7. madātyayādicikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

chardyādicikitsitādanantaraṁ madātyayacikitsitārambhaḥ| cikitsāsāmānyahēturyatastr̥ṣṇāyā yathā vātapittē kāraṇaṁ tathā madātyayasyāpi|

Adhikarana madAtyayAdicikitsitAdhyAyaH madAtyaye cikitsAprakAraH (2-1) · Śloka 1

āthātō madātyayādicikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2| ) yaṁ dōṣamadhikaṁ paśyēttasyādau pratikārayēt| kaphasthānānupūrvyā ca tulyadōṣē madātyayē||1||

saṁ-yaṁ dōṣaṁ-tatra madātyayē vātādikaṁ, ulbaṇaṁ paśyēt-lakṣayējjānīyāt| tasya-dōṣasya, ādau-prathamata ēva, pratikārayēt-pratikāraṁ kuryāt| ēvaṁ viṣamadōṣō madātyayaścikitsyaḥ| tulyadōṣē punarmadātyayē kaphasthānānupūrvyā dōṣān pratikārayēt| kimētyēvaṁ kriyatē ? ityāha-

Adhikarana tatra hetuH (2) · Śloka 2

pittamārutaparyantaḥ prāyēṇa hi madātyayaḥ| |2|

saṁ-hi-yasmāt, kālakramēṇa pittamārutāvasānō bāhulyēna madātyayaḥ syāt| prathamaṁ kaphasyādhikyam| tataḥ pittamārutā vadhikau bhavataḥ| kaphasthānānupūrvīvyākhyānaṁ jvaracikitsitē (ślō.148) vyākhyātam|

Adhikarana madyotpannavyAdhermadyamevauShadham (2-3) · Śloka 3

| hīnamithyātipītēna yō vyādhirupajāyatē||2|| samapītēna tēnaiva sa madyēnōpaśāmyati| |3|

sa0-hīnamithyātipītēna madyēna yō vyādhirutpadyatē, saḥ-vyādhiḥ, tēnaiva madyēna samapītēna-samyaṅmātrayā pītēna, śāmyati| "yāvad dr̥ṣṭērna sambhrāntiryāvanna kṣōbhatē manaḥ| tāvadēva virantavyaṁ madyādātmavatā sadā||" (ślō.14) ityēvaṁ lakṣaṇaṁ pānaṁ samamēva pītam| yēnaiva mārdvīkēnāthavā mādhavēna gāḍādinā vā yō jātō vyādhiḥ sa tēnaiva mārdvīkādinā śāmyati| kuta ēvaṁ syāt ? ityāha-

Adhikarana madyasya viShasAdRuSyam (3) · Śloka 3

| madyasya viṣasādr̥śyāt|3|

sa0-yathā tīkṣṇādibhirdaśabhirguṇairviṣaṁ yuktaṁ tathaiva tatsaṅkhyā tairēva guṇairmadyamapi yuktam| tataśca madyēnaiva śāntiryuktā| nanu, yadi viṣasādr̥śyaṁ madyasya, tatō yathā viṣasya viṣāntarēṇa śāntistathā madyasyāpi madyāntarēṇa śāntiḥ prāptētyāśaṅkhyāha-

Adhikarana ataH viShajavyAdherapi viShAntaramauShadham (3-4) · Śloka 4

| viṣaṁ tūtkarṣavr̥ttibhiḥ||3|| tīkṣṇādibhirguṇairyōgādviṣāntaramapēkṣatē| |4|

sa0-satyamētat| ēvaṁ prāptam| kintu guṇairdaśabhirutkarṣavr̥ttibhiḥ-adhikaśaktisvarūpaiḥ, tīkṣṇādibhiryōgāt-sambandhāt, viṣaṁ viṣāntaramapēkṣatē| na tu taddhīnāttadēva svōtthē rōgē praśamāyālam| madyaṁ tu hīnavr̥ttibhirdaśabhirguṇairyōgānna madyāntaramapēkṣatē| ēvaṁ tīkṣṇādīnāṁ guṇānāṁ hīnōtkarṣabhēdādviṣānmadyasya vailakṣaṇyam|

Adhikarana madyotpannavyAdhermadyauShadhatve upapattiH (4-7) · Śloka 7

| tīkṣṇōṣṇēnātimātrēṇa pītēnāmlavidāhinā||4|| madyēnānnarasaklēdō vidagdhaḥ kṣāratāṁ gataḥ| yān kuryānmadatr̥ṇmōhajvarāntardāhavibhramān||5|| madyōtkliṣṭēna dōṣēṇa ruddhaḥ srōtaḥsu mārutaḥ| sutīvrā vēdanā yāśca śirasyasthiṣu sandhiṣu||6|| jīrṇāmamadyadōṣasya prakāṅkṣālāghavē sati| yaugikaṁ vidhivadyuktaṁ madyamēva nihanti tān||7||

saṁ-svabhāvata ēva tīkṣṇōṣṇēna tathā'timātrēṇa tathā'mlavidāhinā madyēna pītēnānnarasaklēdō vidagdhaḥ kṣāratāṁ ca gatō yan madādīn kuryāt| tathā mārutō madyōtkliṣṭēna dōṣēṇa srōtaḥsuruddhō yā dāruṇā mūrdhādiṣu vēdanāḥ kuryāt tān-madādīn, tāśca vēdanāḥ madyamēva yaugikaṁ vidhinā yuktaṁ nihanti| kimbhūtasya puruṣasya ? jīrṇāmamadyadōṣasya, tathā prakāṅkṣāyāṁ lāghavēsati, tē ca tāśca tān, "pumān striyā" ityēkaśēṣaḥ| nanu, yadi madyamēva tānnihanti tataścikitsāntarārambhō na yuktaḥ| maivam| bahvayō hi cikitsāḥ pratirōgaṁ prōktāḥ| tasmāccikitsāntarōpanyāsō yukta ēva| nanu, kathaṁ tān madyamēva nihanti ? ityāha-

Adhikarana atra hetuH (8) · Śloka 8

kṣārō hi yāti mādhuryaṁ śīghramamlōpasaṁhitaḥ| madyamamlēṣu ca śrēṣṭhaṁ dōṣaviṣyandanādalam||8||

sa0-yasmāt kṣārō'mlōpasaṁhitō drāgēva mādhuryaṁ yāti| amlēṣu madhyē madyaṁ dōṣaviṣyandanāt [alaṁ-] paryāptam|

Adhikarana guNayuktaM madyaM dhAtusAmyakaram (9) · Śloka 9

tīkṣṇōṣṇādyaiḥ purā prōktairdīpanādyaistathā guṇaiḥ| sātmyatvācca tadēvāsya dhātusāmyakaraṁ param||9||

sa0-purā-madātyayanidānōktaistīkṣṇōṣṇādyairguṇaiḥ (ni. a. 6/1) tathā madyavargōktairdīpanādyairguṇaiḥ (sū. a. 5/62) karaṇabhūtaiḥ, tadēva-madyaṁ, suṣṭhu dhātusāmyakaram| dhātusāmyakaramiti hētau ṭaḥ|

Adhikarana pAnAtyayauShadhakAlaH (10) · Śloka 10

saptāhamaṣṭarātraṁ vā kuryātpānātyayauṣadham| jīryatyētāvatā pānaṁ kālēna vipathāśritam||10||

sa0-saptāhamathavā'ṣṭarātraṁ pānātyayauṣadhaṁ kuryāt-nādhikaṁ kālam| yata ētāvatā kālēna vimargasthaṁ tat pānaṁ-madyapānaṁ, pariṇamati|

Adhikarana tataH paraM yathAyathaM rogauShadham (11) · Śloka 11

paraṁ tatō'nubadhnāti yō rōgastasya bhēṣajam| yathāyathaṁ prayuñjīta kr̥tapānātyayauṣadhaḥ||11||

sa0-tataḥ-tasmātkālāt, paraṁ-ūrdhvaṁ, yō rōgō'nubadhnāti, tasya-rōgasya, kr̥tapānātyayauṣadhaśca yathāsvaṁ bhēṣajaṁ prayuñjīta| iti sāmānyēna cikitsitamuktvā viśēṣēṇāha-

Adhikarana vAtAdike madAtaye piShTakRutaM madyam vAtAdike madAtaye mAMsarasAH vAtAdike madAtaye rAgaShADavAH vAtAdike madAtaye godhUmamAShAnnam vAtAdike madAtaye acCavArUNI vAtAdike madAtaye svarasakkAthAH vAtAdike madAtaye mastvAdi vAtAdike madAtaye aBya~ggAdi vAtAdike madAtaye prAvaraNam vAtAdike madAtaye dhUmo~anulepanaM ca vAtAdike madAtaye stryaH (12-19) · Śloka 19

tatra vātōlbaṇē madyaṁ dadhātipiṣṭakr̥taṁ yutam| bījapūrakavrukṣāmlakōladāḍimadīpyakaiḥ||12|| yavānīhapuṣājājīvyōṣatrilavaṇārdrakaiḥ| śulyirmāṁsairharitakaiḥ snēhavadbhiśca sakubhiḥ||13|| uṣṇasnigdhāmlalavaṇā mēdyamāṁsarasā hitāḥ| āmrāmrātakapēśībhiḥ saṁskr̥tā rāgaṣāḍavāḥ||14|| gōdhūmamāṣavikr̥tirmr̥duścitrā mukhapriyā| ārdrikārdrakakulmāṣasuktamāṁsādigarbhiṇī||15|| surabhirlavaṇā śītā nirgadā vā'cchhavāruṇī| sarasō dāḍimāt kvāthaḥ pañcamūlātkanīyasaḥ||16|| śuṇṭhīdhānyāttathā mustusuktāmbhōcchhāmlakāñjikam abhyaṅgōdvartanasnānamuṣṇaṁ prāvaraṇaṁ ghanam||17|| ghanaścāgurujō dhūpaḥ paṅkaścāgurukuṅkumaḥ| kucōruśrōṇiśālinyō yauvanōṣṇāṅgayaṣṭayaḥ||18|| harṣēṇāliṅganē yuktāḥ priyāḥ saṁvāhanēṣu ca| |19|

sa0-[tatra-] tēṣu madātyayēṣu madhyē, vātādhikē madātyayē piṣṭakr̥taṁ madyaṁ dadyāt| bījapūrakādibhirdēśasātmyādivaśādyastaiḥ samastairyathāyōgayuktam| tathā, mēdyasya-mēdurasya, māṁsasyarasā hitāḥ| kimbhūtāḥ ? uṣṇāḥ snigdhāmalalavaṇāśca| tathā, rāgāḥ ṣāḍavāścāmrāmrātakapēśībhiḥ saṁskr̥tā hitāḥ| lakṣaṇamēṣāmr̥tucaryāmuktam (hr̥.sū.a.3/30)| tathā, gōdhūmamāṣayōrvikr̥tirhitā| kimbhūtā ? mr̥duḥ-atīkṣṇā, citrā-nānāprakārā, mukhapriyā-vadanarucikr̥t| tathā, ārdrikādigarbhiṇī| [tathā,] acchavāruṇī ca hitā| kimbhūtā ? surabhirlavaṇā śītā ca| tathā nirgadā-purāṇā| tathā, dāḍimātsvarasō hitaḥ| pañcamūlāt kanīyasō-hr̥svāt, kvāthaḥ| śuṇṭhīdhānyācca kvāthō hitaḥ| tathā, mastvādi hitam| tathā, abhyañjanādi uṣṇaṁ hitam| prāvaraṇaṁ-ācchhadanaṁ, ghanaṁ hitam, agarujaśca dhūpō ghanō-bahulō, hitaḥ| agarukuṅkumapaṅkānulēpanaṁ hitam| tathā, priyā harṣēṇa-prītyā, āliṅganaṁ-pariṣvaṅgaḥ, tatra yuktāḥ, saṁvāhanēṣu-śarīramardanēṣu ca, yuktā hitāḥ| kucāścōravaśca śrōṇayaśca tēna śālantē yāstā ēvam| tathā, yauvanē nōṣṇā'ṅgayaṣṭiḥ-śarīralatā, yāsāṁ tā ēvam|

Adhikarana pittAdhike shArkarAdimadyam pittAdhike pAnakam (19-21) · Śloka 21

| pittōlbaṇē bahujalaṁ śārkaraṁ madhu vā yutam||19|| rasairdāḍimakharjūrabhavyadrākṣāparūṣajaiḥ| suśītaṁ sasitāsaktu yōjyaṁ tādr̥k ca pānakam||20|| svāduvargakaṣāyairvā yuktaṁ madyaṁ samākṣikam| |21|

saṁ-pittādhikē madātyayē bahujalaṁ śārkaraṁ-madyaviśēṣaṁ yōjyam| madhu-makṣikaṁ vā, rasairdāḍimādijairyuktam| tacca suṣṭhu śītaṁ kr̥tvā yōjyam| paruṣakāṇyatra madhurāṇi yōjyāni nāmlāni, tēṣāṁ kaphapittakaratvāt| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 27/132) "amlaṁ paruṣakaṁ drākṣā badarāṇyārukāṇi ca| pittaślēṣmaprakōpīṇi" iti| tādr̥k ca-suśītaṁ, panakaṁ yōjyam| kimbhūtam ? saha sitāsaktubhirvatatē yattadēvam| saktavaśca lājānāṁ yōjyāḥ, yōgyataratvāt, na tu yavānām| tathā, svāduvargasya kvāthēna saṁyuktaṁ madyaṁ samākṣikaṁ yōjyam|

Adhikarana pittAdhike shAlyAdyannam (21-22) · Śloka 22

| śāliṣaṣṭikamaśnīyācchaśājaiṇakapiñjalaiḥ||21|| satīnamudgāmalakapaṭōlīdāḍimai rasaiḥ| |22|

sa0-śāliṣaṣṭika bhuñjīta| kaiḥ saha ? śaśādijai rasairdē śādisātmyavaśāt satīnādijaiśca rasaiḥ|

Adhikarana pittAdhike samutlkiShTakaPapitte vamanam,pittAdhike tataH saMsargIkramaH (22-24) · Śloka 24

| kaphapittaṁ samuktliṣṭamullikhēttr̥ḍvidāhavān||22|| pītvā'mbu śītaṁ madyaṁ vā bhūrīkṣurasasaṁyutam| drākṣārasaṁ vā saṁsargī tarpaṇādiḥ paraṁ hitaḥ||23|| tathā'gnirdīpyatē tasya dōṣaśēṣānnapācanaḥ| |24|

sa0-tr̥ḍvidāhavān madātyayī kaphapittaṁ samutkliṣṭaṁ-samutthitaṁ svasthānāccyutābhāsaṁ, samyagvamēt| kiṁ kr̥tvā ? ambu śītaṁ pītvā, madyaṁ vā bhūriṇēkṣurasēna saṁyutaṁ pītvā, athavā drākṣārasaṁ pītvā| paraṁ-anantaraṁ, saṁsargī tarpaṇādiḥ suṣṭhu hitaḥ| kr̥tavamanādikasyānantaraṁ pēyādikramaḥ saṁsargītyucyatē| ēvaṁ kr̥tē sati tasya-madātyayinaḥ, agnirdīpyatē| kimbhūtaḥ ? dōṣaśēṣasyānnasya-āhārasya ca, pācanaḥ|

Adhikarana pittAdhike saraktaniShThIvakAsAdau auShadham (24-26) · Śloka 26

| kāsē saraktaniṣṭhīvē pārśvastanarujāsu ca||24|| tr̥ṣṇāyāṁ savidāhāyāṁ sōtklēśē hr̥dayōrasi| guḍūcībhadramustānāṁ paṭōlasyāthava rasam||25|| saśr̥ṅgabēraṁ yuñjīta tittiripratibhōjanam| |26|

saṁ-pittamadātyayē kāsē raktaniṣṭhīvasahitē pārśvādirujāsu ca tr̥ṣṇāyāṁ vidāhasitāyāṁ hr̥daya urasi ca sōtklēśē sati guḍūcyādīnāṁ rasamathavā paṭōlasya rasaṁ sanāgaraṁ yuñjīta| alpastittiristittiriprati| "suppratinā mātrārthē" ityavyayībhāvaḥ|

Adhikarana pittAdhike atitRuShNAdau pAnamannaM ca (26-27) · Śloka 27

| tr̥ṣyatē cāti balavadvātapittē samuddhatē||26|| dadyād drākṣārasaṁ pānaṁ śītaṁ dōṣānulōmanam| jīrṇē'dyānmadhurāmlēna chāgamāṁsarasēna ca||27||

sa0-atitr̥ṣyatē ca puruṣāya vātapittē'dhikē sati drākṣārasapānaṁ dadyāt| kimbhūtam ? śītalaṁ tathā dōṣānulōmanam| jīrṇē ca tasmin chāgamāṁsarasēna madhurāmlēnāśnīyāt|

Adhikarana pittAdhike tRuShNAyAM pAnam (28-29) · Śloka 29

tr̥ṣyalpaśaḥ pibēnmadyaṁ madaṁ rakṣan bahūdakam| mustadāḍimalājāmbu jalaṁ vā parṇinīśr̥tam||28|| pāṭalyutpalakandairvā svabhāvādēva vā himam| |29|

sa0-tr̥ṣi satyāmalpaṁ-mandaṁ, madaṁ rakṣan bahūdakaṁ madyaṁ pibēt| mustādijalaṁ vā pibēt| parṇinībhiḥ kvathitaṁ vā paṭō (pāṭa)lyādiśr̥tāṁ vā sarvamētacchītaṁ pātvyam| yattōyaṁ svabhāvādēva vā himamiti|

Adhikarana pittAdhike abdhAtukShINAdau pAnam (29-30) · Śloka 30

| madyātipānādabdhātau kṣīṇē tējasi cōddhatē||29|| yaḥ śuṣkagalatālōvṣṭhō jihvāṁ niṣkr̥ṣya cēṣṭatē| pāyayētkāmatō'mbhastaṁ niśīthapavanāhatam||30||

sa0-madyātipānāddhētōrabdhātau kṣīṇē-alpībhūtē, tējasi cōddhatē-kṣōbhitē sati, yaḥ puruṣaḥ śuṣkagalatālvōṣṭhaḥ san jihvāṁ niṣkr̥ṣya-niḥsārya, cēṣṭatē-itaścētaśca luṭhti, taṁ-naraṁ, kāmataḥ-icchayā, ambhō niśīthē yaḥ pavanastēnāhataṁ pāyayēt|

Adhikarana pittAdhike tRu~aNAnAshako mukhAlepaH (31) · Śloka 31

kōladāḍimavr̥kṣāmlacukrīkācukrikārasaḥ| pañcāmlakō mukhālēpaḥ sadyastr̥ṣṇaṁ niyacchati||31||

saṁ-kōlādibhiḥ pañcāmlakō mukhālēpō drāk tr̥ṣṇāṁ śamayati|

Adhikarana pittAdhike dAhe~atishishiro vidhiH pittAdhike dAhe~arohiNIshirAvedhaH (32-33) · Śloka 33

tvacaṁ prāptaśca pānōṣmā pittaraktābhimūrcchitaḥ| dāhaṁ prakurutē ghōraṁ tatrātiśiśirō vidhiḥ||32|| aśāmyati rasaistr̥ptē rōhiṇīṁ vyadhayēcchirām| |33|

sa0-pānasya madyasyōṣmā tvacaṁ prāptaḥ pittaraktābhyāmabhimūrcchitō-miśritō, dāhaṁ dāruṇaṁ prakarṣēṇa kurutē| tatra-dāhē, [ati] śītō vidhiḥ kāryaḥ| śītōpacārēṇāpyaśāmyati sati dāhē māṁsarasaistr̥ptē narē rōhiṇīsaṁjñāṁ śirāṁ vyadhayēt, vaidya iti śēṣaḥ| vyadhayēditi 'ghaṭāditvānmatvē' hRasvaḥ|

Adhikarana kaPAdhike vamanopavAsau,kaPAdike shuNThyAdishItakashAyaH (33-34) · Śloka 34

| ullēkhanōpavāsābhyāṁ jayēcchlēṣmōlbaṇaṁ pibēt||33|| śītaṁ śuṇṭhīsthirōdīcyaduḥsparśānyatamōdakam| |34|

sa0-ślēṣmādhikaṁ madātyayaṁ vamanōpavāsābhyāṁ jayēt| śuṇṭhyādyanyatamōdakaṁ śītakaṣāyaṁ pibēt|

Adhikarana kaPAdhike nirAmakShudhite shArkarAdimadyam (34-35) · Śloka 35

| nirāmaṁ kṣudhitaṁ kālē pāyayēdvahumākṣikam||34|| śārkaraṁ madhu vā jīrṇamariṣṭaṁ sīdhumēva vā| rūkṣatarpaṇasaṁyuktaṁ yavānīnāgarānvitam||35||

sa0-tatō nirāmaṁ jātakṣudhaṁ santaṁ, kālē-yatōcitē, śārkaraṁ bahumākṣikaṁ-bahukṣaudraṁ, pāyayēt| madhu-mārdvīkaṁ, vā bahukṣaudram| dvayamapyētat purāṇam| tathā, ariṣṭaṁ-abhayādikr̥taṁ, pāyayēt| sīdhuṁ vā pāyayēt| kimbhūtam ? rūkṣāyē tarpaṇāstaiḥ saṁyuktaṁ [tathā] yavānīśuṇṭhībhyāṁ saṁyuktam|

Adhikarana kaPAdike yavagodhUmAdyannaM mAMsarasaSca (36-37) · Śloka 37

yūṣēṇa yavagōdhūmaṁ tanunā'lpēna bhōjayēt| uṣṇāmlakaṭutiktēna kaulatthēnālpasarpiṣā||36|| śuṣkamūlakajaiścchāgai rasairvā dhanvacāriṇām| sāmlavētasavr̥kṣāmlapaṭōlīvyōṣadāḍimaiḥ||37||

sa0-tathā kaulatthēna yūṣēṇa yavagōdhūmaṁ bhōjayēt| kimbhūtēna ? tanunā-svacchēna| tathā, alpēnōṣṇāmlakaṭutiktēnālpaghr̥tēna| athavā, śuṣkamūlakajai rasaiśchāraivā rasairdhanvacāriṇāṁ vā rasairbhōjayēt| kimbhūtaiḥ ? sahāmlavētasatittiḍīkapaṭōlapatratrikaṭukadāḍimaiḥ|

Adhikarana kaPAdike mAMsaM mAdhavapAnaM ca (38-40) · Śloka 40

prabhūtaśuṇṭhīmaricaharitārdrakapēśikam| bījapūrarasādyamlabhr̥ṣṭanīrasarvatitam||38|| karīrakaramardādi rōciṣṇu bahuśālanam| pravyaktāṣṭāṅgalavaṇaṁ vikalpitanimardakam||39|| yathāgni bhakṣayan māṁsaṁ mādhavaṁ nigadaṁ pibēt| |40|

sa0-māṁsaṁ yathāgni-agnyanatikramēṇa, bhakṣyan mādhavaṁ nigadaṁpurāṇaṁ, pibēt| kimbhūtaṁ māṁsam ? vividhaiḥ prakāraiḥ kalpitōniṣpāditō, nimardakō yēna māṁsēna tadvikalpitanimardakam| tadēva vividhaprakāratvaṁ nimardakasyāha-prabhūtāḥ-utkaṭāḥ, śuṇṭhī marīcaharitārdrakapēśayō yasmiṁstadēvam| haritārdrakasya śastrakr̥tā dīrghākārā avayavāḥ pēśaya ucyantē| bījapūrarasādibhiramlastathā bhr̥ṣṭō-yathāyathaṁ snēhādinā, nīrasaḥ-śuṣkaprāyō, vartitōvyañjanaprakārō, yatra tadēvam| karīrādi rōciṣṇu-rōcanaśīlaṁ, bahu-prabhūtaṁ, śālanaṁ-haritakaṁ, yasmin| tathā, prakarṣēṇa vyaktaṁ spaṣṭaṁ, vakṣyamāṇamaṣṭāṅgalavaṇaṁ yatra| tadēvaṁ vividhaṁ kalpanaṁ kr̥tam| kriyāviśēṣaṇānyētāni|

Adhikarana kaPAdike aShTA~ggalavaNam (40-41) · Śloka 41

| sitāsauvarcalājājītittiḍīkāmlavētasam||40|| tvagēlāmaricārdhāṁśamaṣṭāṅgalavaṇaṁ hitam| srōtōviśuddhyagnikaraṁ kaphaprāyē madātyayē||41||

sa0-sitādyairaṣṭāṅgalavaṇamanvarthasaṁjñaṁ madātyayē hitam| srōtaḥśuddhikr̥dagnidīpanaṁ ca|

Adhikarana kaPAdike rUkShoShNodvartanAdi kaPAdike sakAmastrIBiryuttayAjAgaraNam (42-43) · Śloka 43

rūkṣōṣṇōdvartanōddharṣasnānabhōjanalaṅghanaiḥ| sakāmābhiḥ saha strībhiryuktyā jāgaraṇēna ca||42|| madātyayaḥ kaphaprāyaḥ śīghraṁ samupaśāmyati| |43|

sa0-rūkṣōṣṇairudvartanādibhirlaṅghanēna tathā yuktyā-dēśakālādyapēkṣiṇyā, sakāmābhirdayitābhiḥ saha yajjāgaraṇaṁ tēna ca kaphādhikō madātyayō drāgēva śamaṁ yāti|

Adhikarana sannipAte dashavidhe cikitsA (43-44) · Śloka 44

| yadidaṁ karma nirdiṣṭaṁ pr̥thagdōṣabalaṁ prati||43|| sannipātē daśavidhē tacchhēṣē'pi vikalpayēt| |44|

sa0-"tatra vātōlbaṇē madyaṁ" (ślō. 12) ityādi| "pittōlabaṇē bahujalaṁ" (ślō 19) ityādi, tathā "ullēkhanōpavāsābhyāṁ jayēcchlēṣmōlbaṇaṁ" (ślō 33) ityādi ca trividhaṁ sannipātaṁ pr̥thagdōṣabalaṁ prati lakṣīkr̥tya karma nirdiṣṭaṁ karmadamuktam| na kēvalamatra trividhē sannipātē, śēṣē'pi daśavidhē sannipātē vikalpayēt-vividhaṁ kr̥tvā kalpayēt,- kuryāṭ, vaidya iti śēṣaḥ| ētaduktaṁ bhavati,-vātōlbaṇē madātyayajē sannipātē yatkarma nirdiṣṭaṁ tathā pittōlbaṇē madātyayajē sannipātē yatkarma nirdiṣṭaṁ tadēva vātapittōlbaṇē kuryāt| ēvaṁ dōṣabalamapēkṣya sarvasmin madātyayē cikitsitaṁ kuryāṭ| sa daśavidhaḥ sannipātaḥ śiṣyahitāya padyēna pradarśyatē,-"utkarṣēṇa tvēkō madyēna dvau tadā''dimaḥ| utkarṣēṇa yadā dvau tu madhyēnaikō dvitīyakaḥ|| ēkō madhyēna dōṣaḥ syād dvāvalpēna tr̥tīyakaḥ| utkarṣēṇaika ēva syādalpēna dvau caturthakaḥ|| utkarṣēṇa yadā dvau tu alpēnaikaśca pañcamaḥ| ēkō'lpēna tu madhyēna dvau dōṣāviti ṣaṣṭhakaḥ|| utkarṣēṇa samastāḥ syurēvaṁ bhavati saptamaḥ| madhyēna sarvē'pi yadā tadā bhavati cāṣṭamaḥ|| alpēna sarvē'pi yadā tadā tu navamaḥ smr̥taḥ| alpēnēkō madhyēnaikastadā tvantya iti sphuṭāḥ|| sannipātasya muninā daśa bhēdāḥ prakīrtatāḥ|" iti|

Adhikarana sannipAte tvAgAdi pAnakam (44-46) · Śloka 46

| tvaṅnāgapuṣpamagadhāmaricājājidhānyakaiḥ||44|| paruṣakamadhūkailāsurāhvaiśca sitānvitaiḥ| sakapittharasaṁ hr̥dyaṁ pānakaṁ śaśibōvitam||45|| madātyayēṣu sarvēṣu pēyaṁ rucyagnidīpanam| |46|

sa0-tvagādibhiḥ śarkarānvitaiḥ kapittharasayuktaṁ karpūrakr̥tādhivāsaṁ pānakaṁ sarvēṣu madātyayēṣu pātavyaṁ rucyagnivr̥ddhikaram|

Adhikarana sannipAte harShaNI kriyA (46-47) · Śloka 47

| nāvikṣōbhya manō madyaṁ śarīramavihanya vā||46|| kuryānmadātyayaṁ tasmādiṣyata harṣaṇī kriyā| |47|

sa0-madyaṁ yasmānmānasaṁ nāvikṣōbhya-api tu manasaḥ prakṣōbhaṇaṁ kr̥tvā, na ca śarīrasya vihananamakr̥tvā, ēvamēva yathā kathañcinmadātyayaṁ kuryāt| yataścaivaṁ tasmāddhētōrharṣōtpādikā kriyā ēṣṭavyā| nākṣōbhyētyayaṁ pāṭhō na śrēyān, lyabādēśasyātra durlabhatvāt|

Adhikarana sannipAte eBirashAnte payaH pAnam (47-49) · Śloka 49

| saṁśuddhiśamanādyēṣu madadōṣaḥ kr̥tēṣvapi||47|| na cēcchāmyētkaphē kṣīṇē jātē daurvalyalāghavē| tasya madyavidagdhasya vātapittādhikasya ca||48|| grīṣmōpataptasya tarōryathā varṣaṁ tathā payaḥ| |49|

sa0-saṁśuddhiśamanādyēṣūpakramēṣu kr̥tēṣvapi yadi madadōṣōmadyōtthō vyādhiḥ, na śāmyēt, tasya madyēna vidagdhasyāta ēva ca kaphē sau-yadhātau kṣīṇē'ta ēva jātē daurbalyalāghavē-alpapramāṇatvē kārśyē ca sati, tadānīṁ sāmarthyādvātapittayōratiriktatā, vātapittadhikasya ca kṣīṇaujastvāttathā payaḥ pathyam| yathā grīṣmōpataptasya tarōrvarṣam| varṣamiti kr̥dvidhau "bhayādīnāmupasaṅkhyānam" ityac|

Adhikarana payaH pAne upapattiH (49-50) · Śloka 50

madyakṣīṇasya hi kṣīṇaṁ kṣīramāśvēva puṣyati||49|| ōjastulyaṁ guṇaiḥ sarvairviparītaṁ ca madyataḥ|50|

sa0-hi-yasmāt, tasya-tulyaṁ guṇaiḥ sarvaiḥ-gurvādibhirōjasaḥ kṣīraṁ, madyācca viparītaṁ guṇaiḥ| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 27/217)-"svādu śītaṁ mr̥du snigdhaṁ bahalaṁ ślakṣṇapicchilam| guru mandaṁ prasannaṁ ca gavyaṁ daśaguṇaṁ payaḥ|| tadēvaṁguṇamēvaujaḥ sāmānyādabhivardhayēt|" iti| yataścaivaṁ tasmānmadyakṣīṇasva kṣīṇamōjaḥ kṣīramāścēva puṣyati-vr̥ddhi prāpayati, na tvaparaṁ, dravyaṁ, yathōktahētvabhāvāt|

Adhikarana payasAvihate roge madyapAnam (50-51) · Śloka 51

| payasā vihatē rōgē balē jātē nivartayēt||50|| kṣīraprayōgaṁ, madyaṁ ca kramēṇālpālpamācarēt| na vikṣayadhvaṁsakōtthaiḥ spr̥śētōpadravairyathā||51||

sa0-payasā rōgē-madātyayākhyē, nivartitē balē jātē sati madyōcitaḥ pumān kṣīraprayōgaṁ nivartayēt| madyaṁ cālpālpaṁ kramēṇōpayuñjīta| yathā vikṣayadhvaṁsakōdbhavairupadravairasau na spr̥śēta| vikṣayōdbhavā vikārāḥ-kāyaśirōrōgādyāḥ (hr̥.ni.a.6/22), dhvaṁsakōpadravāḥ-ślēṣmaniṣṭhīvādayaḥ (hr̥.ni.a.6/22)|

Adhikarana vikShayadhvaMsakayoScikitsA (52-53) · Śloka 53

tayōstu syāddhr̥ kṣīraṁ bastayō br̥ṁhaṇāḥ śivāḥ| abhyaṅgōdvartanasnānānyannapānaṁ ca vātajit||52|| yuktamadyasya madyōtthō na vyādhirupājāyatē| atō'sya vakṣyatē yōgō yaḥ sukhāyaiva kēvalam||53||

sa0-tayōrvikṣayadhvaṁsakayōrghr̥taṁ kṣīraṁ ca cikitsitaṁ syāt| tathā bastayō br̥ṁhaṇāḥ śivāḥ-nirapāyāḥ| tathā, ābyāṅgādīni yacca vātajidannapānaṁ tacca syāt| sa0-yuktamadyasya puṁsō madyōtthō vyādhirnōpajāyatē, yuktamadyatvāt| ataḥ-asmāddhētōḥ, asya-madyasya, saṁyōgō vakṣyatē| yaḥ kēvalaṁ sukhāyaiva syāt| adhunā surāṁ sampannāmāha-

Adhikarana surApAnasya guNAH stutiSca (54-67) · Śloka 67

āśvinaṁ yā mahattējō balaṁ sārasvataṁ ca yā| dadhātyaindraṁ ca yā vīryaṁ prabhāvaṁ vaiṣṇavaṁ ca yā||54|| astraṁ makarakētōryā puruṣārthō balasya yā| sautrāmaṇyāṁ dvijamukhē yā hutāśē ca hūyatē||55|| yā sarvauṣadhisampūrṇānmathyamānātsurāsuraiḥ| mahōdadhēḥ samudbhūtā śrīśaśāṅkāmr̥taiḥ saha||56|| madhumādhavamairēyasīdhugauḍāsavādibhiḥ| madaśaktimanujjhantī yā rūpairbahubhiḥ sthitā||57|| yāmāsvādya vilāsinyō yathārthaṁ nāma bibhrati| kulāṅganā'pi yāṁ pītvā nayatyuddhatamānasā||58|| anaṅgāliṅgitairaṅgaiḥ kvāpi cētō munērapi| taraṅgabhaṅgabhrukuṭītarjanairmāninīmanaḥ||59|| ēkaṁ prasādya kurutē yā dvayōrapi nirvr̥tim| yathākāmaṁ bhaṭāvāptiparihr̥ṣṭāpsarōgaṇē||60|| tr̥ṇavatpuruṣā yuddhē yāmāsvādya tyajantyasūn| yāṁ śīlayitvā'pi ciraṁ bahudhā bahuvigrahām||61|| nityaṁ harṣātivēgēna tatpūrvamiva sēvatē| śōkōdvēgāratibhayairyāṁ dr̥ṣṭvā nābhibhūyatē||62|| gōṣṭhīmahōtsavōdyānaṁ na yasyāḥ śōbhatē vinā| smr̥tvā smr̥tvā ca bahuśō viyuktaḥ śōcatē yayā||63|| aprasannā'pi yā prītyai prasannā svarga ēva yā| apīndraṁ manyatē duḥsthaṁ hr̥dayasthitayā yayā||64|| anirdēśyasukhāsvādā svayaṁvēdyaiva yā param| iti citrāsvavasthāsu priyāmanukarōti yā||65|| priyā'tipriyatāṁ yāti yatpriyasya viśēṣataḥ| yā prītiryā ratirvā vāgyā puṣṭiriti ca stutā||66|| dēvadānavagandharvayakṣarākṣasamānuṣaiḥ| pānapravr̥ttau satyāṁ tu tāṁ surāṁ vidhinā pibēt||67||

sa0-yā-surā, aśvinaṁ mahattējō-dīptaṁ, dadhāti| āśvinamityaśvinōridamityaṇ, "nastaddhitē" iti ṭilōpē prāptē "inaṇyanapatyē" iti prakr̥tibhāvaḥ| yā ca surā sārasvataṁ balaṁ utsāhaṁ, ēndraṁ ca vīryaṁ-śakti, vaiṣṇavaṁ ca prabhāvaṁ-māhātmyaṁ, dadhāti| yā ca madanasyāstraṁ-praharaṇaṁ, balabhadrasya yā puruṣāRthaḥ-paraṁ prayōjanam| yā ca sautrāmāṇyāṁ yajñē dvijāsyē hutāśē ca hūyatē| yā ca mahōdadhēḥ sarvauṣadhisampūrṇāddēvadānavairvilōḍyamānāt lakṣmyādibhiḥ sahōtpannā| yā ca surā madaśaktimatyajantī bahubhirmadhvādibhirākāraiḥ sthitā| yāṁ surāṁ pītvā vilāsinyō mr̥galōcanāḥ, yathārthaṁ-anvarthaṁ, nāma bibhrati vilāsō vidyatē yāsāmiti| yā pītvā kulavāmalōcanā'pyuddhatamānasā satyanaṅgāliṅgitairaṅgairmunērapi cētaḥ kvāpi nayati| taraṅgabhaṅgā-kuṭilā, bhrukuṭistayā tarjanāni-praṇayakalahaviśēṣāḥ, tairmānityā mānasamēkaṁ prasādya dvayōrapi-strīpuṁsayōḥ, nirvr̥tiṁ-saukhyaṁ, yā surā karōti| yāṁ surāmāsvādya narāḥ samarē tr̥ṇamiva prāṇāṁstyajanti| kīdr̥ṣi yuddhē ? yathēcchaṁ bhaṭasya-śūrapuruṣasya, yā'vāptistayā parihr̥ṣṭō-muditaḥ, apsaraḥsaṅghō yasminnāhavē tasmin| yāṁsurāṁ, bahubhiḥ prakāraiḥ-āhārādimadhyāvasānalakṣaṇaiḥ, tathā yāṁ bahuvigrahāṁ-madhumādhavādibhiranēkaśarīrāṁ, śīlayitvā'pi nityaṁ harṣasyātivēgēna tatpūrvamiva-tatprathamamiva, sēvatē| yāṁ dr̥ṣṭvā upalabhyāsvādādinā, śōkādibhirnābhibhūyatē| yasyāḥ surāyā r̥tē gōṣṭhyādirna śōbhatē| yayā ca viyuktaḥ śōcatē| śōcata iti naṅibhyastaṅ| yā cāprasannā-kaluṣā'pi prītyai, prasannāsvacchā satī, svarga ēva syāt| yayā cāntaḥsthitayēndramapi duḥsthitaṁ manyatē| anirdēśyaṁ-abhaṇanīyaṁ sukhaṁ yasminnāsvādē sa tathāvidha āsvādō yasyāḥ saivam| yā kēvalamātmanaiva vēdyā| iti-pūrvōktēna prakārēṇa, citrāsu-nānāvidhāsvavasthāsu, priyāṁvallabhāṁ, anukarōti-anuharati| priyāpakṣē narmāthaḥ-praṇayakalahārthaḥ| aprasannā-kupitā| prasannā-tyaktakōpā| anirdēśyaḥ sukhāsvādaḥ-sukhōpalambhō, yasyā iti yōjyam| ēvaṁ "yāṁ śīlayitvā" ityādiḥ sarvō'pi granthaḥ priyāyāmapi yōjyaḥ| tathā, yat-yasmāt, surā priyā-iṣṭā, atipriyatāṁ-suṣṭhu vallabhatvaṁ, yāti| yatpriyasya-prakr̥tatvātsurāpriyasya, viśēṣēṇa priyatāṁ yāti| yā surā prītiriti yā vāgiti yā puṣṭiriti yā ca dēvādibhiḥ stutā| pānapravr̥ttau satyāṁ yēṣāṁ pānādhikārō'sti dharmaśāstrēṣvaniṣiddhatvāt tāṁ pūrvōktaguṇāṁ surāṁ vidhinā-vakṣyamāṇēna (ślō. 75) , pibēt|

Adhikarana madyasya medonilakaPajaroganAshakatvam (68) · Śloka 68

sambhavanti na tē rōgā mēdōnilakaphōdbhavāḥ| vidhiyuktādr̥tē madyādyē na sidhyanti dāruṇāḥ||68||

sa0-tē mēdōnilakaphōdbhavā rōgā na sambhavanti| dāruṇāḥ duḥsahāḥ| yē vidhiyuktānmadyādr̥tē na sidhyanti| vidhiyuktēna madyēna sarvē mēdōnilakaphajā rōgāḥ sidhyantīti bhāvaḥ|

Adhikarana madyasyAvashyakatvam (69) · Śloka 69

asti dēhasya sā'vasthā yasyāṁ pānaṁ nirvāyatē| anyatra madyānnigadādvividhauṣadhasaṁskr̥tāt||69||

sa0-dēhasya sā'vasthā-praklinnadēhamēhādikā (hr̥.sū.a.8/54) asti, yasyāṁ pānaṁ nivāryatē, madyādanyatra| kimbhūtāt ? nigadāt, tathā vividhauṣadhasaṁskr̥tāt| madyamēvaṁvidhaṁ varjayitvā pānaṁ niṣidhyata ityarthaḥ|

Adhikarana madyaMvinA AnUpAdimAMsaM kathaM pariNamet (70) · Śloka 70

ānūpaṁ jāṅgalaṁ māṁsaṁ vidhinā'pyupakalpitam| madyaṁ sahāyamaprāpya samyak pariṇamētkatham||70||

sa0-ānūpaṁ jāṅgalaṁ māṁsaṁ vidhānēnāpyupakalpitaṁ madyaṁ vinō payuktaṁ kathaṁ samyak pariṇamati ?

Adhikarana madyaMvinA lashunaprayoge kiyAn guNaH (71) · Śloka 71

sutīvramārutavyādhighātinō laśunasya ca| madyamāṁsaviyuktasya prayōgē syātkiyān guṇaḥ||71||

punarapi madyamēva ślāghayannāha- sa0-laśunasya ca dāruṇataravātavyādhivināśinaḥ madyamāṁsarahitasya prayōgē kiyān guṇaḥ syāt ? alpa ēvētyarthaḥ|

Adhikarana shastrAdikarmaNi madasyAvasyAvasyakatA (72) · Śloka 72

nigūḍhaśalyāharaṇē śastrakṣārāgnikarmaṇi| pītamadyō viṣahatē sukhaṁ vaidyavikatthanām||72||

sa0-tathā nigūḍhasya-atyarthaṁ praṇaṣṭasya, śalyasyāharaṇē ākarṣaṇē, tathā śastrādikarmaṇi pītamadyō naraḥ sukhaṁ-aklēśēna, vaidyavikatthanāṁ-kadarthanāṁ, sahatē|

Adhikarana madyasya shreShThatA (73) · Śloka 73

analōttējanaṁ rucyaṁ śōkaśramavinōdakam| na cātaḥ paramastyanyadārōgyabalapuṣṭikr̥t||73||

sa0-tathā, analasya-agnēḥ uttējanaṁ śōkādighnam| na ca kadācit ta(a)smānmadyāt paraṁ-anyat, śrēṣṭhamastyārōgyādikr̥t|

Adhikarana tasmAdAtmavatA madyaM peyam (74) · Śloka 74

rakṣatā jīvitaṁ tasmātpēyamātmabatā sadā| āśritōpāśritahitaṁ paramaṁ dharmasādhanam||74||

sa0-yata ēvaṁ mahāguṇaṁ madyam, tasmājjivitaṁ rakṣatā narēṇa tathā''tmavatā-sudhīmatā, sadā pēyam| āśritānāmupāśritānāṁ ca hitam| paramaṁ dharmasādhanaṁ-dharmōpāyaḥ| athāsya pānē vidhināha-

Adhikarana madyasya pAne vidhiH (75-85) · Śloka 85

srātaḥ praṇamya suravipragurūn yathāsvaṁ vr̥ttiṁ vidhāya ca samastaparigrahasya| āpānabhūmimatha gandhajalābhiṣīktā- māhāramaṇḍapasamīpagatāṁ śrayēta||75|| svāstrūtē'tha śayanē kamanīyē mitrabhr̥tyaramaṇīsamavētaḥ| svaṁ yaśaḥ kathakacāraṇasaṅghai ruddhataṁ niśamayannatilōkam||76|| vilāsinīnāṁ ca vilāsaśōbhi gītaṁ sanr̥tyaṁ kalatūryaghōṣaiḥ| kāñcīkalāpaiścalakiṅkiṇīkaiḥ krīḍāvihaṅgaiśca kr̥tānunādam||77|| maṇikanakasamutthairāvanēyairvicitraiḥ sajalavividhalēkhakṣō-mavastrāvr̥tāṅgaiḥ| api munijanacittakṣōbhasampādinībhi- ścakitahariṇalōlaprēkṣaṇībhiḥ priyābhiḥ||78|| stananitambakr̥tādatigauravā- dalasamākulamīśvarasambhramāt| iti gataṁ dadhatībhirasaṁsthitaṁ taruṇacittavilōbhanakārmaṇam||79|| yauvanāsavamattābhirvilāsādhiṣṭhitātmabhiḥ| sañcāryamāṇaṁ yugapattanvaṅgībhiritastataḥ||80|| tālavr̥ntanalinīdalānilaiḥ śītalīkr̥tamatība śītalaiḥ| darśanē'pi vidadhadvaśānugaṁ svāditaṁ kimuta cittajanmanaḥ||81|| cūtarasēndumr̥gaiḥ kr̥tavāsaṁ mallikayōjjvalayā ca sanātham| sphāṭikaśuktigataṁ sataraṅgaṁ kāntamanaṅgamivōdvahadaṅgam||82|| tālīsādyaṁ cūrṇamēlādikaṁ vā hr̥dyaṁ prāśya prāgvayaḥsthāpanaṁ vā| tatprārthibhyō bhūmibhāgē sumr̥ṣṭē tōyōnmiśraṁ dāpayitvā tataśca||83|| ghr̥timān smr̥timānnityamanūnādhikamācaran| ucitēnōpacārēṇa sarvamēvōpapādayan||84|| jitavikasitāsitasarō janayanasaṅkrāntivardhitaśrīkam| kānṭamukhamiva saurabha- hr̥tamadhupagaṇaṁ pibēnmadyam||85||

sa0-srātō naraḥ surādīn praṇamya yathāsvaṁ-yathāyōgyaṁ, samastasya parikarasya vr̥ttiṁ kr̥tvā, atha pānabhūmiṁ gandhajalēna-karpūrōśīrādinā vā sirēnāmbunā, ābhiṣiktāmāśrayēt| kīdr̥śīm ? āhāramaṇḍapasya nikaṭasthitām| pītamadyasya dūraṁ vrajata āyāsādi syāt| vasantatilakaṁ vr̥ttam| atha-bhūmiśrayaṇādanantaraṁ, śayanīyē sthitō madyaṁ pibēditi vakṣyamāṇēna sambandhaḥ| kimbhūtē ? suṣṭhu āstr̥tē-pradattapracchadapaṭē| tathā, kamanīyē-ramyē| mitrādisahitaḥ| svaṁ yaśa ityādi| kiṁ kurvan ? svaṁ-ātmīyaṁ, yaśaḥ kathakādisaṅgairniśamayan-śrāvayan| kīdr̥śam ? uddhataṁ tathā'tilōkaṁ-adbhutarupam| svāgatāvr̥ttam| tathā vilāsinīnāṁ sambandhi gītaṁ niśamayan| kimbhūtam ? saha nr̥tyēna sanr̥tyam| dvayamapi bilasaśōbhi| vilāsalakṣaṇaṁ cōktam-"sthānāsanayamanānāṁ harṣabhrūnētrakarmaṇāṁ caiva| utpadyatē viśēṣō yaḥ śliṣṭaḥ sa tu vilāsaḥ syāt||" iti| tathā tadgītaṁ madhuratūryaśabdaistathā kañcīkalāpaiḥ sphuṭāstathā sphurantyaḥ kiṅkiṇyaḥ-sūkṣmaghaṇṭikāḥ, yēṣāṁ taistathāvidhaistathā krīḍāvihaṅgaiḥ-sārasādibhiśca, kr̥tānunādam| upajātivr̥ttam| āvanēyaiḥ-ḍōluṅgakaiḥ, tanvaṅgībhiryugapaditastataḥ sañcāryamāṇam| ēvaṁ hyunubhūyamānaṁ rāmaṇīyakaṁ dhattē| kimbhūtairāvanēyaiḥ ? maṇikanakasamutthaiḥ, tathā vicitraiḥ-nānāvidhaiḥ, tathā sajalaṁ nānāprakāralēkhaṁ yat kṣau-vastraṁ tēnāvr̥ttamaṅgaṁ yēṣāṁ taiḥ| kimbhūtābhistanvaṅgībhiḥ ? munijanacittakṣōbhasampādinībhiḥ| tathā, cakitaḥ-trastō, yō hariṇastadvannētrēḥ sādhu prēkṣantē yāstābhiḥ| bāhulakāt kartari lyuṭ| tathā, ballabhābhiḥ| mālinīvr̥ttam| tathā, gatamiti| asaṁsthitaṁ-anavasthitasvarūpaṁ, dadhatībhiḥ| yataḥ stanābhyāṁ nitambēna ca kr̥tādadhikaṁ gauravādalasam| tathā, īśvarasya-prabhōḥ, yaḥ sambhramō-bhayaṁ, tasmādākulaṁ [gataṁ-]| ata ēva ca taruṇacittānāṁ vilōbhanē kārmaṇaṁvaśīkaraṇam|" drutavilambitamāha nabhau bharau|" tathā, tanvaṅgībhiritastatō yugapatsañcāryamāṇam| kimbhūtābhiḥ ? yauvanāsavābhyāṁ mattābhiḥ| tathā vilāsēnādhiṣṭhita ātmā-cittaṁ, yāsāṁ tābhiḥ| tathā ca kīdr̥śaṁ madyam ? tālavr̥ntādibhiratiśītaiḥ śītalīkr̥tam| darśanē'pyēvaṁrūpaṁ madyaṁ kāmasya vaśānugaṁ janaṁ vidadhat kandarpōddīpanatvāt| kimuta-kiṁpunaḥ, pītaṁ satkāmavaśaṁ janaṁ kuryāt| "rānnarau lagayutā rathōddhatā|". tathā, cūtarasādibhiḥ kr̥tādhivāsaṁ-sugandhīkr̥tam| tathā, mallikayā-puṣpaviśēṣēṇa, ujjavalayā-vikasitayā, sanāthaṁyuktam| tathā, sphaṭikasya vikārā sphāṭikī, sphāṭikī cāsau śuktiśca, tasyāṁ gataṁ-sthitam| sphaṭikasyēyaṁ sphāṭikīti vyutpattau puṁvadbhāvō durnivāraḥ syāt| tathā, sataraṅgam| ēvaṁ ca kāntaṁ-ramyaṁ, aṅgamudvahan| utprēkṣatē| anaṅgaṁ [iva]-pañcaśaramiva, cārutaratvēna kāmōtpādakatvāt| dōdhakavr̥ttam| prāk-pūrvaṁ, tālīsādyaṁ cūrṇamēlādikaṁ vā hr̥dyamathava vayaḥ-sthāpanaṁ-rasāyanōktaṁ, prāśya-bhakṣayitvā| tathā, sumr̥ṣṭē-upaliptē tatprārthibhyō-madyapānādhikr̥tēbhyō dēvadānavakūṣamāṇḍādibhyaḥ, tōyōnmiśraṁ madyaṁ dāpayitvā paścājjalaṁ dāpayitvyamityarthaḥ| tataśca-anantaraṁ, pibēt| śālinīvr̥ttam| kiṁ kurvan ? anūnādhikaṁ-pūrvōktaṁ, nityamācaran| dhr̥timān smr̥timāṁśca san ucitēna-yōgyēna, upacārēṇa sarvamēvōpapādayēt(yan)| kimbhūtaṁ madyam ? vikasitaṁ ca tat asitaṁ sarōjaṁ ca vikasitāsitasarōjam| jitaṁ-nyakkr̥taṁ, vikasitāsitasarōjaṁ yābhyāṁ nayanābhyāṁ tē tathāvidhē, tayōḥ saṅkrāntiḥ-pratibimbatvaṁ, tayā saṁvardhitā śrīryasya sarakasya tadēvam| tathā, saurabhēṇa hr̥tō ramyagatitvād bhramarasārthō yēna tadēvam| suramērbhāvaḥ saurabham, "igantācca laghupūrvāt" ityaṇ| tacca kāntāmukhamiva| yatō jitavikasitāsitasarōjanayanayōryā saṅkrāntiḥ-sañcāraḥ sakaṭākṣēkṣitādinā. tayā saṁvardhitā śrīḥ-śōbhā, yasya tadēvam| sakaṭākṣēkṣitaṁ hi mukhaṁ nitarāṁ rājatē| tathā, uttamastrīṇāṁ mukhaṁ sugandhi bhavatīti saurabhahr̥tamadhupagaṇam| "vipulā tu yā'nyathā pādabhāk|"

Adhikarana pAnAnantaraM Bojanam BojanAnantaraM punH pAnam nishi madyapAnamalpameva (86) · Śloka 86

pītvaivaṁ caṣakadvayaṁ parijanaṁ sanmānya sarvaṁ tatō gatvā''hārabhuvaṁ puraḥ subhiṣajō bhuñjīta bhūyō'tra ca| māṁsāpūpaghr̥tārdrakādiharitairyuktaṁ sasauvarcalai- rdvistrirvā niśi cālpamēva vanitāsaṁvalganārthaṁ pibēt||86||

sa0-ēvaṁ-anēna prakārēṇa, caṣakadvayaṁ pītvā tata-anantaraṁ, parijanaṁ sarvaṁ-vēśyādikamapi, sanmānya tathā''hārabhuvaṁ gatvā subhiṣajaḥ-śōbhanavaidyasya, puraḥ-agrē, bhuñjīta| atrē ca-āhārabhuvi, māṁsāpūpādibhiryuktaṁ dvistrirvā sarakaṁ pibēt| māṁsāpūrēti kēcit pēṭhuḥ| niśi tu kāntāyāḥ saṁvalganārthaṁ-rañjanārthaṁ, alpamēva pibēt-na tu bahu| śārdulavikrīḍitam| kāntārañjanapānaṁ ślāghayannāha-

Adhikarana dayitAyA madyApAne prashaMsA (87-88) · Śloka 88

rahasi dayitāmaṅkē kr̥tvā bhujāntarapīḍanā- tpulakitatanuṁ jātasvēdāṁ sakampapayōdharām| yadi sarabhasaṁ śīdhōrvāraṁ na pāyayatē kr̥tī kimanubhavati klēśapRyaṁ tatō gr̥hatantratām||87|| varatanuvakrasaṅgatisugandhitaraṁ sarakaṁ drutamiva padmarāgamaṇimāsavarūpadharam| bhavati ratiśramēṇa ca madaḥ pibatō'lpamapi kṣayamata ōjasaḥ pariharan sa śayīta param||88||

sa0-kr̥tī-pravīṇō, yadi priyāṁ madhōḥ sarakaṁ na pāyayatē, tataḥ kiṁ-kasmāt, gr̥hatantratāṁ-gr̥hōpakaraṇasampādanaklēśaṁ, anubhavati ? kiṁ kr̥tvā ? rahasyaṅkē-utsaṅgē, dayitāṁ kr̥tvā| kibhūtām ? bhujāntarapīḍanāt pulakitaśarīrām, tathā jātasvēdām, tathā savēpathukucām| rōmāñcasvēdakampāḥ sātvikā bhāvāḥ śr̥ṅgārasyāvirbhāvikāḥ| dayitāmiti "gatibuddhi" ityādinā karmatvam| pāyayatē iti "nigaraṇacalanārthēbhyaśca" iti parasmaipadē prāptē "na pādamya" ityādinā niṣiddhē ca svētyādyātmanēpadam| "bhavati hariṇī vsau mrau slau gōrasōdadhisaptibhiḥ|" saṁ-kimbhūtaṁ madyam ? varatanuvadanasaṅatyā surabhitaram| tathā padmarāgamaṇiṁ-dravatvamiva, prāptamāsavarūpadharam| yataśca ratiśramēṇālpamapi madyaṁ pibatō madō bhavati, tatō madyamōjasaśca kṣayahētuḥ| āta ōjaḥkṣayaṁ pariharan saḥ-madyapāyī, pānānantaraṁ śayīta-svapyāt| "najabhajajā lagau ca yadi narkuṭakaṁ tu tadā|"

Adhikarana madyapAnasukhasya surairapi spRuhaNIyatvam (89-90) · Śloka 90

itthaṁ yuktyā pibanmadyaṁ na trivargādvihīyatē| asārasaṁsārasukhaṁ paramaṁ cādhigacchati||89|| ēśvaryasyōpabhōgō'yaṁ spr̥haṇīyaḥ surairapi| |90|

sa0-itthaṁ-ēvaṁprakārayā, yuktyā madyaṁ piban puruṣastrivargāt-dharmārthakāmalakṣaṇāt, yasmānna hīyatē| hīyata iti karmakartari taṅ| asārasaṁsārasya paramaṁ sukhaṁ cādhigacchatiprāpnōti| ayaṁ-madyapānalakṣaṇaḥ, ēśvryasyōpabhōgaḥ surairapi spr̥haṇīyaḥ|

Adhikarana madyapAnarahitasya nindA,tasmAdvyavasthayA pAnaM hitam (90-92) · Śloka 92

| anyathā hi vipatsu syātpaścāttāpēndhanaṁ dhanam||90|| upabhōgēna rahitō bhōgāvāniti nindyatē| nirmitō'tikadaryō'yaṁ vidhinā nidhipālakaḥ||91|| tasmāhyavasthayā pānaṁ pānasya satataṁ hitam| jitvā viṣayalubdhānāmindriyāṇāṁ svatantratām||92||

sa0-anyathā-ēvamapi bhōgamakurvatō, hi vipatsu satīṣu dhanaṁ-dravyaṁ, paścāttāpēndhanaṁ syāt| sa hyēvaṁ vipadi cintayati,-kiṁ mayā dhanaṁ prāpyōpabhōgō'smin kr̥taḥ ? upabhōgaṁ vinābhōgavāniti sōlluṇṭhamucyamānō garhyatē| ninditatvamēvāsya prakaṭayati-nirmita ityādi| ayamatikadaryaḥ-kusvāmī, vidhinā nidhipālakō nirmitaḥ-kr̥taḥ| yata ēvaṁ tasmāt pānasya-madyasya, vyavasthayā niyamēna pānaṁ hitam| nanu, kathaṁ nisargatō viṣayalubdhēṣvindriyēṣu vyavasthā pālayituṁ śakyatē ? ityāha-jitvētyādi| viṣayābhilāṣiṇāmindriyāṇāṁ svātantrayaṁ jitvā niyamēna vyavasthayā pānaṁ kartuṁ śakyata ityarthaḥ|

Adhikarana eSha dhaninAM vidhiH (93) · Śloka 93

vidhirvasumatāmēṣa bhaviṣyadvasavastu yē| yathōpapatti tairmadyaṁ pātavyaṁ mātrayā hitam||93||

sa0-vasumatāṁ-dhanināṁ, ēṣa vidhiḥ| yē tu bhaviṣyadvasavastēṣāṁ ca tairyathōpapatti-yathāyukti, hitaṁ madyaṁ mātrayā pātavyam|

Adhikarana draridrANAM vidhiH madyapAnasya samayogaH (14) · Śloka 14

yāvad dr̥ṣṭērna sambhrāntiryāvanna kṣōbhatē manaḥ| tāvadēva virantavyaṁ madyādātmavatā sadā||14||

sa0-yāvadēva dr̥ṣṭērna sambhrāntiryāvadēva manō na kṣōbhaṁ yāti, tāvadēva madyāt dhīmatā sarvadā virantavyaṁ-nivr̥ttiḥ kāryā| ēṣa ēva samayōgaḥ| ētadatikramō'tiyōgaḥ| yathōktātsamayōgāddhīnasvalakṣaṇō hīnayōgaḥ| dōṣadēśaprakr̥tyādīnaparīkṣaya mithyāyōgaḥ|

Adhikarana vAtAdhikasya madyapAnaprakAraH (15) · Śloka 15

abhyaṅgōdvartanasnānavāsadhūpānulēpanaiḥ| snigdhōṣṇairbhāvitaścānnaiḥ pānaṁ vātōttaraḥ pibēt||15||

sa0-vātādhikō narō'bhyaṅgōdvartanādibhiḥ snigdhōṣṇairbhāvitō'nnaiśca madyaṁ pibēt|

Adhikarana paittikasya madyapAnaprakAraH (16) · Śloka 16

śītōpacārairvividhairmadhurasnigdhaśītalaiḥ| paittikō bhavitaścānnaiḥ pibanmadyaṁ na sīdati||16||

sa0-paittikō vividhaiḥ śītōpacāraiḥ-candanānulēpanādibhiḥ, madhurasnigdhaśītalaiścānnaiḥ saha madyaṁ piban na sīdati|

Adhikarana shlaiShmikasya madyapAnaprakAraH (17) · Śloka 17

upacārairaśiśirairyavagōdhūmabhuk pibēt| ṣlaiṣmikō dhanvajairmāṁsairmadyaṁ māricikaiḥ saha||17||

sa0-ślaiṣmikō yavagōdhūmabhuk san madyamaśiśirairupacāraistathā māṁsairdhanvōdbhavairmaricasaṁskr̥taiḥ saha pibēt|

Adhikarana vAte hitaM madyam,pitte hitaM madyam,kaPe hitaM madyam (98) · Śloka 98

tatra vātē hitaṁ madyaṁ prāyaḥ paiṣṭikagauḍikam| pittē sāmbhōmadhu, kāphē mārdvīkāriṣṭamadhavam||98||

sa0-tatra-tēṣu madyēṣu madhyē, vātādhikē narē prāyō-bāhulyēna, madyaṁ paiṣṭikaṁ gauḍikaṁ ca hitam| pittē sajalaṁ samākṣikaṁ ca madyaṁ hitam| kaphē mārdvīkāriṣṭamādhavaṁ hitam|

Adhikarana shlaiShmikasya madyapAnakAlaH paittikasya madyapAnakAlaH vAtikasya madyapAnakAlaH samadoShasya madyapAnakAlaH (19-2) · Śloka 2

prāk pibēcchlaiṣmikō madyaṁ, bhuktasyōpari paittikaḥ| vātikastu pibēnmadhyē, samadōṣō yathēcchayā||19|| iti madātyayacikitsitam||2||

sa0-ślaiṣmikaḥ prāgbhaktaṁ madyaṁ pibēt| pibēt bhaktaṁ bhuktvā pibēt| vātōttaraḥ punarmadhyē bhaktasya pibēt| samadōṣō yathēcchayā-bhaktasya pūrvaṁ madhyē'ntē vā, pibēt|

Adhikarana madamUrcCAyeShu sAmAnyacikitsA (100) · Śloka 100

atha madamūrcchāyacikitsitam| madēṣu vātapittaghnaṁ prāyō mūrcchāsu cēṣyatē| sarvatrāpi viśēṣēṇa pittamēvōpalakṣayēt||100||

sa0-madēṣu prāyēṇa vātapittaghnaṁ cikitsitam, mūrcchāsu-mūrcchāyēṣu cēṣyatē| sarvatraiva-madē mūrcchāyē ca, pittamēvādhikaṁ jānīyāt| ata ēva tēṣāmupakramaḥ-

Adhikarana madamUrcCAyeShu sAmAnyacikitsAvistaraH (101-104) · Śloka 104

śītāḥ pradēhā maṇayaḥ sēkā vyajanamārutāḥ| sitā drākṣēkṣukharjūrakāśmaryasvarasāḥ payaḥ||101|| siddhaṁ madhuravargēṇa rasā yūṣāḥ sadāḍimāḥ| ṣaṣṭikāḥ śālayō raktā yavāḥ sarpiśca jīvanam||102|| kalyāṇakaṁ mahātiktaṁ ṣaṭpalaṁ payasā'gnikaḥ| pippalyō vā śilāhvaṁ vā rasāyanavidhānataḥ||103|| triphalā vā prayōktavyā sar̥takṣaudraśarkarā| |104|

sa0-śītāḥ pradēhāḥ| payō madhuravargēṇa-drākṣādinā, siddham| tathā,rasāḥ-māṁsarasādayaḥ| yūṣāśca dāḍimānvitāḥ| tathā, śālayō-raktaśālaya ityarthaḥ| ṣaṣṭikādayaśca| tathā, ghr̥taṁ kalyāṇakādikam| [kalyāṇakaṁ-] unmādapratiṣēdhōktam (hr̥.u.a.)| mahātiktaṁ-kuṣṭacikitsitōktam (hr̥.u.a.6/26)| mahātiktaṁ-kuṣṭhacikitsitōktam (hr̥.ci.a.19/8)| ṣaṭpalaṁ-rājayakṣmacikitsitōktam (hr̥.ci.a.5/22)| tathā, kṣīrēṇa citrakam| tathā, pippalyō rasāyanavidhānēna| athavā, śilājatu rasāyanavidhānēna| athavā, triphalā saghrutakṣaudraśarkarā prayōktavyā|

Adhikarana prasaktavegeShu visheShaH (104-107) · Śloka 107

| prasaktavēgēṣu hitaṁ mukhanāsāvarōdhanam||104|| pibēdvā mānuṣīkṣīraṁ tēna dadyācca nāvanam| mr̥ṇālabisakr̥ṣṇā vā lihyātkhaudrēṇa sābhayāḥ||105|| durālabhāṁ vā mustaṁ vā śītēna salilēna vā| pibēnmaricakōlāsthimajjōśīrāhikēsaram||106|| dhātrīphalarasē siddhaṁ pathyākvāthēna vā ghr̥tam| |107|

sa0-prasaktavēgēṣu madādiṣu mukhasya nāsāyāśca pāṇyādinā'varōdhanaṁ hitam| mānuṣyā vā kṣīraṁ pibēt| tēna ca mānuṣīkṣīrēṇa, nasyaṁ dadyāt| mr̥ṇālādīn saharītakīn mākṣikēṇa vā lihyāt| atavā dhanvayavāsaṁ mustaṁ vā madhunā lihyāt| athavā śītēna jalēna maricādīn pibēt| ahikēsaraṁ-nāgakēsaram| athavā, āmalakarasē siddhaṁ ghr̥taṁ harīta kīkkāthēna vā siddhaṁ pibēt|

Adhikarana madamUrcCAyeShu visheShacikitsA (107) · Śloka 107

| kuryātkriyāṁ yathōktāṁ ca yathādōṣabalōdayam||107||

sa0-yathōktāṁ ca kriyāṁ dōṣabalōdayānusārēṇa kuryāt|

Adhikarana madamUrcCAyeShu shodhanam (108) · Śloka 108

pañcakarmāṇi cēṣṭāni sēcanaṁ śōṇitasya ca| |108|

sa0-pañcakarmāṇī-vamanavirēkāsthāpanāvvāsananasyākhyāni, cēṣṭāni raktamōkṣaśca|

Adhikarana madamUrcCAyeShu satvAvajayaH (108) · Śloka 108

| sattvasyālambanaṁ jñānamagr̥ddhirviṣayēṣu ca||108||

sa0-sattvasyālambanaṁ-āśrayaṇam| tathā, jñānaṁ-mahābhūtēndriyatanmātramanōbudhdyahaṅkārapuruṣādīnām| viṣayēṣvagr̥ddhiḥ anabhilāṣaḥ|

Adhikarana madamUrcCAyeShu atipravRuddheShu auShadham (109) · Śloka 109

madēṣvatipravr̥ddhēṣu mūrcchāyēṣu ca yōjayēt| tīkṣṇaṁ sannyāsavihitaṁ|109|

sa0-madēṣu mūrcchāyēṣu atipravr̥ddhēṣu tīkṣṇaṁ nasyādi sannyā sōktaṁ yōjayēt|

Adhikarana madamUrcCAyeShu viShajeShu auShadam (109-3) · Śloka 3

| viṣaghnaṁ viṣajēṣu ca||109|| iti madamūrcchāyacikitsitam||3||

sa0-tathā viṣajēṣu madēṣu viṣaghnaṁ cikitsitaṁ yōjayēt|

Adhikarana saMnyAse auShadham (110-113) · Śloka 113

atha sannyāsacikitsitam| āśu prayōjyaṁ sannyāsē sutīkṣṇaṁ nasyamañjanam| dhūmaḥ pradhamanaṁ tōdaḥ sūcībhiśca nakhāntarē||110|| kēśānāṁ luñcanaṁ dāhō daṁśō daśanavr̥ścikaiḥ| kaṭvamlagālanaṁ vakrē kapikacchvavagharṣaṇam||111|| utthitō labdhasaṁjñaśca laśunasvarasaṁ pibēt| khādētsavyōṣalavaṇaṁ bījapūrakakēsaram||112|| laghvannaprati tīkṣṇōṣṇamadyātsrōtōviśuddhayē| |113|

sa0-sannyāsē śīghraṁ suṣṭhu nasyamañjanaṁ dhūmaḥ pradhamanaṁ ca prayōjyam| sūcītōdādikaṁ ca nakhamadhyē| tathā, vakrē kaṭūnāṁ marīcādīnāṁ, amlānāṁ-mātuluṅgādīnāṁ, ca gālanaṁ prayōjyam| tathā| kapikacchvavagharṣaṇam| ēvamupakrāntaḥ samutthitō labdhacētanaśca san laśunasvarasaṁ pibēt| tathā, bījapūrakakēsaraṁ savyōṣalavaṇaṁ bhakṣayēt| srōtōviśōdhanārthaṁ laghvannaprati bhuñjīta| kīdr̥śam ? tīkṣṇōṣṇam| laghvannapratīti alpalaghvannam| "suppratinā mātrārthē" iti samāsaḥ|

Adhikarana manasaH saMrakShaNam (7) · Śloka 7

vismāpanaiḥ saṁsmaraṇaiḥ priyaśravaṇadarśanaiḥ||113|| paṭubhirgītavāditraśabdairvyāyāmaśīlanaiḥ| sraṁsanōllēkhanairdhūmaiḥ śōṇitasyāvasēcanaiḥ||114|| upācarēttaṁ pratatamanubandhabhayātpunaḥ| tasya saṁrakṣitavyaṁ ca manaḥ pralayahētutaḥ||115|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahr̥dayasaīhitāyāṁ caturthē cikitsita- sthānē madātyayādicikitsitaṁ nāma saptamō'dhyāyaḥ||7||

sa0-taṁ-madādimantaṁ, upācarēt| kaiḥ ? saṁsmaraṇaiḥ| vismāpanaiḥ-vismayakāribhiḥ| vipūrvāt smiṅō ṇici "nityaṁ smayatēḥ" ityātvē puki lyuṭi ca vismāpanairiti rūpam| tathā, priyasya śravaṇēna darśanēna ca gītavāditraśabdaiḥ paṭubhiḥ-manōharaiḥ| tathā, vyāyāmaśīlanaiḥ| tathā vamanavirēcanābhyāṁ dhūmēna śōṇitasrāvēṇa cānubandhabhayācca kāraṇāt tasya-āturasya, pralēyahētutō manaḥ samyagrakṣitavyaṁ-tata idaṁ kāryamiti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭī- kāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ caturthē cikitsitasthānē madā- tyayādicikitsitaṁ nāma saptamō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 7||