19. kuṣṭhacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

અસ્માદનન્તરં કુષ્ઠચિકિત્સિતમારભ્યતે| સમ્બન્ધશ્ચાસ્ય નિદાન એવોક્ત ઇત્યાહ-

Adhikarana kuShThacikitsitAdhyAyaH (2-3) · Śloka 3

અથાતઃ કુષ્ઠચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨|| )||૩||

ત્વગ્રક્તમાંસાદિદૂષણાત્તત્સ્રવણાદામયસ્વભાવાચ્ચ કાયકાર્શ્યં કુષ્ઠિનઃ પ્રાયેણાવશ્યં ભાવિ| અનેનૈવાનુસારેણ વક્ષ્યતિ (શ્લો. ૧૬)- "સ્નેહૈરાપ્યાયયેચ્ચૈનં કુષ્ઠઘ્નૈરન્તરાઽન્તરા|" ઇત્યાહ-

Adhikarana sarvakuShThe pUrvaM snehapAnam (1) · Śloka 1

કુષ્ઠિનં સ્નેહપાનેન પૂર્વં સર્વમુપાચરેત્| |૧|

સ૦-કુષ્ઠવન્તં નરં સર્વમેવ સ્નેહપાનૈરુપક્રમેત્-શરીરાપ્યાયનાર્થં પૂર્વમસ્ય સ્નેહોપયોગો યુક્ત ઇત્યર્થઃ|

Adhikarana vAtottare kuShThe dashamUlAdisiddhaM tailaM ghRutaM vA (1-2) · Śloka 2

| તત્ર વાતોત્તરે તૈલં ઘૃતં વા સાધિતં હિતમ્||૧|| દશમૂલામૃતૈરણ્ડશાર્ઙ્ગેષ્ટામેષશૃઙ્ગિભિઃ| |૨|

સ૦-તસ્મિન્ વાતોત્તરે કુષ્ઠે દશમૂલાદિભિઃ પક્વં તૈલં ઘૃતં વા હિતમ્|

Adhikarana pittottare kuShThe tiktakaM ghRutam (2-7) · Śloka 7

| પટોલનિમ્બકટુકાદાર્વીપાઠાદુરાલભાઃ||૨|| પર્પટં ત્રાયમાણાં ચ પલાંશં પાચયેદપામ્| દ્વ્યાઢકેઽષ્ટાંશશેષેણ તેન કર્ષોન્મિતૈસ્તથા||૩|| ત્રાયન્તીમુસ્તભૂનિમ્બકલિઙ્ગકણચન્દનૈઃ| સર્પિષો દ્વાદશપલં પચેત્તત્તિક્તકં જયેત્||૪|| પિત્તકુષ્ઠપરીસર્પપિટિકાદાહતૃડ્ભ્રમાન્| કણ્ડુપાણ્ડ્વામયાન્ ગણ્ડાન્ દુષ્ટનાડીવ્રણાપચીઃ||૫|| વિસ્ફોટવિદ્રધીગુલ્મશોફોન્માદમદાનપિ| હૃદ્રોગતિમિરવ્યઙ્ગગ્રહણીશ્વિત્રકામલાઃ||૬|| ભગન્દરમપસ્મારમુદરં પ્રદરં ગરમ્| અર્શોઽસ્રપિત્તમન્યાંશ્ચ સુકૃચ્છ્રાન્ પિત્તજાન્ ગદાન્||૭||

સ૦-પટોલાદિ પલાંશં દ્વ્યાઢકે પાચયેત્| તેનાષ્ટભાગશેષેણ ક્વાથેન તથા કર્ષમાત્રૈસ્ત્રાયન્ત્યાદિભિર્ઘૃતસ્ય પલાનિ દ્વાદશ પચેત્| તદેવં તિક્તકાખ્યં સર્પિઃ પિત્તકુષ્ઠાદીન્ જયેત્| અપરાનપિ પિત્તજાનામયાન્ હન્તિ| એતૈશ્ચ દ્વાદશપલમાત્રં પક્વં પ્રકૃષ્ટગુણં સ્યાદિતિ દૃષ્ટં તત્ત્વદર્શિભિર્મહર્ષિભિઃ|

Adhikarana pittottare kuShThe mahAtiktaM ghRutam (8-11) · Śloka 11

સપ્તચ્છદઃ પર્પટકઃ શમ્યાકઃ કટુકા વચા| ત્રિફલા પદ્મકં પાઠા રજન્યૌ સારિવે કણે||૮|| નિમ્બચન્દનયષ્ટ્યાહ્વવિશાલેન્દ્રયવામૃતાઃ| કિરાતતિક્તકં સેવ્યં વૃષો મૂર્વા શતાવરી||૯|| પટોલાતિવિષામુસ્તાત્રાયન્તીધન્વયાસકમ્| તૈર્જલેઽષ્ટગુણે સર્પિર્દ્વિગુણામલકીરસે||૧૦|| સિદ્ધં તિક્તાન્મહાતિક્તં ગુણૈરભ્યધિકં મતમ્| |૧૧|

સ૦-સપ્તચ્છદાદિભિઃ કલ્કૈર્ઘૃતાદષ્ટગુણે જલે દ્વિગુણામલકરસે સર્પિઃ પક્વં મહાતિક્તસંજ્ઞં ગુણૈશ્ચાભ્યધિકં તિક્તાન્મતમ્, મુનીનામિતિ શેષઃ|

Adhikarana kaPottare kuShTheShu nimbAdisiddhaM ghRutam (11-12) · Śloka 12

| કફોત્તરે ઘૃતં સિદ્ધં નિમ્બસપ્તાહ્રચિત્રકૈઃ||૧૧|| કુષ્ઠોષણવચાશાલપ્રિયાલચતુરઙ્ગુલૈઃ| |૧૨|

સ૦-કફોત્તરે નિમ્બાદિભિઃ કલ્કીકૃતૈઃ પક્વંઘૃતં પિબેત્|

Adhikarana sarvakuShTheShu BallAtakAdisnehaH ghRutaM sarvakRumijidAdighRutam (12-13) · Śloka 13

| સર્વેષુ ચારુષ્કરજં તૌવરં સાર્ષપં પિબેત્||૧૨|| સ્નેહં ઘૃતં વા કૃમિજિત્પથ્યાભલ્લાતકૈઃ શૃતમ્| |૧૩|

સ૦-સર્વેષુ ચ કુષ્ઠેષુ ભલ્લાતકોત્થં તુવરજં સર્ષપજં વા સ્નેહમથવા ઘૃતં કૃમિજિદાદિભિઃ સાધિતં પિબેત્|

Adhikarana sarvakuShTheShu AragvadhamUlaghRutam (13-14) · Śloka 14

| આરગ્વધસ્ય મૂલેન શતકૃત્વઃ શૃતં ઘૃતમ્||૧૩|| પિબેન્ કુષ્ઠં જયત્યાશુ ભજન્ સખદિરં જલમ્| |૧૪|

સ૦-કર્ણિકારસ્ય મૂલેન શતવારાન્ ઘૃતં પક્વં પિબન્ કુષ્ઠં જયતિ ખદિરયુતં પાનીયં સેવમાનઃ|

Adhikarana sarveBireva snehairaBya~jjanam (14) · Śloka 14

| એભિરેવ યથાસ્વં ચ સ્નેહૈરભ્યઞ્જનં હિતમ્||૧૪||

સ૦-એભિરેવ પૂર્વોક્તૈઃ સ્નેહૈર્યથાયોગમભ્યઞ્જનં હિતમ્|

Adhikarana sarvakuShTheShu snigdhasya visarpoktaM shodhanam (15) · Śloka 15

સ્નિગ્ધસ્ય શોધનં યોજ્યં વિસર્પે યદુદાહૃતમ્| |૧૫|

સ૦-સ્નિગ્ધસ્ય કુષ્ઠિનઃ શોધનં યોજ્યં યદ્વિસર્પે કથિતમ્| તત્ર ચોક્તમ્ (હૃ. ચિ. અ. ૧૮|૩)- "રસેન યુક્તં ત્રાયન્ત્યા દ્રાક્ષાયાઃ" ઇત્યાદિ|

Adhikarana sarvakuShTheShu lalATahastapAdeShu shirAmokShAH (15-16) · Śloka 16

| લલાટહસ્તપાદેષુ શિરાશ્ચાસ્ય વિમોક્ષયેત્||૧૫|| પ્રચ્છાનમલ્પકે કુષ્ઠે શૃઙ્ગાદ્યાશ્ચ યથાયથમ્| |૧૬|

સ૦-લલાટાદિષુ ચાસ્યાતુરસ્ય બલાપેક્ષી વૈદ્યો શિરાં વિમોક્ષયેત્| અત્યલ્પે કુષ્ઠે પ્રચ્છાનં સ્યાત્| યથાયથં-યથાસ્વં, શૃઙ્ગાદ્યાશ્ચ સ્યુઃ|

Adhikarana sarvakuShTheShu antarA~antarA snehairApyAyanaM tatkAraNaM ca (16-17) · Śloka 17

| સ્નેહૈરાપ્યાયયેચ્ચૈનં કુષ્ઠઘ્નૈરન્તરાઽન્તરા||૧૬|| મુક્તરક્તવિરિક્તસ્ય રિક્તકોષ્ઠસ્ય કુષ્ઠિનઃ| પ્રભઞ્જનસ્તથા હ્યસ્ય ન સ્યાદ્દેહપ્રભઞ્જનઃ||૧૭||

સ૦-અન્તરાઽન્તરા સ્રુતરક્તં કૃતવિરેકં ચ કુષ્ઠઘ્નૈઃ સ્નેહૈરેનં-કુષ્ઠિનં, આપ્યાયયેત્| એવં કૃતે સત્યસ્ય-કુષ્ઠિનો, મુક્તરક્તસ્ય તથા વિરિક્તસ્યાત એવ રિક્તકોષ્ઠસ્ય પ્રભઞ્જનો દેહસ્ય પ્રભઞ્જનો-વિઘાતકો, ન સ્યાત્|

Adhikarana sarvakuShTheShu vajrakaghRutam (18) · Śloka 18

વાસામૃતાનિમ્બવરાપટોલ- વ્યાઘ્રીકરઞ્જોદકકલ્કપક્વમ્| સર્પિર્વિસર્પજ્વરકામલાસ્ર- કુષ્ઠાપહં વજ્રકમામનન્તિ||૧૮||

સ૦-વાસાદિભિઃ સિદ્ધં સર્પિર્વિસર્પાદિઘ્નમ્| એતચ્ચ વજ્રકસંજ્ઞં ઘૃતં વદન્તિ| ઇન્દ્રવજ્રાવૃત્તમ્|

Adhikarana sarvakuShTheShu mahAvajrakaghRutam (19-20) · Śloka 20

ત્રિફલાત્રિકટુદ્વિકણ્ટકારી- કટુકાકુમ્ભનિકુમ્ભરાજવૃક્ષૈઃ| સવચાતિવિષાગ્નિકૈઃ સપાઠૈઃ પિચુભાગૈર્નવવજ્રદુગ્ધમુષ્ટ્યા||૧૯|| પિષ્ટૈઃ સિદ્ધં સર્પિષઃ પ્રસ્થમેભિઃ ક્રૂરે કોષ્ઠે સ્નેહનં રેચનં ચ| કુષ્ઠશ્વિત્રપ્લીહવર્ધ્માશ્મગુલ્માન્ હન્ત્યાત્કૃચ્છ્રાંસ્તન્મહાવજ્રકાખ્યમ્||૨૦||

સ૦-ત્રિફલાદિભિઃ કાર્ષિકૈઃ પ્રત્યગ્રસ્રુહીક્ષીરપલેન સહ પિષ્ટૈરેભિરૌષધૈર્ઘૃતપ્રસ્થં ચતુર્ગુણજલસિદ્ધં ક્રૂરકોષ્ઠે સ્નેહનં સ્યાત્ રેચનં ચ| તથા, કુષ્ઠાદીન્ દારુણાન્ હન્યાત્| તચ્ચ મહાવજ્રકં નામ| ઔપચ્છન્દસિકશાલિન્યૌ વૃત્તે|

Adhikarana sarvakuShTheShu UrdhvAMdhaH shodhanaM dantIghRutam (21) · Śloka 21

દન્ત્યાઢકમપાં દ્રોણે પક્ત્વા તેન ઘૃતં પચેત્| ધામાર્ગવપલે પીતં તદૂર્ધ્વાધો વિશુદ્ધિકૃત્||૨૧||

સ૦-દન્ત્યાશ્ચતુઃષષ્ટિપલાનિ જલદ્રોણે પચેત્| તેન ક્વાથેન રાજકોશાતકીપલે ઘૃતં પચેત્| તત્પીતમૂર્ધ્વાધો વિશુદ્ધિકરમ્|

Adhikarana sarvakuShTheShu AvartakIghRutam (22-23) · Śloka 23

આવર્તકીતુલાં દ્રોણે પચેદષ્ટાંશશેષિતમ્| તન્મૂલૈસ્તત્ર નિર્યૂહે ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્||૨૨|| પીત્વા તદેકદિવસાન્તરિતં સુજીર્ણે ભુઞ્જીત કોદ્રવમસંસ્કૃતકાઞ્જિકેન| કુષ્ઠં કિલાસમપચીં ચ વિજેતુમિચ્છન્ ઇચ્છન્ પ્રજાં ચ વિપુલાં ગ્રહણં સ્મૃતિં ચ||૨૩||

સ૦-આવર્તક્યાઃ શતં દ્રોણેઽપામષ્ટાંશશેષિતં પચેત્| ત્ત્રક્વાથે, તસ્યા મૂલૈઃ કલ્કીકૃતૈર્ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્| તદ્ધૃતમેકદિવસાન્તરિતં પીત્વા સુષ્ઠુ જીર્ણે ચ ઘૃતે કોદ્રવમસંસ્કૃતેન કાઞ્જિકેન સહ ભુઞ્જીત| કુષ્ઠાદીન્ વિજિગીષુઃ, પ્રજાં ચ વિસ્તીર્ણામિચ્છન્, ગ્રહણં સ્મૃતિં ચાભિલષન્| વસન્તતિલકાવૃત્તમ્|

Adhikarana sarvakuShTheShu lelItakavasA (24) · Śloka 24

યતેર્લેલીતકવસા ક્ષૌદ્રજાતીરસાન્વિતા| કુષ્ઠઘ્ની સમસર્પિર્વા સગાયર્ત્ર્યસનોદકા||૨૪||

સ૦-યતેઃ-બ્રહ્મચર્યાસ્થિતસ્ય, લેલીતકવસા માક્ષિકજાતીરસયુતા કુષ્ઠઘ્ની સ્યાત્| લેલીતકવસા-સૌવર્ચલલવણતૈલમ્, ગન્ધકમેકે| જાતીરસો-બોલઃ| અથવા, સમઘૃતા ખદિરાસનોદકસહિતા કુષ્ઠઘ્ની સ્યાત્|

Adhikarana sarvakuShTheShu hitamannapAnaM sarva tyAjyaM amlalavaNAdi (25-27) · Śloka 27

શાલયો યવગોધૂમાઃ કોરદૂષાઃ પ્રિયઙ્ગવઃ| મુદ્ગા મસૂરાસ્તુવરી તિક્તશાકાનિ જાઙ્ગલમ્||૨૫|| વરાપટોલખદિરનિમ્બારુષ્કરયોજિતમ્| મદ્યાન્યૌષધગર્ભાણિ મથિતં ચેન્દુરાજિમત્||૨૬|| અન્નપાનં હિતં કુષ્ઠે, ન ત્વમ્લલવણોષણમ્| દધિદુગ્ધગુડાનૂપતિલમાષાંસ્ત્યજેત્તરામ્||૨૭||

સ૦-શાલ્યાદિકમન્નપાનં ચ વરાદિભિર્યોજિતં કુષ્ઠે હિતમ્| ઇન્દુરાજિઃ-બાકુચી| અમ્લાદિકમન્નપાનં ન હિતં કુષ્ઠે સ્યાત્| તથા દધ્યાદીનતિશયેન વર્જયેત્| પ્રતિરોગં ચ યન્નિદાનવર્જનં તચ્ચિકિત્સિતમેવેત્યવગન્તવ્યમ્|

Adhikarana sarvakuShTheShu paTolamUlAdikvAthasya ShaDrAtraprayogaH (28-30) · Śloka 30

પટોલમૂલત્રિફલાવિશાલાઃ પૃથક્ત્રિભાગાપચિતત્રિશાણાઃ| સ્યુસ્ત્રાયમાણા કટુરોહિણી ચ| ભાગાર્ધિકે નાગરપાદયુક્તે||૨૮|| એતત્પલં જર્જરિતં વિપક્વં જલે પિબેદ્દોષવિશોધનાય| જીર્ણે રસૈર્ધન્વમૃગદ્વિજાનાં પુરાણશાલ્યોદનમાદદીત||૨૯|| કુષ્ઠં કિલાસં ગ્રહણીપ્રદોષ- મર્શાંસિ કૃચ્છ્રાણિ હલીમકં ચ| ષડ્રાત્રયોગેન નિહન્તિ ચૈતદ્ હૃદ્વસ્તિશૂલં વિષમજ્વરં ચ||૩૦||

સ૦-પૃથક્-પ્રત્યેકં, ત્રિભાગેનાપચિતો-ન્યૂનઃ, તૃતીયઃ શાણો યેષાં તે પટોલાદયઃ પઞ્ચ પૃથક્ત્રિભાગાપચિતત્રિશાણાઃ| લોકેઽપિ ચૈવં પ્રયુક્તા એવ| યથા,-ત્રિભાગોનાસ્ત્રયો દ્રમ્મા દેયા ઇતિ| અત્ર હિ દ્વૌ દ્રમ્મૌ તૃતીયશ્ચ દ્રમ્મસ્ત્રિભાગેન હીન ઇતિ ગમ્યતે| તદેવં પટોલસ્ય શાણૌ દ્વૌ ધાનકાશ્ચ ચતસ્રો ભવન્તિ| ષડ્ધાનકો હિ શાણઃ| એવં પટોલમૂલાદિદ્રવ્યાણાં પઞ્ચાનાં પ્રત્યેકં ષોડશધાનકાઃ સ્યુઃ| સ્યાત્ત્રાયમાણા કટુરોહિણી ચ ભાગાર્ધિકે| કિમ્ભૂતે ? નાગરપાદયુક્તે સત્યૌ, ન તુ કેવલે| તદયમર્થઃ,-ત્રાયન્ત્યા ધાનકાઃ ષટ્, કટુકાયા ધાનકાઃ ષટ્, નાગરસ્ય ધાનકાશ્ચતસ્રઃ| ષોડશધાનકા હ્યત્ર મૂલદ્રવ્યભાગઃ| તદેવં પટોલાદીનાં પઞ્ચાનામશીતિર્ધાનકાઃ, ત્રાયન્તીકટુકયોઃ શુણ્ઠીપાદયુતયોઃ ષોડશધાનકાઃ, ઇતિ ષણ્ણવતિધાનકાભિઃ પલં ભવતિ| તદિદં પલં જર્જરિતં કિઞ્ચિચ્ચૂર્ણિતં જલે વિપક્વં દોષવિશુદ્ધ્યર્થં પિબેત્| જીર્ણે સત્યૌષધે જાઙ્ગલમૃગપક્ષિણાં માંસરસૈઃ સહ પુરાણશાલ્યોદનમશ્ર્નીયાત્| ઉપજાતી વૃત્તે| એતચ્ચ પીતં ષડ્રાત્રયોગેન-ષડ્દિનાન્યુપયુક્તં, કુષ્ઠાદીન્ હન્તિ| ઇન્દ્રવજ્રાવૃત્તમ્|

Adhikarana sarvakuShTheShu mANiBadrasiddho yogaH (31-32) · Śloka 32

વિડઙ્ગસારામલકાભયાનાં પલત્રયં, ત્રીણિ પલાનિ કુમ્ભાત્| ગુડસ્ય ચ દ્વાદશ, માસમેષ જિતાત્મનાં હન્ત્યુપયુજ્યમાનઃ||૩૧|| કુષ્ઠશ્વિત્રશ્વાસકાસોદરાર્શો- મેહપ્લીહગ્રન્થિરુગ્જન્તુગુલ્માન્| સિદ્ધં યોગં પ્રાહ યક્ષો મુમુક્ષો- ર્ભિક્ષોઃ પ્રાણાન્ માણિભદ્રઃ કિલેમમ્||૩૨||

સ૦-વિડઙ્ગસારાદીનાં સમુદિતાનાં પલત્રયમ્, ત્રીણિ પલાનિ કુમ્ભાત્-ત્રિવૃતાયાસ્ત્રીણિ પલાનિ, ગુડસ્ય ચ દ્વાદશપલાનિ| એષ પ્રયોગો જિતેન્દ્રિયાણાં માસમુપયુજ્યમાનો વક્ષ્યમાણાન્ ગદાન્ હન્તિ| "ઉપેન્દ્રવજ્રા તુ જતૌ જગૌ ગઃ|" માસશબ્દોપાદાનાચ્ચ પ્રત્યહમસ્માદ્યોગાદર્ધપલં ધાનકાનવરક્તિકાત્રયસહિતમભ્યવહરણીયત્વેનાત્રાવતિષ્ઠતે| અન્યત્રાપિ પ્રદેશે ય એવંવિધો નિર્દેશસ્તત્ર પરિમાણકલ્પનાયામયમેવ ન્યાયોઽનુમન્તવ્યઃ| મણિભદ્રાખ્યો યક્ષો ભિક્ષોઃ પ્રાણાન્ મુમુક્ષોઃ-જીવિતં જિહાસોઃ, ઇમં સિદ્ધં યોગં પ્રાણકરં પ્રાહ,-જગાદેત્યર્થઃ| અત્ર ભૂતે કાલે પ્રાહેતિ, તથા સાધુ કિલેત્યાગમિકત્વં ચ સૂચયતિ| શાલિનીવૃત્તમ્|

Adhikarana sarvakuShTheShu BUnimbAdi cUrNam (33-35) · Śloka 35

ભૂનિમ્બનિમ્બત્રિફલાપદ્મકાતિવિષાકણાઃ| મૂર્વાપટોલીદ્વિનિશાપાઠાતિક્તેન્દ્રવારુણીઃ||૩૩|| સકલિઙ્ગવચાસ્તુલ્યા દ્વિગુણાશ્ચ યથોત્તરમ્| લિહ્યાદ્દન્તીત્રિવૃદ્બ્રાહ્મીશ્ચૂર્ણિતા મધુસર્પિષા||૩૪|| કુષ્ઠમેહપ્રસુપ્તીનાં પરમં સ્યાત્તદૌષધમ્|૩૫|

સ૦-ભૂનિમ્બાદયસ્તુલ્યા દન્ત્યાદયશ્ચ યથોત્તરં દ્વિગુણાશ્ચૂર્ણિતા મધુસર્પિષા લિહ્યાત્| કુષ્ઠાદીનામેતત્ પરમં ભેષજમ્|

Adhikarana sarvakuShTheShu triphalAdicUrNam (35) · Śloka 35

| વરાવિડઙ્ગકૃષ્ણા વા લિહ્યાત્તૈલાજ્યમાક્ષિકૈઃ||૩૫||

સ૦-ત્રિફલાદીન્ વા તૈલઘૃતમાક્ષિકૈર્લિહ્યાત્|

Adhikarana sarvakuShTheShu vRukShakakvAthaH (36) · Śloka 36

કાકોદુમ્બરિકાવેલ્લનિમ્બાબ્દવ્યોષકલ્કવાન્| હન્તિ વૃક્ષકનિર્યૂહઃ પાનાત્સર્વાંસ્ત્વગામયાન્||૩૬||

સ૦-કાકોદુમ્બરિકાદિકલ્કવાન્ વૃક્ષકક્વાથઃ પાનાત્સર્વાન્ ત્વગ્રોગાન્ હન્તિ| કાકોદુમ્બરિકા-ફલ્ગુઃ| વૃક્ષકો-વત્સકઃ|

Adhikarana sarvakuShTheShu kuTajAdisiddhaharItakIcUrNam (37) · Śloka 37

કુટજાગ્નિનિમ્બનૃપતરુખદિરાસનસપ્તપર્ણનિર્યૂહે| સિદ્ધા મધુઘૃતયુક્તાઃ કુષ્ઠઘ્નીર્ભક્ષયેદભયાઃ|૩૭|

સ૦-કુટજાદિક્વાથે સિદ્ધાઃ પક્વા હરીતકીર્મધુઘૃતસંયુક્તાઃ કુષ્ઠનુદો ભક્ષયેત્| આર્યાવૃત્તમ્|

Adhikarana sarvakuShTheShu dArvyAditvakkvAthaH (37) · Śloka 37

દાર્વીખદિરનિમ્બાનાં ત્વક્ક્વાથઃ કુષ્ઠસૂદનઃ| ||૩૭||

સ૦-દાર્વ્યાદીનાં ત્વક્ક્વાથઃ કુષ્ઠનાશનઃ સ્યાત્|

Adhikarana sarvakuShTheShu nishAdeH kvAtho ghRutaM ca sarva khadirAdeH pRuthak ghRutaM ca (38-39) · Śloka 39

નિશોત્તમાનિમ્બપટોલમૂલ- તિક્તાવચાલોહિતયષ્ટિકાભિઃ| કૃતઃ કષાયઃ કફપિત્તકુષ્ઠં સુસેવિતો ધર્મ ઇવોચ્છિનત્તિ||૩૮|| એભિરેવ ચ શૃતં ઘૃતમુખ્યં ભેષ્જૈર્જયતિ મારુતકુષ્ઠમ્| કલ્પયેત્ખદિરનિમ્બગુડૂચી- દેવદારુરજનીઃ પૃથગેવમ્||૩૯||

સ૦-નિશાદિભિઃ કષાયઃ કૃતઃ કફપિત્તજં કુષ્ઠમુદ્દલયતિ| સુષ્ઠુ સેવિતો યથા ધર્મઃ| એભિરેવ-પૂર્વોક્તૈરૌષધૈઃ, પક્વં વરં ઘૃતં વાતકુષ્ઠં જયતિ| એવં-અનયૈવ કલ્પનયા, પૃથક્ ખદિરાદીન્ કલ્પયેત્| ઉપજાતિસ્વાગતે વૃત્તે|

Adhikarana sarvakuShTheShu pAThAdiBirmUtramuShNajalaM vA (72)) · Śloka 40

પાઠાદાર્વીવહ્નિઘુણેષ્ટાકટુકાભિ- મૂત્રં યુક્તં શક્રયવૈશ્ચોષ્ણજલં વા| કુષ્ઠી પીત્વા માસમરુક્ સ્યાદ્ગુદકીલી મેહીશોફી પાણ્ડુરજીર્ણી કૃમીમાંશ્ચ||૪૦||

સ૦-પાઠાદિભિરિન્દ્રયવૈશ્ચ ગોમૂત્રં યુક્તમથવોષ્ણજલં માસં પીત્વા કુષ્ઠી નીરુક્ સ્યાત્| અર્શસાદિશ્ચ| "વેદૈ રન્ધ્રૈર્મ્તૌ યસગા મત્તમયૂરમ્|" (વૃ. ર. અ. ૩|૭૨)|

Adhikarana sarvakuShTheShu lAkShAdicUrNam (41) · Śloka 41

લાક્ષાદન્તીમધુરસવરાદ્વીપિપાઠાવિડઙ્ગ- પ્રત્યક્ઽઽપુષ્પીત્રિકટુરજનીસપ્તપર્ણાટરૂષમ્| રક્તા નિમ્બં સુરતરુ કૃતં પઞ્ચમૂલ્યૌ ચ ચૂર્ણં પીત્વા માસં જયતિ હિતભુગ્ગવ્યમૂત્રેણ કુષ્ઠમ્||૪૧||

સ૦-લાક્ષાદિચૂર્ણં ગોમૂત્રેણ માસં પીત્વા હિતભોજી સન્ કુષ્ઠં જયતિ| રક્તા-મઞ્જિષ્ઠા| સુરતરુશબ્દસ્ય નપુંસકત્વમૌષધવાચિત્વાલ્લોકાશ્રયત્વાલ્લિઙ્ગસ્યેતિવા| પઞ્ચમૂલ્યૌ-દેશમૂલમિત્યર્થઃ| "મન્દાક્રાન્તા મભનતતગા ગઃ સમુદ્રર્તુલોકૈઃ|"

Adhikarana sarvakuShTheShu nishAdeScUrNa paTakA vA (42) · Śloka 42

નિશાકણાનાગરવેલ્લતૌવરં સવહ્નિતાપ્યં ક્રમશો વિવર્ધિતમ્| ગવામ્બુપીતં વટકીકૃતં તથા નિહન્તિ કુષ્ઠાનિ સુદારુણાન્યપિ||૪૨||

સ૦-નિશાદિકં ક્રમેણ વિવર્ધિતં ગોમૂત્રેણ પીતમથવા વટકીકૃતં કુષ્ઠાનિ સુકૃચ્છ્રાણ્યપિ નિહન્તિ| "ઉશન્તિ વંશસ્થમિદં જતૌ જરૌ|"

Adhikarana sarvakuShTheShu trikaTvAdiguTikA (43) · Śloka 43

ત્રિકટૂત્તમાતિલારુ- ષ્કરાજ્યમાક્ષિકસિતોપલાવિહિતા| ગુલિકા રસાયનં કુ- ષ્ઠજિચ્ચ વૃષ્યા ચ સપ્તસમા||૪૩||

સ૦-ત્રિકટુકાદિભિર્ગુલિકા વિહિતા રસાયનં કુષ્ટહૃદ્ વૃષ્યા ચ સ્યાત્| એવં ચ સપ્તસમાખ્યા| ત્રિકટુકત્રિફલે હ્યત્ર સમુદાયરૂપત્વાદ્ દ્વે એવ કલ્પિતે| "આર્યા વિપુલા તુ યાઽન્યથા પાદભાક્|"

Adhikarana sarvakuShTheShu candraSakalAdi vaTakAH (44) · Śloka 44

ચાન્દ્રશકલાગ્નિરજની- વિડઙ્ગતુવરાસ્થ્યરુષ્કરત્રિફલાભિઃ| વટકા ગુડાંશક્લ્undefined્પ્તાઃ સમસ્તકુષ્ઠાનિ નાશયન્ત્યભ્યસ્તાઃ||૪૪||

સ૦-ચન્દ્રશકલાદિભિર્વટકા ગુડાંશેન ક્લ્undefined્પ્તાઃ-શીલિતાઃ, નિઃશેષકુષ્ઠાનિ ઘ્નન્તિ| ચન્દ્રશકલા-બાકુચી| આર્યાગીતિઃ|

Adhikarana sarvakuShTheShu viDa~ggAdipiNDI (45) · Śloka 45

વિડઙ્ગભલ્લાતકબાકુચીનાં સદ્વીપિવારાહિહરીતકીનામ્| સલાઙ્ગલીકૃષ્ણતિલોપકુલ્યા ગુડેન પિણ્ડી વિનિહન્તિ કુષ્ઠમ્||૪૫||

સ૦-વિડઙ્ગાદીનાં ચૂર્ણેન ગુડેન પિણ્ડી લાઙ્ગલિકાદ્યન્વિતા કુષ્ઠં વિજયતે|

Adhikarana sarvakuShTheShu shashA~gkalekhAdilehaH (46) · Śloka 46

શશાઙ્કલેખા સવિડઙ્ગસારા સપિપ્પલીકા સહુતાશમૂલા| સાયોમલા સામલકા સતૈલા કુષ્ઠાનિ કૃચ્છ્રાણિ નિહન્તિ લીઢા||૪૬||

સ૦-શશાઙ્કલેખા વિડઙ્ગાદિભિઃ સહ તૈલેન લીઢા કૃચ્છ્રાણિ કુષ્ઠાનિ વિનાશયતિ| ઉપજાતિવૃત્તમ્(ત્તે)|

Adhikarana sarvakuShTheShu pathyAdipiNDI,sarvakuShTheShu guDAdipiNDI (47) · Śloka 47

પથ્યાતિલગુડૈઃ પિણ્ડી કુષ્ઠં સારુષ્કરૈર્જયેત્| ગુડારુષ્કરજન્તુઘ્નસોમરાજીકૃતાઽથવા||૪૭||

સ૦-પથ્યાદિભિઃ સભલ્લાતકૈઃ પિણ્ડી કુષ્ઠં જયેત્| ગુડાદિભિર્વા કૃતા પિણ્ડી કુષ્ઠં હન્તિ|

Adhikarana sarvakuShTheShu khadiracUrNam (48) · Śloka 48

વિડઙ્ગાદ્રિજતુક્ષૌદ્રસર્પિષ્મત્ખાદિરં રજઃ| કિટિભશ્વિત્રદદ્રુઘ્નં ખાદેન્મિતહિતાશનઃ||૪૮||

સ૦-ખદિરચૂર્ણં વિડઙ્ગાદિયુતં મિતહિતભોજનઃ કિટિભાદિઘ્નં ખાદેત્|

Adhikarana sarvakuShTheShu sitAdilehaH (49) · Śloka 49

સિતાતૈલકૃમિઘ્નાનિ ધાત્ર્યયોમલપિપ્પલીઃ| લિહાનઃ સર્વકુષ્ઠાનિ જયત્યતિગુરૂણ્યપિ||૪૯||

સ૦-સિતાદીનિ લિહાનોઽશેષકુષ્ઠાનિ કૃચ્છ્રાણ્યપિ જયતિ|

Adhikarana sarvakuShTheShu mustAdicUrNam (50-52) · Śloka 52

મુસ્તં વ્યોષં ત્રિફલા મઞ્જિષ્ઠા દારુ પઞ્ચમૂલે દ્વે| સપ્તચ્છદનિમ્બત્વક્ સવિશાલા ચિત્રકો મૂર્વા||૫૦|| ચૂર્ણં તર્પણભાગૈર્નવભિઃ સંયોજિતં સમધ્વંશમ્| નિત્યં કુષ્ઠનિબર્હણમેતત્પ્રાયોગિકં ખાદન્||૫૧|| શ્વયથું સપાણ્ડુરોગં શ્વિત્રં ગ્રહણીપ્રદોષમર્શાંસિ| વર્ધભગન્દરપિડકાકણ્ડૂકોઠાપચીર્હન્તિ||૫૨||

સ૦-મુસ્તાદિકં સમભાગં સક્તુભાગૈર્નવભિઃ સંયોજિતં મધ્વંશેન યુતમેતચ્ચૂર્ણં પ્રાયોગિકં-પ્રયોગયોગ્યં, કુષ્ઠઘ્નં સતતં ખાદેત્| આર્યાસ્તિસ્રઃ|

Adhikarana sarvakuShTheShu tuvarAsthyAdirasAyanAni (137)) · Śloka 53

રસાયનપ્રયોગેણ તુવરાસ્થીનિ શીલયેત્| ભલ્લાતકં બાકુચિકાં વહ્નિમૂલં શિલાહ્વયમ્||૫૩||

સ૦-રસાયનોક્તેન વિધિના તુવરાસ્થીનિ (હૃ. ઊ. અ. ૩૯|૮૪) , શીલયેત્| ભલ્લાતકં વા (હૃ. ઉ. અ. ૩૯|૭૫) , સોમરાજીં વા (હૃ. ઉ. અ. ૩૯|૧૦૭) , ચિત્રકમૂલં વા (હૃ. ઉ. અ. ૩૯|૬૩) , શિલાજતુ વા (હૃ. ઉ. અ. ૩૯|૧૩૭)|

Adhikarana sarvakuShTheShu ityantadauShe vijite bahi pralepAdi hitam (54) · Śloka 54

ઇતિ દોષે વિજિતેઽન્તસ્- ત્વક્સ્થે શમનં બહિઃ પ્રલેપાદિ હિતમ્| તીક્ષ્ણાલેપોત્ક્લિષ્ટં કુષ્ઠં હિ વિવૃદ્ધિમેતિ મલિને દેહે||૫૪||

સ૦-ઇતિ-એવંપ્રકારેણ, અન્તર્વિજિતે દોષેઽત એવ ત્વક્સ્થે બહિઃ પ્રલેપાદિ હિતમ્| આદિશબ્દેન સ્નાનાદિપરિગ્રહઃ| નનુ, બહિર્ભાગસ્થં કુષ્ઠં કિમિતિ પૂર્વમેવ પ્રલેપાદિના ન જીયતે ? ઇત્યાહ-તીક્ષ્ણેત્યાદિ| યસ્માત્તીક્ષ્ણેન લેપેનોત્ક્લિષ્ટં-ઉત્ક્લેશં પ્રાપિતં, કુષ્ઠં મલિને-સદોષે, કાયે વિવૃદ્ધિં યાતિ| તસ્માદન્તઃશુદ્ધે કાયે પ્રલેપાદિકં હિતમ્| આર્યાગીતિઃ|

Adhikarana sarvakuShTheShu sthirakaThiNamaNDaleShu poTalaiH svedaH (55) · Śloka 55

સ્થિરકઠિનમણ્ડલાનાં કુષ્ઠાનાં પોટલૈર્હિતઃ સ્વેદઃ| સ્વિન્નોત્સનં કુષ્ઠં શસ્ત્રૈર્લિખિતં પ્રલેપનૈર્લિમ્પેત્||૫૫||

સ૦-સ્થિરાણિ કઠિનાનિ ચ મણ્ડલાનિ યેષાં કુષ્ઠાનાં તેષાં પોટલૈઃ સ્વેદો હિતઃ| સ્વિન્નોત્સન્નં કુષ્ઠં શસ્ત્રૈર્લિખિતં પ્રલેપૈર્લિમ્પેત્| ગીતિરાર્યા|

Adhikarana sarvakuShTheShu svinnotsanneShu lekhanaM lepanaM ca sarvakuShTheShu sparshaindriyanASaneShu kShAraH (56) · Śloka 56

યેષુ ન શસ્ત્રં ક્રમતે સ્પર્શેન્દ્રિયનાશનેષુ કુષ્ઠેષુ| તેષુ નિપાત્યઃ ક્ષારો રક્તં દોષં ચ વિસ્રાવ્ય||૫૬||

સ૦-યેષુ કુષ્ઠેષુ સ્પર્શેન્દ્રિયનાશનેષુ શસ્ત્રં ન ક્રમતે, તેષુ રક્તં દોષં ચ વિસ્રાવ્ય ક્ષારો નિપાતનીયઃ| ક્રમત ઇતિ "વૃત્તિસર્ગ" ઇત્યાદિના તડ્|

Adhikarana sarvakuShTheShu atikaThinaparuShApurANaMtvAdiyukteShu viShairagadaSca kramAllepaH (57) · Śloka 57

લેપોઽતિકઠિનપુરુષે સુપ્તે કુષ્ઠે સ્થિરે પુરાણે ચ| પીતાગદસ્ય કાર્યો વિષૈઃ સમન્ત્રોઽગદૈશ્ચાનુ||૫૭||

સ૦-પાષાણવત્કઠિને તથા પરુષસ્પર્શે તથા સુપ્તે સ્થિરીભૂતે તથા પુરાણે ચ કુષ્ઠે સત્યાતુરસ્યોપયુક્તાગદસ્ય વિષૈર્મન્ત્રસહિતૈર્લે(તો લે)પઃ કાર્યઃ| અનુ-પશ્ચાત્, અગદૈશ્ચ લેપઃ|

Adhikarana sarvakuShTheShu stabdhatvAdiyukteShu ghRuShTvA lepaH (58) · Śloka 58

સ્તબ્ધાનિ સુપ્તસુપ્તાન્યસ્વેદનકણ્ડુલાનિ કુષ્ઠાનિ| ઘૃષ્ટાનિ શુષ્કગોમયફેનકશસ્ત્રૈઃ પ્રદેહ્યાનિ||૫૮||

સ૦-કુષ્ઠાનિ સ્તબ્ધાનિ તથાઽતિસુપ્તાનિ તથાઽસ્વેદનાનિ કણ્ડૂવન્તિ ચ શુષ્કગોમયાદિભિઘૃષ્ટાન્યનન્તરં પ્રલેપ્યાનિ|

Adhikarana sarvakuShTheShu mustAdikaShAyaH siddhAthaikaM snAnam sarvakuShTheShu mustA vamanaM virecanaM tvagdoShAdi nAshakaSca (59-60) · Śloka 60

મુસ્તા ત્રિફલા મદનં કરઞ્જ આરગ્વધઃ કલિઙ્ગયવાઃ| સપ્તાહ્વકુષ્ઠફલિનીદાર્વ્યઃ સિદ્ધાર્થકં સ્નાનમ્||૫૯|| એષ કષાયો વમનં વિરેચનં વર્ણકસ્તથોદ્ધર્ષઃ| ત્વગ્દોષકુષ્ઠશોફપ્રબાધનઃ પાણ્ડુરોગઘ્નઃ||૬૦||

સ૦-મુસ્તાદયઃ સ્નાનં સ્યાત્| એષ એવ કષાયો વમનં [વિરેચનં] વર્ણકરસ્તથોદ્ધર્ષસ્ત્વગ્દોષાદિપ્રબાધનઃ પાણ્ડુરોગહૃચ્ચ સ્યાત્|

Adhikarana sarvakuShTheShu karavIramUlAdikvAthalepaH (61) · Śloka 61

કરવીરનિમ્બકુટજાચ્છમ્યાકાચ્ચિત્રકાચ્ચ મૂલાનામ્| મૂત્રે દર્વીલેપી ક્વાથો લેપેન કુષ્ઠઘ્નઃ||૬૧||

સ૦-કરવીરમૂલાદિના ચતુર્ગુણે ગોમૂત્રે ક્વથિતે દર્વીલેપી ક્વાથો લેપેન કુષ્ઠઘ્નઃ-કુષ્ઠાપહઃ|

Adhikarana sarvakuShTheShu shvetakaravIramulAdi lepaH (62) · Śloka 62

શ્વેતકરવીમૂલં કુટજકરઞ્જાત્ફલં ત્વચો દાર્વ્યાઃ| સુમનઃપ્રવાલયુક્તો લેપઃ કુષ્ઠાપહઃ સિદ્ધઃ||૬૨||

સ૦-સિતકરવીરમૂલાદયઃ સુમનઃપલ્લવયુતો લેપો નિશ્ચિતં કુષ્ઠઘ્નઃ|

Adhikarana sarvakuShTheShu SirIShatvagAdicaturvidholepaH (63) · Śloka 63

શૈરીષી ત્વક્ પુષ્પં કાર્પાસ્યા રાજવૃક્ષપત્રાણિ| પિષ્ટા ચ કાકમાચી ચતુર્વિધઃ કુષ્ઠહા લેપઃ||૬૩||

સ૦-શિરીષત્વગાદિલેપશ્ચતુઃપ્રકારઃ કુષ્ઠજિત્| આર્યા અષ્ટૌ|

Adhikarana sarvakuShTheShu vyoShAdi lepaH (64) · Śloka 64

વ્યોષસર્ષપનિશાગૃહધૂમૈ- ર્યાવશૂકપટુચિત્રકકુષ્ઠૈઃ| કોલમાત્રગુટિકાઽર્ધવિષાંશા શ્વિત્રકુષ્ઠહરણો વરલેપઃ||૬૪||

સ૦-વ્યોષાદિભિર્દ્રવ્યૈઃ સમાંશૈસ્તદર્ધવિષોપેતૈઃ કોલપ્રમાણાવટિકા લેપતઃ શ્વિત્રં કુષ્ઠં હન્તિ| [ સ્વાગતાવૃત્તમ્| ]

Adhikarana sarvakuShTheShu nimbAdicUrNasyodvartanam (65-66) · Śloka 66

નિમ્બં હરિદ્રે સુરસં પટોલં કુષ્ઠાશ્વગન્ધે સુરદારુ શિગ્રુઃ| સસર્ષપં તુમ્બરુધાન્યવન્યં ચણ્ડા ચ ચૂર્ણાનિ સમાનિ કુર્યાત્||૬૫|| તૈસ્તક્રપિષ્ટૈઃ પ્રથમં શરીરં તૈલાક્તમુદ્વર્તયિતું યતેત| તથાઽસ્ય કણ્ડૂઃ પિટિકાઃ સકોઠાઃ કુષ્ઠાનિ શોફાશ્ચ શમં વ્રજન્તિ||૬૬||

સ૦-પૂર્વં તૈલાભ્યક્તં શરીરં નિમ્બાદિભિઃ સમભાગેન ચૂર્ણીકૃતૈરુદ્વર્તનાર્થં યત્નં કુર્યાત્| તથા-એવં કૃતે, અસ્ય-આતુરસ્ય, કણ્ડ્વાદયઃ શામ્યન્તિ| ઉદ્વર્તનાનન્તરમુષ્ણજલસ્નાનં કાર્યમ્|

Adhikarana sarvakuShTheShu mustAdicUrNasyAvacUrNanam (67-68) · Śloka 68

મુસ્તામૃતાસઙ્ગકટઙ્કટેરી- કાસીસકમ્પિલ્લકકુષ્ઠરોધ્રાઃ| ગન્ધોપલઃ સર્જરસો વિડઙ્ગં મનઃશિલાલે કરવીરકત્વક્||૬૭|| તૈલાક્તગાત્રસ્ય કૃતાનિ ચૂર્ણા- ન્યેતાનિ દદ્યાદવચૂર્ણનાર્થમ્| દદ્રૂઃ સકણ્ડૂઃ કિટિભાનિ પામા વિચર્ચિકા ચેતિ તથા ન સન્તિ||૬૮||

સ૦-મુસ્તાદીનિ સમાન્યેતાનિ ચૂર્ણાનિ કૃતાનિ તૈલભ્યક્તદેહસ્યાવચૂર્ણનાર્થં દદ્યાત્| તથા-એવમવચૂર્ણિતે સતિ, દદ્રુરિત્યાદયો નશ્યન્તિ| ચત્વાર્યેતાન્યુપજાતિસંજ્ઞાનિ વૃત્તાનિ|

Adhikarana sarvakuShTheShu sarShapakalkalepaH sarvakuShTheShu manaH shilAdilepaH sarvakuShTheShu kara~jjAlepaH (69-70) · Śloka 70

સ્નુગ્ગણ્ડે સર્ષપાત્કલ્કઃ કુકૂલાનલપાચિતઃ| લેપાદ્વિચર્ચિકાં હન્તિ રાગવેગ ઇવ ત્રપામ્||૬૯|| મનઃશિલાલે મરિચાનિ તૈલ- માર્કં પયઃ કુષ્ઠહરઃ પ્રદેહઃ| તથા કરઞ્જપ્રપુનાટબીજં કુષ્ઠાન્વિતં ગોસલિલેન પિષ્ટમ્||૭૦||

સ૦-સર્ષપાણાં કલ્કઃ સ્રુહ્યા ગણ્ડે કુકૂલાગ્નૌ પાચિતો લેપેન વિચર્ચિકાં હન્તિ, રાગવેગો લજ્જાં યથા| મનઃશિલાદયઃ પ્રલેપાત્ કુષ્ઠહૃતઃ| તદ્વદેવ કરઞ્જાદિ ગોમૂત્રપિષ્ટમ્| ઉપજાતિવૃત્તમ્|

Adhikarana sarvakuShTheShu guggulvAdiBi miSrakatailamishrairlepaH (71-72) · Śloka 72

ગુગ્ગુલુમરિચવિડઙ્ગૈઃ સર્ષપકાસીસસર્જરસમુસ્તૈઃ| શ્રીવેષ્ટકાલગન્ધૈર્મનઃશિલાકુષ્ઠકમ્પિલ્લૈઃ||૭૧|| ઉભયહરિદ્રાસહિતૈશ્ચાક્રિકતૈલેન મિશ્રિતૈરેભિઃ| દિનકરકરાભિતપ્તૈઃ કુષ્ઠં ઘૃષ્ટં ચ નષ્ટં ચ||૭૨||

સ૦-ગુગ્ગુલ્વાદિભિરેતૈશ્ચક્રજતૈલેન મિશ્રિતૈઃ સૂર્યરશ્મિતપ્તૈઘૃષ્ટં કુષ્ઠં દ્રાક્ નશ્યતિ| ચાક્રિકં તૈલં-સદ્યઃપીડિતં ચક્રસ્થમેવોષ્ણં તૈલમ્| કેચિત્તુ બહુકાલકૃતતૈલપીડનાત્ કોલ્લુ(હૃ)કકાષ્ઠાદ્દેવદારુકાષ્ઠવત્ ખણ્ડશઃ પાટિતાદ્યુક્ત્યા યત્તૈલં ગૃહ્યતે તચ્ચક્રતૈલમિત્યાહુઃ|

Adhikarana sarvakuShTheShu sidhme maricAdilepaH (73-74) · Śloka 74

મરિચં તમાલપત્રં કુષ્ઠં સમનઃશિલં સકાસીસમ્| તૈલેન યુક્તમુષિતં સપ્તાહં ભાજને તામ્રે||૭૩|| તેનાલિપ્તં સિધ્મં સપ્તાહાદ્ ઘર્મસેવિનોઽપૈતિ| માસાન્નવં કિલાસં સ્નાનેન વિના વિશુદ્ધસ્ય||૭૪||

સ૦-મરિચાદિકં તૈલેન યુક્તં સપ્તદિનાનિ તામ્રભાજને સ્થિતં તેન ચ-મરિચાદિના, સિધ્મમાલિપ્તં ઘર્મસેવિનો નરસ્ય સપ્તાહેનાપૈતિ| માસાદ્યત્સદ્યોત્થિતં શ્વિત્રં તન્નશ્યતિ| સ્નાનેન વિના વિશુદ્ધસ્ય નરસ્ય| ચતસ્ર આર્યાઃ, આર્યાશ્ચ જઘનચપલાઃ|

Adhikarana sarvakuShTheShu sidhme jyotiShmatItailam (75) · Śloka 75

મયૂરકક્ષારજલે સપ્તકૃત્વઃ પરિસ્રતે| સિદ્ધં જ્યોતિષ્મતીતૈલમભ્યઙ્ગાત્સિધ્મનાશનમ્||૭૫||

સ૦-અપામાર્ગક્ષારોદકે સપ્તવારાન્ પરિસ્રુતે સુવર્ણલતાતૈલં પક્વમભ્યઙ્ગેન સિધ્મં નાશયતિ|

Adhikarana sarvakuShTheShu sidhme kAkaja~gghAmUlAdilepaH (76) · Śloka 76

વાયસજઙ્ઘામૂલં વમનીપત્રાણિ મૂલકાદ્બીજમ્| તક્રેણ ભૌમવારે લેપઃ સિધ્માપહઃ સિદ્ધઃ||૭૬||

સ૦-કાકજઙ્ઘામૂલં વમન્યાઃ પત્રાણિ મૂલકબીજં ચ તક્રેણાઙ્ગારકદિને લેપઃ સિધ્મઘ્નઃ સિદ્ધઃ|

Adhikarana sarvakuShTheShu jIvantyAdighRutatailapAkaH (77-78) · Śloka 78

જીવન્તી મઞ્જિષ્ઠા દાર્વી કમ્પિલ્લકં પયસ્તુત્થમ્| એષ ઘૃતતૈલપાકઃ સિદ્ધઃ સિદ્ધે ચ સર્જરસઃ||૭૭|| દેયઃ સમધૂચ્છિષ્ટો વિપાદિકા તેન નશ્યતિ હ્યક્તા| ચર્મૈકકુષ્ઠકિટિભં કુષ્ઠં શામ્યત્યલસકં ચ||૭૮||

સ૦-એષ ઘૃતતૈલપાકઃ ઘૃતતૈલાભ્યાં પાકો યસ્ય યોગસ્ય સ ઘૃતતૈલપાકઃ, ગમકત્વાત્સમાસઃ| સિદ્ધો-નિષ્પન્નઃ| સિદ્ધેઽસ્મિન્ પાકે સર્જરસો મદનેન સહ દેયઃ| તેન-સિદ્ધેન યોગેન, વિપાદિકાઽભ્યક્તા નશ્યતિ| તથા, ચર્મૈકકુષ્ઠાદિકં ચ શામ્યતિ| ક્ષીરમૂત્રાર્કં ગ્રાહ્યમ્, યૌગિકત્વાદ્વૃદ્ધવૈદ્યવ્યવહારાચ્ચ| આર્યાસ્તિસ્રઃ|

Adhikarana sarvakuShTheShu nADIvraNeShu vajrakaM tailam (79-80) · Śloka 80

મૂલં સપ્તાહ્વાત્ત્વક્ શિરીષાશ્વમારા- દર્કાન્માલત્યાશ્ચિત્રકાસ્ફોતનિમ્બાત્| બીજં કારઞ્જં સાર્ષપં પ્રાપુનાટં શ્રેષ્ઠા જન્તુઘ્નં ત્ર્યૂષણં દ્વે હરિદ્રે||૭૯|| તૈલં તૈલં સાધિતં તૈઃ સમૂત્રૈ- સ્ત્વગ્દોષાણાં દુષ્ટનાડીવ્રણાનામ્| અભ્યઙ્ગેન શ્લેષ્મવાતોદ્ભવાનાં નાશાયાલં વજ્રકં વજ્રતુલ્યમ્||૮૦||

સ૦-સપ્તપર્ણમૂલં શિરીષાદીનાં ત્વક્ કરઞ્જાદીનાં બીજં તથા ત્રિફલાદયઃ, એતૈર્ગોમૂત્રસહિતૈસ્તિલતૈલં પક્ત્વા વાતકફોદ્ભવાનાં ત્વગ્દોષાણાં તથા દુષ્ટનાડીવ્રણાનામભ્યઙ્ગેન નાશાય વજ્રકસંજ્ઞમેતદલં-સમર્થમ્| તથા વજ્રતુલ્યમ્, અવ્યાહતશક્તિત્વાત્| [ વૈશ્વદેવી શાલિની ચ| ]

Adhikarana sarvakuShTheShu nADIvraNeShu mahAvajratailam (81-82) · Śloka 82

એરણ્ડતાર્ક્ષ્યઘનનીપકદમ્બભાર્ઙ્ગી- કમ્પિલ્લવેલ્લફલિનીસુરવારુણીભિઃ| નિર્ગુણ્ડ્યરુષ્કરસુરાહ્વસુવર્ણદુગ્ધા- શ્રીવેષ્ટગુગ્ગુલુશિલાપટુતાલવિશ્વૈઃ||૮૧|| તુલ્યસ્નુગર્કદુગ્ધં સિદ્ધં તૈલં સ્મૃતં મહાવજ્રમ્| અતિશયિતવજ્રકગુણં શ્વિત્રાર્શોગ્રન્થિમાલાઘ્નમ્||૮૨||

સ૦-એરણ્ડાદિભિસ્તુલ્યસ્નુગર્કદુગ્ધં તૈલં પક્વં મહાવજ્રસંજ્ઞં સ્મૃતમ્| અતિશયેન વજ્રકગુણં શ્વિત્રાદિઘ્નમ્| વસન્તતિલકં આર્યા ચ|

Adhikarana sarvakuShTheShu kuShThAditailam (83) · Śloka 83

કુષ્ઠાશ્વમારભૃઙ્ગાર્કમૂત્રસ્નુક્ક્ષીરસૈન્ધવૈઃ| તૈલં સિદ્ધં વિષાવાપમભ્યઙ્ગાત્ કુષ્ઠજિત્પરમ્||૮૩||

સ૦-કુષ્ઠાદિભિઃ સિદ્ધં તૈલં વિષાવાપમભ્યઙ્ગાત્ પરં કુષ્ઠહૃત્|

Adhikarana sarvakuShTheShu pAmAvicarcikayoH kaTutailam (84) · Śloka 84

સિદ્ધં સિક્થકસિન્દૂરપુરતુત્થકતાર્ક્ષ્યજૈઃ| કચ્છૂં વિચર્ચિકાં ચાશુ કટુતૈલં નિબર્હતિ||૮૪||

સ૦-સિક્થકાદિભિઃ પક્વં સર્ષપતૈલં કચ્છ્વાદીન્નિહન્તિ|

Adhikarana sarvakuShTheShu dadruShu lAkShAdilepaH (85) · Śloka 85

લાક્ષા વ્યોષં પ્રાપુનાટં ચ બીજં સશ્રીવેષ્ટં કુષ્ઠસિદ્ધાર્થકાશ્ચ| તક્રોન્મિશ્રઃ સ્યાદ્ધરિદ્રા ચ લેપો દદ્રૂષૂક્તો મૂલકોત્થં ચ બીજમ્||૮૫||

સ૦-લાક્ષાદયો નિશા ચ તક્રોન્મિશ્રો દદ્રૂષુ લેપ ઉક્તઃ| મૂલકબીજં ચ તક્રમિશ્રં તદ્વત્| શાલિનીવૃત્તમ્|

Adhikarana sarvakuShTheShu citrakAdayAH ShaT lepAH (86-87) · Śloka 87

ચિત્રકસોભાઞ્જનકૌ, ગુડૂચ્યપામાર્ગદેવદારૂણિ| ખદિરો ધવશ્ચ લેપઃ, શ્યામા દન્તી દ્રવન્તી ચ||૮૬|| લાક્ષારસાઞ્જનૈલાઃ, પુનર્નવા ચેતિ કુષ્ઠિનાં લેપાઃ| દધિમણ્ડયુતાઃ પાદૈઃ ષટ્ પ્રોક્તા મારુતકફઘ્નાઃ||૮૭||

સ૦-ચિત્રકાદયો દધિમણ્ડાન્વિતાઃ પાદૈઃ ષટ્ વાતશ્લેષ્મકુષ્ઠઘ્ના ગદિતાઃ| તત્ર ચિત્રકસોભાઞ્જનકાવિત્યેકો લેપઃ, ગુડૂચ્યપામાર્ગદેવદારૂણીતિ દ્વિતીયઃ, એવમન્યેઽપિ વેદ્યાઃ| આર્યે|

Adhikarana sarvakuShTheShu pittakaPottareShu jalAdilepaH (88) · Śloka 88

જલવાપ્યલોહકેસરપત્રપ્લવચન્દનમૃણાલાનિ| ભાગોત્તરાણિ સિદ્ધં પ્રલેપનં પિત્તકફકુષ્ઠે||૮૮||

સ૦-જલાદીનિ ભાગોત્તરાણિ સિદ્ધઃ પિત્તકફકુષ્ઠે પ્રલેપઃ| જલં-વાલકમ્| વાપ્યં-કુષ્ઠમ્| જઘનચપલાઽઽર્યા|

Adhikarana sarvakuShTheShu dAhayukteShu tiktaghRutAdiBiraBya~ggaH sarvakuShTheShu kledaprapAtAdiShu shItalepAdayaH (89-90) · Śloka 90

તિક્તઘૃતૈર્ધૌતઘૃતૈરભ્યઙ્ગો દહ્યમાનકુષ્ઠેષુ| તૈલૈશ્ચન્દનમધુકપ્રપૌણ્ડરીકોત્પલયુતૈશ્ચ||૮૯|| ક્લેદે પ્રપતતિ ચાઙ્ગે દાહે વિસ્ફોટકે ચ ચર્મદલે| શીતાઃ પ્રદેહસેકા વ્યધનવિરેકૌઘૃતં તિક્તમ્||૯૦||

સ૦-તિક્તદ્રવ્યસાધિતૈર્ઘૃતૈસ્તથા જલેન ધૌતૈર્ઘૃતૈરભ્યઙ્ગો દાહયુક્તેષુ કુષ્ઠેષુ હિતઃ| ક્લેદે ચ પ્રકર્ષેણ પતતિ સતિ તૈલૈશ્ચન્દનાદિયુક્તૈરભ્યઙ્ગઃ, ચશબ્દાદ્ધૃતૈશ્ચ, પ્રકૃતત્વાદ્ધિતઃ| અઙ્ગે દાહાદિમતિ શીતપ્રદેહાદ્યાસ્તિક્તકં ચ ઘૃતં હિતમ્| વ્યધનં-સિરાવ્યધઃ|

Adhikarana sarvakuShTheShu kRumikuShTheShukhadirAdayaH (91) · Śloka 91

ખદિરવૃષનિમ્બકુટજાઃશ્રેષ્ઠાકૃમિજિત્પટોલમધુપર્ણ્યઃ અન્તર્બહિઃ પ્રયુક્તાઃ કૃમિકુષ્ઠનુદઃ સગોમૂત્રાઃ||૯૧||

સ૦-ખદિરાદયો ગોમૂત્રાન્વિતા અભ્યન્તરં બાહ્યતશ્ચ પ્રયુક્તાઃ કૃમિયુતકુષ્ઠહૃતઃ|

Adhikarana sarvakuShTheShu vAtottareShu pUrvaM ghRutaM sarvakuShTheShu kaPottareShu pUrvaM vamanaM sarvakuShTheShu pittottareShu pUrvaM raktamokSho virekaSca (92) · Śloka 92

વાતોત્તરેષુ સર્પિર્વમનં શ્લેષ્મોત્તરેષુ કુષ્ઠેષુ| પિત્તોત્તરેષુ મોક્ષો રક્તસ્ય વિરેચનં ચાગ્રે||૯૨||

સ૦-વાતાધિકેષુ કુષ્ઠેષુ ઘૃતમગ્રે-પૂર્વં, હિતમ્| શ્લેષ્માધિકેષુ ચ વમનમ્| પિત્તોત્તરેષુ રક્તમોક્ષો વિરેચનં ચાગ્રે હિતમ્|

Adhikarana sarvakuShTheShu nihRutAstradoShAdiShu lepAH siddhidAH (93) · Śloka 93

યે લેપાઃ કુષ્ઠાનાં યુજ્યન્તે નિર્હૃતાસ્રદોષાણામ્| સંશોધિતાશયાનાં સદ્યઃ સિદ્ધિર્ભવતિ તેષામ્||૯૩||

સ૦-નિર્હૃતાસ્રદોષાણાં તથા સંશોધિતશયાનાં કુષ્ઠાનાં યે લેપા યુજ્યન્તે, તેષાં સદ્યઃ-શીઘ્રમેવ, સિદ્ધિઃ-આમયનિવૃત્તિઃ, ભવતિ| અત એવેદમાહ-

Adhikarana sarvakuShTheShu bahudoSheShu saMshodhanam (94) · Śloka 94

દોષે હૃતેઽપનીતે રક્તે બાહ્યાન્તરે કૃતે શમને| સ્નેહે ચ કાલયુક્તે ન કુષ્ઠમતિવર્તતે સાધ્યમ્||૯૪||

સ૦-દોષે-વાતાદૌ, હૃતે રક્તેઽપનીતે બાહ્યેઽભ્યન્તરે શમને કૃતે સ્નેહે કૃતે ચ કાલે યુક્તે કુષ્ઠં સાધ્યં નાતિવર્તતે| અપિ તૂપશામ્યતિ| આર્યાઃ ષટ્, અન્યત્ર જઘનચપલાઃ (?)|

Adhikarana sarvakuShTheShu doShAtiharaNe mRutyuH (95) · Śloka 95

બહુદોષઃ સંશોધ્યઃ કુષ્ઠી બહુશોઽનુરક્ષતા પ્રાણાન્| દોષે હ્યતિમાત્રહૃતે વાયુર્હન્યાદબલમાશુ||૯૫||

સ૦-બહુદોષઃ કુષ્ઠી પ્રાણાન્ રક્ષતા ભિષજા પુનઃપુનઃ સંશોધ્યઃ| એકવેલયૈવ કસ્માન્ન શોધ્યતે ? ઇત્યાહ-યસ્માદ્દોષેઽતિમાત્રહૃતે સત્યબલં નરં વાતો દ્રાગેવ હન્યાત્| આર્યા|

Adhikarana sarvakuShTheShu vamanAdInAM kAlaniyamaH (96) · Śloka 96

પક્ષાત્પક્ષાચ્છર્દનાન્યભ્યુપેયા- ન્માસાન્માસાચ્છોધનાન્યપ્યધસ્તાત્| શુદ્ધિર્મૂર્ઘ્નિ સ્યાત્ત્રિરાત્રાત્ત્રિરાત્રાત્ ષષ્ઠે ષષ્ઠે માસ્યસૃડ્મોક્ષણં ચ||૯૬||

સ૦-અસૌ કુષ્ઠી પક્ષેણ વમનાનિ સેવેત| માસાન્માસાદધઃશોધનાનિ ભજેત્| શિરસિ ત્રિરાત્રે ત્રિરાત્રે શુદ્ધિઃ સ્યાત્| ષષ્ઠે ષષ્ઠે રક્તમોક્ષશ્ચ સ્યાત્|

Adhikarana sarvakuShTheShu kRutyadoShanirharaNam (97) · Śloka 97

યો દુર્વાન્તો દુર્વિરિક્તોઽથવા સ્યાત્ કુષ્ઠી દોષૈરુદ્ધતૈર્વ્યાપ્યતેઽસૌ| નિઃસન્દેહં યાત્યસાધ્યત્વમેવં તસ્માત્ કૃત્સ્નાન્નિર્હરેદસ્ય દોષાન્||૯૭||

સ૦-યઃ કુષ્ઠી કૃતાસમ્યગ્વમનવિરેચનઃ સ્યાત્, અસાવુદ્ધતૈર્દોષૈર્વ્યાપ્યતે| એવં નિશ્ચયેનાસાધ્યત્વં યાતિ| તસ્માદ્ધેતોરસ્ય-કુષ્ઠિનઃ, કૃત્સ્નાન્-નિખિલાન્, દોષાન્નિર્હરેત્| શાલિનીવૃત્તમ્(ત્તે)|

Adhikarana sarvakuShTheShu vratasevanAdi (19) · Śloka 19

વ્રતદમયમસેવા ત્યાગશીલાભિયોગો દ્વિજસુરગુરુપૂજા સર્વસત્ત્વેષુ મૈત્રી| શિવશિવસુતતારાભાસ્કરારાધનાનિ પ્રકટિતમલપાપં કુષ્ઠમુન્મૂલયન્તિ||૯૮|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને કુષ્ઠચિકિત્સિતં નામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ||૧૯||

સ૦-વ્રતાદિસેવા ત્યાગાદ્યભ્યાસો દ્વિજાદિપૂજા સર્વસત્ત્વમૈત્રી શિવાદ્યારાધનાનિ કુષ્ઠં પ્રકટિતમલપાપં નાશયન્તિ| માલિનીવૃત્તમ્| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને કુષ્ઠચિકિત્સિતં નામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૧૯||