7. madātyayādicikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana madAtyayAdicikitsitAdhyAyaH madAtyaye cikitsAprakAraH (2-1) · Śloka 1

ആഥാതോ മദാത്യയാദിചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨| ) യം ദോഷമധികം പശ്യേത്തസ്യാദൌ പ്രതികാരയേത്| കഫസ്ഥാനാനുപൂര്വ്യാ ച തുല്യദോഷേ മദാത്യയേ||൧||

Adhikarana tatra hetuH (2) · Śloka 2

പിത്തമാരുതപര്യന്തഃ പ്രായേണ ഹി മദാത്യയഃ| |൨|

Adhikarana madyotpannavyAdhermadyamevauShadham (2-3) · Śloka 3

| ഹീനമിഥ്യാതിപീതേന യോ വ്യാധിരുപജായതേ||൨|| സമപീതേന തേനൈവ സ മദ്യേനോപശാമ്യതി| |൩|

Adhikarana madyasya viShasAdRuSyam (3) · Śloka 3

| മദ്യസ്യ വിഷസാദൃശ്യാത്|൩|

Adhikarana ataH viShajavyAdherapi viShAntaramauShadham (3-4) · Śloka 4

| വിഷം തൂത്കര്ഷവൃത്തിഭിഃ||൩|| തീക്ഷ്ണാദിഭിര്ഗുണൈര്യോഗാദ്വിഷാന്തരമപേക്ഷതേ| |൪|

Adhikarana madyotpannavyAdhermadyauShadhatve upapattiH (4-7) · Śloka 7

| തീക്ഷ്ണോഷ്ണേനാതിമാത്രേണ പീതേനാമ്ലവിദാഹിനാ||൪|| മദ്യേനാന്നരസക്ലേദോ വിദഗ്ധഃ ക്ഷാരതാം ഗതഃ| യാന് കുര്യാന്മദതൃണ്മോഹജ്വരാന്തര്ദാഹവിഭ്രമാന്||൫|| മദ്യോത്ക്ലിഷ്ടേന ദോഷേണ രുദ്ധഃ സ്രോതഃസു മാരുതഃ| സുതീവ്രാ വേദനാ യാശ്ച ശിരസ്യസ്ഥിഷു സന്ധിഷു||൬|| ജീര്ണാമമദ്യദോഷസ്യ പ്രകാങ്ക്ഷാലാഘവേ സതി| യൌഗികം വിധിവദ്യുക്തം മദ്യമേവ നിഹന്തി താന്||൭||

Adhikarana atra hetuH (8) · Śloka 8

ക്ഷാരോ ഹി യാതി മാധുര്യം ശീഘ്രമമ്ലോപസംഹിതഃ| മദ്യമമ്ലേഷു ച ശ്രേഷ്ഠം ദോഷവിഷ്യന്ദനാദലമ്||൮||

Adhikarana guNayuktaM madyaM dhAtusAmyakaram (9) · Śloka 9

തീക്ഷ്ണോഷ്ണാദ്യൈഃ പുരാ പ്രോക്തൈര്ദീപനാദ്യൈസ്തഥാ ഗുണൈഃ| സാത്മ്യത്വാച്ച തദേവാസ്യ ധാതുസാമ്യകരം പരമ്||൯||

Adhikarana pAnAtyayauShadhakAlaH (10) · Śloka 10

സപ്താഹമഷ്ടരാത്രം വാ കുര്യാത്പാനാത്യയൌഷധമ്| ജീര്യത്യേതാവതാ പാനം കാലേന വിപഥാശ്രിതമ്||൧൦||

Adhikarana tataH paraM yathAyathaM rogauShadham (11) · Śloka 11

പരം തതോऽനുബധ്നാതി യോ രോഗസ്തസ്യ ഭേഷജമ്| യഥായഥം പ്രയുഞ്ജീത കൃതപാനാത്യയൌഷധഃ||൧൧||

Adhikarana vAtAdike madAtaye piShTakRutaM madyam vAtAdike madAtaye mAMsarasAH vAtAdike madAtaye rAgaShADavAH vAtAdike madAtaye godhUmamAShAnnam vAtAdike madAtaye acCavArUNI vAtAdike madAtaye svarasakkAthAH vAtAdike madAtaye mastvAdi vAtAdike madAtaye aBya~ggAdi vAtAdike madAtaye prAvaraNam vAtAdike madAtaye dhUmo~anulepanaM ca vAtAdike madAtaye stryaH (12-19) · Śloka 19

തത്ര വാതോല്ബണേ മദ്യം ദധാതിപിഷ്ടകൃതം യുതമ്| ബീജപൂരകവ്രുക്ഷാമ്ലകോലദാഡിമദീപ്യകൈഃ||൧൨|| യവാനീഹപുഷാജാജീവ്യോഷത്രിലവണാര്ദ്രകൈഃ| ശുല്യിര്മാംസൈര്ഹരിതകൈഃ സ്നേഹവദ്ഭിശ്ച സകുഭിഃ||൧൩|| ഉഷ്ണസ്നിഗ്ധാമ്ലലവണാ മേദ്യമാംസരസാ ഹിതാഃ| ആമ്രാമ്രാതകപേശീഭിഃ സംസ്കൃതാ രാഗഷാഡവാഃ||൧൪|| ഗോധൂമമാഷവികൃതിര്മൃദുശ്ചിത്രാ മുഖപ്രിയാ| ആര്ദ്രികാര്ദ്രകകുല്മാഷസുക്തമാംസാദിഗര്ഭിണീ||൧൫|| സുരഭിര്ലവണാ ശീതാ നിര്ഗദാ വാऽച്ഛവാരുണീ| സരസോ ദാഡിമാത് ക്വാഥഃ പഞ്ചമൂലാത്കനീയസഃ||൧൬|| ശുണ്ഠീധാന്യാത്തഥാ മുസ്തുസുക്താമ്ഭോച്ഛാമ്ലകാഞ്ജികമ് അഭ്യങ്ഗോദ്വര്തനസ്നാനമുഷ്ണം പ്രാവരണം ഘനമ്||൧൭|| ഘനശ്ചാഗുരുജോ ധൂപഃ പങ്കശ്ചാഗുരുകുങ്കുമഃ| കുചോരുശ്രോണിശാലിന്യോ യൌവനോഷ്ണാങ്ഗയഷ്ടയഃ||൧൮|| ഹര്ഷേണാലിങ്ഗനേ യുക്താഃ പ്രിയാഃ സംവാഹനേഷു ച| |൧൯|

Adhikarana pittAdhike shArkarAdimadyam pittAdhike pAnakam (19-21) · Śloka 21

| പിത്തോല്ബണേ ബഹുജലം ശാര്കരം മധു വാ യുതമ്||൧൯|| രസൈര്ദാഡിമഖര്ജൂരഭവ്യദ്രാക്ഷാപരൂഷജൈഃ| സുശീതം സസിതാസക്തു യോജ്യം താദൃക് ച പാനകമ്||൨൦|| സ്വാദുവര്ഗകഷായൈര്വാ യുക്തം മദ്യം സമാക്ഷികമ്| |൨൧|

Adhikarana pittAdhike shAlyAdyannam (21-22) · Śloka 22

| ശാലിഷഷ്ടികമശ്നീയാച്ഛശാജൈണകപിഞ്ജലൈഃ||൨൧|| സതീനമുദ്ഗാമലകപടോലീദാഡിമൈ രസൈഃ| |൨൨|

Adhikarana pittAdhike samutlkiShTakaPapitte vamanam,pittAdhike tataH saMsargIkramaH (22-24) · Śloka 24

| കഫപിത്തം സമുക്ത്ലിഷ്ടമുല്ലിഖേത്തൃഡ്വിദാഹവാന്||൨൨|| പീത്വാऽമ്ബു ശീതം മദ്യം വാ ഭൂരീക്ഷുരസസംയുതമ്| ദ്രാക്ഷാരസം വാ സംസര്ഗീ തര്പണാദിഃ പരം ഹിതഃ||൨൩|| തഥാऽഗ്നിര്ദീപ്യതേ തസ്യ ദോഷശേഷാന്നപാചനഃ| |൨൪|

Adhikarana pittAdhike saraktaniShThIvakAsAdau auShadham (24-26) · Śloka 26

| കാസേ സരക്തനിഷ്ഠീവേ പാര്ശ്വസ്തനരുജാസു ച||൨൪|| തൃഷ്ണായാം സവിദാഹായാം സോത്ക്ലേശേ ഹൃദയോരസി| ഗുഡൂചീഭദ്രമുസ്താനാം പടോലസ്യാഥവ രസമ്||൨൫|| സശൃങ്ഗബേരം യുഞ്ജീത തിത്തിരിപ്രതിഭോജനമ്| |൨൬|

Adhikarana pittAdhike atitRuShNAdau pAnamannaM ca (26-27) · Śloka 27

| തൃഷ്യതേ ചാതി ബലവദ്വാതപിത്തേ സമുദ്ധതേ||൨൬|| ദദ്യാദ് ദ്രാക്ഷാരസം പാനം ശീതം ദോഷാനുലോമനമ്| ജീര്ണേऽദ്യാന്മധുരാമ്ലേന ഛാഗമാംസരസേന ച||൨൭||

Adhikarana pittAdhike tRuShNAyAM pAnam (28-29) · Śloka 29

തൃഷ്യല്പശഃ പിബേന്മദ്യം മദം രക്ഷന് ബഹൂദകമ്| മുസ്തദാഡിമലാജാമ്ബു ജലം വാ പര്ണിനീശൃതമ്||൨൮|| പാടല്യുത്പലകന്ദൈര്വാ സ്വഭാവാദേവ വാ ഹിമമ്| |൨൯|

Adhikarana pittAdhike abdhAtukShINAdau pAnam (29-30) · Śloka 30

| മദ്യാതിപാനാദബ്ധാതൌ ക്ഷീണേ തേജസി ചോദ്ധതേ||൨൯|| യഃ ശുഷ്കഗലതാലോവ്ഷ്ഠോ ജിഹ്വാം നിഷ്കൃഷ്യ ചേഷ്ടതേ| പായയേത്കാമതോऽമ്ഭസ്തം നിശീഥപവനാഹതമ്||൩൦||

Adhikarana pittAdhike tRu~aNAnAshako mukhAlepaH (31) · Śloka 31

കോലദാഡിമവൃക്ഷാമ്ലചുക്രീകാചുക്രികാരസഃ| പഞ്ചാമ്ലകോ മുഖാലേപഃ സദ്യസ്തൃഷ്ണം നിയച്ഛതി||൩൧||

Adhikarana pittAdhike dAhe~atishishiro vidhiH pittAdhike dAhe~arohiNIshirAvedhaH (32-33) · Śloka 33

ത്വചം പ്രാപ്തശ്ച പാനോഷ്മാ പിത്തരക്താഭിമൂര്ച്ഛിതഃ| ദാഹം പ്രകുരുതേ ഘോരം തത്രാതിശിശിരോ വിധിഃ||൩൨|| അശാമ്യതി രസൈസ്തൃപ്തേ രോഹിണീം വ്യധയേച്ഛിരാമ്| |൩൩|

Adhikarana kaPAdhike vamanopavAsau,kaPAdike shuNThyAdishItakashAyaH (33-34) · Śloka 34

| ഉല്ലേഖനോപവാസാഭ്യാം ജയേച്ഛ്ലേഷ്മോല്ബണം പിബേത്||൩൩|| ശീതം ശുണ്ഠീസ്ഥിരോദീച്യദുഃസ്പര്ശാന്യതമോദകമ്| |൩൪|

Adhikarana kaPAdhike nirAmakShudhite shArkarAdimadyam (34-35) · Śloka 35

| നിരാമം ക്ഷുധിതം കാലേ പായയേദ്വഹുമാക്ഷികമ്||൩൪|| ശാര്കരം മധു വാ ജീര്ണമരിഷ്ടം സീധുമേവ വാ| രൂക്ഷതര്പണസംയുക്തം യവാനീനാഗരാന്വിതമ്||൩൫||

Adhikarana kaPAdike yavagodhUmAdyannaM mAMsarasaSca (36-37) · Śloka 37

യൂഷേണ യവഗോധൂമം തനുനാऽല്പേന ഭോജയേത്| ഉഷ്ണാമ്ലകടുതിക്തേന കൌലത്ഥേനാല്പസര്പിഷാ||൩൬|| ശുഷ്കമൂലകജൈശ്ച്ഛാഗൈ രസൈര്വാ ധന്വചാരിണാമ്| സാമ്ലവേതസവൃക്ഷാമ്ലപടോലീവ്യോഷദാഡിമൈഃ||൩൭||

Adhikarana kaPAdike mAMsaM mAdhavapAnaM ca (38-40) · Śloka 40

പ്രഭൂതശുണ്ഠീമരിചഹരിതാര്ദ്രകപേശികമ്| ബീജപൂരരസാദ്യമ്ലഭൃഷ്ടനീരസര്വതിതമ്||൩൮|| കരീരകരമര്ദാദി രോചിഷ്ണു ബഹുശാലനമ്| പ്രവ്യക്താഷ്ടാങ്ഗലവണം വികല്പിതനിമര്ദകമ്||൩൯|| യഥാഗ്നി ഭക്ഷയന് മാംസം മാധവം നിഗദം പിബേത്| |൪൦|

Adhikarana kaPAdike aShTA~ggalavaNam (40-41) · Śloka 41

| സിതാസൌവര്ചലാജാജീതിത്തിഡീകാമ്ലവേതസമ്||൪൦|| ത്വഗേലാമരിചാര്ധാംശമഷ്ടാങ്ഗലവണം ഹിതമ്| സ്രോതോവിശുദ്ധ്യഗ്നികരം കഫപ്രായേ മദാത്യയേ||൪൧||

Adhikarana kaPAdike rUkShoShNodvartanAdi kaPAdike sakAmastrIBiryuttayAjAgaraNam (42-43) · Śloka 43

രൂക്ഷോഷ്ണോദ്വര്തനോദ്ധര്ഷസ്നാനഭോജനലങ്ഘനൈഃ| സകാമാഭിഃ സഹ സ്ത്രീഭിര്യുക്ത്യാ ജാഗരണേന ച||൪൨|| മദാത്യയഃ കഫപ്രായഃ ശീഘ്രം സമുപശാമ്യതി| |൪൩|

Adhikarana sannipAte dashavidhe cikitsA (43-44) · Śloka 44

| യദിദം കര്മ നിര്ദിഷ്ടം പൃഥഗ്ദോഷബലം പ്രതി||൪൩|| സന്നിപാതേ ദശവിധേ തച്ഛ്ഹേഷേऽപി വികല്പയേത്| |൪൪|

Adhikarana sannipAte tvAgAdi pAnakam (44-46) · Śloka 46

| ത്വങ്നാഗപുഷ്പമഗധാമരിചാജാജിധാന്യകൈഃ||൪൪|| പരുഷകമധൂകൈലാസുരാഹ്വൈശ്ച സിതാന്വിതൈഃ| സകപിത്ഥരസം ഹൃദ്യം പാനകം ശശിബോവിതമ്||൪൫|| മദാത്യയേഷു സര്വേഷു പേയം രുച്യഗ്നിദീപനമ്| |൪൬|

Adhikarana sannipAte harShaNI kriyA (46-47) · Śloka 47

| നാവിക്ഷോഭ്യ മനോ മദ്യം ശരീരമവിഹന്യ വാ||൪൬|| കുര്യാന്മദാത്യയം തസ്മാദിഷ്യത ഹര്ഷണീ ക്രിയാ| |൪൭|

Adhikarana sannipAte eBirashAnte payaH pAnam (47-49) · Śloka 49

| സംശുദ്ധിശമനാദ്യേഷു മദദോഷഃ കൃതേഷ്വപി||൪൭|| ന ചേച്ഛാമ്യേത്കഫേ ക്ഷീണേ ജാതേ ദൌര്വല്യലാഘവേ| തസ്യ മദ്യവിദഗ്ധസ്യ വാതപിത്താധികസ്യ ച||൪൮|| ഗ്രീഷ്മോപതപ്തസ്യ തരോര്യഥാ വര്ഷം തഥാ പയഃ| |൪൯|

Adhikarana payaH pAne upapattiH (49-50) · Śloka 50

മദ്യക്ഷീണസ്യ ഹി ക്ഷീണം ക്ഷീരമാശ്വേവ പുഷ്യതി||൪൯|| ഓജസ്തുല്യം ഗുണൈഃ സര്വൈര്വിപരീതം ച മദ്യതഃ|൫൦|

Adhikarana payasAvihate roge madyapAnam (50-51) · Śloka 51

| പയസാ വിഹതേ രോഗേ ബലേ ജാതേ നിവര്തയേത്||൫൦|| ക്ഷീരപ്രയോഗം, മദ്യം ച ക്രമേണാല്പാല്പമാചരേത്| ന വിക്ഷയധ്വംസകോത്ഥൈഃ സ്പൃശേതോപദ്രവൈര്യഥാ||൫൧||

Adhikarana vikShayadhvaMsakayoScikitsA (52-53) · Śloka 53

തയോസ്തു സ്യാദ്ധൃ ക്ഷീരം ബസ്തയോ ബൃംഹണാഃ ശിവാഃ| അഭ്യങ്ഗോദ്വര്തനസ്നാനാന്യന്നപാനം ച വാതജിത്||൫൨|| യുക്തമദ്യസ്യ മദ്യോത്ഥോ ന വ്യാധിരുപാജായതേ| അതോऽസ്യ വക്ഷ്യതേ യോഗോ യഃ സുഖായൈവ കേവലമ്||൫൩||

Adhikarana surApAnasya guNAH stutiSca (54-67) · Śloka 67

ആശ്വിനം യാ മഹത്തേജോ ബലം സാരസ്വതം ച യാ| ദധാത്യൈന്ദ്രം ച യാ വീര്യം പ്രഭാവം വൈഷ്ണവം ച യാ||൫൪|| അസ്ത്രം മകരകേതോര്യാ പുരുഷാര്ഥോ ബലസ്യ യാ| സൌത്രാമണ്യാം ദ്വിജമുഖേ യാ ഹുതാശേ ച ഹൂയതേ||൫൫|| യാ സര്വൌഷധിസമ്പൂര്ണാന്മഥ്യമാനാത്സുരാസുരൈഃ| മഹോദധേഃ സമുദ്ഭൂതാ ശ്രീശശാങ്കാമൃതൈഃ സഹ||൫൬|| മധുമാധവമൈരേയസീധുഗൌഡാസവാദിഭിഃ| മദശക്തിമനുജ്ജന്തീ യാ രൂപൈര്ബഹുഭിഃ സ്ഥിതാ||൫൭|| യാമാസ്വാദ്യ വിലാസിന്യോ യഥാര്ഥം നാമ ബിഭ്രതി| കുലാങ്ഗനാऽപി യാം പീത്വാ നയത്യുദ്ധതമാനസാ||൫൮|| അനങ്ഗാലിങ്ഗിതൈരങ്ഗൈഃ ക്വാപി ചേതോ മുനേരപി| തരങ്ഗഭങ്ഗഭ്രുകുടീതര്ജനൈര്മാനിനീമനഃ||൫൯|| ഏകം പ്രസാദ്യ കുരുതേ യാ ദ്വയോരപി നിര്വൃതിമ്| യഥാകാമം ഭടാവാപ്തിപരിഹൃഷ്ടാപ്സരോഗണേ||൬൦|| തൃണവത്പുരുഷാ യുദ്ധേ യാമാസ്വാദ്യ ത്യജന്ത്യസൂന്| യാം ശീലയിത്വാऽപി ചിരം ബഹുധാ ബഹുവിഗ്രഹാമ്||൬൧|| നിത്യം ഹര്ഷാതിവേഗേന തത്പൂര്വമിവ സേവതേ| ശോകോദ്വേഗാരതിഭയൈര്യാം ദൃഷ്ട്വാ നാഭിഭൂയതേ||൬൨|| ഗോഷ്ഠീമഹോത്സവോദ്യാനം ന യസ്യാഃ ശോഭതേ വിനാ| സ്മൃത്വാ സ്മൃത്വാ ച ബഹുശോ വിയുക്തഃ ശോചതേ യയാ||൬൩|| അപ്രസന്നാऽപി യാ പ്രീത്യൈ പ്രസന്നാ സ്വര്ഗ ഏവ യാ| അപീന്ദ്രം മന്യതേ ദുഃസ്ഥം ഹൃദയസ്ഥിതയാ യയാ||൬൪|| അനിര്ദേശ്യസുഖാസ്വാദാ സ്വയംവേദ്യൈവ യാ പരമ്| ഇതി ചിത്രാസ്വവസ്ഥാസു പ്രിയാമനുകരോതി യാ||൬൫|| പ്രിയാऽതിപ്രിയതാം യാതി യത്പ്രിയസ്യ വിശേഷതഃ| യാ പ്രീതിര്യാ രതിര്വാ വാഗ്യാ പുഷ്ടിരിതി ച സ്തുതാ||൬൬|| ദേവദാനവഗന്ധര്വയക്ഷരാക്ഷസമാനുഷൈഃ| പാനപ്രവൃത്തൌ സത്യാം തു താം സുരാം വിധിനാ പിബേത്||൬൭||

Adhikarana madyasya medonilakaPajaroganAshakatvam (68) · Śloka 68

സമ്ഭവന്തി ന തേ രോഗാ മേദോനിലകഫോദ്ഭവാഃ| വിധിയുക്താദൃതേ മദ്യാദ്യേ ന സിധ്യന്തി ദാരുണാഃ||൬൮||

Adhikarana madyasyAvashyakatvam (69) · Śloka 69

അസ്തി ദേഹസ്യ സാऽവസ്ഥാ യസ്യാം പാനം നിര്വായതേ| അന്യത്ര മദ്യാന്നിഗദാദ്വിവിധൌഷധസംസ്കൃതാത്||൬൯||

Adhikarana madyaMvinA AnUpAdimAMsaM kathaM pariNamet (70) · Śloka 70

ആനൂപം ജാങ്ഗലം മാംസം വിധിനാऽപ്യുപകല്പിതമ്| മദ്യം സഹായമപ്രാപ്യ സമ്യക് പരിണമേത്കഥമ്||൭൦||

Adhikarana madyaMvinA lashunaprayoge kiyAn guNaH (71) · Śloka 71

സുതീവ്രമാരുതവ്യാധിഘാതിനോ ലശുനസ്യ ച| മദ്യമാംസവിയുക്തസ്യ പ്രയോഗേ സ്യാത്കിയാന് ഗുണഃ||൭൧||

Adhikarana shastrAdikarmaNi madasyAvasyAvasyakatA (72) · Śloka 72

നിഗൂഢശല്യാഹരണേ ശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നികര്മണി| പീതമദ്യോ വിഷഹതേ സുഖം വൈദ്യവികത്ഥനാമ്||൭൨||

Adhikarana madyasya shreShThatA (73) · Śloka 73

അനലോത്തേജനം രുച്യം ശോകശ്രമവിനോദകമ്| ന ചാതഃ പരമസ്ത്യന്യദാരോഗ്യബലപുഷ്ടികൃത്||൭൩||

Adhikarana tasmAdAtmavatA madyaM peyam (74) · Śloka 74

രക്ഷതാ ജീവിതം തസ്മാത്പേയമാത്മബതാ സദാ| ആശ്രിതോപാശ്രിതഹിതം പരമം ധര്മസാധനമ്||൭൪||

Adhikarana madyasya pAne vidhiH (75-85) · Śloka 85

സ്രാതഃ പ്രണമ്യ സുരവിപ്രഗുരൂന് യഥാസ്വം വൃത്തിം വിധായ ച സമസ്തപരിഗ്രഹസ്യ| ആപാനഭൂമിമഥ ഗന്ധജലാഭിഷീക്താ- മാഹാരമണ്ഡപസമീപഗതാം ശ്രയേത||൭൫|| സ്വാസ്ത്രൂതേऽഥ ശയനേ കമനീയേ മിത്രഭൃത്യരമണീസമവേതഃ| സ്വം യശഃ കഥകചാരണസങ്ഘൈ രുദ്ധതം നിശമയന്നതിലോകമ്||൭൬|| വിലാസിനീനാം ച വിലാസശോഭി ഗീതം സനൃത്യം കലതൂര്യഘോഷൈഃ| കാഞ്ചീകലാപൈശ്ചലകിങ്കിണീകൈഃ ക്രീഡാവിഹങ്ഗൈശ്ച കൃതാനുനാദമ്||൭൭|| മണികനകസമുത്ഥൈരാവനേയൈര്വിചിത്രൈഃ സജലവിവിധലേഖക്ഷോ-മവസ്ത്രാവൃതാങ്ഗൈഃ| അപി മുനിജനചിത്തക്ഷോഭസമ്പാദിനീഭി- ശ്ചകിതഹരിണലോലപ്രേക്ഷണീഭിഃ പ്രിയാഭിഃ||൭൮|| സ്തനനിതമ്ബകൃതാദതിഗൌരവാ- ദലസമാകുലമീശ്വരസമ്ഭ്രമാത്| ഇതി ഗതം ദധതീഭിരസംസ്ഥിതം തരുണചിത്തവിലോഭനകാര്മണമ്||൭൯|| യൌവനാസവമത്താഭിര്വിലാസാധിഷ്ഠിതാത്മഭിഃ| സഞ്ചാര്യമാണം യുഗപത്തന്വങ്ഗീഭിരിതസ്തതഃ||൮൦|| താലവൃന്തനലിനീദലാനിലൈഃ ശീതലീകൃതമതീബ ശീതലൈഃ| ദര്ശനേऽപി വിദധദ്വശാനുഗം സ്വാദിതം കിമുത ചിത്തജന്മനഃ||൮൧|| ചൂതരസേന്ദുമൃഗൈഃ കൃതവാസം മല്ലികയോജ്ജ്വലയാ ച സനാഥമ്| സ്ഫാടികശുക്തിഗതം സതരങ്ഗം കാന്തമനങ്ഗമിവോദ്വഹദങ്ഗമ്||൮൨|| താലീസാദ്യം ചൂര്ണമേലാദികം വാ ഹൃദ്യം പ്രാശ്യ പ്രാഗ്വയഃസ്ഥാപനം വാ| തത്പ്രാര്ഥിഭ്യോ ഭൂമിഭാഗേ സുമൃഷ്ടേ തോയോന്മിശ്രം ദാപയിത്വാ തതശ്ച||൮൩|| ഘൃതിമാന് സ്മൃതിമാന്നിത്യമനൂനാധികമാചരന്| ഉചിതേനോപചാരേണ സര്വമേവോപപാദയന്||൮൪|| ജിതവികസിതാസിതസരോ ജനയനസങ്ക്രാന്തിവര്ധിതശ്രീകമ്| കാന്ടമുഖമിവ സൌരഭ- ഹൃതമധുപഗണം പിബേന്മദ്യമ്||൮൫||

Adhikarana pAnAnantaraM Bojanam BojanAnantaraM punH pAnam nishi madyapAnamalpameva (86) · Śloka 86

പീത്വൈവം ചഷകദ്വയം പരിജനം സന്മാന്യ സര്വം തതോ ഗത്വാऽऽഹാരഭുവം പുരഃ സുഭിഷജോ ഭുഞ്ജീത ഭൂയോऽത്ര ച| മാംസാപൂപഘൃതാര്ദ്രകാദിഹരിതൈര്യുക്തം സസൌവര്ചലൈ- ര്ദ്വിസ്ത്രിര്വാ നിശി ചാല്പമേവ വനിതാസംവല്ഗനാര്ഥം പിബേത്||൮൬||

Adhikarana dayitAyA madyApAne prashaMsA (87-88) · Śloka 88

രഹസി ദയിതാമങ്കേ കൃത്വാ ഭുജാന്തരപീഡനാ- ത്പുലകിതതനും ജാതസ്വേദാം സകമ്പപയോധരാമ്| യദി സരഭസം ശീധോര്വാരം ന പായയതേ കൃതീ കിമനുഭവതി ക്ലേശപ്റ്യം തതോ ഗൃഹതന്ത്രതാമ്||൮൭|| വരതനുവക്രസങ്ഗതിസുഗന്ധിതരം സരകം ദ്രുതമിവ പദ്മരാഗമണിമാസവരൂപധരമ്| ഭവതി രതിശ്രമേണ ച മദഃ പിബതോऽല്പമപി ക്ഷയമത ഓജസഃ പരിഹരന് സ ശയീത പരമ്||൮൮||

Adhikarana madyapAnasukhasya surairapi spRuhaNIyatvam (89-90) · Śloka 90

ഇത്ഥം യുക്ത്യാ പിബന്മദ്യം ന ത്രിവര്ഗാദ്വിഹീയതേ| അസാരസംസാരസുഖം പരമം ചാധിഗച്ഛതി||൮൯|| ഏശ്വര്യസ്യോപഭോഗോऽയം സ്പൃഹണീയഃ സുരൈരപി| |൯൦|

Adhikarana madyapAnarahitasya nindA,tasmAdvyavasthayA pAnaM hitam (90-92) · Śloka 92

| അന്യഥാ ഹി വിപത്സു സ്യാത്പശ്ചാത്താപേന്ധനം ധനമ്||൯൦|| ഉപഭോഗേന രഹിതോ ഭോഗാവാനിതി നിന്ദ്യതേ| നിര്മിതോऽതികദര്യോऽയം വിധിനാ നിധിപാലകഃ||൯൧|| തസ്മാഹ്യവസ്ഥയാ പാനം പാനസ്യ സതതം ഹിതമ്| ജിത്വാ വിഷയലുബ്ധാനാമിന്ദ്രിയാണാം സ്വതന്ത്രതാമ്||൯൨||

Adhikarana eSha dhaninAM vidhiH (93) · Śloka 93

വിധിര്വസുമതാമേഷ ഭവിഷ്യദ്വസവസ്തു യേ| യഥോപപത്തി തൈര്മദ്യം പാതവ്യം മാത്രയാ ഹിതമ്||൯൩||

Adhikarana draridrANAM vidhiH madyapAnasya samayogaH (14) · Śloka 14

യാവദ് ദൃഷ്ടേര്ന സമ്ഭ്രാന്തിര്യാവന്ന ക്ഷോഭതേ മനഃ| താവദേവ വിരന്തവ്യം മദ്യാദാത്മവതാ സദാ||൧൪||

Adhikarana vAtAdhikasya madyapAnaprakAraH (15) · Śloka 15

അഭ്യങ്ഗോദ്വര്തനസ്നാനവാസധൂപാനുലേപനൈഃ| സ്നിഗ്ധോഷ്ണൈര്ഭാവിതശ്ചാന്നൈഃ പാനം വാതോത്തരഃ പിബേത്||൧൫||

Adhikarana paittikasya madyapAnaprakAraH (16) · Śloka 16

ശീതോപചാരൈര്വിവിധൈര്മധുരസ്നിഗ്ധശീതലൈഃ| പൈത്തികോ ഭവിതശ്ചാന്നൈഃ പിബന്മദ്യം ന സീദതി||൧൬||

Adhikarana shlaiShmikasya madyapAnaprakAraH (17) · Śloka 17

ഉപചാരൈരശിശിരൈര്യവഗോധൂമഭുക് പിബേത്| ഷ്ലൈഷ്മികോ ധന്വജൈര്മാംസൈര്മദ്യം മാരിചികൈഃ സഹ||൧൭||

Adhikarana vAte hitaM madyam,pitte hitaM madyam,kaPe hitaM madyam (98) · Śloka 98

തത്ര വാതേ ഹിതം മദ്യം പ്രായഃ പൈഷ്ടികഗൌഡികമ്| പിത്തേ സാമ്ഭോമധു, കാഫേ മാര്ദ്വീകാരിഷ്ടമധവമ്||൯൮||

Adhikarana shlaiShmikasya madyapAnakAlaH paittikasya madyapAnakAlaH vAtikasya madyapAnakAlaH samadoShasya madyapAnakAlaH (19-2) · Śloka 2

പ്രാക് പിബേച്ഛ്ലൈഷ്മികോ മദ്യം, ഭുക്തസ്യോപരി പൈത്തികഃ| വാതികസ്തു പിബേന്മധ്യേ, സമദോഷോ യഥേച്ഛയാ||൧൯|| ഇതി മദാത്യയചികിത്സിതമ്||൨||

Adhikarana madamUrcCAyeShu sAmAnyacikitsA (100) · Śloka 100

അഥ മദമൂര്ച്ഛായചികിത്സിതമ്| മദേഷു വാതപിത്തഘ്നം പ്രായോ മൂര്ച്ഛാസു ചേഷ്യതേ| സര്വത്രാപി വിശേഷേണ പിത്തമേവോപലക്ഷയേത്||൧൦൦||

Adhikarana madamUrcCAyeShu sAmAnyacikitsAvistaraH (101-104) · Śloka 104

ശീതാഃ പ്രദേഹാ മണയഃ സേകാ വ്യജനമാരുതാഃ| സിതാ ദ്രാക്ഷേക്ഷുഖര്ജൂരകാശ്മര്യസ്വരസാഃ പയഃ||൧൦൧|| സിദ്ധം മധുരവര്ഗേണ രസാ യൂഷാഃ സദാഡിമാഃ| ഷഷ്ടികാഃ ശാലയോ രക്താ യവാഃ സര്പിശ്ച ജീവനമ്||൧൦൨|| കല്യാണകം മഹാതിക്തം ഷട്പലം പയസാऽഗ്നികഃ| പിപ്പല്യോ വാ ശിലാഹ്വം വാ രസായനവിധാനതഃ||൧൦൩|| ത്രിഫലാ വാ പ്രയോക്തവ്യാ സഋതക്ഷൌദ്രശര്കരാ| |൧൦൪|

Adhikarana prasaktavegeShu visheShaH (104-107) · Śloka 107

| പ്രസക്തവേഗേഷു ഹിതം മുഖനാസാവരോധനമ്||൧൦൪|| പിബേദ്വാ മാനുഷീക്ഷീരം തേന ദദ്യാച്ച നാവനമ്| മൃണാലബിസകൃഷ്ണാ വാ ലിഹ്യാത്ഖൌദ്രേണ സാഭയാഃ||൧൦൫|| ദുരാലഭാം വാ മുസ്തം വാ ശീതേന സലിലേന വാ| പിബേന്മരിചകോലാസ്ഥിമജ്ജോശീരാഹികേസരമ്||൧൦൬|| ധാത്രീഫലരസേ സിദ്ധം പഥ്യാക്വാഥേന വാ ഘൃതമ്| |൧൦൭|

Adhikarana madamUrcCAyeShu visheShacikitsA (107) · Śloka 107

| കുര്യാത്ക്രിയാം യഥോക്താം ച യഥാദോഷബലോദയമ്||൧൦൭||

Adhikarana madamUrcCAyeShu shodhanam (108) · Śloka 108

പഞ്ചകര്മാണി ചേഷ്ടാനി സേചനം ശോണിതസ്യ ച| |൧൦൮|

Adhikarana madamUrcCAyeShu satvAvajayaH (108) · Śloka 108

| സത്ത്വസ്യാലമ്ബനം ജ്ഞാനമഗൃദ്ധിര്വിഷയേഷു ച||൧൦൮||

Adhikarana madamUrcCAyeShu atipravRuddheShu auShadham (109) · Śloka 109

മദേഷ്വതിപ്രവൃദ്ധേഷു മൂര്ച്ഛായേഷു ച യോജയേത്| തീക്ഷ്ണം സന്ന്യാസവിഹിതം|൧൦൯|

Adhikarana madamUrcCAyeShu viShajeShu auShadam (109-3) · Śloka 3

| വിഷഘ്നം വിഷജേഷു ച||൧൦൯|| ഇതി മദമൂര്ച്ഛായചികിത്സിതമ്||൩||

Adhikarana saMnyAse auShadham (110-113) · Śloka 113

അഥ സന്ന്യാസചികിത്സിതമ്| ആശു പ്രയോജ്യം സന്ന്യാസേ സുതീക്ഷ്ണം നസ്യമഞ്ജനമ്| ധൂമഃ പ്രധമനം തോദഃ സൂചീഭിശ്ച നഖാന്തരേ||൧൧൦|| കേശാനാം ലുഞ്ചനം ദാഹോ ദംശോ ദശനവൃശ്ചികൈഃ| കട്വമ്ലഗാലനം വക്രേ കപികച്ഛ്വവഘര്ഷണമ്||൧൧൧|| ഉത്ഥിതോ ലബ്ധസംജ്ഞശ്ച ലശുനസ്വരസം പിബേത്| ഖാദേത്സവ്യോഷലവണം ബീജപൂരകകേസരമ്||൧൧൨|| ലഘ്വന്നപ്രതി തീക്ഷ്ണോഷ്ണമദ്യാത്സ്രോതോവിശുദ്ധയേ| |൧൧൩|

Adhikarana manasaH saMrakShaNam (7) · Śloka 7

വിസ്മാപനൈഃ സംസ്മരണൈഃ പ്രിയശ്രവണദര്ശനൈഃ||൧൧൩|| പടുഭിര്ഗീതവാദിത്രശബ്ദൈര്വ്യായാമശീലനൈഃ| സ്രംസനോല്ലേഖനൈര്ധൂമൈഃ ശോണിതസ്യാവസേചനൈഃ||൧൧൪|| ഉപാചരേത്തം പ്രതതമനുബന്ധഭയാത്പുനഃ| തസ്യ സംരക്ഷിതവ്യം ച മനഃ പ്രലയഹേതുതഃ||൧൧൫|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതാ- യാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസഈഹിതായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിത- സ്ഥാനേ മദാത്യയാദിചികിത്സിതം നാമ സപ്തമോऽധ്യായഃ||൭||