3. kāsacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana kAsacikitsitAdhyAyaH vAtakAsacikitsA shuddhasya vAtakAsasya cikitsA sapittasya vAtakAsasya cikitsA sakaPasya vAtakAsasya cikitsA (2-3) · Śloka 3

అథాతః కాసచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2|| ) కేవలానిలజం కాసం స్నేహైరాదావుపాచరేత్| వాతఘ్నసిద్ధైః స్నిగ్ధైశ్చ పేయాయూషరసాదిభిః||1|| లేహైర్ధూమైస్తథాఽభ్యంగస్వేదసేకావగాహనైః| బస్తిభిర్వద్ధవిడ్వాతం, సపిత్తం తూర్ధ్వభక్తికైః||2|| ఘృతైః క్షీరైశ్చ, సకఫం జయేత్స్నేహవిరేచనైః| |3|

Adhikarana guDUcyAdighRutaM vAtakAsanut (3-4) · Śloka 4

| గుడూచీకంటకారీభ్యాం పృథక్త్రింశత్పలాద్రసే||3|| ప్రస్థః సిద్ధో ఘృతాద్వాతకాసనుద్వహ్నిదీపనః| |4|

Adhikarana kShArAdighRutaM kAsashvAsAdinut (4-6) · Śloka 6

| క్షారరాస్నావచాహింగుపాఠాయష్ట్యాహ్వధాన్యకైః||4|| ద్విశాణైః సర్పిషః ప్రస్థం పంచకోలయుతైః పచేత్| దశమూలస్య నిర్యూహే పీతో మండానుపాయినా||5|| స కాసశ్వాసహ్రత్పార్శ్వగ్రహణీరోగగుల్మనుత్| |6|

Adhikarana rAsnAdighRutaM pa~jcakAsAdijit (6-9) · Śloka 9

| ద్రోణేఽపాం సాధయేద్రాస్నాదశమూలశతావరీః||6|| పలోన్మితా ద్వికుడవం కులత్థం బదరం యవం| తులార్ఘం చాజమాంసస్య తేన సాధ్యం ఘృతాఢకం||7|| సమక్షీరం పలాంశైశ్చ జీవనీయైః సమీక్ష్య తత్| ప్రయుక్తం వాతరోగేషు పాననావనబస్తిభిః||8|| పంచకాసాన్ శిరఃకంపం యోనివంక్షణవేదనాం| సర్వాంగైకాంగరోగాంశ్చ సప్లీహోర్ధ్వానిలాన్ జయేత్||9||

Adhikarana vidAryAdighRutaM kAsajit (10) · Śloka 10

విదార్యాదిగణక్వాథకల్కసిద్ధం చ కాసజిత్| |10|

Adhikarana ashokabIjAdilehaH (10-11) · Śloka 11

| అశోకబీజక్షవకజంతుఘ్నాంజనపద్మకైః||10|| సబిడైశ్చ ఘృతం సిద్ధం తచ్చూర్ణం వా ఘృతప్లుతం| లిహ్యాత్పయశ్చాను పిబేదాజం కాసాతిపీడితః||11||

Adhikarana viDa~ggAdilehaH (12-13) · Śloka 13

విడంగం నాగరం రాస్నా పిప్పలీ హింగు సైంధవం| భారంగీ క్షారశ్చ తచ్చూర్ణం పిబేద్వా ఘృతమాత్రయా||12|| సకఫేఽనిలజే కాసే శ్వాసహిధ్మాహతాగ్నిషు| |13|

Adhikarana durAlaBAdilehaH (13-14) · Śloka 14

| దురాలభాం శృంగబేరం శఠీం ద్రాక్షాం సితోపలాం||13|| లిహ్యాత్కర్కటశృంగీ చ కాసే తైలేన వాతజే| |14|

Adhikarana duHsparshAdilehaH pippalIshuNThIlehaH BAr~ggIshuNThIlehaH (14-15) · Śloka 15

| దుస్పర్శాం పిప్పలీం ముస్తాం భారంగీ కర్కటకీం శఠీం||14|| పురాణగుడతైలాభ్యాం చూర్ణితాన్యవలేహయేత్| తద్వత్సకృష్ణాం శుంఠీం చ సభారంగీ తద్వదేవ చ||15||

Adhikarana pippalyAdipAnapa~jcakam (16-17) · Śloka 17

పిబేచ్చ కృష్ణం కోష్ణేన సలిలేన ససైంధవాం| మస్తునా ససితాం శుంఠీం దధ్నా వా కణరేణుకాం||16|| పిబేద్వదరమజ్జ్ఞో వా మదిరాదధిమస్తుభిః| అథవా పిప్పలీకల్కం ఘృతభృష్టం ససైంధవం||17||

Adhikarana sapInase kAse dhUmaH (18) · Śloka 18

కాసీ సపీనసో ధూమం స్నైహికం విధినా పిబేత్| హిధ్మాశ్వాసోక్తధూమాంశ్చ క్షీరమాంసరసాశనః||18||

Adhikarana mAMsarasayUShAH (19) · Śloka 19

గ్రామ్యానూపౌదకైః శాలియవగోధూమషష్టికాన్| రసైర్మాషాత్మగుప్తానాం యూషైర్వా భోజయేద్ధితాన్||19||

Adhikarana yavAnyAdipeyA (20-21) · Śloka 21

యవానీపిప్పలీబిల్వమధ్యనాగరచిత్రకైః| రాస్నాజాజీపృథక్పర్ణీపలాశశఠిపౌష్కరైః||20|| సిద్ధాం స్నిగ్ధామ్లలవణాం పేయామనిలజే పిబేత్| కటిహృత్పార్శ్వకోష్ఠార్తిశ్వాసహిధ్మాప్రణాశనీం||21||

Adhikarana dashamUlAdipeyA (22) · Śloka 22

దశమూలరసే తద్వత్ పంచకోలగుడాన్వితాం| పిబేత్పేయాం|22|

Adhikarana kShaireyIpeyA (22) · Śloka 22

| సమతిలాం క్షైరేయీం వా ససైంధవాం||22||

Adhikarana mAMsapeyA (23) · Śloka 23

మాత్స్యకౌక్కుటవారాహైర్మాంసైర్వా సాజ్యసైంధవాం| |23|

Adhikarana shAkAni (23-24) · Śloka 24

| వాస్తుకో వాయసీశాకం కాసఘ్నః సునిషణ్ణకః||23|| కంటకార్యాః ఫలం పత్రం బాలం శుష్కం చ మూలకం| |24|

Adhikarana snehAH BakShyAH (24) · Śloka 24

| స్నేహాస్తైలాదయోభక్ష్యాః క్షీరేక్షురసగౌడికాః||24||

Adhikarana pAnAni (25) · Śloka 25

దధిమస్త్వారనాలామ్లఫలాంబుమదిరాః పిబేత్| |25|

Adhikarana pittakAsacikitsA sakaPe pittakAse vamanam (25-26) · Śloka 26

| పిత్తకాసే తు సకఫే వమనం సర్పిషా హితం||25|| తథా మదనకాశ్మర్యమధుకక్వథితైర్జలైః| ఫలయష్ట్యాహ్వకల్కైర్వా విదారీక్షురసాప్లుతైః||26||

Adhikarana tanukaphe pittakAse virecanam,ghanakaphe pittakAse virecanam (27) · Śloka 27

పిత్తకాసే తనుకఫే త్రివృతాం మధురైర్యుతాం| యుంజ్యాద్విరేకాయ యుతాం ఘనశ్లేష్మణి తిక్తకైః||27||

Adhikarana tanukaPe pittakAse saMsarjanam ghanakaPe pittakAse saMsarjanam (28) · Śloka 28

హృతదోషో హిమం స్వాదు స్నిగ్ధం సంసర్జనం భజేత్| ఘనే కఫే తు శిశిరం రూక్షం తిక్తోపసంహితం||28||

Adhikarana shuddhepittakAse lehaH sakaPe pittakAse lehaH savAte pittakAse lehaH (29) · Śloka 29

లేహః పైత్తే సితాధాత్రీక్షౌద్రద్రాక్షాహిమోత్పలైః| సకఫే సాబ్దమరిచః సఘృతః సానిలే హితః||29||

Adhikarana mRudvIkAdilehaH (30) · Śloka 30

మృద్వీకార్ధశతం త్రింశత్పిప్పలీః శర్కరాపలం| లేహయేన్మధునా|30|

Adhikarana goshakRudrasalehaH (30) · Śloka 30

| గోర్వా క్షీరపస్య శకృద్రసం||30||

Adhikarana tvagelAdilehaH (31-32) · Śloka 32

త్వగేలావ్యోషమృద్వీకాపిప్పలీమూలపౌష్కరైః| లాజముస్తాశఠీరాస్నాధాత్రీఫలబిభీతకైః||31|| శర్కరాక్షౌద్రసర్పిర్భిర్లేహో హృద్రోగకాసహా| |32|

Adhikarana ghanakaPa pittakAse annapAnaM tanukaPe pittakAse annapAnam (32-34) · Śloka 34

| మధురైర్జాంగలరసైర్యవశ్యామాకకోద్రవాః||32|| ముద్గాదియూషైః శాకైశ్చ తిక్తకైర్మాత్రయా హితాః| ఘనశ్లేష్మణి లేహాశ్చ తిక్తకా మధుసంయుతాః||33|| శాలయః స్యుస్తనుకఫే షష్టికాశ్చ రసాదిభిః| |34|

Adhikarana anupAnAni (34) · Śloka 34

| శర్కరాంభోఽనుపానార్థం ద్రాక్షేక్షుస్వరసాః పయః||34||

Adhikarana mAMsarasakShIrapeyAyUShAH (35) · Śloka 35

కాకోలీబృహతీమేదాద్వయైః సవృషనాగరైః| పిత్తకాసే రసక్షీరపేయాయూషాన్ ప్రకల్పయేత్||35||

Adhikarana kShIrAntaraM peyAntaram (36-37) · Śloka 37

ద్రాక్షాం కణాం పంచమూలం తృణాఖ్యం చ పచేజ్జలే| తేన క్షీరం శృతం శీతం పిబేత్సమధుశర్కరం||36|| సాధితాం తేన పేయాం వా సుశీతాం మధునాఽన్వితాం| |37|

Adhikarana pAnakam (37-38) · Śloka 38

| శఠీహ్నీబేరబృహతీశర్కరావిశ్వభేషజం||37|| పిష్ట్వా రసం పిబేత్పూతం వస్త్రేణ ఘృతమూర్చ్ఛితం| |38|

Adhikarana ghRutacUrNakvAthAH (38-40) · Śloka 40

| మేదాం విదారీం కాకోలీం స్వయంగుప్తాఫలం బలాం||38|| శర్కరాం జీవకం ముద్గమాషపర్ణ్యౌ దురాలభాం| కల్కీకృత్యపచేత్సర్పిః క్షీరేణాష్టగుణేన తత్||39|| పానభోజనలేహేషు ప్రయుక్తం పిత్తకాసజిత్| లిహ్యాద్వా చూర్ణమేతేషాం కషాయమథవా పిబేత్||40||

Adhikarana kaPakAsacikitsA kaPakAse snehaH (41) · Śloka 41

కఫకాసీ పిబేదాదౌ సురకాష్ఠాత్ ప్రదీపితాత్| స్నేహం పరిస్రుతం వ్యోషయవక్షారావచూర్ణితం||41||

Adhikarana kaPakAse vamanavirecananasyAni (42) · Śloka 42

స్నిగ్ధం విరేచయేదూర్ధ్వమధో మూర్ధ్ని చ యుక్తితః| తీక్ష్ణైర్విరేకైర్బలినం|42|

Adhikarana kaPakAse saMsarjanam (42-44) · Śloka 44

| సంసర్గీ చాస్య యోజయేత్||42|| యవముద్గకులత్థాన్నైరుష్ణరూక్షైః కటూత్కటైః| కాసమర్దకవార్తాకవ్యాఘ్రీక్షారకణాన్వితైః||43|| ధాన్వబైలరసైః స్నేహైస్తిలసర్షపనింబజైః| |44|

Adhikarana kaPakAse udakapAnaM kaPakAse uShitodakapAnam (44-45) · Śloka 45

దశమూలాంబు ఘర్మాంబు మద్యం మధ్వంబు వా పిబేత్||44|| మూలైః పౌష్కరశమ్యాకపటోలైః సంస్థితం నిశాం| పిబేద్వారి సహక్షౌద్రం కాలేష్వన్నస్య వా త్రిషు||45||

Adhikarana kaPakAsepippalyAdayastrayo lehAH (46-47) · Śloka 47

పిప్పలీ పిప్పలీమూలం శృంగబేరం బిభీతకం| శిఖికుక్కుటపిచ్ఛానాం మషీ క్షారో యవోద్భవః||46|| విశాలా పిప్పలీమూలం త్రివృతా చ మధుద్రవాః| కఫకాసహరా లేహాస్త్రయః శ్లోకార్ధయోజితాః||47||

Adhikarana kaPakAse madhunetyAdayo~aShTau lehAH (48-49) · Śloka 49

మధునా మరిచం లిహ్యాన్మధునైవ చ జోంగకం| పృథగ్రసాంశ్చ మధునా వ్యాఘ్రీవార్తాకభృంగజాన్||48|| కాసఘ్నస్యాశ్వశకృతః సురసస్యాసితస్య చ| |49|

Adhikarana vAtAnuge kaPe lehatrayam (49-51) · Śloka 51

| దేవదారుశఠీరాస్నాకర్కటాఖ్యాదురాలభాః||49|| పిప్పలీ నాగరం ముస్తం పథ్యా ధాత్రీ సితోపలా| లాజాః సితోపలా సర్పిః శృంగీ ధాత్రీఫలోద్భవా||50|| మధుతైలయుతా లేహాస్త్రయో వాతానుగే కఫే| |51|

Adhikarana dADimAdyaM cUrNam,guDakShArAdicUrNam (51-53) · Śloka 53

| ద్వే పలే దాడిమాదష్టౌ గుడాద్వ్యోషాత్పలత్రయం||51|| రోచనం దీపనం స్వర్యం పీనసశ్వాసకాసజిత్| గుడక్షారోషణకణాదాడిమం శ్వాసకాసజిత్||52|| క్రమాత్పలద్వయార్ధాక్షకర్షార్ధాక్షపలోన్మితం| |53|

Adhikarana pAcanam (53) · Śloka 53

| పిబేజ్జవరోక్తం పథ్యాది సశృంగీకం చ పాచనం||53||

Adhikarana pAcanAntaram (54) · Śloka 54

అథవా దీప్యకత్రివృద్విశాలాఘనపౌష్కరం| సకణం క్వథితం మూత్రే కఫకాసీ జలేఽపి వా||54||

Adhikarana shamanam (55) · Śloka 55

తైలభృష్టం చ వైదేహీకల్కాక్షం ససితోపలం| పాయయేత్కఫకాసఘ్నం కులత్థసలిలాప్లుతం||55||

Adhikarana dashamUlaghRutam (56-57) · Śloka 57

దశమూలాఢకే ప్రస్థం ఘృతస్యాక్షసమైః పచేత్| పుష్కరాహ్వశఠీబిల్వసురసావ్యోషహింగుభిః||56|| పేయానుపానం తత్సర్వవాతశ్లేష్మామయాపహం| |57|

Adhikarana nirguNDIghRutam (57) · Śloka 57

| నిర్గుండీపత్రనిర్యాససాధితం కాసజిద్ధృతం||57||

Adhikarana viDa~ggaghRutam (58) · Śloka 58

ఘృతం రసే విడంగానాం వ్యోషగర్భం చ సాధితం| 57 1/2| |58|

Adhikarana punarnavAdighRutam (58) · Śloka 58

పునర్నవశివాటికాసరలకాసమర్దామృతా- పటోలబృహతీఫణిజ్జకరసైః పయఃసంయుతైః| ఘృతం త్రికటునా చ సిద్ధముపయుజ్య సంజాయతే న కాసవిషమజ్వరక్షయగుదాంకురేభ్యో భయం||58||

Adhikarana kaNTakArIghRutam (59-63) · Śloka 63

సమూలఫలపత్రాయాః కంటకార్యా రసాఢకే||59|| ఘృతప్రస్థం బలావ్యోషవిడంగశఠిదాడిమైః| సౌవర్చలయవక్షారమూలామలకపౌష్కరైః||60|| వృశ్చీవబృహతీపథ్యాయవానీచిత్రకర్ధిభిః| మృద్వీకాచవ్యవర్షాభూదురాలంభామ్లవేతసైః||61|| శృంగీతామలకీభారంగీరాస్నాగోక్షురకైః పచేత్| కల్కైస్తత్సర్వకాసేషు శ్వాసహిధ్మాసు చేష్యతే||62|| కంటకారీఘృతం చైతత్కఫవ్యాధివినాశనం| |63|

Adhikarana vyAghrIlehaH (63-67) · Śloka 67

| పచేవ్యాఘ్రీతులాం క్షుణ్ణాం వహేఽపామాఢకస్థితే||63|| క్షిపేత్ పూతే తు సంచూర్ణ్య వ్యోషరాస్నామృతాగ్నికాన్| శృంగీభారంగీఘనగ్రంథిధన్వయాసాన్ పలార్ధకాన్||64|| సర్పిషః షోడశపలం చత్వారింశత్పలాని చ| మత్స్యండికాయాః శుద్ధాయాః పునశ్చ తదధిశ్రయేత్||65|| దర్వీలేపిని శీతే చ పృథక్ ద్వికుడవం క్షిపేత్| పిప్పలీనాం తవక్షీర్యా మాక్షికస్యానవస్య చ||66|| లేహోఽయం గుల్మహృద్రోగదుర్నామశ్వాసకాసజిత్| |67|

Adhikarana dhUmaH (67) · Śloka 67

| శమనం చ పిబేద్ధూమం శోధనం బహలే కఫే||67||

Adhikarana dhUmAntaram (68-69) · Śloka 69

మనఃశిలాలమధుకమాంసీముస్తేంగుదీత్వచః| ధూమం కాసఘ్నవిధినా పీత్వా క్షీరం పిబేదను||68|| నిష్ఠ్యూతాంతే గుడయుతం కోష్ణం ధూమో నిహంతి సః| వాతశ్లేష్మోత్తరాన్ కాసానచిరేణ చిరంతనాన్||69||

Adhikarana tamakopadrave pratIkAra (70) · Śloka 70

తమకః కఫకాసే తు స్యాచ్చేత్పిత్తానుబంధజః| పిత్తకాసక్రియాం తత్ర యథావస్థం ప్రయోజయేత్||70||

Adhikarana anubandhaBedAccikitsA (71-72) · Śloka 72

కఫానుబంధే పవనే కుర్యాత్కఫహరాం క్రియాం| పిత్తానుబంధయోర్వాతకఫయోః పిత్తనాశినీం||71|| వాతశ్లేష్మాత్మకే శుష్కే స్నిగ్ధమార్ద్రే విరుక్షణం| కాసే కర్మ సపిత్తే తు కఫజే తిక్తసంయుతం||72||

Adhikarana uraHkShate auShadham (73) · Śloka 73

ఉరస్యంతఃక్షతే సద్యో లాక్షాం క్షౌద్రయుతాం పిబేత్| క్షీరేణ|73|

Adhikarana jIrNaiShadhe Bojanam (73) · Śloka 73

| శాలీన్ జీర్ణేఽద్యాత్క్షీరేణైవ సశర్కరాన్||73||

Adhikarana pArshvarujAdyanvite auShadham (74) · Śloka 74

పార్శ్వబస్తిసరుక్చాల్పపిత్తాగ్నిస్తాం సురాయుతాం| |74|

Adhikarana BinnaviTke auShadham (74) · Śloka 74

| భిన్నవిట్కః సముస్తాతివిషాపాఠాం సవత్సకాం||74||

Adhikarana dIptAnale auShadham (75) · Śloka 75

లాక్షాం సర్పిర్మధూచ్ఛిష్టం జీవనీయం గణం సితాం| త్వక్క్షీరీ సమితం క్షీరే పక్త్వా దీప్తానలః పిబేత్||75||

Adhikarana sandhAnArthaM payaH (76) · Śloka 76

ఇక్ష్వారికాబిసగ్రంథిపద్మకేసరచందనైః| శృతం పయో మధుయుతం సంధానార్థం పిబేత్క్షతీ||76||

Adhikarana jvaradAhe auShadhadvayam (77) · Śloka 77

యవానాం చూర్ణమామానాం క్షీరే సిద్ధం ఘృతాన్వితం| జ్వరదాహే సితాక్షౌద్రసక్తూన్వా పయసా పిబేత్||77||

Adhikarana kAse auShadhacatuShTayam (78-79) · Śloka 79

కాసవాంస్తు పిబేత్సర్పిర్మధురౌషధసాధితం| గుడోదకం వా క్వథితం సక్షౌద్రమరిచం హితం||78|| చూర్ణమామలకానాం వా క్షీరే పక్వం ఘృతాన్వితం| రసాయనవిధానేన పిప్పలీర్వా ప్రయోజయేత్||79||

Adhikarana kAse parvAsthishUle cauShadham (80) · Śloka 80

కాసీ పర్వాస్థిశూలీ చ లిహ్యాత్సఘృతమాక్షికాః| మధూకమధుకద్రాక్షాత్వక్క్షీరిపిప్పలీబలాః||80||

Adhikarana elAdi (trijAtakAdi)guTikA (81-83) · Śloka 83

త్రిజాతమర్ధకర్షాంశం పిప్పల్యర్ధపలం సితా| ద్రాక్షా మధూకం ఖర్జూరం పలాంశం శ్లక్ష్ణచూర్ణితం||81|| మధునా గుటికా ఘ్నంతి తా వృష్యాః పిత్తశోణితం| కాసశ్వాసారుచిచ్ఛర్దిమూర్చ్ఛాహిధ్మామదభ్రమాన్||82|| క్షతక్షయస్వరభ్రంశప్లీహశోషాఢ్యమారుతాన్| రక్తనిష్ఠీవహృత్పార్శ్వరుక్పిపాసాజ్వరానపి||83||

Adhikarana raktaShThIve auShadhadvayam (84-85) · Śloka 85

వర్షాభూశర్కరారక్తశాలితండులజం రజః| రక్తష్ఠీవీ పిబేత్సిద్ధం ద్రాక్షారసపయోఘృతైః||84|| మధూకమధుకక్షీరసిద్ధం వా తండులీయకం| |85|

Adhikarana atra raktapittauShadhamapi (85) · Śloka 85

| యథాస్వం మార్గవిసృతే రక్తే కుర్యాచ్చ భేషజం||85||

Adhikarana mUDhavAte auShadham (86) · Śloka 86

మూఢవాతస్త్వజామేదః సురాభృష్టం ససైంధవం| |86|

Adhikarana kShAmakShINAdau auShadham (86-87) · Śloka 87

| క్షామః క్షీణః క్షతోరస్కో మందనిద్రోఽగ్నిదీప్తిమాన్||86|| శృతక్షీరసరేణాద్యాత్సఘృతక్షౌద్రశర్కరం| |87|

Adhikarana kShINakShatakRutakRusheShu auShadham (87-88) · Śloka 88

| శర్కరాయవగోధూమం జీవకర్షభకౌ మధు||87|| శృతక్షీరానుపానం వా లిహ్యాత్క్షీణః క్షతః కృశః| |88|

Adhikarana kShINakShatakRuteShu auShadham (88-89) · Śloka 89

| క్రవ్యాత్పిశితనిర్యూహం ఘృతభృష్టం పిబేచ్చ సః||88|| పిప్ప్పలీక్షౌద్రసంయుక్తం మాంసశోణితవర్ధనం| |89|

Adhikarana kShINakShatakRuteShu auShadhAntaram kShatoraske auShadham (89-91) · Śloka 91

| న్యగ్రోధోదుంబరాశ్వత్థప్లక్షశాలప్రియంగుభిః||89|| తాలమస్తకజంబూత్వక్ప్రియాలైశ్చ సపద్మకైః| సాశ్వకర్ణైః శృతాత్క్షీరాదద్యాజ్జాతేన సర్పిషా||90|| శాల్యోదనం క్షతోరస్కః క్షీణశుక్రబలేంద్రియః| |91|

Adhikarana vAtapittArdite ghRutABya~ggaH (91-92) · Śloka 92

| వాతపిత్తార్దితేఽభ్యంగో గాత్రభేదే ఘృతైర్మతః||91|| తైలైశ్చానిలరోగఘ్నైః పీడితే మాతరిశ్వనా| |92|

Adhikarana hratpArshvArtau auShadham (92) · Śloka 92

| హృత్పార్శ్వార్తిషు పానం స్యాజ్జీవనీయస్య సర్పిషః|92|

Adhikarana atra vAtavyAdhyuktamapi (92) · Śloka 92

| హృత్పార్శ్వార్తిషు పానం స్యాజ్జీవనీయస్య సర్పిషః||92||

Adhikarana kShate auShadham (93-94) · Śloka 94

| యష్ట్యాహ్ననాగబలయోః క్వాథే క్షీరసమే ఘృతం||93|| పయస్యాపిప్పలీవాంశీకల్కైః సిద్ధం క్షతే హితం| |94|

Adhikarana amRutaprAshaM ghRutam (94-101) · Śloka 101

| జీవనీయో గణః శుంఠీ వరీ వీరా పునర్నవా||94|| బలాభారంగీస్వగుప్తర్ద్ధిశఠీతామలకీకణాః| శృంగాటకం పయస్యా చ పంచమూలం చ యల్లఘు||95|| ద్రాక్షాక్షోడాది చ ఫలం మధురస్నిగ్ధబృంహణం| తైః పచేత్సర్పిషః ప్రస్థం కర్షాంశైః శ్లక్ష్ణకల్కితైః||96|| క్షీరధాత్రీవిదారీక్షుచ్ఛాగమాంసరసాన్వితం| ప్రస్థార్ధం మధునః శీతే శర్కరార్ధతులారజః||97|| పలార్ధకం చ మరిచత్వగేలాపత్రకేసరం| వినీయ చూర్ణితం తస్మాల్లిహ్యాన్మాత్రాం యథాబలం||98|| అమృతప్రాశమిత్యేతన్నరాణామమృతం ఘృతం| సుధామృతరసం ప్రాశ్యం క్షీరమాంసరసాశినా||99|| నష్టశుక్రక్షతక్షీణదుర్బలవ్యాధికర్శితాన్| స్త్రీప్రసక్తాన్ కృశాన్ వర్ణస్వరహీనాంశ్చ బృంహయేత్||100|| కాసహిధ్మాజ్వరశ్వాసదాహతృష్ణాస్రిపిత్తనుత్| పుత్రదం ఛర్దిమూర్చ్ఛాహృద్యోనిమూత్రామయాపహం||101||

Adhikarana shvadaMShTrAdighRutam (102-105) · Śloka 105

శ్ర్వదంష్ట్రోశీరమంజిష్ఠాబలాకాశ్మర్యకత్తృణం| దర్భమూలం పృథక్పర్ణీ పలాశర్షభకౌ స్థిరాం||102|| పాలికాని పచేత్తేషాం రసే క్షీరచతుర్గుణే| కల్కైః స్వగుప్తాజీవంతీమేదర్షభకజీవకైః||103|| శతావర్యర్ద్ధిమృద్వీకాశర్కరాశ్రావణీబిసైః| ప్రస్థః సిద్ధో ఘృతాద్వాతపిత్తహృద్రోగశూలనుత్||104|| మూత్రకృచ్ఛ్రప్రమేహార్శఃకాసశోషక్షయాపహః| ధనుఃస్త్రీమద్యభారాధ్వఖిన్నానాం బలమాంసదః||105||

Adhikarana samasaktu madhukAdi ghRutam (106-107) · Śloka 107

మధుకాష్టపలద్రాక్షాప్రస్థక్వాథే పచేద్ధృతం| పిప్పల్యష్టపలే కల్కే ప్రస్థం సిద్ధే చ శీతలే||106|| పృథగష్టపలం క్షౌద్రశర్కరాభ్యాం విమిశ్రయేత్| సమసక్తు క్షతక్షీణరక్తగుల్మేషు తద్ధితం||107||

Adhikarana dhAtrIPalAdi ghRutam (108-110) · Śloka 110

ధాత్రీఫలవిదారీక్షుజీవనీయరసాద్ధృతాత్| గవ్యాజయోశ్చ పయసోః ప్రస్థం ప్రస్థం విపాచయేత్||108|| సిద్ధశీతే సితాక్షౌద్రం ద్విప్రస్థం వినయేత్తతః| యక్ష్మాపస్మారపిత్తాసృక్కాసమేహక్షయాపహం||109|| వయఃస్థాపనమాయుష్యం మాంసశుక్రబలప్రదం| |110|

Adhikarana ghRutalehapAnayorviShayaBedaH (110-111) · Śloka 111

| ఘృతం తు పిత్తేఽభ్యధికే లిహ్యాద్వాతేఽధికే పిబేత్||110|| లీఢం నిర్వాపయేత్పిత్తమల్పత్వాద్ధంతి నానలం| ఆక్రామత్యనిలం పీతమూష్మాణం నిరుణద్ధి చ||111||

Adhikarana sarpirguDAH (112-113) · Śloka 113

క్షామక్షీణకృశాంగానామేతాన్యేవ ఘృతాని తు| త్వక్క్షీరీశర్కరాలాజచూర్ణైః స్త్యానాని యోజయేత్||112|| సర్పిర్గుడాన్ సమధ్వంశాన్ కృత్వా దద్యాత్పయోఽను చ| రేతో వీర్యం బలం పుష్టిం తైరాశుతరమాప్నుయాత్||113||

Adhikarana kUShmANDakarasAyanam (114-118) · Śloka 118

వీతత్వగస్థికూష్మాండతులాం స్విన్నాం పునః పచేత్| ఘట్టయన్ సర్పిషః ప్రస్థే క్షౌద్రవర్ణేఽత్ర చ క్షిపేత్||114|| ఖండాచ్ఛతం కణాశుంఠ్యోర్ద్విపలం జీరకాదపి| త్రిజాతధాన్యమరిచం పృథగర్ధపలాంశకం||115|| అవతారితశీతే చ దత్వా క్షౌద్రం ఘృతార్ధకం| ఖజేనామథ్య చ స్థాప్యం తన్నిహంత్యుపయోజితం||116|| కాసహిధ్మాజ్వరశ్వాసరక్తపిత్తక్షతక్షయాన్| ఉరఃసంధానజననం మేధాస్మృతిబలప్రదం||117|| అశ్విభ్యాం విహితం హృద్యం కూష్మాండకరసాయనం| |118|

Adhikarana nAgabalArasAyanam maNDUkaparNIrasAyanam yaShTIrasAyanam shuNThIrasAyanam (118-120) · Śloka 120

| పిబేన్నాగబలామూలస్యార్ధకర్షాభివర్ధితం||118|| పలం క్షీరయుతం మాసం క్షీరవృత్తిరనన్నభుక్| ఏష ప్రయోగః పుష్ట్యాయుర్బలవర్ణకరః పరం||119|| మండూకపర్ణ్యాః కల్పోఽయం యష్ట్యా విశ్వౌషధస్య చ| |120|

Adhikarana nAgabalAsarpiH (120-125) · Śloka 125

| పాదశేషం జలద్రోణే పచేన్నాగబలాతులాం||120|| తేన క్వాథేన తుల్యాంశం ఘృతం క్షీరం చ సాధయేత్| పలార్ధికైశ్చాతిబలాబలాయష్టీపునర్నవైః||121|| ప్రపౌండరీకకాశ్మర్యప్రియాలకపికచ్ఛుభిః| అశ్వగంధాసితాభీరుమేదాయుగ్మత్రికంటకైః||122|| కాకోలీక్షీరకాకోలీక్షీరశుక్లాద్విజీరకైః| మృణాలబిసఖర్జూరశృంగాటకకసేరుకైః||123|| ఏతన్నాగబలాసర్పిః పిత్తరక్తక్షతక్షయాన్| జయేత్తృడ్భ్రమదాహాంశ్చ బలపుష్టికరం పరం||124|| వర్ణ్యమాయుష్యమోజస్యం వలీపలితనాశనం| ఉపయుజ్య చ షణ్మాసాన్ వృద్ధోఽపి తరుణాయతే||125||

Adhikarana dIpte~agnau eShavidhiH (126) · Śloka 126

దీప్తేఽగ్నౌ విధిరేష స్యాత్| |126|

Adhikarana mande~agnau dIpanapAcanAdiH drave male grAhI (126) · Śloka 126

మందే దీపనపాచనః| యక్ష్మోక్తః క్షతినాం శస్తో, గ్రాహీ శకృతి తు ద్రవే||126||

Adhikarana agastyaharItakI rasAyanam (127-132) · Śloka 132

దశమూలం స్వయంగుప్తాం శంఖపుష్పీం శఠీం బలాం| హస్తిపిప్పల్యపామార్గపిప్పలీమూలచిత్రకాన్||127|| భారంగీ పుష్కరమూలం చ ద్విపలాంశం యవాఢకం| హరీతకీశతం చైకం జలపంచాఢకే పచేత్||128|| యవస్వేదే కషాయం తం పూతం తచ్చాభయాశతం| పచేద్గుడతులాం దత్త్వా కుడవం చ పృథగ్ఘృతాత్||129|| తైలాత్సపిప్పలీచూర్ణాత్సిద్ధశీతే చ మాక్షికాత్| లేహం ద్వే చాభయే నిత్యమతః ఖాదేద్రసాయనాత్||130|| తద్వలీపలితం హన్యాద్వర్ణాయుర్బలవర్ధనం| పంచకాసాన్ క్షయం శ్వాసం సహిధ్మం విషమజ్వరం||131|| మేహగుల్మగ్రహణ్యర్శోహృద్రోగారుచిపీనసాన్| అగస్త్యవిహితం ధన్యమిదం శ్రేష్ఠం రసాయనం||132||

Adhikarana vasiShThaharItakI (133-141) · Śloka 141

దశమూలం బలాం మూర్వాం హరిద్రే పిప్పలీద్వయం| పాఠాశ్వగంధాపామార్గస్వగుప్తాతివిషామృతాః||133|| బాలబిల్వం త్రివృద్దంతీమూలం పత్రం చ చిత్రకాత్| పయస్యాం కుటజం హింస్త్రాం పుష్పం సారం చ బీజకాత్||134|| బోటస్థవిరభల్లాతవికంకతశతావరీః| పూతీకరంజశమ్యాకచంద్రలేఖాసహాచరం||135|| సౌభాంజనకనింబత్వగిక్షురం చ పలాంశకం| పథ్యాసహస్రం సశతం యవానాం చాఢకద్వయం||136|| పచేదష్టగుణే తోయే యవస్వేదేఽవతారయేత్| పూతే క్షిపేత్సపథ్యే చ తత్ర జీర్ణగుడాత్తులాం||137|| తైలాజ్యధాత్రీరసతః ప్రస్థం ప్రస్థం తతః పునః| అధిశ్రయేన్మృదావగ్నౌ దర్వీలేపేఽవతార్య చ||138|| శీతే ప్రస్థద్వయం క్షౌద్రాత్పిప్పలీకుడవం క్షిపేత్| చూర్ణీకృతం త్రిజాతాచ్చ త్రిపలం నిఖనేత్తతః||139|| ధాన్యే పురాణకుంభస్థం మాసం ఖాదేచ్చ పూర్వవత్| రసాయనం వసిష్ఠోక్తమేతత్పూర్వగుణాధికం||140|| స్వస్థానాం నిష్పరీహారం సర్వర్తుషు చ శస్యతే| |141|

Adhikarana ShADavaM cUrNam (141-144) · Śloka 144

| పాలికం సైంధవం శుంఠీ ద్వే చ సౌవర్చలాత్పలే||141|| కుడవాంశాని వృక్షామ్లం దాడిమం పత్రమార్జకాత్| ఏకైకాం మరిచాజాత్యోర్ధాన్యకాద్ ద్వే చతుర్థికే||142|| శర్కరాయాః పలాన్యత్ర దశ ద్వే చ ప్రదాయయేత్| కృత్వా చూర్ణమతో మాత్రామన్నపానేషు దాపయేత్||143|| రుచ్యం తద్దీపనం బల్యం పార్శ్వార్తీశ్వాసకాసజిత్| |144|

Adhikarana ShADavAntaram (144-146) · Śloka 146

| ఏకాం షోడశికాం ధాన్యాద్ ద్వే ద్వే చాజాజిదీప్యకాత్||144|| తాభ్యాం దాడిమవృక్షామ్లే ద్విర్ద్విః సౌర్వచలాత్పలం| శుంఠ్యాః కర్షం దధిత్థస్య మధ్యాత్పంచ పలాని చ||145|| తచ్చూర్ణం షోడశపలైః శర్కరాయా విమిశ్రయేత్| షాడవోఽయం ప్రదేయః స్యాదన్నపానేషు పూర్వవత్||146||

Adhikarana kShate yakShmokto~api vidhiH (147) · Śloka 147

విధిశ్చ యక్ష్మవిహితో యథావస్థం క్షతే హితః| |147|

Adhikarana dhUmapAnam (147-148) · Śloka 148

| నివృత్తే క్షతదోషే తు కఫే వృద్ధే ఉరః శిరః||147|| దాల్యతే కాసినో యస్య స నా ధూమాన్ పిబేదిమాన్| |148|

Adhikarana dvimedAdidhUmaH (148-149) · Śloka 149

| ద్విమేదాద్విబలాయష్టికల్కైః క్షౌమే సుభావితే||148|| వర్తి కృత్వా పిబేద్ధూమం జీవనీయఘృతానుపః| |149|

Adhikarana anyo manaHshilAdidhUmaH (149-151) · Śloka 151

| మనఃశిలాపలాశాజగంధాత్వక్క్షీరినాగరైః||149|| తద్వదేవానుపానం తు శర్కరేక్షుగుడోదకం| పిష్ట్వా మనఃశిలాం తుల్యామార్ద్రయా వటశుంగయా||150|| ససర్పిష్కం పిబేద్ధూమం తిత్తిరిప్రతిభోజనం| |151|

Adhikarana kShayakAsacikitsA kShayakAse prathamopacAraH (151) · Śloka 151

| క్షయజే బృంహణం పూర్వం కుర్యాదగ్నేశ్చ వర్ధనం||151||

Adhikarana bahudoShe virecanam (1) · Śloka 1

బహుదోషాయ సస్నేహం మృదు దద్యాద్విరేచనం||1||

Adhikarana tadeva virecanam (152-153) · Śloka 153

| శమ్యాకేన త్రివృతయా మృద్వీకారసయుక్తయా||152|| తిల్వకస్య కషాయేణ విదారీస్వరసేన చ| సర్పిః సిద్ధం పిబేద్యుక్త్యా క్షీణదేహో విశోధనం||153||

Adhikarana kShINapittAdiShu karkaTakyAdighRutam (154) · Śloka 154

పిత్తే కఫే ధాతుషు చ క్షీణేషు క్షయకాసవాన్| ఘృతం కర్కటకీక్షీరద్విబలాసాధితం పిబేత్||154||

Adhikarana kShINapittAdiShu vidAryAdighRutaM payaSca (155) · Śloka 155

విదారీభిః కదంబైర్వా తాలసస్యైశ్చ సాధితం| ఘృతం పయశ్చ|155|

Adhikarana mUtravaivarNyAdike~anuvAsanam (155-156) · Śloka 156

| మూత్రస్యవైవర్ణ్యే కృఛ్రనిర్గమే||155|| శూనే సవేదనే మేఢ్రే పాయౌ సశ్రోణివంక్షణే| ఘృతమండేన లఘునాఽనువాస్యో మిశ్రికేణ వా||156||

Adhikarana anuvAsanashuddhasya mAMsopacAraH (157-158) · Śloka 158

జాంగలైః ప్రతిభుక్తస్య వర్తకాద్యా బిలేశయాః| క్రమశః ప్రసహాస్తద్వత్ప్రయోజ్యాః పిశితాశినః||157|| ఔష్ణ్యాత్ప్రమాథిభావాచ్చ స్రోతోభ్యశ్చ్యావయంతి తే| కఫం శుద్ధైశ్చ తైః పుష్టిం కుర్యాత్సమ్యగ్ వహన్ రసః||158||

Adhikarana mAMsAyogyasya cavikAdi ghRutam (159-161) · Śloka 161

చవికాత్రిఫలాభార్గీదశమూలైః సచిత్రకైః| కులత్థపిప్పలీమూలపాఠాకోలయవైర్జలే||159|| శృతైర్నాగరదుఃస్పర్శాపిప్పలీశఠిపౌష్కరైః| పిష్టైః కర్కటశృంగ్యా చ సమైః సర్పిర్విపాచయేత్||160|| సిద్ధేఽస్మింశ్చూర్ణితౌ క్షారౌ ద్వౌ పంచ లవణాని చ| దత్త్వా యుక్త్యా పిబేన్మాత్రాం క్షయకాసనిపీడితః||161||

Adhikarana kAsamardAdighRutaM kAsajvArArUciharam (162-163) · Śloka 163

కాసమర్దాభయాముస్తాపాఠాకట్ఫలనాగరైః| పిప్పల్యా కటురోహిణ్యా కాశ్మర్యా సురసేన చ||162|| అక్షమాత్రైర్ఘృతప్రస్థం క్షీరద్రాక్షారసాఢకే| పచేచ్ఛ్హోశజ్వరప్లీహసర్వకాసహరం శివం||163||

Adhikarana vRuShAdighRutam kAsajvarAruciharam (164) · Śloka 164

వృషవ్యాఘ్రీగుడూచీనాం పత్రమూలఫలాంకురాత్| రసకల్కైర్ఘృత పక్వం హంతి కాసజ్వరారుచీః||164||

Adhikarana dviguNadADimarasasiddhaM ghRutam pippalIguDasiddaM ghRutam (165-166) · Śloka 166

ద్విగుణే దాడిమరసే సిద్ధం వా వ్యోషసంయుతం| పిబేదుపరి భుక్తస్య యవక్షార్రయుతం నరః||165|| పిప్పలీగుడసిద్ధం వా ఛాగక్షీరయుతం ఘృతం| |166|

Adhikarana uktaghRutAnAM dIpanatvaM strotaH shodhanatvaM ca (166-167) · Śloka 167

| ఏతాన్యగ్నివివృద్ధ్యర్థం సర్పిషి క్షయకాసినాం||166|| స్యుర్దోషబద్ధకంఠోరఃస్రోతసాం చ విశుద్ధయే| |167|

Adhikarana harItakIlehaH (167-139) · Śloka 139

| ప్రస్థోన్మితే యవక్వాథే వింశతి విజయాః పచేత్||167|| స్విన్నా మృదిత్వా తాస్తస్మింపురాణాత్షట్పలం గుడాత్| పిప్పల్యా ద్విపలం కర్షం మనోహ్వాయా రసాంజనాత్||138|| దత్త్వాఽర్ధాక్షం పచేద్భూయః స లేహః శ్వాసకాసజిత్| ||139||

Adhikarana shvAvitsUcIkShAralehaH mayUracaraNakShAralehaH eraNDapatrakShAralehaH surasairaNDapatrakShAralehaH tryUShaNacUrNalehaH (169-171) · Śloka 171

| శ్వావిధాం సూచయో దగ్ధాః సఘృతక్షౌద్రశర్కరాః||169|| శ్వాసకాసహరా, బర్హిపాదౌ వా మధుసర్పిషా| ఏరండపత్రక్షారం వా వ్యోషతైలగుడన్వితం||170|| లేహయేత్, క్షారమేవం వా సురసైరండపత్రజం| లిహ్యాత్ త్ర్యూషణచూర్ణం వా పురాణగుడసర్పిషా||171||

Adhikarana samasharkaraM cUrNaM maricacUrNaM tadvat (172-173) · Śloka 173

పద్మకం త్రిపలా వ్యోషం విడంగం దేవదారు చ| బలా రాస్నా చ తచ్చూర్ణం సమస్తం సమశర్కరం||172|| ఖాదేన్మధుఘృతాభ్యాం వా లిహ్యాత్కాసహరం పరం| తద్వన్మరిచచూర్ణం వా సఘృతక్షౌద్రశర్కరం||173||

Adhikarana pathyAdiguTikA mukhe dhAraNArthaMbiBItakadhAraNam (174) · Śloka 174

పథ్యాశుంఠీఘనగుడైర్గుటికాం ధారయేన్ముఖే| సర్వేషు శ్వాసకాసేషు, కేవలం వా బిభీతకం||174||

Adhikarana peyAmutkArikAM ca (175) · Śloka 175

పత్రకల్కం ఘృతభృష్టం తిల్వకస్య సశర్కరం| పేయా వోత్కారికా ఛర్దితృట్కాసామాతిసారజిత్||175||

Adhikarana mudgayUShaH (176) · Śloka 176

కంటకారీరసే సిద్ధో ముద్గయూషః సుసంస్కృతః| సగౌరామలకః సామ్లః సర్వకాసభిషగ్జితం||176||

Adhikarana kShIrayUSharasAH (177) · Śloka 177

వాతఘ్నౌషధనిఃక్వాథే క్షీరం యూషాన్ రసానపి| వైష్కిరాన్ ప్రాతుదాన్ బైలాన్ దాపయేత్క్షయకాసినే||177||

Adhikarana kShayakAsoktA bRuMhaNAdi (178-179) · Śloka 179

క్షతకాసే చ యే ధూమాః సానుపానా నిదర్శితాః| క్షయకాసేఽపి తే యోజ్యా వక్ష్యతే యచ్చ యక్ష్మణి||178|| బృంహణం దీపనం చాగ్నేః స్రోతసాం చ విశోధనం| వ్యత్యాసాత్క్షయకాసిభ్యో బల్యం సర్వం ప్రశస్యతే||179||

Adhikarana kShayakAse sarvadoShAvirodhi kartavyam (3) · Śloka 3

సన్నిపాతోద్భవో ఘోరః క్షయకాసో యతస్తతః| యథాదోషబలం తస్య సన్నిపాతహితం హితం||180|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితా యామష్టాంగహృదయసంహితాయాం చతుర్థే చికిత్సిత- స్థానే కాసచికిత్సితం నామ తృతీయోఽధ్యాయః||3||