7. madātyayādicikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ഛര്ദ്യാദിചികിത്സിതാദനന്തരം മദാത്യയചികിത്സിതാരമ്ഭഃ| ചികിത്സാസാമാന്യഹേതുര്യതസ്തൃഷ്ണായാ യഥാ വാതപിത്തേ കാരണം തഥാ മദാത്യയസ്യാപി|

Adhikarana madAtyayAdicikitsitAdhyAyaH madAtyaye cikitsAprakAraH (2-1) · Śloka 1

ആഥാതോ മദാത്യയാദിചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨| ) യം ദോഷമധികം പശ്യേത്തസ്യാദൌ പ്രതികാരയേത്| കഫസ്ഥാനാനുപൂര്വ്യാ ച തുല്യദോഷേ മദാത്യയേ||൧||

സം-യം ദോഷം-തത്ര മദാത്യയേ വാതാദികം, ഉല്ബണം പശ്യേത്-ലക്ഷയേജ്ജാനീയാത്| തസ്യ-ദോഷസ്യ, ആദൌ-പ്രഥമത ഏവ, പ്രതികാരയേത്-പ്രതികാരം കുര്യാത്| ഏവം വിഷമദോഷോ മദാത്യയശ്ചികിത്സ്യഃ| തുല്യദോഷേ പുനര്മദാത്യയേ കഫസ്ഥാനാനുപൂര്വ്യാ ദോഷാന് പ്രതികാരയേത്| കിമേത്യേവം ക്രിയതേ ? ഇത്യാഹ-

Adhikarana tatra hetuH (2) · Śloka 2

പിത്തമാരുതപര്യന്തഃ പ്രായേണ ഹി മദാത്യയഃ| |൨|

സം-ഹി-യസ്മാത്, കാലക്രമേണ പിത്തമാരുതാവസാനോ ബാഹുല്യേന മദാത്യയഃ സ്യാത്| പ്രഥമം കഫസ്യാധിക്യമ്| തതഃ പിത്തമാരുതാ വധികൌ ഭവതഃ| കഫസ്ഥാനാനുപൂര്വീവ്യാഖ്യാനം ജ്വരചികിത്സിതേ (ശ്ലോ.൧൪൮) വ്യാഖ്യാതമ്|

Adhikarana madyotpannavyAdhermadyamevauShadham (2-3) · Śloka 3

| ഹീനമിഥ്യാതിപീതേന യോ വ്യാധിരുപജായതേ||൨|| സമപീതേന തേനൈവ സ മദ്യേനോപശാമ്യതി| |൩|

സ൦-ഹീനമിഥ്യാതിപീതേന മദ്യേന യോ വ്യാധിരുത്പദ്യതേ, സഃ-വ്യാധിഃ, തേനൈവ മദ്യേന സമപീതേന-സമ്യങ്മാത്രയാ പീതേന, ശാമ്യതി| "യാവദ് ദൃഷ്ടേര്ന സമ്ഭ്രാന്തിര്യാവന്ന ക്ഷോഭതേ മനഃ| താവദേവ വിരന്തവ്യം മദ്യാദാത്മവതാ സദാ||" (ശ്ലോ.൧൪) ഇത്യേവം ലക്ഷണം പാനം സമമേവ പീതമ്| യേനൈവ മാര്ദ്വീകേനാഥവാ മാധവേന ഗാഡാദിനാ വാ യോ ജാതോ വ്യാധിഃ സ തേനൈവ മാര്ദ്വീകാദിനാ ശാമ്യതി| കുത ഏവം സ്യാത് ? ഇത്യാഹ-

Adhikarana madyasya viShasAdRuSyam (3) · Śloka 3

| മദ്യസ്യ വിഷസാദൃശ്യാത്|൩|

സ൦-യഥാ തീക്ഷ്ണാദിഭിര്ദശഭിര്ഗുണൈര്വിഷം യുക്തം തഥൈവ തത്സങ്ഖ്യാ തൈരേവ ഗുണൈര്മദ്യമപി യുക്തമ്| തതശ്ച മദ്യേനൈവ ശാന്തിര്യുക്താ| നനു, യദി വിഷസാദൃശ്യം മദ്യസ്യ, തതോ യഥാ വിഷസ്യ വിഷാന്തരേണ ശാന്തിസ്തഥാ മദ്യസ്യാപി മദ്യാന്തരേണ ശാന്തിഃ പ്രാപ്തേത്യാശങ്ഖ്യാഹ-

Adhikarana ataH viShajavyAdherapi viShAntaramauShadham (3-4) · Śloka 4

| വിഷം തൂത്കര്ഷവൃത്തിഭിഃ||൩|| തീക്ഷ്ണാദിഭിര്ഗുണൈര്യോഗാദ്വിഷാന്തരമപേക്ഷതേ| |൪|

സ൦-സത്യമേതത്| ഏവം പ്രാപ്തമ്| കിന്തു ഗുണൈര്ദശഭിരുത്കര്ഷവൃത്തിഭിഃ-അധികശക്തിസ്വരൂപൈഃ, തീക്ഷ്ണാദിഭിര്യോഗാത്-സമ്ബന്ധാത്, വിഷം വിഷാന്തരമപേക്ഷതേ| ന തു തദ്ധീനാത്തദേവ സ്വോത്ഥേ രോഗേ പ്രശമായാലമ്| മദ്യം തു ഹീനവൃത്തിഭിര്ദശഭിര്ഗുണൈര്യോഗാന്ന മദ്യാന്തരമപേക്ഷതേ| ഏവം തീക്ഷ്ണാദീനാം ഗുണാനാം ഹീനോത്കര്ഷഭേദാദ്വിഷാന്മദ്യസ്യ വൈലക്ഷണ്യമ്|

Adhikarana madyotpannavyAdhermadyauShadhatve upapattiH (4-7) · Śloka 7

| തീക്ഷ്ണോഷ്ണേനാതിമാത്രേണ പീതേനാമ്ലവിദാഹിനാ||൪|| മദ്യേനാന്നരസക്ലേദോ വിദഗ്ധഃ ക്ഷാരതാം ഗതഃ| യാന് കുര്യാന്മദതൃണ്മോഹജ്വരാന്തര്ദാഹവിഭ്രമാന്||൫|| മദ്യോത്ക്ലിഷ്ടേന ദോഷേണ രുദ്ധഃ സ്രോതഃസു മാരുതഃ| സുതീവ്രാ വേദനാ യാശ്ച ശിരസ്യസ്ഥിഷു സന്ധിഷു||൬|| ജീര്ണാമമദ്യദോഷസ്യ പ്രകാങ്ക്ഷാലാഘവേ സതി| യൌഗികം വിധിവദ്യുക്തം മദ്യമേവ നിഹന്തി താന്||൭||

സം-സ്വഭാവത ഏവ തീക്ഷ്ണോഷ്ണേന തഥാऽതിമാത്രേണ തഥാऽമ്ലവിദാഹിനാ മദ്യേന പീതേനാന്നരസക്ലേദോ വിദഗ്ധഃ ക്ഷാരതാം ച ഗതോ യന് മദാദീന് കുര്യാത്| തഥാ മാരുതോ മദ്യോത്ക്ലിഷ്ടേന ദോഷേണ സ്രോതഃസുരുദ്ധോ യാ ദാരുണാ മൂര്ധാദിഷു വേദനാഃ കുര്യാത് താന്-മദാദീന്, താശ്ച വേദനാഃ മദ്യമേവ യൌഗികം വിധിനാ യുക്തം നിഹന്തി| കിമ്ഭൂതസ്യ പുരുഷസ്യ ? ജീര്ണാമമദ്യദോഷസ്യ, തഥാ പ്രകാങ്ക്ഷായാം ലാഘവേസതി, തേ ച താശ്ച താന്, "പുമാന് സ്ത്രിയാ" ഇത്യേകശേഷഃ| നനു, യദി മദ്യമേവ താന്നിഹന്തി തതശ്ചികിത്സാന്തരാരമ്ഭോ ന യുക്തഃ| മൈവമ്| ബഹ്വയോ ഹി ചികിത്സാഃ പ്രതിരോഗം പ്രോക്താഃ| തസ്മാച്ചികിത്സാന്തരോപന്യാസോ യുക്ത ഏവ| നനു, കഥം താന് മദ്യമേവ നിഹന്തി ? ഇത്യാഹ-

Adhikarana atra hetuH (8) · Śloka 8

ക്ഷാരോ ഹി യാതി മാധുര്യം ശീഘ്രമമ്ലോപസംഹിതഃ| മദ്യമമ്ലേഷു ച ശ്രേഷ്ഠം ദോഷവിഷ്യന്ദനാദലമ്||൮||

സ൦-യസ്മാത് ക്ഷാരോऽമ്ലോപസംഹിതോ ദ്രാഗേവ മാധുര്യം യാതി| അമ്ലേഷു മധ്യേ മദ്യം ദോഷവിഷ്യന്ദനാത് [അലം-] പര്യാപ്തമ്|

Adhikarana guNayuktaM madyaM dhAtusAmyakaram (9) · Śloka 9

തീക്ഷ്ണോഷ്ണാദ്യൈഃ പുരാ പ്രോക്തൈര്ദീപനാദ്യൈസ്തഥാ ഗുണൈഃ| സാത്മ്യത്വാച്ച തദേവാസ്യ ധാതുസാമ്യകരം പരമ്||൯||

സ൦-പുരാ-മദാത്യയനിദാനോക്തൈസ്തീക്ഷ്ണോഷ്ണാദ്യൈര്ഗുണൈഃ (നി. അ. ൬/൧) തഥാ മദ്യവര്ഗോക്തൈര്ദീപനാദ്യൈര്ഗുണൈഃ (സൂ. അ. ൫/൬൨) കരണഭൂതൈഃ, തദേവ-മദ്യം, സുഷ്ഠു ധാതുസാമ്യകരമ്| ധാതുസാമ്യകരമിതി ഹേതൌ ടഃ|

Adhikarana pAnAtyayauShadhakAlaH (10) · Śloka 10

സപ്താഹമഷ്ടരാത്രം വാ കുര്യാത്പാനാത്യയൌഷധമ്| ജീര്യത്യേതാവതാ പാനം കാലേന വിപഥാശ്രിതമ്||൧൦||

സ൦-സപ്താഹമഥവാऽഷ്ടരാത്രം പാനാത്യയൌഷധം കുര്യാത്-നാധികം കാലമ്| യത ഏതാവതാ കാലേന വിമര്ഗസ്ഥം തത് പാനം-മദ്യപാനം, പരിണമതി|

Adhikarana tataH paraM yathAyathaM rogauShadham (11) · Śloka 11

പരം തതോऽനുബധ്നാതി യോ രോഗസ്തസ്യ ഭേഷജമ്| യഥായഥം പ്രയുഞ്ജീത കൃതപാനാത്യയൌഷധഃ||൧൧||

സ൦-തതഃ-തസ്മാത്കാലാത്, പരം-ഊര്ധ്വം, യോ രോഗോऽനുബധ്നാതി, തസ്യ-രോഗസ്യ, കൃതപാനാത്യയൌഷധശ്ച യഥാസ്വം ഭേഷജം പ്രയുഞ്ജീത| ഇതി സാമാന്യേന ചികിത്സിതമുക്ത്വാ വിശേഷേണാഹ-

Adhikarana vAtAdike madAtaye piShTakRutaM madyam vAtAdike madAtaye mAMsarasAH vAtAdike madAtaye rAgaShADavAH vAtAdike madAtaye godhUmamAShAnnam vAtAdike madAtaye acCavArUNI vAtAdike madAtaye svarasakkAthAH vAtAdike madAtaye mastvAdi vAtAdike madAtaye aBya~ggAdi vAtAdike madAtaye prAvaraNam vAtAdike madAtaye dhUmo~anulepanaM ca vAtAdike madAtaye stryaH (12-19) · Śloka 19

തത്ര വാതോല്ബണേ മദ്യം ദധാതിപിഷ്ടകൃതം യുതമ്| ബീജപൂരകവ്രുക്ഷാമ്ലകോലദാഡിമദീപ്യകൈഃ||൧൨|| യവാനീഹപുഷാജാജീവ്യോഷത്രിലവണാര്ദ്രകൈഃ| ശുല്യിര്മാംസൈര്ഹരിതകൈഃ സ്നേഹവദ്ഭിശ്ച സകുഭിഃ||൧൩|| ഉഷ്ണസ്നിഗ്ധാമ്ലലവണാ മേദ്യമാംസരസാ ഹിതാഃ| ആമ്രാമ്രാതകപേശീഭിഃ സംസ്കൃതാ രാഗഷാഡവാഃ||൧൪|| ഗോധൂമമാഷവികൃതിര്മൃദുശ്ചിത്രാ മുഖപ്രിയാ| ആര്ദ്രികാര്ദ്രകകുല്മാഷസുക്തമാംസാദിഗര്ഭിണീ||൧൫|| സുരഭിര്ലവണാ ശീതാ നിര്ഗദാ വാऽച്ഛവാരുണീ| സരസോ ദാഡിമാത് ക്വാഥഃ പഞ്ചമൂലാത്കനീയസഃ||൧൬|| ശുണ്ഠീധാന്യാത്തഥാ മുസ്തുസുക്താമ്ഭോച്ഛാമ്ലകാഞ്ജികമ് അഭ്യങ്ഗോദ്വര്തനസ്നാനമുഷ്ണം പ്രാവരണം ഘനമ്||൧൭|| ഘനശ്ചാഗുരുജോ ധൂപഃ പങ്കശ്ചാഗുരുകുങ്കുമഃ| കുചോരുശ്രോണിശാലിന്യോ യൌവനോഷ്ണാങ്ഗയഷ്ടയഃ||൧൮|| ഹര്ഷേണാലിങ്ഗനേ യുക്താഃ പ്രിയാഃ സംവാഹനേഷു ച| |൧൯|

സ൦-[തത്ര-] തേഷു മദാത്യയേഷു മധ്യേ, വാതാധികേ മദാത്യയേ പിഷ്ടകൃതം മദ്യം ദദ്യാത്| ബീജപൂരകാദിഭിര്ദേശസാത്മ്യാദിവശാദ്യസ്തൈഃ സമസ്തൈര്യഥായോഗയുക്തമ്| തഥാ, മേദ്യസ്യ-മേദുരസ്യ, മാംസസ്യരസാ ഹിതാഃ| കിമ്ഭൂതാഃ ? ഉഷ്ണാഃ സ്നിഗ്ധാമലലവണാശ്ച| തഥാ, രാഗാഃ ഷാഡവാശ്ചാമ്രാമ്രാതകപേശീഭിഃ സംസ്കൃതാ ഹിതാഃ| ലക്ഷണമേഷാമൃതുചര്യാമുക്തമ് (ഹൃ.സൂ.അ.൩/൩൦)| തഥാ, ഗോധൂമമാഷയോര്വികൃതിര്ഹിതാ| കിമ്ഭൂതാ ? മൃദുഃ-അതീക്ഷ്ണാ, ചിത്രാ-നാനാപ്രകാരാ, മുഖപ്രിയാ-വദനരുചികൃത്| തഥാ, ആര്ദ്രികാദിഗര്ഭിണീ| [തഥാ,] അച്ഛവാരുണീ ച ഹിതാ| കിമ്ഭൂതാ ? സുരഭിര്ലവണാ ശീതാ ച| തഥാ നിര്ഗദാ-പുരാണാ| തഥാ, ദാഡിമാത്സ്വരസോ ഹിതഃ| പഞ്ചമൂലാത് കനീയസോ-ഹൃസ്വാത്, ക്വാഥഃ| ശുണ്ഠീധാന്യാച്ച ക്വാഥോ ഹിതഃ| തഥാ, മസ്ത്വാദി ഹിതമ്| തഥാ, അഭ്യഞ്ജനാദി ഉഷ്ണം ഹിതമ്| പ്രാവരണം-ആച്ഛദനം, ഘനം ഹിതമ്, അഗരുജശ്ച ധൂപോ ഘനോ-ബഹുലോ, ഹിതഃ| അഗരുകുങ്കുമപങ്കാനുലേപനം ഹിതമ്| തഥാ, പ്രിയാ ഹര്ഷേണ-പ്രീത്യാ, ആലിങ്ഗനം-പരിഷ്വങ്ഗഃ, തത്ര യുക്താഃ, സംവാഹനേഷു-ശരീരമര്ദനേഷു ച, യുക്താ ഹിതാഃ| കുചാശ്ചോരവശ്ച ശ്രോണയശ്ച തേന ശാലന്തേ യാസ്താ ഏവമ്| തഥാ, യൌവനേ നോഷ്ണാऽങ്ഗയഷ്ടിഃ-ശരീരലതാ, യാസാം താ ഏവമ്|

Adhikarana pittAdhike shArkarAdimadyam pittAdhike pAnakam (19-21) · Śloka 21

| പിത്തോല്ബണേ ബഹുജലം ശാര്കരം മധു വാ യുതമ്||൧൯|| രസൈര്ദാഡിമഖര്ജൂരഭവ്യദ്രാക്ഷാപരൂഷജൈഃ| സുശീതം സസിതാസക്തു യോജ്യം താദൃക് ച പാനകമ്||൨൦|| സ്വാദുവര്ഗകഷായൈര്വാ യുക്തം മദ്യം സമാക്ഷികമ്| |൨൧|

സം-പിത്താധികേ മദാത്യയേ ബഹുജലം ശാര്കരം-മദ്യവിശേഷം യോജ്യമ്| മധു-മക്ഷികം വാ, രസൈര്ദാഡിമാദിജൈര്യുക്തമ്| തച്ച സുഷ്ഠു ശീതം കൃത്വാ യോജ്യമ്| പരുഷകാണ്യത്ര മധുരാണി യോജ്യാനി നാമ്ലാനി, തേഷാം കഫപിത്തകരത്വാത്| തഥാ ച മുനിഃ (ച. സൂ. അ. ൨൭/൧൩൨) "അമ്ലം പരുഷകം ദ്രാക്ഷാ ബദരാണ്യാരുകാണി ച| പിത്തശ്ലേഷ്മപ്രകോപീണി" ഇതി| താദൃക് ച-സുശീതം, പനകം യോജ്യമ്| കിമ്ഭൂതമ് ? സഹ സിതാസക്തുഭിര്വതതേ യത്തദേവമ്| സക്തവശ്ച ലാജാനാം യോജ്യാഃ, യോഗ്യതരത്വാത്, ന തു യവാനാമ്| തഥാ, സ്വാദുവര്ഗസ്യ ക്വാഥേന സംയുക്തം മദ്യം സമാക്ഷികം യോജ്യമ്|

Adhikarana pittAdhike shAlyAdyannam (21-22) · Śloka 22

| ശാലിഷഷ്ടികമശ്നീയാച്ഛശാജൈണകപിഞ്ജലൈഃ||൨൧|| സതീനമുദ്ഗാമലകപടോലീദാഡിമൈ രസൈഃ| |൨൨|

സ൦-ശാലിഷഷ്ടിക ഭുഞ്ജീത| കൈഃ സഹ ? ശശാദിജൈ രസൈര്ദേ ശാദിസാത്മ്യവശാത് സതീനാദിജൈശ്ച രസൈഃ|

Adhikarana pittAdhike samutlkiShTakaPapitte vamanam,pittAdhike tataH saMsargIkramaH (22-24) · Śloka 24

| കഫപിത്തം സമുക്ത്ലിഷ്ടമുല്ലിഖേത്തൃഡ്വിദാഹവാന്||൨൨|| പീത്വാऽമ്ബു ശീതം മദ്യം വാ ഭൂരീക്ഷുരസസംയുതമ്| ദ്രാക്ഷാരസം വാ സംസര്ഗീ തര്പണാദിഃ പരം ഹിതഃ||൨൩|| തഥാऽഗ്നിര്ദീപ്യതേ തസ്യ ദോഷശേഷാന്നപാചനഃ| |൨൪|

സ൦-തൃഡ്വിദാഹവാന് മദാത്യയീ കഫപിത്തം സമുത്ക്ലിഷ്ടം-സമുത്ഥിതം സ്വസ്ഥാനാച്ച്യുതാഭാസം, സമ്യഗ്വമേത്| കിം കൃത്വാ ? അമ്ബു ശീതം പീത്വാ, മദ്യം വാ ഭൂരിണേക്ഷുരസേന സംയുതം പീത്വാ, അഥവാ ദ്രാക്ഷാരസം പീത്വാ| പരം-അനന്തരം, സംസര്ഗീ തര്പണാദിഃ സുഷ്ഠു ഹിതഃ| കൃതവമനാദികസ്യാനന്തരം പേയാദിക്രമഃ സംസര്ഗീത്യുച്യതേ| ഏവം കൃതേ സതി തസ്യ-മദാത്യയിനഃ, അഗ്നിര്ദീപ്യതേ| കിമ്ഭൂതഃ ? ദോഷശേഷസ്യാന്നസ്യ-ആഹാരസ്യ ച, പാചനഃ|

Adhikarana pittAdhike saraktaniShThIvakAsAdau auShadham (24-26) · Śloka 26

| കാസേ സരക്തനിഷ്ഠീവേ പാര്ശ്വസ്തനരുജാസു ച||൨൪|| തൃഷ്ണായാം സവിദാഹായാം സോത്ക്ലേശേ ഹൃദയോരസി| ഗുഡൂചീഭദ്രമുസ്താനാം പടോലസ്യാഥവ രസമ്||൨൫|| സശൃങ്ഗബേരം യുഞ്ജീത തിത്തിരിപ്രതിഭോജനമ്| |൨൬|

സം-പിത്തമദാത്യയേ കാസേ രക്തനിഷ്ഠീവസഹിതേ പാര്ശ്വാദിരുജാസു ച തൃഷ്ണായാം വിദാഹസിതായാം ഹൃദയ ഉരസി ച സോത്ക്ലേശേ സതി ഗുഡൂച്യാദീനാം രസമഥവാ പടോലസ്യ രസം സനാഗരം യുഞ്ജീത| അല്പസ്തിത്തിരിസ്തിത്തിരിപ്രതി| "സുപ്പ്രതിനാ മാത്രാര്ഥേ" ഇത്യവ്യയീഭാവഃ|

Adhikarana pittAdhike atitRuShNAdau pAnamannaM ca (26-27) · Śloka 27

| തൃഷ്യതേ ചാതി ബലവദ്വാതപിത്തേ സമുദ്ധതേ||൨൬|| ദദ്യാദ് ദ്രാക്ഷാരസം പാനം ശീതം ദോഷാനുലോമനമ്| ജീര്ണേऽദ്യാന്മധുരാമ്ലേന ഛാഗമാംസരസേന ച||൨൭||

സ൦-അതിതൃഷ്യതേ ച പുരുഷായ വാതപിത്തേऽധികേ സതി ദ്രാക്ഷാരസപാനം ദദ്യാത്| കിമ്ഭൂതമ് ? ശീതലം തഥാ ദോഷാനുലോമനമ്| ജീര്ണേ ച തസ്മിന് ഛാഗമാംസരസേന മധുരാമ്ലേനാശ്നീയാത്|

Adhikarana pittAdhike tRuShNAyAM pAnam (28-29) · Śloka 29

തൃഷ്യല്പശഃ പിബേന്മദ്യം മദം രക്ഷന് ബഹൂദകമ്| മുസ്തദാഡിമലാജാമ്ബു ജലം വാ പര്ണിനീശൃതമ്||൨൮|| പാടല്യുത്പലകന്ദൈര്വാ സ്വഭാവാദേവ വാ ഹിമമ്| |൨൯|

സ൦-തൃഷി സത്യാമല്പം-മന്ദം, മദം രക്ഷന് ബഹൂദകം മദ്യം പിബേത്| മുസ്താദിജലം വാ പിബേത്| പര്ണിനീഭിഃ ക്വഥിതം വാ പടോ (പാട)ല്യാദിശൃതാം വാ സര്വമേതച്ഛീതം പാത്വ്യമ്| യത്തോയം സ്വഭാവാദേവ വാ ഹിമമിതി|

Adhikarana pittAdhike abdhAtukShINAdau pAnam (29-30) · Śloka 30

| മദ്യാതിപാനാദബ്ധാതൌ ക്ഷീണേ തേജസി ചോദ്ധതേ||൨൯|| യഃ ശുഷ്കഗലതാലോവ്ഷ്ഠോ ജിഹ്വാം നിഷ്കൃഷ്യ ചേഷ്ടതേ| പായയേത്കാമതോऽമ്ഭസ്തം നിശീഥപവനാഹതമ്||൩൦||

സ൦-മദ്യാതിപാനാദ്ധേതോരബ്ധാതൌ ക്ഷീണേ-അല്പീഭൂതേ, തേജസി ചോദ്ധതേ-ക്ഷോഭിതേ സതി, യഃ പുരുഷഃ ശുഷ്കഗലതാല്വോഷ്ഠഃ സന് ജിഹ്വാം നിഷ്കൃഷ്യ-നിഃസാര്യ, ചേഷ്ടതേ-ഇതശ്ചേതശ്ച ലുഠ്തി, തം-നരം, കാമതഃ-ഇച്ഛയാ, അമ്ഭോ നിശീഥേ യഃ പവനസ്തേനാഹതം പായയേത്|

Adhikarana pittAdhike tRu~aNAnAshako mukhAlepaH (31) · Śloka 31

കോലദാഡിമവൃക്ഷാമ്ലചുക്രീകാചുക്രികാരസഃ| പഞ്ചാമ്ലകോ മുഖാലേപഃ സദ്യസ്തൃഷ്ണം നിയച്ഛതി||൩൧||

സം-കോലാദിഭിഃ പഞ്ചാമ്ലകോ മുഖാലേപോ ദ്രാക് തൃഷ്ണാം ശമയതി|

Adhikarana pittAdhike dAhe~atishishiro vidhiH pittAdhike dAhe~arohiNIshirAvedhaH (32-33) · Śloka 33

ത്വചം പ്രാപ്തശ്ച പാനോഷ്മാ പിത്തരക്താഭിമൂര്ച്ഛിതഃ| ദാഹം പ്രകുരുതേ ഘോരം തത്രാതിശിശിരോ വിധിഃ||൩൨|| അശാമ്യതി രസൈസ്തൃപ്തേ രോഹിണീം വ്യധയേച്ഛിരാമ്| |൩൩|

സ൦-പാനസ്യ മദ്യസ്യോഷ്മാ ത്വചം പ്രാപ്തഃ പിത്തരക്താഭ്യാമഭിമൂര്ച്ഛിതോ-മിശ്രിതോ, ദാഹം ദാരുണം പ്രകര്ഷേണ കുരുതേ| തത്ര-ദാഹേ, [അതി] ശീതോ വിധിഃ കാര്യഃ| ശീതോപചാരേണാപ്യശാമ്യതി സതി ദാഹേ മാംസരസൈസ്തൃപ്തേ നരേ രോഹിണീസംജ്ഞാം ശിരാം വ്യധയേത്, വൈദ്യ ഇതി ശേഷഃ| വ്യധയേദിതി 'ഘടാദിത്വാന്മത്വേ' ഹ്റസ്വഃ|

Adhikarana kaPAdhike vamanopavAsau,kaPAdike shuNThyAdishItakashAyaH (33-34) · Śloka 34

| ഉല്ലേഖനോപവാസാഭ്യാം ജയേച്ഛ്ലേഷ്മോല്ബണം പിബേത്||൩൩|| ശീതം ശുണ്ഠീസ്ഥിരോദീച്യദുഃസ്പര്ശാന്യതമോദകമ്| |൩൪|

സ൦-ശ്ലേഷ്മാധികം മദാത്യയം വമനോപവാസാഭ്യാം ജയേത്| ശുണ്ഠ്യാദ്യന്യതമോദകം ശീതകഷായം പിബേത്|

Adhikarana kaPAdhike nirAmakShudhite shArkarAdimadyam (34-35) · Śloka 35

| നിരാമം ക്ഷുധിതം കാലേ പായയേദ്വഹുമാക്ഷികമ്||൩൪|| ശാര്കരം മധു വാ ജീര്ണമരിഷ്ടം സീധുമേവ വാ| രൂക്ഷതര്പണസംയുക്തം യവാനീനാഗരാന്വിതമ്||൩൫||

സ൦-തതോ നിരാമം ജാതക്ഷുധം സന്തം, കാലേ-യതോചിതേ, ശാര്കരം ബഹുമാക്ഷികം-ബഹുക്ഷൌദ്രം, പായയേത്| മധു-മാര്ദ്വീകം, വാ ബഹുക്ഷൌദ്രമ്| ദ്വയമപ്യേതത് പുരാണമ്| തഥാ, അരിഷ്ടം-അഭയാദികൃതം, പായയേത്| സീധും വാ പായയേത്| കിമ്ഭൂതമ് ? രൂക്ഷായേ തര്പണാസ്തൈഃ സംയുക്തം [തഥാ] യവാനീശുണ്ഠീഭ്യാം സംയുക്തമ്|

Adhikarana kaPAdike yavagodhUmAdyannaM mAMsarasaSca (36-37) · Śloka 37

യൂഷേണ യവഗോധൂമം തനുനാऽല്പേന ഭോജയേത്| ഉഷ്ണാമ്ലകടുതിക്തേന കൌലത്ഥേനാല്പസര്പിഷാ||൩൬|| ശുഷ്കമൂലകജൈശ്ച്ഛാഗൈ രസൈര്വാ ധന്വചാരിണാമ്| സാമ്ലവേതസവൃക്ഷാമ്ലപടോലീവ്യോഷദാഡിമൈഃ||൩൭||

സ൦-തഥാ കൌലത്ഥേന യൂഷേണ യവഗോധൂമം ഭോജയേത്| കിമ്ഭൂതേന ? തനുനാ-സ്വച്ഛേന| തഥാ, അല്പേനോഷ്ണാമ്ലകടുതിക്തേനാല്പഘൃതേന| അഥവാ, ശുഷ്കമൂലകജൈ രസൈശ്ഛാരൈവാ രസൈര്ധന്വചാരിണാം വാ രസൈര്ഭോജയേത്| കിമ്ഭൂതൈഃ ? സഹാമ്ലവേതസതിത്തിഡീകപടോലപത്രത്രികടുകദാഡിമൈഃ|

Adhikarana kaPAdike mAMsaM mAdhavapAnaM ca (38-40) · Śloka 40

പ്രഭൂതശുണ്ഠീമരിചഹരിതാര്ദ്രകപേശികമ്| ബീജപൂരരസാദ്യമ്ലഭൃഷ്ടനീരസര്വതിതമ്||൩൮|| കരീരകരമര്ദാദി രോചിഷ്ണു ബഹുശാലനമ്| പ്രവ്യക്താഷ്ടാങ്ഗലവണം വികല്പിതനിമര്ദകമ്||൩൯|| യഥാഗ്നി ഭക്ഷയന് മാംസം മാധവം നിഗദം പിബേത്| |൪൦|

സ൦-മാംസം യഥാഗ്നി-അഗ്ന്യനതിക്രമേണ, ഭക്ഷ്യന് മാധവം നിഗദംപുരാണം, പിബേത്| കിമ്ഭൂതം മാംസമ് ? വിവിധൈഃ പ്രകാരൈഃ കല്പിതോനിഷ്പാദിതോ, നിമര്ദകോ യേന മാംസേന തദ്വികല്പിതനിമര്ദകമ്| തദേവ വിവിധപ്രകാരത്വം നിമര്ദകസ്യാഹ-പ്രഭൂതാഃ-ഉത്കടാഃ, ശുണ്ഠീ മരീചഹരിതാര്ദ്രകപേശയോ യസ്മിംസ്തദേവമ്| ഹരിതാര്ദ്രകസ്യ ശസ്ത്രകൃതാ ദീര്ഘാകാരാ അവയവാഃ പേശയ ഉച്യന്തേ| ബീജപൂരരസാദിഭിരമ്ലസ്തഥാ ഭൃഷ്ടോ-യഥായഥം സ്നേഹാദിനാ, നീരസഃ-ശുഷ്കപ്രായോ, വര്തിതോവ്യഞ്ജനപ്രകാരോ, യത്ര തദേവമ്| കരീരാദി രോചിഷ്ണു-രോചനശീലം, ബഹു-പ്രഭൂതം, ശാലനം-ഹരിതകം, യസ്മിന്| തഥാ, പ്രകര്ഷേണ വ്യക്തം സ്പഷ്ടം, വക്ഷ്യമാണമഷ്ടാങ്ഗലവണം യത്ര| തദേവം വിവിധം കല്പനം കൃതമ്| ക്രിയാവിശേഷണാന്യേതാനി|

Adhikarana kaPAdike aShTA~ggalavaNam (40-41) · Śloka 41

| സിതാസൌവര്ചലാജാജീതിത്തിഡീകാമ്ലവേതസമ്||൪൦|| ത്വഗേലാമരിചാര്ധാംശമഷ്ടാങ്ഗലവണം ഹിതമ്| സ്രോതോവിശുദ്ധ്യഗ്നികരം കഫപ്രായേ മദാത്യയേ||൪൧||

സ൦-സിതാദ്യൈരഷ്ടാങ്ഗലവണമന്വര്ഥസംജ്ഞം മദാത്യയേ ഹിതമ്| സ്രോതഃശുദ്ധികൃദഗ്നിദീപനം ച|

Adhikarana kaPAdike rUkShoShNodvartanAdi kaPAdike sakAmastrIBiryuttayAjAgaraNam (42-43) · Śloka 43

രൂക്ഷോഷ്ണോദ്വര്തനോദ്ധര്ഷസ്നാനഭോജനലങ്ഘനൈഃ| സകാമാഭിഃ സഹ സ്ത്രീഭിര്യുക്ത്യാ ജാഗരണേന ച||൪൨|| മദാത്യയഃ കഫപ്രായഃ ശീഘ്രം സമുപശാമ്യതി| |൪൩|

സ൦-രൂക്ഷോഷ്ണൈരുദ്വര്തനാദിഭിര്ലങ്ഘനേന തഥാ യുക്ത്യാ-ദേശകാലാദ്യപേക്ഷിണ്യാ, സകാമാഭിര്ദയിതാഭിഃ സഹ യജ്ജാഗരണം തേന ച കഫാധികോ മദാത്യയോ ദ്രാഗേവ ശമം യാതി|

Adhikarana sannipAte dashavidhe cikitsA (43-44) · Śloka 44

| യദിദം കര്മ നിര്ദിഷ്ടം പൃഥഗ്ദോഷബലം പ്രതി||൪൩|| സന്നിപാതേ ദശവിധേ തച്ഛ്ഹേഷേऽപി വികല്പയേത്| |൪൪|

സ൦-"തത്ര വാതോല്ബണേ മദ്യം" (ശ്ലോ. ൧൨) ഇത്യാദി| "പിത്തോലബണേ ബഹുജലം" (ശ്ലോ ൧൯) ഇത്യാദി, തഥാ "ഉല്ലേഖനോപവാസാഭ്യാം ജയേച്ഛ്ലേഷ്മോല്ബണം" (ശ്ലോ ൩൩) ഇത്യാദി ച ത്രിവിധം സന്നിപാതം പൃഥഗ്ദോഷബലം പ്രതി ലക്ഷീകൃത്യ കര്മ നിര്ദിഷ്ടം കര്മദമുക്തമ്| ന കേവലമത്ര ത്രിവിധേ സന്നിപാതേ, ശേഷേऽപി ദശവിധേ സന്നിപാതേ വികല്പയേത്-വിവിധം കൃത്വാ കല്പയേത്,- കുര്യാട്, വൈദ്യ ഇതി ശേഷഃ| ഏതദുക്തം ഭവതി,-വാതോല്ബണേ മദാത്യയജേ സന്നിപാതേ യത്കര്മ നിര്ദിഷ്ടം തഥാ പിത്തോല്ബണേ മദാത്യയജേ സന്നിപാതേ യത്കര്മ നിര്ദിഷ്ടം തദേവ വാതപിത്തോല്ബണേ കുര്യാത്| ഏവം ദോഷബലമപേക്ഷ്യ സര്വസ്മിന് മദാത്യയേ ചികിത്സിതം കുര്യാട്| സ ദശവിധഃ സന്നിപാതഃ ശിഷ്യഹിതായ പദ്യേന പ്രദര്ശ്യതേ,-"ഉത്കര്ഷേണ ത്വേകോ മദ്യേന ദ്വൌ തദാऽऽദിമഃ| ഉത്കര്ഷേണ യദാ ദ്വൌ തു മധ്യേനൈകോ ദ്വിതീയകഃ|| ഏകോ മധ്യേന ദോഷഃ സ്യാദ് ദ്വാവല്പേന തൃതീയകഃ| ഉത്കര്ഷേണൈക ഏവ സ്യാദല്പേന ദ്വൌ ചതുര്ഥകഃ|| ഉത്കര്ഷേണ യദാ ദ്വൌ തു അല്പേനൈകശ്ച പഞ്ചമഃ| ഏകോऽല്പേന തു മധ്യേന ദ്വൌ ദോഷാവിതി ഷഷ്ഠകഃ|| ഉത്കര്ഷേണ സമസ്താഃ സ്യുരേവം ഭവതി സപ്തമഃ| മധ്യേന സര്വേऽപി യദാ തദാ ഭവതി ചാഷ്ടമഃ|| അല്പേന സര്വേऽപി യദാ തദാ തു നവമഃ സ്മൃതഃ| അല്പേനേകോ മധ്യേനൈകസ്തദാ ത്വന്ത്യ ഇതി സ്ഫുടാഃ|| സന്നിപാതസ്യ മുനിനാ ദശ ഭേദാഃ പ്രകീര്തതാഃ|" ഇതി|

Adhikarana sannipAte tvAgAdi pAnakam (44-46) · Śloka 46

| ത്വങ്നാഗപുഷ്പമഗധാമരിചാജാജിധാന്യകൈഃ||൪൪|| പരുഷകമധൂകൈലാസുരാഹ്വൈശ്ച സിതാന്വിതൈഃ| സകപിത്ഥരസം ഹൃദ്യം പാനകം ശശിബോവിതമ്||൪൫|| മദാത്യയേഷു സര്വേഷു പേയം രുച്യഗ്നിദീപനമ്| |൪൬|

സ൦-ത്വഗാദിഭിഃ ശര്കരാന്വിതൈഃ കപിത്ഥരസയുക്തം കര്പൂരകൃതാധിവാസം പാനകം സര്വേഷു മദാത്യയേഷു പാതവ്യം രുച്യഗ്നിവൃദ്ധികരമ്|

Adhikarana sannipAte harShaNI kriyA (46-47) · Śloka 47

| നാവിക്ഷോഭ്യ മനോ മദ്യം ശരീരമവിഹന്യ വാ||൪൬|| കുര്യാന്മദാത്യയം തസ്മാദിഷ്യത ഹര്ഷണീ ക്രിയാ| |൪൭|

സ൦-മദ്യം യസ്മാന്മാനസം നാവിക്ഷോഭ്യ-അപി തു മനസഃ പ്രക്ഷോഭണം കൃത്വാ, ന ച ശരീരസ്യ വിഹനനമകൃത്വാ, ഏവമേവ യഥാ കഥഞ്ചിന്മദാത്യയം കുര്യാത്| യതശ്ചൈവം തസ്മാദ്ധേതോര്ഹര്ഷോത്പാദികാ ക്രിയാ ഏഷ്ടവ്യാ| നാക്ഷോഭ്യേത്യയം പാഠോ ന ശ്രേയാന്, ല്യബാദേശസ്യാത്ര ദുര്ലഭത്വാത്|

Adhikarana sannipAte eBirashAnte payaH pAnam (47-49) · Śloka 49

| സംശുദ്ധിശമനാദ്യേഷു മദദോഷഃ കൃതേഷ്വപി||൪൭|| ന ചേച്ഛാമ്യേത്കഫേ ക്ഷീണേ ജാതേ ദൌര്വല്യലാഘവേ| തസ്യ മദ്യവിദഗ്ധസ്യ വാതപിത്താധികസ്യ ച||൪൮|| ഗ്രീഷ്മോപതപ്തസ്യ തരോര്യഥാ വര്ഷം തഥാ പയഃ| |൪൯|

സ൦-സംശുദ്ധിശമനാദ്യേഷൂപക്രമേഷു കൃതേഷ്വപി യദി മദദോഷോമദ്യോത്ഥോ വ്യാധിഃ, ന ശാമ്യേത്, തസ്യ മദ്യേന വിദഗ്ധസ്യാത ഏവ ച കഫേ സൌ-യധാതൌ ക്ഷീണേऽത ഏവ ജാതേ ദൌര്ബല്യലാഘവേ-അല്പപ്രമാണത്വേ കാര്ശ്യേ ച സതി, തദാനീം സാമര്ഥ്യാദ്വാതപിത്തയോരതിരിക്തതാ, വാതപിത്തധികസ്യ ച ക്ഷീണൌജസ്ത്വാത്തഥാ പയഃ പഥ്യമ്| യഥാ ഗ്രീഷ്മോപതപ്തസ്യ തരോര്വര്ഷമ്| വര്ഷമിതി കൃദ്വിധൌ "ഭയാദീനാമുപസങ്ഖ്യാനമ്" ഇത്യച്|

Adhikarana payaH pAne upapattiH (49-50) · Śloka 50

മദ്യക്ഷീണസ്യ ഹി ക്ഷീണം ക്ഷീരമാശ്വേവ പുഷ്യതി||൪൯|| ഓജസ്തുല്യം ഗുണൈഃ സര്വൈര്വിപരീതം ച മദ്യതഃ|൫൦|

സ൦-ഹി-യസ്മാത്, തസ്യ-തുല്യം ഗുണൈഃ സര്വൈഃ-ഗുര്വാദിഭിരോജസഃ ക്ഷീരം, മദ്യാച്ച വിപരീതം ഗുണൈഃ| തഥാ ച മുനിഃ (ച. സൂ. അ. ൨൭/൨൧൭)-"സ്വാദു ശീതം മൃദു സ്നിഗ്ധം ബഹലം ശ്ലക്ഷ്ണപിച്ഛിലമ്| ഗുരു മന്ദം പ്രസന്നം ച ഗവ്യം ദശഗുണം പയഃ|| തദേവംഗുണമേവൌജഃ സാമാന്യാദഭിവര്ധയേത്|" ഇതി| യതശ്ചൈവം തസ്മാന്മദ്യക്ഷീണസ്വ ക്ഷീണമോജഃ ക്ഷീരമാശ്ചേവ പുഷ്യതി-വൃദ്ധി പ്രാപയതി, ന ത്വപരം, ദ്രവ്യം, യഥോക്തഹേത്വഭാവാത്|

Adhikarana payasAvihate roge madyapAnam (50-51) · Śloka 51

| പയസാ വിഹതേ രോഗേ ബലേ ജാതേ നിവര്തയേത്||൫൦|| ക്ഷീരപ്രയോഗം, മദ്യം ച ക്രമേണാല്പാല്പമാചരേത്| ന വിക്ഷയധ്വംസകോത്ഥൈഃ സ്പൃശേതോപദ്രവൈര്യഥാ||൫൧||

സ൦-പയസാ രോഗേ-മദാത്യയാഖ്യേ, നിവര്തിതേ ബലേ ജാതേ സതി മദ്യോചിതഃ പുമാന് ക്ഷീരപ്രയോഗം നിവര്തയേത്| മദ്യം ചാല്പാല്പം ക്രമേണോപയുഞ്ജീത| യഥാ വിക്ഷയധ്വംസകോദ്ഭവൈരുപദ്രവൈരസൌ ന സ്പൃശേത| വിക്ഷയോദ്ഭവാ വികാരാഃ-കായശിരോരോഗാദ്യാഃ (ഹൃംഇ.അ.൬/൨൨), ധ്വംസകോപദ്രവാഃ-ശ്ലേഷ്മനിഷ്ഠീവാദയഃ (ഹൃംഇ.അ.൬/൨൨)|

Adhikarana vikShayadhvaMsakayoScikitsA (52-53) · Śloka 53

തയോസ്തു സ്യാദ്ധൃ ക്ഷീരം ബസ്തയോ ബൃംഹണാഃ ശിവാഃ| അഭ്യങ്ഗോദ്വര്തനസ്നാനാന്യന്നപാനം ച വാതജിത്||൫൨|| യുക്തമദ്യസ്യ മദ്യോത്ഥോ ന വ്യാധിരുപാജായതേ| അതോऽസ്യ വക്ഷ്യതേ യോഗോ യഃ സുഖായൈവ കേവലമ്||൫൩||

സ൦-തയോര്വിക്ഷയധ്വംസകയോര്ഘൃതം ക്ഷീരം ച ചികിത്സിതം സ്യാത്| തഥാ ബസ്തയോ ബൃംഹണാഃ ശിവാഃ-നിരപായാഃ| തഥാ, ആബ്യാങ്ഗാദീനി യച്ച വാതജിദന്നപാനം തച്ച സ്യാത്| സ൦-യുക്തമദ്യസ്യ പുംസോ മദ്യോത്ഥോ വ്യാധിര്നോപജായതേ, യുക്തമദ്യത്വാത്| അതഃ-അസ്മാദ്ധേതോഃ, അസ്യ-മദ്യസ്യ, സംയോഗോ വക്ഷ്യതേ| യഃ കേവലം സുഖായൈവ സ്യാത്| അധുനാ സുരാം സമ്പന്നാമാഹ-

Adhikarana surApAnasya guNAH stutiSca (54-67) · Śloka 67

ആശ്വിനം യാ മഹത്തേജോ ബലം സാരസ്വതം ച യാ| ദധാത്യൈന്ദ്രം ച യാ വീര്യം പ്രഭാവം വൈഷ്ണവം ച യാ||൫൪|| അസ്ത്രം മകരകേതോര്യാ പുരുഷാര്ഥോ ബലസ്യ യാ| സൌത്രാമണ്യാം ദ്വിജമുഖേ യാ ഹുതാശേ ച ഹൂയതേ||൫൫|| യാ സര്വൌഷധിസമ്പൂര്ണാന്മഥ്യമാനാത്സുരാസുരൈഃ| മഹോദധേഃ സമുദ്ഭൂതാ ശ്രീശശാങ്കാമൃതൈഃ സഹ||൫൬|| മധുമാധവമൈരേയസീധുഗൌഡാസവാദിഭിഃ| മദശക്തിമനുജ്ജന്തീ യാ രൂപൈര്ബഹുഭിഃ സ്ഥിതാ||൫൭|| യാമാസ്വാദ്യ വിലാസിന്യോ യഥാര്ഥം നാമ ബിഭ്രതി| കുലാങ്ഗനാऽപി യാം പീത്വാ നയത്യുദ്ധതമാനസാ||൫൮|| അനങ്ഗാലിങ്ഗിതൈരങ്ഗൈഃ ക്വാപി ചേതോ മുനേരപി| തരങ്ഗഭങ്ഗഭ്രുകുടീതര്ജനൈര്മാനിനീമനഃ||൫൯|| ഏകം പ്രസാദ്യ കുരുതേ യാ ദ്വയോരപി നിര്വൃതിമ്| യഥാകാമം ഭടാവാപ്തിപരിഹൃഷ്ടാപ്സരോഗണേ||൬൦|| തൃണവത്പുരുഷാ യുദ്ധേ യാമാസ്വാദ്യ ത്യജന്ത്യസൂന്| യാം ശീലയിത്വാऽപി ചിരം ബഹുധാ ബഹുവിഗ്രഹാമ്||൬൧|| നിത്യം ഹര്ഷാതിവേഗേന തത്പൂര്വമിവ സേവതേ| ശോകോദ്വേഗാരതിഭയൈര്യാം ദൃഷ്ട്വാ നാഭിഭൂയതേ||൬൨|| ഗോഷ്ഠീമഹോത്സവോദ്യാനം ന യസ്യാഃ ശോഭതേ വിനാ| സ്മൃത്വാ സ്മൃത്വാ ച ബഹുശോ വിയുക്തഃ ശോചതേ യയാ||൬൩|| അപ്രസന്നാऽപി യാ പ്രീത്യൈ പ്രസന്നാ സ്വര്ഗ ഏവ യാ| അപീന്ദ്രം മന്യതേ ദുഃസ്ഥം ഹൃദയസ്ഥിതയാ യയാ||൬൪|| അനിര്ദേശ്യസുഖാസ്വാദാ സ്വയംവേദ്യൈവ യാ പരമ്| ഇതി ചിത്രാസ്വവസ്ഥാസു പ്രിയാമനുകരോതി യാ||൬൫|| പ്രിയാऽതിപ്രിയതാം യാതി യത്പ്രിയസ്യ വിശേഷതഃ| യാ പ്രീതിര്യാ രതിര്വാ വാഗ്യാ പുഷ്ടിരിതി ച സ്തുതാ||൬൬|| ദേവദാനവഗന്ധര്വയക്ഷരാക്ഷസമാനുഷൈഃ| പാനപ്രവൃത്തൌ സത്യാം തു താം സുരാം വിധിനാ പിബേത്||൬൭||

സ൦-യാ-സുരാ, അശ്വിനം മഹത്തേജോ-ദീപ്തം, ദധാതി| ആശ്വിനമിത്യശ്വിനോരിദമിത്യണ്, "നസ്തദ്ധിതേ" ഇതി ടിലോപേ പ്രാപ്തേ "ഇനണ്യനപത്യേ" ഇതി പ്രകൃതിഭാവഃ| യാ ച സുരാ സാരസ്വതം ബലം ഉത്സാഹം, ഏന്ദ്രം ച വീര്യം-ശക്തി, വൈഷ്ണവം ച പ്രഭാവം-മാഹാത്മ്യം, ദധാതി| യാ ച മദനസ്യാസ്ത്രം-പ്രഹരണം, ബലഭദ്രസ്യ യാ പുരുഷാറ്ഥഃ-പരം പ്രയോജനമ്| യാ ച സൌത്രാമാണ്യാം യജ്ഞേ ദ്വിജാസ്യേ ഹുതാശേ ച ഹൂയതേ| യാ ച മഹോദധേഃ സര്വൌഷധിസമ്പൂര്ണാദ്ദേവദാനവൈര്വിലോഡ്യമാനാത് ലക്ഷ്മ്യാദിഭിഃ സഹോത്പന്നാ| യാ ച സുരാ മദശക്തിമത്യജന്തീ ബഹുഭിര്മധ്വാദിഭിരാകാരൈഃ സ്ഥിതാ| യാം സുരാം പീത്വാ വിലാസിന്യോ മൃഗലോചനാഃ, യഥാര്ഥം-അന്വര്ഥം, നാമ ബിഭ്രതി വിലാസോ വിദ്യതേ യാസാമിതി| യാ പീത്വാ കുലവാമലോചനാऽപ്യുദ്ധതമാനസാ സത്യനങ്ഗാലിങ്ഗിതൈരങ്ഗൈര്മുനേരപി ചേതഃ ക്വാപി നയതി| തരങ്ഗഭങ്ഗാ-കുടിലാ, ഭ്രുകുടിസ്തയാ തര്ജനാനി-പ്രണയകലഹവിശേഷാഃ, തൈര്മാനിത്യാ മാനസമേകം പ്രസാദ്യ ദ്വയോരപി-സ്ത്രീപുംസയോഃ, നിര്വൃതിം-സൌഖ്യം, യാ സുരാ കരോതി| യാം സുരാമാസ്വാദ്യ നരാഃ സമരേ തൃണമിവ പ്രാണാംസ്ത്യജന്തി| കീദൃഷി യുദ്ധേ ? യഥേച്ഛം ഭടസ്യ-ശൂരപുരുഷസ്യ, യാऽവാപ്തിസ്തയാ പരിഹൃഷ്ടോ-മുദിതഃ, അപ്സരഃസങ്ഘോ യസ്മിന്നാഹവേ തസ്മിന്| യാംസുരാം, ബഹുഭിഃ പ്രകാരൈഃ-ആഹാരാദിമധ്യാവസാനലക്ഷണൈഃ, തഥാ യാം ബഹുവിഗ്രഹാം-മധുമാധവാദിഭിരനേകശരീരാം, ശീലയിത്വാऽപി നിത്യം ഹര്ഷസ്യാതിവേഗേന തത്പൂര്വമിവ-തത്പ്രഥമമിവ, സേവതേ| യാം ദൃഷ്ട്വാ ഉപലഭ്യാസ്വാദാദിനാ, ശോകാദിഭിര്നാഭിഭൂയതേ| യസ്യാഃ സുരായാ ഋതേ ഗോഷ്ഠ്യാദിര്ന ശോഭതേ| യയാ ച വിയുക്തഃ ശോചതേ| ശോചത ഇതി നങിഭ്യസ്തങ്| യാ ചാപ്രസന്നാ-കലുഷാऽപി പ്രീത്യൈ, പ്രസന്നാസ്വച്ഛാ സതീ, സ്വര്ഗ ഏവ സ്യാത്| യയാ ചാന്തഃസ്ഥിതയേന്ദ്രമപി ദുഃസ്ഥിതം മന്യതേ| അനിര്ദേശ്യം-അഭണനീയം സുഖം യസ്മിന്നാസ്വാദേ സ തഥാവിധ ആസ്വാദോ യസ്യാഃ സൈവമ്| യാ കേവലമാത്മനൈവ വേദ്യാ| ഇതി-പൂര്വോക്തേന പ്രകാരേണ, ചിത്രാസു-നാനാവിധാസ്വവസ്ഥാസു, പ്രിയാംവല്ലഭാം, അനുകരോതി-അനുഹരതി| പ്രിയാപക്ഷേ നര്മാഥഃ-പ്രണയകലഹാര്ഥഃ| അപ്രസന്നാ-കുപിതാ| പ്രസന്നാ-ത്യക്തകോപാ| അനിര്ദേശ്യഃ സുഖാസ്വാദഃ-സുഖോപലമ്ഭോ, യസ്യാ ഇതി യോജ്യമ്| ഏവം "യാം ശീലയിത്വാ" ഇത്യാദിഃ സര്വോऽപി ഗ്രന്ഥഃ പ്രിയായാമപി യോജ്യഃ| തഥാ, യത്-യസ്മാത്, സുരാ പ്രിയാ-ഇഷ്ടാ, അതിപ്രിയതാം-സുഷ്ഠു വല്ലഭത്വം, യാതി| യത്പ്രിയസ്യ-പ്രകൃതത്വാത്സുരാപ്രിയസ്യ, വിശേഷേണ പ്രിയതാം യാതി| യാ സുരാ പ്രീതിരിതി യാ വാഗിതി യാ പുഷ്ടിരിതി യാ ച ദേവാദിഭിഃ സ്തുതാ| പാനപ്രവൃത്തൌ സത്യാം യേഷാം പാനാധികാരോऽസ്തി ധര്മശാസ്ത്രേഷ്വനിഷിദ്ധത്വാത് താം പൂര്വോക്തഗുണാം സുരാം വിധിനാ-വക്ഷ്യമാണേന (ശ്ലോ. ൭൫) , പിബേത്|

Adhikarana madyasya medonilakaPajaroganAshakatvam (68) · Śloka 68

സമ്ഭവന്തി ന തേ രോഗാ മേദോനിലകഫോദ്ഭവാഃ| വിധിയുക്താദൃതേ മദ്യാദ്യേ ന സിധ്യന്തി ദാരുണാഃ||൬൮||

സ൦-തേ മേദോനിലകഫോദ്ഭവാ രോഗാ ന സമ്ഭവന്തി| ദാരുണാഃ ദുഃസഹാഃ| യേ വിധിയുക്താന്മദ്യാദൃതേ ന സിധ്യന്തി| വിധിയുക്തേന മദ്യേന സര്വേ മേദോനിലകഫജാ രോഗാഃ സിധ്യന്തീതി ഭാവഃ|

Adhikarana madyasyAvashyakatvam (69) · Śloka 69

അസ്തി ദേഹസ്യ സാऽവസ്ഥാ യസ്യാം പാനം നിര്വായതേ| അന്യത്ര മദ്യാന്നിഗദാദ്വിവിധൌഷധസംസ്കൃതാത്||൬൯||

സ൦-ദേഹസ്യ സാऽവസ്ഥാ-പ്രക്ലിന്നദേഹമേഹാദികാ (ഹൃ.സൂ.അ.൮/൫൪) അസ്തി, യസ്യാം പാനം നിവാര്യതേ, മദ്യാദന്യത്ര| കിമ്ഭൂതാത് ? നിഗദാത്, തഥാ വിവിധൌഷധസംസ്കൃതാത്| മദ്യമേവംവിധം വര്ജയിത്വാ പാനം നിഷിധ്യത ഇത്യര്ഥഃ|

Adhikarana madyaMvinA AnUpAdimAMsaM kathaM pariNamet (70) · Śloka 70

ആനൂപം ജാങ്ഗലം മാംസം വിധിനാऽപ്യുപകല്പിതമ്| മദ്യം സഹായമപ്രാപ്യ സമ്യക് പരിണമേത്കഥമ്||൭൦||

സ൦-ആനൂപം ജാങ്ഗലം മാംസം വിധാനേനാപ്യുപകല്പിതം മദ്യം വിനോ പയുക്തം കഥം സമ്യക് പരിണമതി ?

Adhikarana madyaMvinA lashunaprayoge kiyAn guNaH (71) · Śloka 71

സുതീവ്രമാരുതവ്യാധിഘാതിനോ ലശുനസ്യ ച| മദ്യമാംസവിയുക്തസ്യ പ്രയോഗേ സ്യാത്കിയാന് ഗുണഃ||൭൧||

പുനരപി മദ്യമേവ ശ്ലാഘയന്നാഹ- സ൦-ലശുനസ്യ ച ദാരുണതരവാതവ്യാധിവിനാശിനഃ മദ്യമാംസരഹിതസ്യ പ്രയോഗേ കിയാന് ഗുണഃ സ്യാത് ? അല്പ ഏവേത്യര്ഥഃ|

Adhikarana shastrAdikarmaNi madasyAvasyAvasyakatA (72) · Śloka 72

നിഗൂഢശല്യാഹരണേ ശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നികര്മണി| പീതമദ്യോ വിഷഹതേ സുഖം വൈദ്യവികത്ഥനാമ്||൭൨||

സ൦-തഥാ നിഗൂഢസ്യ-അത്യര്ഥം പ്രണഷ്ടസ്യ, ശല്യസ്യാഹരണേ ആകര്ഷണേ, തഥാ ശസ്ത്രാദികര്മണി പീതമദ്യോ നരഃ സുഖം-അക്ലേശേന, വൈദ്യവികത്ഥനാം-കദര്ഥനാം, സഹതേ|

Adhikarana madyasya shreShThatA (73) · Śloka 73

അനലോത്തേജനം രുച്യം ശോകശ്രമവിനോദകമ്| ന ചാതഃ പരമസ്ത്യന്യദാരോഗ്യബലപുഷ്ടികൃത്||൭൩||

സ൦-തഥാ, അനലസ്യ-അഗ്നേഃ ഉത്തേജനം ശോകാദിഘ്നമ്| ന ച കദാചിത് ത(അ)സ്മാന്മദ്യാത് പരം-അന്യത്, ശ്രേഷ്ഠമസ്ത്യാരോഗ്യാദികൃത്|

Adhikarana tasmAdAtmavatA madyaM peyam (74) · Śloka 74

രക്ഷതാ ജീവിതം തസ്മാത്പേയമാത്മബതാ സദാ| ആശ്രിതോപാശ്രിതഹിതം പരമം ധര്മസാധനമ്||൭൪||

സ൦-യത ഏവം മഹാഗുണം മദ്യമ്, തസ്മാജ്ജിവിതം രക്ഷതാ നരേണ തഥാऽऽത്മവതാ-സുധീമതാ, സദാ പേയമ്| ആശ്രിതാനാമുപാശ്രിതാനാം ച ഹിതമ്| പരമം ധര്മസാധനം-ധര്മോപായഃ| അഥാസ്യ പാനേ വിധിനാഹ-

Adhikarana madyasya pAne vidhiH (75-85) · Śloka 85

സ്രാതഃ പ്രണമ്യ സുരവിപ്രഗുരൂന് യഥാസ്വം വൃത്തിം വിധായ ച സമസ്തപരിഗ്രഹസ്യ| ആപാനഭൂമിമഥ ഗന്ധജലാഭിഷീക്താ- മാഹാരമണ്ഡപസമീപഗതാം ശ്രയേത||൭൫|| സ്വാസ്ത്രൂതേऽഥ ശയനേ കമനീയേ മിത്രഭൃത്യരമണീസമവേതഃ| സ്വം യശഃ കഥകചാരണസങ്ഘൈ രുദ്ധതം നിശമയന്നതിലോകമ്||൭൬|| വിലാസിനീനാം ച വിലാസശോഭി ഗീതം സനൃത്യം കലതൂര്യഘോഷൈഃ| കാഞ്ചീകലാപൈശ്ചലകിങ്കിണീകൈഃ ക്രീഡാവിഹങ്ഗൈശ്ച കൃതാനുനാദമ്||൭൭|| മണികനകസമുത്ഥൈരാവനേയൈര്വിചിത്രൈഃ സജലവിവിധലേഖക്ഷോ-മവസ്ത്രാവൃതാങ്ഗൈഃ| അപി മുനിജനചിത്തക്ഷോഭസമ്പാദിനീഭി- ശ്ചകിതഹരിണലോലപ്രേക്ഷണീഭിഃ പ്രിയാഭിഃ||൭൮|| സ്തനനിതമ്ബകൃതാദതിഗൌരവാ- ദലസമാകുലമീശ്വരസമ്ഭ്രമാത്| ഇതി ഗതം ദധതീഭിരസംസ്ഥിതം തരുണചിത്തവിലോഭനകാര്മണമ്||൭൯|| യൌവനാസവമത്താഭിര്വിലാസാധിഷ്ഠിതാത്മഭിഃ| സഞ്ചാര്യമാണം യുഗപത്തന്വങ്ഗീഭിരിതസ്തതഃ||൮൦|| താലവൃന്തനലിനീദലാനിലൈഃ ശീതലീകൃതമതീബ ശീതലൈഃ| ദര്ശനേऽപി വിദധദ്വശാനുഗം സ്വാദിതം കിമുത ചിത്തജന്മനഃ||൮൧|| ചൂതരസേന്ദുമൃഗൈഃ കൃതവാസം മല്ലികയോജ്ജ്വലയാ ച സനാഥമ്| സ്ഫാടികശുക്തിഗതം സതരങ്ഗം കാന്തമനങ്ഗമിവോദ്വഹദങ്ഗമ്||൮൨|| താലീസാദ്യം ചൂര്ണമേലാദികം വാ ഹൃദ്യം പ്രാശ്യ പ്രാഗ്വയഃസ്ഥാപനം വാ| തത്പ്രാര്ഥിഭ്യോ ഭൂമിഭാഗേ സുമൃഷ്ടേ തോയോന്മിശ്രം ദാപയിത്വാ തതശ്ച||൮൩|| ഘൃതിമാന് സ്മൃതിമാന്നിത്യമനൂനാധികമാചരന്| ഉചിതേനോപചാരേണ സര്വമേവോപപാദയന്||൮൪|| ജിതവികസിതാസിതസരോ ജനയനസങ്ക്രാന്തിവര്ധിതശ്രീകമ്| കാന്ടമുഖമിവ സൌരഭ- ഹൃതമധുപഗണം പിബേന്മദ്യമ്||൮൫||

സ൦-സ്രാതോ നരഃ സുരാദീന് പ്രണമ്യ യഥാസ്വം-യഥായോഗ്യം, സമസ്തസ്യ പരികരസ്യ വൃത്തിം കൃത്വാ, അഥ പാനഭൂമിം ഗന്ധജലേന-കര്പൂരോശീരാദിനാ വാ സിരേനാമ്ബുനാ, ആഭിഷിക്താമാശ്രയേത്| കീദൃശീമ് ? ആഹാരമണ്ഡപസ്യ നികടസ്ഥിതാമ്| പീതമദ്യസ്യ ദൂരം വ്രജത ആയാസാദി സ്യാത്| വസന്തതിലകം വൃത്തമ്| അഥ-ഭൂമിശ്രയണാദനന്തരം, ശയനീയേ സ്ഥിതോ മദ്യം പിബേദിതി വക്ഷ്യമാണേന സമ്ബന്ധഃ| കിമ്ഭൂതേ ? സുഷ്ഠു ആസ്തൃതേ-പ്രദത്തപ്രച്ഛദപടേ| തഥാ, കമനീയേ-രമ്യേ| മിത്രാദിസഹിതഃ| സ്വം യശ ഇത്യാദി| കിം കുര്വന് ? സ്വം-ആത്മീയം, യശഃ കഥകാദിസങ്ഗൈര്നിശമയന്-ശ്രാവയന്| കീദൃശമ് ? ഉദ്ധതം തഥാऽതിലോകം-അദ്ഭുതരുപമ്| സ്വാഗതാവൃത്തമ്| തഥാ വിലാസിനീനാം സമ്ബന്ധി ഗീതം നിശമയന്| കിമ്ഭൂതമ് ? സഹ നൃത്യേന സനൃത്യമ്| ദ്വയമപി ബിലസശോഭി| വിലാസലക്ഷണം ചോക്തമ്-"സ്ഥാനാസനയമനാനാം ഹര്ഷഭ്രൂനേത്രകര്മണാം ചൈവ| ഉത്പദ്യതേ വിശേഷോ യഃ ശ്ലിഷ്ടഃ സ തു വിലാസഃ സ്യാത്||" ഇതി| തഥാ തദ്ഗീതം മധുരതൂര്യശബ്ദൈസ്തഥാ കഞ്ചീകലാപൈഃ സ്ഫുടാസ്തഥാ സ്ഫുരന്ത്യഃ കിങ്കിണ്യഃ-സൂക്ഷ്മഘണ്ടികാഃ, യേഷാം തൈസ്തഥാവിധൈസ്തഥാ ക്രീഡാവിഹങ്ഗൈഃ-സാരസാദിഭിശ്ച, കൃതാനുനാദമ്| ഉപജാതിവൃത്തമ്| ആവനേയൈഃ-ഡോലുങ്ഗകൈഃ, തന്വങ്ഗീഭിര്യുഗപദിതസ്തതഃ സഞ്ചാര്യമാണമ്| ഏവം ഹ്യുനുഭൂയമാനം രാമണീയകം ധത്തേ| കിമ്ഭൂതൈരാവനേയൈഃ ? മണികനകസമുത്ഥൈഃ, തഥാ വിചിത്രൈഃ-നാനാവിധൈഃ, തഥാ സജലം നാനാപ്രകാരലേഖം യത് ക്ഷൌ-വസ്ത്രം തേനാവൃത്തമങ്ഗം യേഷാം തൈഃ| കിമ്ഭൂതാഭിസ്തന്വങ്ഗീഭിഃ ? മുനിജനചിത്തക്ഷോഭസമ്പാദിനീഭിഃ| തഥാ, ചകിതഃ-ത്രസ്തോ, യോ ഹരിണസ്തദ്വന്നേത്രേഃ സാധു പ്രേക്ഷന്തേ യാസ്താഭിഃ| ബാഹുലകാത് കര്തരി ല്യുട്| തഥാ, ബല്ലഭാഭിഃ| മാലിനീവൃത്തമ്| തഥാ, ഗതമിതി| അസംസ്ഥിതം-അനവസ്ഥിതസ്വരൂപം, ദധതീഭിഃ| യതഃ സ്തനാഭ്യാം നിതമ്ബേന ച കൃതാദധികം ഗൌരവാദലസമ്| തഥാ, ഈശ്വരസ്യ-പ്രഭോഃ, യഃ സമ്ഭ്രമോ-ഭയം, തസ്മാദാകുലം [ഗതം-]| അത ഏവ ച തരുണചിത്താനാം വിലോഭനേ കാര്മണംവശീകരണമ്|" ദ്രുതവിലമ്ബിതമാഹ നഭൌ ഭരൌ|" തഥാ, തന്വങ്ഗീഭിരിതസ്തതോ യുഗപത്സഞ്ചാര്യമാണമ്| കിമ്ഭൂതാഭിഃ ? യൌവനാസവാഭ്യാം മത്താഭിഃ| തഥാ വിലാസേനാധിഷ്ഠിത ആത്മാ-ചിത്തം, യാസാം താഭിഃ| തഥാ ച കീദൃശം മദ്യമ് ? താലവൃന്താദിഭിരതിശീതൈഃ ശീതലീകൃതമ്| ദര്ശനേऽപ്യേവംരൂപം മദ്യം കാമസ്യ വശാനുഗം ജനം വിദധത് കന്ദര്പോദ്ദീപനത്വാത്| കിമുത-കിംപുനഃ, പീതം സത്കാമവശം ജനം കുര്യാത്| "രാന്നരൌ ലഗയുതാ രഥോദ്ധതാ|". തഥാ, ചൂതരസാദിഭിഃ കൃതാധിവാസം-സുഗന്ധീകൃതമ്| തഥാ, മല്ലികയാ-പുഷ്പവിശേഷേണ, ഉജ്ജവലയാ-വികസിതയാ, സനാഥംയുക്തമ്| തഥാ, സ്ഫടികസ്യ വികാരാ സ്ഫാടികീ, സ്ഫാടികീ ചാസൌ ശുക്തിശ്ച, തസ്യാം ഗതം-സ്ഥിതമ്| സ്ഫടികസ്യേയം സ്ഫാടികീതി വ്യുത്പത്തൌ പുംവദ്ഭാവോ ദുര്നിവാരഃ സ്യാത്| തഥാ, സതരങ്ഗമ്| ഏവം ച കാന്തം-രമ്യം, അങ്ഗമുദ്വഹന്| ഉത്പ്രേക്ഷതേ| അനങ്ഗം [ഇവ]-പഞ്ചശരമിവ, ചാരുതരത്വേന കാമോത്പാദകത്വാത്| ദോധകവൃത്തമ്| പ്രാക്-പൂര്വം, താലീസാദ്യം ചൂര്ണമേലാദികം വാ ഹൃദ്യമഥവ വയഃ-സ്ഥാപനം-രസായനോക്തം, പ്രാശ്യ-ഭക്ഷയിത്വാ| തഥാ, സുമൃഷ്ടേ-ഉപലിപ്തേ തത്പ്രാര്ഥിഭ്യോ-മദ്യപാനാധികൃതേഭ്യോ ദേവദാനവകൂഷമാണ്ഡാദിഭ്യഃ, തോയോന്മിശ്രം മദ്യം ദാപയിത്വാ പശ്ചാജ്ജലം ദാപയിത്വ്യമിത്യര്ഥഃ| തതശ്ച-അനന്തരം, പിബേത്| ശാലിനീവൃത്തമ്| കിം കുര്വന് ? അനൂനാധികം-പൂര്വോക്തം, നിത്യമാചരന്| ധൃതിമാന് സ്മൃതിമാംശ്ച സന് ഉചിതേന-യോഗ്യേന, ഉപചാരേണ സര്വമേവോപപാദയേത്(യന്)| കിമ്ഭൂതം മദ്യമ് ? വികസിതം ച തത് അസിതം സരോജം ച വികസിതാസിതസരോജമ്| ജിതം-ന്യക്കൃതം, വികസിതാസിതസരോജം യാഭ്യാം നയനാഭ്യാം തേ തഥാവിധേ, തയോഃ സങ്ക്രാന്തിഃ-പ്രതിബിമ്ബത്വം, തയാ സംവര്ധിതാ ശ്രീര്യസ്യ സരകസ്യ തദേവമ്| തഥാ, സൌരഭേണ ഹൃതോ രമ്യഗതിത്വാദ് ഭ്രമരസാര്ഥോ യേന തദേവമ്| സുരമേര്ഭാവഃ സൌരഭമ്, "ഇഗന്താച്ച ലഘുപൂര്വാത്" ഇത്യണ്| തച്ച കാന്താമുഖമിവ| യതോ ജിതവികസിതാസിതസരോജനയനയോര്യാ സങ്ക്രാന്തിഃ-സഞ്ചാരഃ സകടാക്ഷേക്ഷിതാദിനാ. തയാ സംവര്ധിതാ ശ്രീഃ-ശോഭാ, യസ്യ തദേവമ്| സകടാക്ഷേക്ഷിതം ഹി മുഖം നിതരാം രാജതേ| തഥാ, ഉത്തമസ്ത്രീണാം മുഖം സുഗന്ധി ഭവതീതി സൌരഭഹൃതമധുപഗണമ്| "വിപുലാ തു യാऽന്യഥാ പാദഭാക്|"

Adhikarana pAnAnantaraM Bojanam BojanAnantaraM punH pAnam nishi madyapAnamalpameva (86) · Śloka 86

പീത്വൈവം ചഷകദ്വയം പരിജനം സന്മാന്യ സര്വം തതോ ഗത്വാऽऽഹാരഭുവം പുരഃ സുഭിഷജോ ഭുഞ്ജീത ഭൂയോऽത്ര ച| മാംസാപൂപഘൃതാര്ദ്രകാദിഹരിതൈര്യുക്തം സസൌവര്ചലൈ- ര്ദ്വിസ്ത്രിര്വാ നിശി ചാല്പമേവ വനിതാസംവല്ഗനാര്ഥം പിബേത്||൮൬||

സ൦-ഏവം-അനേന പ്രകാരേണ, ചഷകദ്വയം പീത്വാ തത-അനന്തരം, പരിജനം സര്വം-വേശ്യാദികമപി, സന്മാന്യ തഥാऽऽഹാരഭുവം ഗത്വാ സുഭിഷജഃ-ശോഭനവൈദ്യസ്യ, പുരഃ-അഗ്രേ, ഭുഞ്ജീത| അത്രേ ച-ആഹാരഭുവി, മാംസാപൂപാദിഭിര്യുക്തം ദ്വിസ്ത്രിര്വാ സരകം പിബേത്| മാംസാപൂരേതി കേചിത് പേഠുഃ| നിശി തു കാന്തായാഃ സംവല്ഗനാര്ഥം-രഞ്ജനാര്ഥം, അല്പമേവ പിബേത്-ന തു ബഹു| ശാര്ദുലവിക്രീഡിതമ്| കാന്താരഞ്ജനപാനം ശ്ലാഘയന്നാഹ-

Adhikarana dayitAyA madyApAne prashaMsA (87-88) · Śloka 88

രഹസി ദയിതാമങ്കേ കൃത്വാ ഭുജാന്തരപീഡനാ- ത്പുലകിതതനും ജാതസ്വേദാം സകമ്പപയോധരാമ്| യദി സരഭസം ശീധോര്വാരം ന പായയതേ കൃതീ കിമനുഭവതി ക്ലേശപ്റ്യം തതോ ഗൃഹതന്ത്രതാമ്||൮൭|| വരതനുവക്രസങ്ഗതിസുഗന്ധിതരം സരകം ദ്രുതമിവ പദ്മരാഗമണിമാസവരൂപധരമ്| ഭവതി രതിശ്രമേണ ച മദഃ പിബതോऽല്പമപി ക്ഷയമത ഓജസഃ പരിഹരന് സ ശയീത പരമ്||൮൮||

സ൦-കൃതീ-പ്രവീണോ, യദി പ്രിയാം മധോഃ സരകം ന പായയതേ, തതഃ കിം-കസ്മാത്, ഗൃഹതന്ത്രതാം-ഗൃഹോപകരണസമ്പാദനക്ലേശം, അനുഭവതി ? കിം കൃത്വാ ? രഹസ്യങ്കേ-ഉത്സങ്ഗേ, ദയിതാം കൃത്വാ| കിഭൂതാമ് ? ഭുജാന്തരപീഡനാത് പുലകിതശരീരാമ്, തഥാ ജാതസ്വേദാമ്, തഥാ സവേപഥുകുചാമ്| രോമാഞ്ചസ്വേദകമ്പാഃ സാത്വികാ ഭാവാഃ ശൃങ്ഗാരസ്യാവിര്ഭാവികാഃ| ദയിതാമിതി "ഗതിബുദ്ധി" ഇത്യാദിനാ കര്മത്വമ്| പായയതേ ഇതി "നിഗരണചലനാര്ഥേഭ്യശ്ച" ഇതി പരസ്മൈപദേ പ്രാപ്തേ "ന പാദമ്യ" ഇത്യാദിനാ നിഷിദ്ധേ ച സ്വേത്യാദ്യാത്മനേപദമ്| "ഭവതി ഹരിണീ വ്സൌ മ്രൌ സ്ലൌ ഗോരസോദധിസപ്തിഭിഃ|" സം-കിമ്ഭൂതം മദ്യമ് ? വരതനുവദനസങത്യാ സുരഭിതരമ്| തഥാ പദ്മരാഗമണിം-ദ്രവത്വമിവ, പ്രാപ്തമാസവരൂപധരമ്| യതശ്ച രതിശ്രമേണാല്പമപി മദ്യം പിബതോ മദോ ഭവതി, തതോ മദ്യമോജസശ്ച ക്ഷയഹേതുഃ| ആത ഓജഃക്ഷയം പരിഹരന് സഃ-മദ്യപായീ, പാനാനന്തരം ശയീത-സ്വപ്യാത്| "നജഭജജാ ലഗൌ ച യദി നര്കുടകം തു തദാ|"

Adhikarana madyapAnasukhasya surairapi spRuhaNIyatvam (89-90) · Śloka 90

ഇത്ഥം യുക്ത്യാ പിബന്മദ്യം ന ത്രിവര്ഗാദ്വിഹീയതേ| അസാരസംസാരസുഖം പരമം ചാധിഗച്ഛതി||൮൯|| ഏശ്വര്യസ്യോപഭോഗോऽയം സ്പൃഹണീയഃ സുരൈരപി| |൯൦|

സ൦-ഇത്ഥം-ഏവംപ്രകാരയാ, യുക്ത്യാ മദ്യം പിബന് പുരുഷസ്ത്രിവര്ഗാത്-ധര്മാര്ഥകാമലക്ഷണാത്, യസ്മാന്ന ഹീയതേ| ഹീയത ഇതി കര്മകര്തരി തങ്| അസാരസംസാരസ്യ പരമം സുഖം ചാധിഗച്ഛതിപ്രാപ്നോതി| അയം-മദ്യപാനലക്ഷണഃ, ഏശ്വ്ര്യസ്യോപഭോഗഃ സുരൈരപി സ്പൃഹണീയഃ|

Adhikarana madyapAnarahitasya nindA,tasmAdvyavasthayA pAnaM hitam (90-92) · Śloka 92

| അന്യഥാ ഹി വിപത്സു സ്യാത്പശ്ചാത്താപേന്ധനം ധനമ്||൯൦|| ഉപഭോഗേന രഹിതോ ഭോഗാവാനിതി നിന്ദ്യതേ| നിര്മിതോऽതികദര്യോऽയം വിധിനാ നിധിപാലകഃ||൯൧|| തസ്മാഹ്യവസ്ഥയാ പാനം പാനസ്യ സതതം ഹിതമ്| ജിത്വാ വിഷയലുബ്ധാനാമിന്ദ്രിയാണാം സ്വതന്ത്രതാമ്||൯൨||

സ൦-അന്യഥാ-ഏവമപി ഭോഗമകുര്വതോ, ഹി വിപത്സു സതീഷു ധനം-ദ്രവ്യം, പശ്ചാത്താപേന്ധനം സ്യാത്| സ ഹ്യേവം വിപദി ചിന്തയതി,-കിം മയാ ധനം പ്രാപ്യോപഭോഗോऽസ്മിന് കൃതഃ ? ഉപഭോഗം വിനാഭോഗവാനിതി സോല്ലുണ്ഠമുച്യമാനോ ഗര്ഹ്യതേ| നിന്ദിതത്വമേവാസ്യ പ്രകടയതി-നിര്മിത ഇത്യാദി| അയമതികദര്യഃ-കുസ്വാമീ, വിധിനാ നിധിപാലകോ നിര്മിതഃ-കൃതഃ| യത ഏവം തസ്മാത് പാനസ്യ-മദ്യസ്യ, വ്യവസ്ഥയാ നിയമേന പാനം ഹിതമ്| നനു, കഥം നിസര്ഗതോ വിഷയലുബ്ധേഷ്വിന്ദ്രിയേഷു വ്യവസ്ഥാ പാലയിതും ശക്യതേ ? ഇത്യാഹ-ജിത്വേത്യാദി| വിഷയാഭിലാഷിണാമിന്ദ്രിയാണാം സ്വാതന്ത്രയം ജിത്വാ നിയമേന വ്യവസ്ഥയാ പാനം കര്തും ശക്യത ഇത്യര്ഥഃ|

Adhikarana eSha dhaninAM vidhiH (93) · Śloka 93

വിധിര്വസുമതാമേഷ ഭവിഷ്യദ്വസവസ്തു യേ| യഥോപപത്തി തൈര്മദ്യം പാതവ്യം മാത്രയാ ഹിതമ്||൯൩||

സ൦-വസുമതാം-ധനിനാം, ഏഷ വിധിഃ| യേ തു ഭവിഷ്യദ്വസവസ്തേഷാം ച തൈര്യഥോപപത്തി-യഥായുക്തി, ഹിതം മദ്യം മാത്രയാ പാതവ്യമ്|

Adhikarana draridrANAM vidhiH madyapAnasya samayogaH (14) · Śloka 14

യാവദ് ദൃഷ്ടേര്ന സമ്ഭ്രാന്തിര്യാവന്ന ക്ഷോഭതേ മനഃ| താവദേവ വിരന്തവ്യം മദ്യാദാത്മവതാ സദാ||൧൪||

സ൦-യാവദേവ ദൃഷ്ടേര്ന സമ്ഭ്രാന്തിര്യാവദേവ മനോ ന ക്ഷോഭം യാതി, താവദേവ മദ്യാത് ധീമതാ സര്വദാ വിരന്തവ്യം-നിവൃത്തിഃ കാര്യാ| ഏഷ ഏവ സമയോഗഃ| ഏതദതിക്രമോऽതിയോഗഃ| യഥോക്താത്സമയോഗാദ്ധീനസ്വലക്ഷണോ ഹീനയോഗഃ| ദോഷദേശപ്രകൃത്യാദീനപരീക്ഷയ മിഥ്യായോഗഃ|

Adhikarana vAtAdhikasya madyapAnaprakAraH (15) · Śloka 15

അഭ്യങ്ഗോദ്വര്തനസ്നാനവാസധൂപാനുലേപനൈഃ| സ്നിഗ്ധോഷ്ണൈര്ഭാവിതശ്ചാന്നൈഃ പാനം വാതോത്തരഃ പിബേത്||൧൫||

സ൦-വാതാധികോ നരോऽഭ്യങ്ഗോദ്വര്തനാദിഭിഃ സ്നിഗ്ധോഷ്ണൈര്ഭാവിതോऽന്നൈശ്ച മദ്യം പിബേത്|

Adhikarana paittikasya madyapAnaprakAraH (16) · Śloka 16

ശീതോപചാരൈര്വിവിധൈര്മധുരസ്നിഗ്ധശീതലൈഃ| പൈത്തികോ ഭവിതശ്ചാന്നൈഃ പിബന്മദ്യം ന സീദതി||൧൬||

സ൦-പൈത്തികോ വിവിധൈഃ ശീതോപചാരൈഃ-ചന്ദനാനുലേപനാദിഭിഃ, മധുരസ്നിഗ്ധശീതലൈശ്ചാന്നൈഃ സഹ മദ്യം പിബന് ന സീദതി|

Adhikarana shlaiShmikasya madyapAnaprakAraH (17) · Śloka 17

ഉപചാരൈരശിശിരൈര്യവഗോധൂമഭുക് പിബേത്| ഷ്ലൈഷ്മികോ ധന്വജൈര്മാംസൈര്മദ്യം മാരിചികൈഃ സഹ||൧൭||

സ൦-ശ്ലൈഷ്മികോ യവഗോധൂമഭുക് സന് മദ്യമശിശിരൈരുപചാരൈസ്തഥാ മാംസൈര്ധന്വോദ്ഭവൈര്മരിചസംസ്കൃതൈഃ സഹ പിബേത്|

Adhikarana vAte hitaM madyam,pitte hitaM madyam,kaPe hitaM madyam (98) · Śloka 98

തത്ര വാതേ ഹിതം മദ്യം പ്രായഃ പൈഷ്ടികഗൌഡികമ്| പിത്തേ സാമ്ഭോമധു, കാഫേ മാര്ദ്വീകാരിഷ്ടമധവമ്||൯൮||

സ൦-തത്ര-തേഷു മദ്യേഷു മധ്യേ, വാതാധികേ നരേ പ്രായോ-ബാഹുല്യേന, മദ്യം പൈഷ്ടികം ഗൌഡികം ച ഹിതമ്| പിത്തേ സജലം സമാക്ഷികം ച മദ്യം ഹിതമ്| കഫേ മാര്ദ്വീകാരിഷ്ടമാധവം ഹിതമ്|

Adhikarana shlaiShmikasya madyapAnakAlaH paittikasya madyapAnakAlaH vAtikasya madyapAnakAlaH samadoShasya madyapAnakAlaH (19-2) · Śloka 2

പ്രാക് പിബേച്ഛ്ലൈഷ്മികോ മദ്യം, ഭുക്തസ്യോപരി പൈത്തികഃ| വാതികസ്തു പിബേന്മധ്യേ, സമദോഷോ യഥേച്ഛയാ||൧൯|| ഇതി മദാത്യയചികിത്സിതമ്||൨||

സ൦-ശ്ലൈഷ്മികഃ പ്രാഗ്ഭക്തം മദ്യം പിബേത്| പിബേത് ഭക്തം ഭുക്ത്വാ പിബേത്| വാതോത്തരഃ പുനര്മധ്യേ ഭക്തസ്യ പിബേത്| സമദോഷോ യഥേച്ഛയാ-ഭക്തസ്യ പൂര്വം മധ്യേऽന്തേ വാ, പിബേത്|

Adhikarana madamUrcCAyeShu sAmAnyacikitsA (100) · Śloka 100

അഥ മദമൂര്ച്ഛായചികിത്സിതമ്| മദേഷു വാതപിത്തഘ്നം പ്രായോ മൂര്ച്ഛാസു ചേഷ്യതേ| സര്വത്രാപി വിശേഷേണ പിത്തമേവോപലക്ഷയേത്||൧൦൦||

സ൦-മദേഷു പ്രായേണ വാതപിത്തഘ്നം ചികിത്സിതമ്, മൂര്ച്ഛാസു-മൂര്ച്ഛായേഷു ചേഷ്യതേ| സര്വത്രൈവ-മദേ മൂര്ച്ഛായേ ച, പിത്തമേവാധികം ജാനീയാത്| അത ഏവ തേഷാമുപക്രമഃ-

Adhikarana madamUrcCAyeShu sAmAnyacikitsAvistaraH (101-104) · Śloka 104

ശീതാഃ പ്രദേഹാ മണയഃ സേകാ വ്യജനമാരുതാഃ| സിതാ ദ്രാക്ഷേക്ഷുഖര്ജൂരകാശ്മര്യസ്വരസാഃ പയഃ||൧൦൧|| സിദ്ധം മധുരവര്ഗേണ രസാ യൂഷാഃ സദാഡിമാഃ| ഷഷ്ടികാഃ ശാലയോ രക്താ യവാഃ സര്പിശ്ച ജീവനമ്||൧൦൨|| കല്യാണകം മഹാതിക്തം ഷട്പലം പയസാऽഗ്നികഃ| പിപ്പല്യോ വാ ശിലാഹ്വം വാ രസായനവിധാനതഃ||൧൦൩|| ത്രിഫലാ വാ പ്രയോക്തവ്യാ സഋതക്ഷൌദ്രശര്കരാ| |൧൦൪|

സ൦-ശീതാഃ പ്രദേഹാഃ| പയോ മധുരവര്ഗേണ-ദ്രാക്ഷാദിനാ, സിദ്ധമ്| തഥാ,രസാഃ-മാംസരസാദയഃ| യൂഷാശ്ച ദാഡിമാന്വിതാഃ| തഥാ, ശാലയോ-രക്തശാലയ ഇത്യര്ഥഃ| ഷഷ്ടികാദയശ്ച| തഥാ, ഘൃതം കല്യാണകാദികമ്| [കല്യാണകം-] ഉന്മാദപ്രതിഷേധോക്തമ് (ഹൃ.ഉ.അ.)| മഹാതിക്തം-കുഷ്ടചികിത്സിതോക്തമ് (ഹൃ.ഉ.അ.൬/൨൬)| മഹാതിക്തം-കുഷ്ഠചികിത്സിതോക്തമ് (ഹൃ.ചി.അ.൧൯/൮)| ഷട്പലം-രാജയക്ഷ്മചികിത്സിതോക്തമ് (ഹൃ.ചി.അ.൫/൨൨)| തഥാ, ക്ഷീരേണ ചിത്രകമ്| തഥാ, പിപ്പല്യോ രസായനവിധാനേന| അഥവാ, ശിലാജതു രസായനവിധാനേന| അഥവാ, ത്രിഫലാ സഘ്രുതക്ഷൌദ്രശര്കരാ പ്രയോക്തവ്യാ|

Adhikarana prasaktavegeShu visheShaH (104-107) · Śloka 107

| പ്രസക്തവേഗേഷു ഹിതം മുഖനാസാവരോധനമ്||൧൦൪|| പിബേദ്വാ മാനുഷീക്ഷീരം തേന ദദ്യാച്ച നാവനമ്| മൃണാലബിസകൃഷ്ണാ വാ ലിഹ്യാത്ഖൌദ്രേണ സാഭയാഃ||൧൦൫|| ദുരാലഭാം വാ മുസ്തം വാ ശീതേന സലിലേന വാ| പിബേന്മരിചകോലാസ്ഥിമജ്ജോശീരാഹികേസരമ്||൧൦൬|| ധാത്രീഫലരസേ സിദ്ധം പഥ്യാക്വാഥേന വാ ഘൃതമ്| |൧൦൭|

സ൦-പ്രസക്തവേഗേഷു മദാദിഷു മുഖസ്യ നാസായാശ്ച പാണ്യാദിനാऽവരോധനം ഹിതമ്| മാനുഷ്യാ വാ ക്ഷീരം പിബേത്| തേന ച മാനുഷീക്ഷീരേണ, നസ്യം ദദ്യാത്| മൃണാലാദീന് സഹരീതകീന് മാക്ഷികേണ വാ ലിഹ്യാത്| അതവാ ധന്വയവാസം മുസ്തം വാ മധുനാ ലിഹ്യാത്| അഥവാ ശീതേന ജലേന മരിചാദീന് പിബേത്| അഹികേസരം-നാഗകേസരമ്| അഥവാ, ആമലകരസേ സിദ്ധം ഘൃതം ഹരീത കീക്കാഥേന വാ സിദ്ധം പിബേത്|

Adhikarana madamUrcCAyeShu visheShacikitsA (107) · Śloka 107

| കുര്യാത്ക്രിയാം യഥോക്താം ച യഥാദോഷബലോദയമ്||൧൦൭||

സ൦-യഥോക്താം ച ക്രിയാം ദോഷബലോദയാനുസാരേണ കുര്യാത്|

Adhikarana madamUrcCAyeShu shodhanam (108) · Śloka 108

പഞ്ചകര്മാണി ചേഷ്ടാനി സേചനം ശോണിതസ്യ ച| |൧൦൮|

സ൦-പഞ്ചകര്മാണീ-വമനവിരേകാസ്ഥാപനാവ്വാസനനസ്യാഖ്യാനി, ചേഷ്ടാനി രക്തമോക്ഷശ്ച|

Adhikarana madamUrcCAyeShu satvAvajayaH (108) · Śloka 108

| സത്ത്വസ്യാലമ്ബനം ജ്ഞാനമഗൃദ്ധിര്വിഷയേഷു ച||൧൦൮||

സ൦-സത്ത്വസ്യാലമ്ബനം-ആശ്രയണമ്| തഥാ, ജ്ഞാനം-മഹാഭൂതേന്ദ്രിയതന്മാത്രമനോബുധ്ദ്യഹങ്കാരപുരുഷാദീനാമ്| വിഷയേഷ്വഗൃദ്ധിഃ അനഭിലാഷഃ|

Adhikarana madamUrcCAyeShu atipravRuddheShu auShadham (109) · Śloka 109

മദേഷ്വതിപ്രവൃദ്ധേഷു മൂര്ച്ഛായേഷു ച യോജയേത്| തീക്ഷ്ണം സന്ന്യാസവിഹിതം|൧൦൯|

സ൦-മദേഷു മൂര്ച്ഛായേഷു അതിപ്രവൃദ്ധേഷു തീക്ഷ്ണം നസ്യാദി സന്ന്യാ സോക്തം യോജയേത്|

Adhikarana madamUrcCAyeShu viShajeShu auShadam (109-3) · Śloka 3

| വിഷഘ്നം വിഷജേഷു ച||൧൦൯|| ഇതി മദമൂര്ച്ഛായചികിത്സിതമ്||൩||

സ൦-തഥാ വിഷജേഷു മദേഷു വിഷഘ്നം ചികിത്സിതം യോജയേത്|

Adhikarana saMnyAse auShadham (110-113) · Śloka 113

അഥ സന്ന്യാസചികിത്സിതമ്| ആശു പ്രയോജ്യം സന്ന്യാസേ സുതീക്ഷ്ണം നസ്യമഞ്ജനമ്| ധൂമഃ പ്രധമനം തോദഃ സൂചീഭിശ്ച നഖാന്തരേ||൧൧൦|| കേശാനാം ലുഞ്ചനം ദാഹോ ദംശോ ദശനവൃശ്ചികൈഃ| കട്വമ്ലഗാലനം വക്രേ കപികച്ഛ്വവഘര്ഷണമ്||൧൧൧|| ഉത്ഥിതോ ലബ്ധസംജ്ഞശ്ച ലശുനസ്വരസം പിബേത്| ഖാദേത്സവ്യോഷലവണം ബീജപൂരകകേസരമ്||൧൧൨|| ലഘ്വന്നപ്രതി തീക്ഷ്ണോഷ്ണമദ്യാത്സ്രോതോവിശുദ്ധയേ| |൧൧൩|

സ൦-സന്ന്യാസേ ശീഘ്രം സുഷ്ഠു നസ്യമഞ്ജനം ധൂമഃ പ്രധമനം ച പ്രയോജ്യമ്| സൂചീതോദാദികം ച നഖമധ്യേ| തഥാ, വക്രേ കടൂനാം മരീചാദീനാം, അമ്ലാനാം-മാതുലുങ്ഗാദീനാം, ച ഗാലനം പ്രയോജ്യമ്| തഥാ| കപികച്ഛ്വവഘര്ഷണമ്| ഏവമുപക്രാന്തഃ സമുത്ഥിതോ ലബ്ധചേതനശ്ച സന് ലശുനസ്വരസം പിബേത്| തഥാ, ബീജപൂരകകേസരം സവ്യോഷലവണം ഭക്ഷയേത്| സ്രോതോവിശോധനാര്ഥം ലഘ്വന്നപ്രതി ഭുഞ്ജീത| കീദൃശമ് ? തീക്ഷ്ണോഷ്ണമ്| ലഘ്വന്നപ്രതീതി അല്പലഘ്വന്നമ്| "സുപ്പ്രതിനാ മാത്രാര്ഥേ" ഇതി സമാസഃ|

Adhikarana manasaH saMrakShaNam (7) · Śloka 7

വിസ്മാപനൈഃ സംസ്മരണൈഃ പ്രിയശ്രവണദര്ശനൈഃ||൧൧൩|| പടുഭിര്ഗീതവാദിത്രശബ്ദൈര്വ്യായാമശീലനൈഃ| സ്രംസനോല്ലേഖനൈര്ധൂമൈഃ ശോണിതസ്യാവസേചനൈഃ||൧൧൪|| ഉപാചരേത്തം പ്രതതമനുബന്ധഭയാത്പുനഃ| തസ്യ സംരക്ഷിതവ്യം ച മനഃ പ്രലയഹേതുതഃ||൧൧൫|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതാ- യാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസഈഹിതായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിത- സ്ഥാനേ മദാത്യയാദിചികിത്സിതം നാമ സപ്തമോऽധ്യായഃ||൭||

സ൦-തം-മദാദിമന്തം, ഉപാചരേത്| കൈഃ ? സംസ്മരണൈഃ| വിസ്മാപനൈഃ-വിസ്മയകാരിഭിഃ| വിപൂര്വാത് സ്മിങോ ണിചി "നിത്യം സ്മയതേഃ" ഇത്യാത്വേ പുകി ല്യുടി ച വിസ്മാപനൈരിതി രൂപമ്| തഥാ, പ്രിയസ്യ ശ്രവണേന ദര്ശനേന ച ഗീതവാദിത്രശബ്ദൈഃ പടുഭിഃ-മനോഹരൈഃ| തഥാ, വ്യായാമശീലനൈഃ| തഥാ വമനവിരേചനാഭ്യാം ധൂമേന ശോണിതസ്രാവേണ ചാനുബന്ധഭയാച്ച കാരണാത് തസ്യ-ആതുരസ്യ, പ്രലേയഹേതുതോ മനഃ സമ്യഗ്രക്ഷിതവ്യം-തത ഇദം കാര്യമിതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീ- കായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ മദാ- ത്യയാദിചികിത്സിതം നാമ സപ്തമോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൭||