితమితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీ- కాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే కాసచికిత్సితం నామ తృతీయోఽ- ధ్యాయః సమాప్తః|| 3||