7. madātyayādicikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ఛర్ద్యాదిచికిత్సితాదనంతరం మదాత్యయచికిత్సితారంభః| చికిత్సాసామాన్యహేతుర్యతస్తృష్ణాయా యథా వాతపిత్తే కారణం తథా మదాత్యయస్యాపి|

Adhikarana madAtyayAdicikitsitAdhyAyaH madAtyaye cikitsAprakAraH (2-1) · Śloka 1

ఆథాతో మదాత్యయాదిచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2| ) యం దోషమధికం పశ్యేత్తస్యాదౌ ప్రతికారయేత్| కఫస్థానానుపూర్వ్యా చ తుల్యదోషే మదాత్యయే||1||

సం-యం దోషం-తత్ర మదాత్యయే వాతాదికం, ఉల్బణం పశ్యేత్-లక్షయేజ్జానీయాత్| తస్య-దోషస్య, ఆదౌ-ప్రథమత ఏవ, ప్రతికారయేత్-ప్రతికారం కుర్యాత్| ఏవం విషమదోషో మదాత్యయశ్చికిత్స్యః| తుల్యదోషే పునర్మదాత్యయే కఫస్థానానుపూర్వ్యా దోషాన్ ప్రతికారయేత్| కిమేత్యేవం క్రియతే ? ఇత్యాహ-

Adhikarana tatra hetuH (2) · Śloka 2

పిత్తమారుతపర్యంతః ప్రాయేణ హి మదాత్యయః| |2|

సం-హి-యస్మాత్, కాలక్రమేణ పిత్తమారుతావసానో బాహుల్యేన మదాత్యయః స్యాత్| ప్రథమం కఫస్యాధిక్యం| తతః పిత్తమారుతా వధికౌ భవతః| కఫస్థానానుపూర్వీవ్యాఖ్యానం జ్వరచికిత్సితే (శ్లో.148) వ్యాఖ్యాతం|

Adhikarana madyotpannavyAdhermadyamevauShadham (2-3) · Śloka 3

| హీనమిథ్యాతిపీతేన యో వ్యాధిరుపజాయతే||2|| సమపీతేన తేనైవ స మద్యేనోపశామ్యతి| |3|

స0-హీనమిథ్యాతిపీతేన మద్యేన యో వ్యాధిరుత్పద్యతే, సః-వ్యాధిః, తేనైవ మద్యేన సమపీతేన-సమ్యఙ్మాత్రయా పీతేన, శామ్యతి| "యావద్ దృష్టేర్న సంభ్రాంతిర్యావన్న క్షోభతే మనః| తావదేవ విరంతవ్యం మద్యాదాత్మవతా సదా||" (శ్లో.14) ఇత్యేవం లక్షణం పానం సమమేవ పీతం| యేనైవ మార్ద్వీకేనాథవా మాధవేన గాడాదినా వా యో జాతో వ్యాధిః స తేనైవ మార్ద్వీకాదినా శామ్యతి| కుత ఏవం స్యాత్ ? ఇత్యాహ-

Adhikarana madyasya viShasAdRuSyam (3) · Śloka 3

| మద్యస్య విషసాదృశ్యాత్|3|

స0-యథా తీక్ష్ణాదిభిర్దశభిర్గుణైర్విషం యుక్తం తథైవ తత్సంఖ్యా తైరేవ గుణైర్మద్యమపి యుక్తం| తతశ్చ మద్యేనైవ శాంతిర్యుక్తా| నను, యది విషసాదృశ్యం మద్యస్య, తతో యథా విషస్య విషాంతరేణ శాంతిస్తథా మద్యస్యాపి మద్యాంతరేణ శాంతిః ప్రాప్తేత్యాశంఖ్యాహ-

Adhikarana ataH viShajavyAdherapi viShAntaramauShadham (3-4) · Śloka 4

| విషం తూత్కర్షవృత్తిభిః||3|| తీక్ష్ణాదిభిర్గుణైర్యోగాద్విషాంతరమపేక్షతే| |4|

స0-సత్యమేతత్| ఏవం ప్రాప్తం| కింతు గుణైర్దశభిరుత్కర్షవృత్తిభిః-అధికశక్తిస్వరూపైః, తీక్ష్ణాదిభిర్యోగాత్-సంబంధాత్, విషం విషాంతరమపేక్షతే| న తు తద్ధీనాత్తదేవ స్వోత్థే రోగే ప్రశమాయాలం| మద్యం తు హీనవృత్తిభిర్దశభిర్గుణైర్యోగాన్న మద్యాంతరమపేక్షతే| ఏవం తీక్ష్ణాదీనాం గుణానాం హీనోత్కర్షభేదాద్విషాన్మద్యస్య వైలక్షణ్యం|

Adhikarana madyotpannavyAdhermadyauShadhatve upapattiH (4-7) · Śloka 7

| తీక్ష్ణోష్ణేనాతిమాత్రేణ పీతేనామ్లవిదాహినా||4|| మద్యేనాన్నరసక్లేదో విదగ్ధః క్షారతాం గతః| యాన్ కుర్యాన్మదతృణ్మోహజ్వరాంతర్దాహవిభ్రమాన్||5|| మద్యోత్క్లిష్టేన దోషేణ రుద్ధః స్రోతఃసు మారుతః| సుతీవ్రా వేదనా యాశ్చ శిరస్యస్థిషు సంధిషు||6|| జీర్ణామమద్యదోషస్య ప్రకాంక్షాలాఘవే సతి| యౌగికం విధివద్యుక్తం మద్యమేవ నిహంతి తాన్||7||

సం-స్వభావత ఏవ తీక్ష్ణోష్ణేన తథాఽతిమాత్రేణ తథాఽమ్లవిదాహినా మద్యేన పీతేనాన్నరసక్లేదో విదగ్ధః క్షారతాం చ గతో యన్ మదాదీన్ కుర్యాత్| తథా మారుతో మద్యోత్క్లిష్టేన దోషేణ స్రోతఃసురుద్ధో యా దారుణా మూర్ధాదిషు వేదనాః కుర్యాత్ తాన్-మదాదీన్, తాశ్చ వేదనాః మద్యమేవ యౌగికం విధినా యుక్తం నిహంతి| కింభూతస్య పురుషస్య ? జీర్ణామమద్యదోషస్య, తథా ప్రకాంక్షాయాం లాఘవేసతి, తే చ తాశ్చ తాన్, "పుమాన్ స్త్రియా" ఇత్యేకశేషః| నను, యది మద్యమేవ తాన్నిహంతి తతశ్చికిత్సాంతరారంభో న యుక్తః| మైవం| బహ్వయో హి చికిత్సాః ప్రతిరోగం ప్రోక్తాః| తస్మాచ్చికిత్సాంతరోపన్యాసో యుక్త ఏవ| నను, కథం తాన్ మద్యమేవ నిహంతి ? ఇత్యాహ-

Adhikarana atra hetuH (8) · Śloka 8

క్షారో హి యాతి మాధుర్యం శీఘ్రమమ్లోపసంహితః| మద్యమమ్లేషు చ శ్రేష్ఠం దోషవిష్యందనాదలం||8||

స0-యస్మాత్ క్షారోఽమ్లోపసంహితో ద్రాగేవ మాధుర్యం యాతి| అమ్లేషు మధ్యే మద్యం దోషవిష్యందనాత్ [అలం-] పర్యాప్తం|

Adhikarana guNayuktaM madyaM dhAtusAmyakaram (9) · Śloka 9

తీక్ష్ణోష్ణాద్యైః పురా ప్రోక్తైర్దీపనాద్యైస్తథా గుణైః| సాత్మ్యత్వాచ్చ తదేవాస్య ధాతుసామ్యకరం పరం||9||

స0-పురా-మదాత్యయనిదానోక్తైస్తీక్ష్ణోష్ణాద్యైర్గుణైః (ని. అ. 6/1) తథా మద్యవర్గోక్తైర్దీపనాద్యైర్గుణైః (సూ. అ. 5/62) కరణభూతైః, తదేవ-మద్యం, సుష్ఠు ధాతుసామ్యకరం| ధాతుసామ్యకరమితి హేతౌ టః|

Adhikarana pAnAtyayauShadhakAlaH (10) · Śloka 10

సప్తాహమష్టరాత్రం వా కుర్యాత్పానాత్యయౌషధం| జీర్యత్యేతావతా పానం కాలేన విపథాశ్రితం||10||

స0-సప్తాహమథవాఽష్టరాత్రం పానాత్యయౌషధం కుర్యాత్-నాధికం కాలం| యత ఏతావతా కాలేన విమర్గస్థం తత్ పానం-మద్యపానం, పరిణమతి|

Adhikarana tataH paraM yathAyathaM rogauShadham (11) · Śloka 11

పరం తతోఽనుబధ్నాతి యో రోగస్తస్య భేషజం| యథాయథం ప్రయుంజీత కృతపానాత్యయౌషధః||11||

స0-తతః-తస్మాత్కాలాత్, పరం-ఊర్ధ్వం, యో రోగోఽనుబధ్నాతి, తస్య-రోగస్య, కృతపానాత్యయౌషధశ్చ యథాస్వం భేషజం ప్రయుంజీత| ఇతి సామాన్యేన చికిత్సితముక్త్వా విశేషేణాహ-

Adhikarana vAtAdike madAtaye piShTakRutaM madyam vAtAdike madAtaye mAMsarasAH vAtAdike madAtaye rAgaShADavAH vAtAdike madAtaye godhUmamAShAnnam vAtAdike madAtaye acCavArUNI vAtAdike madAtaye svarasakkAthAH vAtAdike madAtaye mastvAdi vAtAdike madAtaye aBya~ggAdi vAtAdike madAtaye prAvaraNam vAtAdike madAtaye dhUmo~anulepanaM ca vAtAdike madAtaye stryaH (12-19) · Śloka 19

తత్ర వాతోల్బణే మద్యం దధాతిపిష్టకృతం యుతం| బీజపూరకవ్రుక్షామ్లకోలదాడిమదీప్యకైః||12|| యవానీహపుషాజాజీవ్యోషత్రిలవణార్ద్రకైః| శుల్యిర్మాంసైర్హరితకైః స్నేహవద్భిశ్చ సకుభిః||13|| ఉష్ణస్నిగ్ధామ్లలవణా మేద్యమాంసరసా హితాః| ఆమ్రామ్రాతకపేశీభిః సంస్కృతా రాగషాడవాః||14|| గోధూమమాషవికృతిర్మృదుశ్చిత్రా ముఖప్రియా| ఆర్ద్రికార్ద్రకకుల్మాషసుక్తమాంసాదిగర్భిణీ||15|| సురభిర్లవణా శీతా నిర్గదా వాఽచ్ఛ్హవారుణీ| సరసో దాడిమాత్ క్వాథః పంచమూలాత్కనీయసః||16|| శుంఠీధాన్యాత్తథా ముస్తుసుక్తాంభోచ్ఛ్హామ్లకాంజికం అభ్యంగోద్వర్తనస్నానముష్ణం ప్రావరణం ఘనం||17|| ఘనశ్చాగురుజో ధూపః పంకశ్చాగురుకుంకుమః| కుచోరుశ్రోణిశాలిన్యో యౌవనోష్ణాంగయష్టయః||18|| హర్షేణాలింగనే యుక్తాః ప్రియాః సంవాహనేషు చ| |19|

స0-[తత్ర-] తేషు మదాత్యయేషు మధ్యే, వాతాధికే మదాత్యయే పిష్టకృతం మద్యం దద్యాత్| బీజపూరకాదిభిర్దేశసాత్మ్యాదివశాద్యస్తైః సమస్తైర్యథాయోగయుక్తం| తథా, మేద్యస్య-మేదురస్య, మాంసస్యరసా హితాః| కింభూతాః ? ఉష్ణాః స్నిగ్ధామలలవణాశ్చ| తథా, రాగాః షాడవాశ్చామ్రామ్రాతకపేశీభిః సంస్కృతా హితాః| లక్షణమేషామృతుచర్యాముక్తం (హృ.సూ.అ.3/30)| తథా, గోధూమమాషయోర్వికృతిర్హితా| కింభూతా ? మృదుః-అతీక్ష్ణా, చిత్రా-నానాప్రకారా, ముఖప్రియా-వదనరుచికృత్| తథా, ఆర్ద్రికాదిగర్భిణీ| [తథా,] అచ్ఛవారుణీ చ హితా| కింభూతా ? సురభిర్లవణా శీతా చ| తథా నిర్గదా-పురాణా| తథా, దాడిమాత్స్వరసో హితః| పంచమూలాత్ కనీయసో-హృస్వాత్, క్వాథః| శుంఠీధాన్యాచ్చ క్వాథో హితః| తథా, మస్త్వాది హితం| తథా, అభ్యంజనాది ఉష్ణం హితం| ప్రావరణం-ఆచ్ఛ్హదనం, ఘనం హితం, అగరుజశ్చ ధూపో ఘనో-బహులో, హితః| అగరుకుంకుమపంకానులేపనం హితం| తథా, ప్రియా హర్షేణ-ప్రీత్యా, ఆలింగనం-పరిష్వంగః, తత్ర యుక్తాః, సంవాహనేషు-శరీరమర్దనేషు చ, యుక్తా హితాః| కుచాశ్చోరవశ్చ శ్రోణయశ్చ తేన శాలంతే యాస్తా ఏవం| తథా, యౌవనే నోష్ణాఽంగయష్టిః-శరీరలతా, యాసాం తా ఏవం|

Adhikarana pittAdhike shArkarAdimadyam pittAdhike pAnakam (19-21) · Śloka 21

| పిత్తోల్బణే బహుజలం శార్కరం మధు వా యుతం||19|| రసైర్దాడిమఖర్జూరభవ్యద్రాక్షాపరూషజైః| సుశీతం ససితాసక్తు యోజ్యం తాదృక్ చ పానకం||20|| స్వాదువర్గకషాయైర్వా యుక్తం మద్యం సమాక్షికం| |21|

సం-పిత్తాధికే మదాత్యయే బహుజలం శార్కరం-మద్యవిశేషం యోజ్యం| మధు-మక్షికం వా, రసైర్దాడిమాదిజైర్యుక్తం| తచ్చ సుష్ఠు శీతం కృత్వా యోజ్యం| పరుషకాణ్యత్ర మధురాణి యోజ్యాని నామ్లాని, తేషాం కఫపిత్తకరత్వాత్| తథా చ మునిః (చ. సూ. అ. 27/132) "అమ్లం పరుషకం ద్రాక్షా బదరాణ్యారుకాణి చ| పిత్తశ్లేష్మప్రకోపీణి" ఇతి| తాదృక్ చ-సుశీతం, పనకం యోజ్యం| కింభూతం ? సహ సితాసక్తుభిర్వతతే యత్తదేవం| సక్తవశ్చ లాజానాం యోజ్యాః, యోగ్యతరత్వాత్, న తు యవానాం| తథా, స్వాదువర్గస్య క్వాథేన సంయుక్తం మద్యం సమాక్షికం యోజ్యం|

Adhikarana pittAdhike shAlyAdyannam (21-22) · Śloka 22

| శాలిషష్టికమశ్నీయాచ్ఛశాజైణకపింజలైః||21|| సతీనముద్గామలకపటోలీదాడిమై రసైః| |22|

స0-శాలిషష్టిక భుంజీత| కైః సహ ? శశాదిజై రసైర్దే శాదిసాత్మ్యవశాత్ సతీనాదిజైశ్చ రసైః|

Adhikarana pittAdhike samutlkiShTakaPapitte vamanam,pittAdhike tataH saMsargIkramaH (22-24) · Śloka 24

| కఫపిత్తం సముక్త్లిష్టముల్లిఖేత్తృడ్విదాహవాన్||22|| పీత్వాఽంబు శీతం మద్యం వా భూరీక్షురససంయుతం| ద్రాక్షారసం వా సంసర్గీ తర్పణాదిః పరం హితః||23|| తథాఽగ్నిర్దీప్యతే తస్య దోషశేషాన్నపాచనః| |24|

స0-తృడ్విదాహవాన్ మదాత్యయీ కఫపిత్తం సముత్క్లిష్టం-సముత్థితం స్వస్థానాచ్చ్యుతాభాసం, సమ్యగ్వమేత్| కిం కృత్వా ? అంబు శీతం పీత్వా, మద్యం వా భూరిణేక్షురసేన సంయుతం పీత్వా, అథవా ద్రాక్షారసం పీత్వా| పరం-అనంతరం, సంసర్గీ తర్పణాదిః సుష్ఠు హితః| కృతవమనాదికస్యానంతరం పేయాదిక్రమః సంసర్గీత్యుచ్యతే| ఏవం కృతే సతి తస్య-మదాత్యయినః, అగ్నిర్దీప్యతే| కింభూతః ? దోషశేషస్యాన్నస్య-ఆహారస్య చ, పాచనః|

Adhikarana pittAdhike saraktaniShThIvakAsAdau auShadham (24-26) · Śloka 26

| కాసే సరక్తనిష్ఠీవే పార్శ్వస్తనరుజాసు చ||24|| తృష్ణాయాం సవిదాహాయాం సోత్క్లేశే హృదయోరసి| గుడూచీభద్రముస్తానాం పటోలస్యాథవ రసం||25|| సశృంగబేరం యుంజీత తిత్తిరిప్రతిభోజనం| |26|

సం-పిత్తమదాత్యయే కాసే రక్తనిష్ఠీవసహితే పార్శ్వాదిరుజాసు చ తృష్ణాయాం విదాహసితాయాం హృదయ ఉరసి చ సోత్క్లేశే సతి గుడూచ్యాదీనాం రసమథవా పటోలస్య రసం సనాగరం యుంజీత| అల్పస్తిత్తిరిస్తిత్తిరిప్రతి| "సుప్ప్రతినా మాత్రార్థే" ఇత్యవ్యయీభావః|

Adhikarana pittAdhike atitRuShNAdau pAnamannaM ca (26-27) · Śloka 27

| తృష్యతే చాతి బలవద్వాతపిత్తే సముద్ధతే||26|| దద్యాద్ ద్రాక్షారసం పానం శీతం దోషానులోమనం| జీర్ణేఽద్యాన్మధురామ్లేన ఛాగమాంసరసేన చ||27||

స0-అతితృష్యతే చ పురుషాయ వాతపిత్తేఽధికే సతి ద్రాక్షారసపానం దద్యాత్| కింభూతం ? శీతలం తథా దోషానులోమనం| జీర్ణే చ తస్మిన్ ఛాగమాంసరసేన మధురామ్లేనాశ్నీయాత్|

Adhikarana pittAdhike tRuShNAyAM pAnam (28-29) · Śloka 29

తృష్యల్పశః పిబేన్మద్యం మదం రక్షన్ బహూదకం| ముస్తదాడిమలాజాంబు జలం వా పర్ణినీశృతం||28|| పాటల్యుత్పలకందైర్వా స్వభావాదేవ వా హిమం| |29|

స0-తృషి సత్యామల్పం-మందం, మదం రక్షన్ బహూదకం మద్యం పిబేత్| ముస్తాదిజలం వా పిబేత్| పర్ణినీభిః క్వథితం వా పటో (పాట)ల్యాదిశృతాం వా సర్వమేతచ్ఛీతం పాత్వ్యం| యత్తోయం స్వభావాదేవ వా హిమమితి|

Adhikarana pittAdhike abdhAtukShINAdau pAnam (29-30) · Śloka 30

| మద్యాతిపానాదబ్ధాతౌ క్షీణే తేజసి చోద్ధతే||29|| యః శుష్కగలతాలోవ్ష్ఠో జిహ్వాం నిష్కృష్య చేష్టతే| పాయయేత్కామతోఽంభస్తం నిశీథపవనాహతం||30||

స0-మద్యాతిపానాద్ధేతోరబ్ధాతౌ క్షీణే-అల్పీభూతే, తేజసి చోద్ధతే-క్షోభితే సతి, యః పురుషః శుష్కగలతాల్వోష్ఠః సన్ జిహ్వాం నిష్కృష్య-నిఃసార్య, చేష్టతే-ఇతశ్చేతశ్చ లుఠ్తి, తం-నరం, కామతః-ఇచ్ఛయా, అంభో నిశీథే యః పవనస్తేనాహతం పాయయేత్|

Adhikarana pittAdhike tRu~aNAnAshako mukhAlepaH (31) · Śloka 31

కోలదాడిమవృక్షామ్లచుక్రీకాచుక్రికారసః| పంచామ్లకో ముఖాలేపః సద్యస్తృష్ణం నియచ్ఛతి||31||

సం-కోలాదిభిః పంచామ్లకో ముఖాలేపో ద్రాక్ తృష్ణాం శమయతి|

Adhikarana pittAdhike dAhe~atishishiro vidhiH pittAdhike dAhe~arohiNIshirAvedhaH (32-33) · Śloka 33

త్వచం ప్రాప్తశ్చ పానోష్మా పిత్తరక్తాభిమూర్చ్ఛితః| దాహం ప్రకురుతే ఘోరం తత్రాతిశిశిరో విధిః||32|| అశామ్యతి రసైస్తృప్తే రోహిణీం వ్యధయేచ్ఛిరాం| |33|

స0-పానస్య మద్యస్యోష్మా త్వచం ప్రాప్తః పిత్తరక్తాభ్యామభిమూర్చ్ఛితో-మిశ్రితో, దాహం దారుణం ప్రకర్షేణ కురుతే| తత్ర-దాహే, [అతి] శీతో విధిః కార్యః| శీతోపచారేణాప్యశామ్యతి సతి దాహే మాంసరసైస్తృప్తే నరే రోహిణీసంజ్ఞాం శిరాం వ్యధయేత్, వైద్య ఇతి శేషః| వ్యధయేదితి 'ఘటాదిత్వాన్మత్వే హ్Rఅస్వః|

Adhikarana kaPAdhike vamanopavAsau,kaPAdike shuNThyAdishItakashAyaH (33-34) · Śloka 34

| ఉల్లేఖనోపవాసాభ్యాం జయేచ్ఛ్లేష్మోల్బణం పిబేత్||33|| శీతం శుంఠీస్థిరోదీచ్యదుఃస్పర్శాన్యతమోదకం| |34|

స0-శ్లేష్మాధికం మదాత్యయం వమనోపవాసాభ్యాం జయేత్| శుంఠ్యాద్యన్యతమోదకం శీతకషాయం పిబేత్|

Adhikarana kaPAdhike nirAmakShudhite shArkarAdimadyam (34-35) · Śloka 35

| నిరామం క్షుధితం కాలే పాయయేద్వహుమాక్షికం||34|| శార్కరం మధు వా జీర్ణమరిష్టం సీధుమేవ వా| రూక్షతర్పణసంయుక్తం యవానీనాగరాన్వితం||35||

స0-తతో నిరామం జాతక్షుధం సంతం, కాలే-యతోచితే, శార్కరం బహుమాక్షికం-బహుక్షౌద్రం, పాయయేత్| మధు-మార్ద్వీకం, వా బహుక్షౌద్రం| ద్వయమప్యేతత్ పురాణం| తథా, అరిష్టం-అభయాదికృతం, పాయయేత్| సీధుం వా పాయయేత్| కింభూతం ? రూక్షాయే తర్పణాస్తైః సంయుక్తం [తథా] యవానీశుంఠీభ్యాం సంయుక్తం|

Adhikarana kaPAdike yavagodhUmAdyannaM mAMsarasaSca (36-37) · Śloka 37

యూషేణ యవగోధూమం తనునాఽల్పేన భోజయేత్| ఉష్ణామ్లకటుతిక్తేన కౌలత్థేనాల్పసర్పిషా||36|| శుష్కమూలకజైశ్చ్ఛాగై రసైర్వా ధన్వచారిణాం| సామ్లవేతసవృక్షామ్లపటోలీవ్యోషదాడిమైః||37||

స0-తథా కౌలత్థేన యూషేణ యవగోధూమం భోజయేత్| కింభూతేన ? తనునా-స్వచ్ఛేన| తథా, అల్పేనోష్ణామ్లకటుతిక్తేనాల్పఘృతేన| అథవా, శుష్కమూలకజై రసైశ్ఛారైవా రసైర్ధన్వచారిణాం వా రసైర్భోజయేత్| కింభూతైః ? సహామ్లవేతసతిత్తిడీకపటోలపత్రత్రికటుకదాడిమైః|

Adhikarana kaPAdike mAMsaM mAdhavapAnaM ca (38-40) · Śloka 40

ప్రభూతశుంఠీమరిచహరితార్ద్రకపేశికం| బీజపూరరసాద్యమ్లభృష్టనీరసర్వతితం||38|| కరీరకరమర్దాది రోచిష్ణు బహుశాలనం| ప్రవ్యక్తాష్టాంగలవణం వికల్పితనిమర్దకం||39|| యథాగ్ని భక్షయన్ మాంసం మాధవం నిగదం పిబేత్| |40|

స0-మాంసం యథాగ్ని-అగ్న్యనతిక్రమేణ, భక్ష్యన్ మాధవం నిగదంపురాణం, పిబేత్| కింభూతం మాంసం ? వివిధైః ప్రకారైః కల్పితోనిష్పాదితో, నిమర్దకో యేన మాంసేన తద్వికల్పితనిమర్దకం| తదేవ వివిధప్రకారత్వం నిమర్దకస్యాహ-ప్రభూతాః-ఉత్కటాః, శుంఠీ మరీచహరితార్ద్రకపేశయో యస్మింస్తదేవం| హరితార్ద్రకస్య శస్త్రకృతా దీర్ఘాకారా అవయవాః పేశయ ఉచ్యంతే| బీజపూరరసాదిభిరమ్లస్తథా భృష్టో-యథాయథం స్నేహాదినా, నీరసః-శుష్కప్రాయో, వర్తితోవ్యంజనప్రకారో, యత్ర తదేవం| కరీరాది రోచిష్ణు-రోచనశీలం, బహు-ప్రభూతం, శాలనం-హరితకం, యస్మిన్| తథా, ప్రకర్షేణ వ్యక్తం స్పష్టం, వక్ష్యమాణమష్టాంగలవణం యత్ర| తదేవం వివిధం కల్పనం కృతం| క్రియావిశేషణాన్యేతాని|

Adhikarana kaPAdike aShTA~ggalavaNam (40-41) · Śloka 41

| సితాసౌవర్చలాజాజీతిత్తిడీకామ్లవేతసం||40|| త్వగేలామరిచార్ధాంశమష్టాంగలవణం హితం| స్రోతోవిశుద్ధ్యగ్నికరం కఫప్రాయే మదాత్యయే||41||

స0-సితాద్యైరష్టాంగలవణమన్వర్థసంజ్ఞం మదాత్యయే హితం| స్రోతఃశుద్ధికృదగ్నిదీపనం చ|

Adhikarana kaPAdike rUkShoShNodvartanAdi kaPAdike sakAmastrIBiryuttayAjAgaraNam (42-43) · Śloka 43

రూక్షోష్ణోద్వర్తనోద్ధర్షస్నానభోజనలంఘనైః| సకామాభిః సహ స్త్రీభిర్యుక్త్యా జాగరణేన చ||42|| మదాత్యయః కఫప్రాయః శీఘ్రం సముపశామ్యతి| |43|

స0-రూక్షోష్ణైరుద్వర్తనాదిభిర్లంఘనేన తథా యుక్త్యా-దేశకాలాద్యపేక్షిణ్యా, సకామాభిర్దయితాభిః సహ యజ్జాగరణం తేన చ కఫాధికో మదాత్యయో ద్రాగేవ శమం యాతి|

Adhikarana sannipAte dashavidhe cikitsA (43-44) · Śloka 44

| యదిదం కర్మ నిర్దిష్టం పృథగ్దోషబలం ప్రతి||43|| సన్నిపాతే దశవిధే తచ్ఛ్హేషేఽపి వికల్పయేత్| |44|

స0-"తత్ర వాతోల్బణే మద్యం" (శ్లో. 12) ఇత్యాది| "పిత్తోలబణే బహుజలం" (శ్లో 19) ఇత్యాది, తథా "ఉల్లేఖనోపవాసాభ్యాం జయేచ్ఛ్లేష్మోల్బణం" (శ్లో 33) ఇత్యాది చ త్రివిధం సన్నిపాతం పృథగ్దోషబలం ప్రతి లక్షీకృత్య కర్మ నిర్దిష్టం కర్మదముక్తం| న కేవలమత్ర త్రివిధే సన్నిపాతే, శేషేఽపి దశవిధే సన్నిపాతే వికల్పయేత్-వివిధం కృత్వా కల్పయేత్,- కుర్యాట్, వైద్య ఇతి శేషః| ఏతదుక్తం భవతి,-వాతోల్బణే మదాత్యయజే సన్నిపాతే యత్కర్మ నిర్దిష్టం తథా పిత్తోల్బణే మదాత్యయజే సన్నిపాతే యత్కర్మ నిర్దిష్టం తదేవ వాతపిత్తోల్బణే కుర్యాత్| ఏవం దోషబలమపేక్ష్య సర్వస్మిన్ మదాత్యయే చికిత్సితం కుర్యాట్| స దశవిధః సన్నిపాతః శిష్యహితాయ పద్యేన ప్రదర్శ్యతే,-"ఉత్కర్షేణ త్వేకో మద్యేన ద్వౌ తదాఽఽదిమః| ఉత్కర్షేణ యదా ద్వౌ తు మధ్యేనైకో ద్వితీయకః|| ఏకో మధ్యేన దోషః స్యాద్ ద్వావల్పేన తృతీయకః| ఉత్కర్షేణైక ఏవ స్యాదల్పేన ద్వౌ చతుర్థకః|| ఉత్కర్షేణ యదా ద్వౌ తు అల్పేనైకశ్చ పంచమః| ఏకోఽల్పేన తు మధ్యేన ద్వౌ దోషావితి షష్ఠకః|| ఉత్కర్షేణ సమస్తాః స్యురేవం భవతి సప్తమః| మధ్యేన సర్వేఽపి యదా తదా భవతి చాష్టమః|| అల్పేన సర్వేఽపి యదా తదా తు నవమః స్మృతః| అల్పేనేకో మధ్యేనైకస్తదా త్వంత్య ఇతి స్ఫుటాః|| సన్నిపాతస్య మునినా దశ భేదాః ప్రకీర్తతాః|" ఇతి|

Adhikarana sannipAte tvAgAdi pAnakam (44-46) · Śloka 46

| త్వఙ్నాగపుష్పమగధామరిచాజాజిధాన్యకైః||44|| పరుషకమధూకైలాసురాహ్వైశ్చ సితాన్వితైః| సకపిత్థరసం హృద్యం పానకం శశిబోవితం||45|| మదాత్యయేషు సర్వేషు పేయం రుచ్యగ్నిదీపనం| |46|

స0-త్వగాదిభిః శర్కరాన్వితైః కపిత్థరసయుక్తం కర్పూరకృతాధివాసం పానకం సర్వేషు మదాత్యయేషు పాతవ్యం రుచ్యగ్నివృద్ధికరం|

Adhikarana sannipAte harShaNI kriyA (46-47) · Śloka 47

| నావిక్షోభ్య మనో మద్యం శరీరమవిహన్య వా||46|| కుర్యాన్మదాత్యయం తస్మాదిష్యత హర్షణీ క్రియా| |47|

స0-మద్యం యస్మాన్మానసం నావిక్షోభ్య-అపి తు మనసః ప్రక్షోభణం కృత్వా, న చ శరీరస్య విహననమకృత్వా, ఏవమేవ యథా కథంచిన్మదాత్యయం కుర్యాత్| యతశ్చైవం తస్మాద్ధేతోర్హర్షోత్పాదికా క్రియా ఏష్టవ్యా| నాక్షోభ్యేత్యయం పాఠో న శ్రేయాన్, ల్యబాదేశస్యాత్ర దుర్లభత్వాత్|

Adhikarana sannipAte eBirashAnte payaH pAnam (47-49) · Śloka 49

| సంశుద్ధిశమనాద్యేషు మదదోషః కృతేష్వపి||47|| న చేచ్ఛామ్యేత్కఫే క్షీణే జాతే దౌర్వల్యలాఘవే| తస్య మద్యవిదగ్ధస్య వాతపిత్తాధికస్య చ||48|| గ్రీష్మోపతప్తస్య తరోర్యథా వర్షం తథా పయః| |49|

స0-సంశుద్ధిశమనాద్యేషూపక్రమేషు కృతేష్వపి యది మదదోషోమద్యోత్థో వ్యాధిః, న శామ్యేత్, తస్య మద్యేన విదగ్ధస్యాత ఏవ చ కఫే సౌ-యధాతౌ క్షీణేఽత ఏవ జాతే దౌర్బల్యలాఘవే-అల్పప్రమాణత్వే కార్శ్యే చ సతి, తదానీం సామర్థ్యాద్వాతపిత్తయోరతిరిక్తతా, వాతపిత్తధికస్య చ క్షీణౌజస్త్వాత్తథా పయః పథ్యం| యథా గ్రీష్మోపతప్తస్య తరోర్వర్షం| వర్షమితి కృద్విధౌ "భయాదీనాముపసంఖ్యానం" ఇత్యచ్|

Adhikarana payaH pAne upapattiH (49-50) · Śloka 50

మద్యక్షీణస్య హి క్షీణం క్షీరమాశ్వేవ పుష్యతి||49|| ఓజస్తుల్యం గుణైః సర్వైర్విపరీతం చ మద్యతః|50|

స0-హి-యస్మాత్, తస్య-తుల్యం గుణైః సర్వైః-గుర్వాదిభిరోజసః క్షీరం, మద్యాచ్చ విపరీతం గుణైః| తథా చ మునిః (చ. సూ. అ. 27/217)-"స్వాదు శీతం మృదు స్నిగ్ధం బహలం శ్లక్ష్ణపిచ్ఛిలం| గురు మందం ప్రసన్నం చ గవ్యం దశగుణం పయః|| తదేవంగుణమేవౌజః సామాన్యాదభివర్ధయేత్|" ఇతి| యతశ్చైవం తస్మాన్మద్యక్షీణస్వ క్షీణమోజః క్షీరమాశ్చేవ పుష్యతి-వృద్ధి ప్రాపయతి, న త్వపరం, ద్రవ్యం, యథోక్తహేత్వభావాత్|

Adhikarana payasAvihate roge madyapAnam (50-51) · Śloka 51

| పయసా విహతే రోగే బలే జాతే నివర్తయేత్||50|| క్షీరప్రయోగం, మద్యం చ క్రమేణాల్పాల్పమాచరేత్| న విక్షయధ్వంసకోత్థైః స్పృశేతోపద్రవైర్యథా||51||

స0-పయసా రోగే-మదాత్యయాఖ్యే, నివర్తితే బలే జాతే సతి మద్యోచితః పుమాన్ క్షీరప్రయోగం నివర్తయేత్| మద్యం చాల్పాల్పం క్రమేణోపయుంజీత| యథా విక్షయధ్వంసకోద్భవైరుపద్రవైరసౌ న స్పృశేత| విక్షయోద్భవా వికారాః-కాయశిరోరోగాద్యాః (హృ.ని.అ.6/22), ధ్వంసకోపద్రవాః-శ్లేష్మనిష్ఠీవాదయః (హృ.ని.అ.6/22)|

Adhikarana vikShayadhvaMsakayoScikitsA (52-53) · Śloka 53

తయోస్తు స్యాద్ధృ క్షీరం బస్తయో బృంహణాః శివాః| అభ్యంగోద్వర్తనస్నానాన్యన్నపానం చ వాతజిత్||52|| యుక్తమద్యస్య మద్యోత్థో న వ్యాధిరుపాజాయతే| అతోఽస్య వక్ష్యతే యోగో యః సుఖాయైవ కేవలం||53||

స0-తయోర్విక్షయధ్వంసకయోర్ఘృతం క్షీరం చ చికిత్సితం స్యాత్| తథా బస్తయో బృంహణాః శివాః-నిరపాయాః| తథా, ఆబ్యాంగాదీని యచ్చ వాతజిదన్నపానం తచ్చ స్యాత్| స0-యుక్తమద్యస్య పుంసో మద్యోత్థో వ్యాధిర్నోపజాయతే, యుక్తమద్యత్వాత్| అతః-అస్మాద్ధేతోః, అస్య-మద్యస్య, సంయోగో వక్ష్యతే| యః కేవలం సుఖాయైవ స్యాత్| అధునా సురాం సంపన్నామాహ-

Adhikarana surApAnasya guNAH stutiSca (54-67) · Śloka 67

ఆశ్వినం యా మహత్తేజో బలం సారస్వతం చ యా| దధాత్యైంద్రం చ యా వీర్యం ప్రభావం వైష్ణవం చ యా||54|| అస్త్రం మకరకేతోర్యా పురుషార్థో బలస్య యా| సౌత్రామణ్యాం ద్విజముఖే యా హుతాశే చ హూయతే||55|| యా సర్వౌషధిసంపూర్ణాన్మథ్యమానాత్సురాసురైః| మహోదధేః సముద్భూతా శ్రీశశాంకామృతైః సహ||56|| మధుమాధవమైరేయసీధుగౌడాసవాదిభిః| మదశక్తిమనుజ్ఝంతీ యా రూపైర్బహుభిః స్థితా||57|| యామాస్వాద్య విలాసిన్యో యథార్థం నామ బిభ్రతి| కులాంగనాఽపి యాం పీత్వా నయత్యుద్ధతమానసా||58|| అనంగాలింగితైరంగైః క్వాపి చేతో మునేరపి| తరంగభంగభ్రుకుటీతర్జనైర్మానినీమనః||59|| ఏకం ప్రసాద్య కురుతే యా ద్వయోరపి నిర్వృతిం| యథాకామం భటావాప్తిపరిహృష్టాప్సరోగణే||60|| తృణవత్పురుషా యుద్ధే యామాస్వాద్య త్యజంత్యసూన్| యాం శీలయిత్వాఽపి చిరం బహుధా బహువిగ్రహాం||61|| నిత్యం హర్షాతివేగేన తత్పూర్వమివ సేవతే| శోకోద్వేగారతిభయైర్యాం దృష్ట్వా నాభిభూయతే||62|| గోష్ఠీమహోత్సవోద్యానం న యస్యాః శోభతే వినా| స్మృత్వా స్మృత్వా చ బహుశో వియుక్తః శోచతే యయా||63|| అప్రసన్నాఽపి యా ప్రీత్యై ప్రసన్నా స్వర్గ ఏవ యా| అపీంద్రం మన్యతే దుఃస్థం హృదయస్థితయా యయా||64|| అనిర్దేశ్యసుఖాస్వాదా స్వయంవేద్యైవ యా పరం| ఇతి చిత్రాస్వవస్థాసు ప్రియామనుకరోతి యా||65|| ప్రియాఽతిప్రియతాం యాతి యత్ప్రియస్య విశేషతః| యా ప్రీతిర్యా రతిర్వా వాగ్యా పుష్టిరితి చ స్తుతా||66|| దేవదానవగంధర్వయక్షరాక్షసమానుషైః| పానప్రవృత్తౌ సత్యాం తు తాం సురాం విధినా పిబేత్||67||

స0-యా-సురా, అశ్వినం మహత్తేజో-దీప్తం, దధాతి| ఆశ్వినమిత్యశ్వినోరిదమిత్యణ్, "నస్తద్ధితే" ఇతి టిలోపే ప్రాప్తే "ఇనణ్యనపత్యే" ఇతి ప్రకృతిభావః| యా చ సురా సారస్వతం బలం ఉత్సాహం, ఏంద్రం చ వీర్యం-శక్తి, వైష్ణవం చ ప్రభావం-మాహాత్మ్యం, దధాతి| యా చ మదనస్యాస్త్రం-ప్రహరణం, బలభద్రస్య యా పురుషాRథః-పరం ప్రయోజనం| యా చ సౌత్రామాణ్యాం యజ్ఞే ద్విజాస్యే హుతాశే చ హూయతే| యా చ మహోదధేః సర్వౌషధిసంపూర్ణాద్దేవదానవైర్విలోడ్యమానాత్ లక్ష్మ్యాదిభిః సహోత్పన్నా| యా చ సురా మదశక్తిమత్యజంతీ బహుభిర్మధ్వాదిభిరాకారైః స్థితా| యాం సురాం పీత్వా విలాసిన్యో మృగలోచనాః, యథార్థం-అన్వర్థం, నామ బిభ్రతి విలాసో విద్యతే యాసామితి| యా పీత్వా కులవామలోచనాఽప్యుద్ధతమానసా సత్యనంగాలింగితైరంగైర్మునేరపి చేతః క్వాపి నయతి| తరంగభంగా-కుటిలా, భ్రుకుటిస్తయా తర్జనాని-ప్రణయకలహవిశేషాః, తైర్మానిత్యా మానసమేకం ప్రసాద్య ద్వయోరపి-స్త్రీపుంసయోః, నిర్వృతిం-సౌఖ్యం, యా సురా కరోతి| యాం సురామాస్వాద్య నరాః సమరే తృణమివ ప్రాణాంస్త్యజంతి| కీదృషి యుద్ధే ? యథేచ్ఛం భటస్య-శూరపురుషస్య, యాఽవాప్తిస్తయా పరిహృష్టో-ముదితః, అప్సరఃసంఘో యస్మిన్నాహవే తస్మిన్| యాంసురాం, బహుభిః ప్రకారైః-ఆహారాదిమధ్యావసానలక్షణైః, తథా యాం బహువిగ్రహాం-మధుమాధవాదిభిరనేకశరీరాం, శీలయిత్వాఽపి నిత్యం హర్షస్యాతివేగేన తత్పూర్వమివ-తత్ప్రథమమివ, సేవతే| యాం దృష్ట్వా ఉపలభ్యాస్వాదాదినా, శోకాదిభిర్నాభిభూయతే| యస్యాః సురాయా ఋతే గోష్ఠ్యాదిర్న శోభతే| యయా చ వియుక్తః శోచతే| శోచత ఇతి నఙిభ్యస్తఙ్| యా చాప్రసన్నా-కలుషాఽపి ప్రీత్యై, ప్రసన్నాస్వచ్ఛా సతీ, స్వర్గ ఏవ స్యాత్| యయా చాంతఃస్థితయేంద్రమపి దుఃస్థితం మన్యతే| అనిర్దేశ్యం-అభణనీయం సుఖం యస్మిన్నాస్వాదే స తథావిధ ఆస్వాదో యస్యాః సైవం| యా కేవలమాత్మనైవ వేద్యా| ఇతి-పూర్వోక్తేన ప్రకారేణ, చిత్రాసు-నానావిధాస్వవస్థాసు, ప్రియాంవల్లభాం, అనుకరోతి-అనుహరతి| ప్రియాపక్షే నర్మాథః-ప్రణయకలహార్థః| అప్రసన్నా-కుపితా| ప్రసన్నా-త్యక్తకోపా| అనిర్దేశ్యః సుఖాస్వాదః-సుఖోపలంభో, యస్యా ఇతి యోజ్యం| ఏవం "యాం శీలయిత్వా" ఇత్యాదిః సర్వోఽపి గ్రంథః ప్రియాయామపి యోజ్యః| తథా, యత్-యస్మాత్, సురా ప్రియా-ఇష్టా, అతిప్రియతాం-సుష్ఠు వల్లభత్వం, యాతి| యత్ప్రియస్య-ప్రకృతత్వాత్సురాప్రియస్య, విశేషేణ ప్రియతాం యాతి| యా సురా ప్రీతిరితి యా వాగితి యా పుష్టిరితి యా చ దేవాదిభిః స్తుతా| పానప్రవృత్తౌ సత్యాం యేషాం పానాధికారోఽస్తి ధర్మశాస్త్రేష్వనిషిద్ధత్వాత్ తాం పూర్వోక్తగుణాం సురాం విధినా-వక్ష్యమాణేన (శ్లో. 75) , పిబేత్|

Adhikarana madyasya medonilakaPajaroganAshakatvam (68) · Śloka 68

సంభవంతి న తే రోగా మేదోనిలకఫోద్భవాః| విధియుక్తాదృతే మద్యాద్యే న సిధ్యంతి దారుణాః||68||

స0-తే మేదోనిలకఫోద్భవా రోగా న సంభవంతి| దారుణాః దుఃసహాః| యే విధియుక్తాన్మద్యాదృతే న సిధ్యంతి| విధియుక్తేన మద్యేన సర్వే మేదోనిలకఫజా రోగాః సిధ్యంతీతి భావః|

Adhikarana madyasyAvashyakatvam (69) · Śloka 69

అస్తి దేహస్య సాఽవస్థా యస్యాం పానం నిర్వాయతే| అన్యత్ర మద్యాన్నిగదాద్వివిధౌషధసంస్కృతాత్||69||

స0-దేహస్య సాఽవస్థా-ప్రక్లిన్నదేహమేహాదికా (హృ.సూ.అ.8/54) అస్తి, యస్యాం పానం నివార్యతే, మద్యాదన్యత్ర| కింభూతాత్ ? నిగదాత్, తథా వివిధౌషధసంస్కృతాత్| మద్యమేవంవిధం వర్జయిత్వా పానం నిషిధ్యత ఇత్యర్థః|

Adhikarana madyaMvinA AnUpAdimAMsaM kathaM pariNamet (70) · Śloka 70

ఆనూపం జాంగలం మాంసం విధినాఽప్యుపకల్పితం| మద్యం సహాయమప్రాప్య సమ్యక్ పరిణమేత్కథం||70||

స0-ఆనూపం జాంగలం మాంసం విధానేనాప్యుపకల్పితం మద్యం వినో పయుక్తం కథం సమ్యక్ పరిణమతి ?

Adhikarana madyaMvinA lashunaprayoge kiyAn guNaH (71) · Śloka 71

సుతీవ్రమారుతవ్యాధిఘాతినో లశునస్య చ| మద్యమాంసవియుక్తస్య ప్రయోగే స్యాత్కియాన్ గుణః||71||

పునరపి మద్యమేవ శ్లాఘయన్నాహ- స0-లశునస్య చ దారుణతరవాతవ్యాధివినాశినః మద్యమాంసరహితస్య ప్రయోగే కియాన్ గుణః స్యాత్ ? అల్ప ఏవేత్యర్థః|

Adhikarana shastrAdikarmaNi madasyAvasyAvasyakatA (72) · Śloka 72

నిగూఢశల్యాహరణే శస్త్రక్షారాగ్నికర్మణి| పీతమద్యో విషహతే సుఖం వైద్యవికత్థనాం||72||

స0-తథా నిగూఢస్య-అత్యర్థం ప్రణష్టస్య, శల్యస్యాహరణే ఆకర్షణే, తథా శస్త్రాదికర్మణి పీతమద్యో నరః సుఖం-అక్లేశేన, వైద్యవికత్థనాం-కదర్థనాం, సహతే|

Adhikarana madyasya shreShThatA (73) · Śloka 73

అనలోత్తేజనం రుచ్యం శోకశ్రమవినోదకం| న చాతః పరమస్త్యన్యదారోగ్యబలపుష్టికృత్||73||

స0-తథా, అనలస్య-అగ్నేః ఉత్తేజనం శోకాదిఘ్నం| న చ కదాచిత్ త(అ)స్మాన్మద్యాత్ పరం-అన్యత్, శ్రేష్ఠమస్త్యారోగ్యాదికృత్|

Adhikarana tasmAdAtmavatA madyaM peyam (74) · Śloka 74

రక్షతా జీవితం తస్మాత్పేయమాత్మబతా సదా| ఆశ్రితోపాశ్రితహితం పరమం ధర్మసాధనం||74||

స0-యత ఏవం మహాగుణం మద్యం, తస్మాజ్జివితం రక్షతా నరేణ తథాఽఽత్మవతా-సుధీమతా, సదా పేయం| ఆశ్రితానాముపాశ్రితానాం చ హితం| పరమం ధర్మసాధనం-ధర్మోపాయః| అథాస్య పానే విధినాహ-

Adhikarana madyasya pAne vidhiH (75-85) · Śloka 85

స్రాతః ప్రణమ్య సురవిప్రగురూన్ యథాస్వం వృత్తిం విధాయ చ సమస్తపరిగ్రహస్య| ఆపానభూమిమథ గంధజలాభిషీక్తా- మాహారమండపసమీపగతాం శ్రయేత||75|| స్వాస్త్రూతేఽథ శయనే కమనీయే మిత్రభృత్యరమణీసమవేతః| స్వం యశః కథకచారణసంఘై రుద్ధతం నిశమయన్నతిలోకం||76|| విలాసినీనాం చ విలాసశోభి గీతం సనృత్యం కలతూర్యఘోషైః| కాంచీకలాపైశ్చలకింకిణీకైః క్రీడావిహంగైశ్చ కృతానునాదం||77|| మణికనకసముత్థైరావనేయైర్విచిత్రైః సజలవివిధలేఖక్షో-మవస్త్రావృతాంగైః| అపి మునిజనచిత్తక్షోభసంపాదినీభి- శ్చకితహరిణలోలప్రేక్షణీభిః ప్రియాభిః||78|| స్తననితంబకృతాదతిగౌరవా- దలసమాకులమీశ్వరసంభ్రమాత్| ఇతి గతం దధతీభిరసంస్థితం తరుణచిత్తవిలోభనకార్మణం||79|| యౌవనాసవమత్తాభిర్విలాసాధిష్ఠితాత్మభిః| సంచార్యమాణం యుగపత్తన్వంగీభిరితస్తతః||80|| తాలవృంతనలినీదలానిలైః శీతలీకృతమతీబ శీతలైః| దర్శనేఽపి విదధద్వశానుగం స్వాదితం కిముత చిత్తజన్మనః||81|| చూతరసేందుమృగైః కృతవాసం మల్లికయోజ్జ్వలయా చ సనాథం| స్ఫాటికశుక్తిగతం సతరంగం కాంతమనంగమివోద్వహదంగం||82|| తాలీసాద్యం చూర్ణమేలాదికం వా హృద్యం ప్రాశ్య ప్రాగ్వయఃస్థాపనం వా| తత్ప్రార్థిభ్యో భూమిభాగే సుమృష్టే తోయోన్మిశ్రం దాపయిత్వా తతశ్చ||83|| ఘృతిమాన్ స్మృతిమాన్నిత్యమనూనాధికమాచరన్| ఉచితేనోపచారేణ సర్వమేవోపపాదయన్||84|| జితవికసితాసితసరో జనయనసంక్రాంతివర్ధితశ్రీకం| కాంటముఖమివ సౌరభ- హృతమధుపగణం పిబేన్మద్యం||85||

స0-స్రాతో నరః సురాదీన్ ప్రణమ్య యథాస్వం-యథాయోగ్యం, సమస్తస్య పరికరస్య వృత్తిం కృత్వా, అథ పానభూమిం గంధజలేన-కర్పూరోశీరాదినా వా సిరేనాంబునా, ఆభిషిక్తామాశ్రయేత్| కీదృశీం ? ఆహారమండపస్య నికటస్థితాం| పీతమద్యస్య దూరం వ్రజత ఆయాసాది స్యాత్| వసంతతిలకం వృత్తం| అథ-భూమిశ్రయణాదనంతరం, శయనీయే స్థితో మద్యం పిబేదితి వక్ష్యమాణేన సంబంధః| కింభూతే ? సుష్ఠు ఆస్తృతే-ప్రదత్తప్రచ్ఛదపటే| తథా, కమనీయే-రమ్యే| మిత్రాదిసహితః| స్వం యశ ఇత్యాది| కిం కుర్వన్ ? స్వం-ఆత్మీయం, యశః కథకాదిసంగైర్నిశమయన్-శ్రావయన్| కీదృశం ? ఉద్ధతం తథాఽతిలోకం-అద్భుతరుపం| స్వాగతావృత్తం| తథా విలాసినీనాం సంబంధి గీతం నిశమయన్| కింభూతం ? సహ నృత్యేన సనృత్యం| ద్వయమపి బిలసశోభి| విలాసలక్షణం చోక్తం-"స్థానాసనయమనానాం హర్షభ్రూనేత్రకర్మణాం చైవ| ఉత్పద్యతే విశేషో యః శ్లిష్టః స తు విలాసః స్యాత్||" ఇతి| తథా తద్గీతం మధురతూర్యశబ్దైస్తథా కంచీకలాపైః స్ఫుటాస్తథా స్ఫురంత్యః కింకిణ్యః-సూక్ష్మఘంటికాః, యేషాం తైస్తథావిధైస్తథా క్రీడావిహంగైః-సారసాదిభిశ్చ, కృతానునాదం| ఉపజాతివృత్తం| ఆవనేయైః-డోలుంగకైః, తన్వంగీభిర్యుగపదితస్తతః సంచార్యమాణం| ఏవం హ్యునుభూయమానం రామణీయకం ధత్తే| కింభూతైరావనేయైః ? మణికనకసముత్థైః, తథా విచిత్రైః-నానావిధైః, తథా సజలం నానాప్రకారలేఖం యత్ క్షౌ-వస్త్రం తేనావృత్తమంగం యేషాం తైః| కింభూతాభిస్తన్వంగీభిః ? మునిజనచిత్తక్షోభసంపాదినీభిః| తథా, చకితః-త్రస్తో, యో హరిణస్తద్వన్నేత్రేః సాధు ప్రేక్షంతే యాస్తాభిః| బాహులకాత్ కర్తరి ల్యుట్| తథా, బల్లభాభిః| మాలినీవృత్తం| తథా, గతమితి| అసంస్థితం-అనవస్థితస్వరూపం, దధతీభిః| యతః స్తనాభ్యాం నితంబేన చ కృతాదధికం గౌరవాదలసం| తథా, ఈశ్వరస్య-ప్రభోః, యః సంభ్రమో-భయం, తస్మాదాకులం [గతం-]| అత ఏవ చ తరుణచిత్తానాం విలోభనే కార్మణంవశీకరణం|" ద్రుతవిలంబితమాహ నభౌ భరౌ|" తథా, తన్వంగీభిరితస్తతో యుగపత్సంచార్యమాణం| కింభూతాభిః ? యౌవనాసవాభ్యాం మత్తాభిః| తథా విలాసేనాధిష్ఠిత ఆత్మా-చిత్తం, యాసాం తాభిః| తథా చ కీదృశం మద్యం ? తాలవృంతాదిభిరతిశీతైః శీతలీకృతం| దర్శనేఽప్యేవంరూపం మద్యం కామస్య వశానుగం జనం విదధత్ కందర్పోద్దీపనత్వాత్| కిముత-కింపునః, పీతం సత్కామవశం జనం కుర్యాత్| "రాన్నరౌ లగయుతా రథోద్ధతా|". తథా, చూతరసాదిభిః కృతాధివాసం-సుగంధీకృతం| తథా, మల్లికయా-పుష్పవిశేషేణ, ఉజ్జవలయా-వికసితయా, సనాథంయుక్తం| తథా, స్ఫటికస్య వికారా స్ఫాటికీ, స్ఫాటికీ చాసౌ శుక్తిశ్చ, తస్యాం గతం-స్థితం| స్ఫటికస్యేయం స్ఫాటికీతి వ్యుత్పత్తౌ పుంవద్భావో దుర్నివారః స్యాత్| తథా, సతరంగం| ఏవం చ కాంతం-రమ్యం, అంగముద్వహన్| ఉత్ప్రేక్షతే| అనంగం [ఇవ]-పంచశరమివ, చారుతరత్వేన కామోత్పాదకత్వాత్| దోధకవృత్తం| ప్రాక్-పూర్వం, తాలీసాద్యం చూర్ణమేలాదికం వా హృద్యమథవ వయః-స్థాపనం-రసాయనోక్తం, ప్రాశ్య-భక్షయిత్వా| తథా, సుమృష్టే-ఉపలిప్తే తత్ప్రార్థిభ్యో-మద్యపానాధికృతేభ్యో దేవదానవకూషమాండాదిభ్యః, తోయోన్మిశ్రం మద్యం దాపయిత్వా పశ్చాజ్జలం దాపయిత్వ్యమిత్యర్థః| తతశ్చ-అనంతరం, పిబేత్| శాలినీవృత్తం| కిం కుర్వన్ ? అనూనాధికం-పూర్వోక్తం, నిత్యమాచరన్| ధృతిమాన్ స్మృతిమాంశ్చ సన్ ఉచితేన-యోగ్యేన, ఉపచారేణ సర్వమేవోపపాదయేత్(యన్)| కింభూతం మద్యం ? వికసితం చ తత్ అసితం సరోజం చ వికసితాసితసరోజం| జితం-న్యక్కృతం, వికసితాసితసరోజం యాభ్యాం నయనాభ్యాం తే తథావిధే, తయోః సంక్రాంతిః-ప్రతిబింబత్వం, తయా సంవర్ధితా శ్రీర్యస్య సరకస్య తదేవం| తథా, సౌరభేణ హృతో రమ్యగతిత్వాద్ భ్రమరసార్థో యేన తదేవం| సురమేర్భావః సౌరభం, "ఇగంతాచ్చ లఘుపూర్వాత్" ఇత్యణ్| తచ్చ కాంతాముఖమివ| యతో జితవికసితాసితసరోజనయనయోర్యా సంక్రాంతిః-సంచారః సకటాక్షేక్షితాదినా. తయా సంవర్ధితా శ్రీః-శోభా, యస్య తదేవం| సకటాక్షేక్షితం హి ముఖం నితరాం రాజతే| తథా, ఉత్తమస్త్రీణాం ముఖం సుగంధి భవతీతి సౌరభహృతమధుపగణం| "విపులా తు యాఽన్యథా పాదభాక్|"

Adhikarana pAnAnantaraM Bojanam BojanAnantaraM punH pAnam nishi madyapAnamalpameva (86) · Śloka 86

పీత్వైవం చషకద్వయం పరిజనం సన్మాన్య సర్వం తతో గత్వాఽఽహారభువం పురః సుభిషజో భుంజీత భూయోఽత్ర చ| మాంసాపూపఘృతార్ద్రకాదిహరితైర్యుక్తం ససౌవర్చలై- ర్ద్విస్త్రిర్వా నిశి చాల్పమేవ వనితాసంవల్గనార్థం పిబేత్||86||

స0-ఏవం-అనేన ప్రకారేణ, చషకద్వయం పీత్వా తత-అనంతరం, పరిజనం సర్వం-వేశ్యాదికమపి, సన్మాన్య తథాఽఽహారభువం గత్వా సుభిషజః-శోభనవైద్యస్య, పురః-అగ్రే, భుంజీత| అత్రే చ-ఆహారభువి, మాంసాపూపాదిభిర్యుక్తం ద్విస్త్రిర్వా సరకం పిబేత్| మాంసాపూరేతి కేచిత్ పేఠుః| నిశి తు కాంతాయాః సంవల్గనార్థం-రంజనార్థం, అల్పమేవ పిబేత్-న తు బహు| శార్దులవిక్రీడితం| కాంతారంజనపానం శ్లాఘయన్నాహ-

Adhikarana dayitAyA madyApAne prashaMsA (87-88) · Śloka 88

రహసి దయితామంకే కృత్వా భుజాంతరపీడనా- త్పులకితతనుం జాతస్వేదాం సకంపపయోధరాం| యది సరభసం శీధోర్వారం న పాయయతే కృతీ కిమనుభవతి క్లేశప్Rయం తతో గృహతంత్రతాం||87|| వరతనువక్రసంగతిసుగంధితరం సరకం ద్రుతమివ పద్మరాగమణిమాసవరూపధరం| భవతి రతిశ్రమేణ చ మదః పిబతోఽల్పమపి క్షయమత ఓజసః పరిహరన్ స శయీత పరం||88||

స0-కృతీ-ప్రవీణో, యది ప్రియాం మధోః సరకం న పాయయతే, తతః కిం-కస్మాత్, గృహతంత్రతాం-గృహోపకరణసంపాదనక్లేశం, అనుభవతి ? కిం కృత్వా ? రహస్యంకే-ఉత్సంగే, దయితాం కృత్వా| కిభూతాం ? భుజాంతరపీడనాత్ పులకితశరీరాం, తథా జాతస్వేదాం, తథా సవేపథుకుచాం| రోమాంచస్వేదకంపాః సాత్వికా భావాః శృంగారస్యావిర్భావికాః| దయితామితి "గతిబుద్ధి" ఇత్యాదినా కర్మత్వం| పాయయతే ఇతి "నిగరణచలనార్థేభ్యశ్చ" ఇతి పరస్మైపదే ప్రాప్తే "న పాదమ్య" ఇత్యాదినా నిషిద్ధే చ స్వేత్యాద్యాత్మనేపదం| "భవతి హరిణీ వ్సౌ మ్రౌ స్లౌ గోరసోదధిసప్తిభిః|" సం-కింభూతం మద్యం ? వరతనువదనసఙత్యా సురభితరం| తథా పద్మరాగమణిం-ద్రవత్వమివ, ప్రాప్తమాసవరూపధరం| యతశ్చ రతిశ్రమేణాల్పమపి మద్యం పిబతో మదో భవతి, తతో మద్యమోజసశ్చ క్షయహేతుః| ఆత ఓజఃక్షయం పరిహరన్ సః-మద్యపాయీ, పానానంతరం శయీత-స్వప్యాత్| "నజభజజా లగౌ చ యది నర్కుటకం తు తదా|"

Adhikarana madyapAnasukhasya surairapi spRuhaNIyatvam (89-90) · Śloka 90

ఇత్థం యుక్త్యా పిబన్మద్యం న త్రివర్గాద్విహీయతే| అసారసంసారసుఖం పరమం చాధిగచ్ఛతి||89|| ఏశ్వర్యస్యోపభోగోఽయం స్పృహణీయః సురైరపి| |90|

స0-ఇత్థం-ఏవంప్రకారయా, యుక్త్యా మద్యం పిబన్ పురుషస్త్రివర్గాత్-ధర్మార్థకామలక్షణాత్, యస్మాన్న హీయతే| హీయత ఇతి కర్మకర్తరి తఙ్| అసారసంసారస్య పరమం సుఖం చాధిగచ్ఛతిప్రాప్నోతి| అయం-మద్యపానలక్షణః, ఏశ్వ్ర్యస్యోపభోగః సురైరపి స్పృహణీయః|

Adhikarana madyapAnarahitasya nindA,tasmAdvyavasthayA pAnaM hitam (90-92) · Śloka 92

| అన్యథా హి విపత్సు స్యాత్పశ్చాత్తాపేంధనం ధనం||90|| ఉపభోగేన రహితో భోగావానితి నింద్యతే| నిర్మితోఽతికదర్యోఽయం విధినా నిధిపాలకః||91|| తస్మాహ్యవస్థయా పానం పానస్య సతతం హితం| జిత్వా విషయలుబ్ధానామింద్రియాణాం స్వతంత్రతాం||92||

స0-అన్యథా-ఏవమపి భోగమకుర్వతో, హి విపత్సు సతీషు ధనం-ద్రవ్యం, పశ్చాత్తాపేంధనం స్యాత్| స హ్యేవం విపది చింతయతి,-కిం మయా ధనం ప్రాప్యోపభోగోఽస్మిన్ కృతః ? ఉపభోగం వినాభోగవానితి సోల్లుంఠముచ్యమానో గర్హ్యతే| నిందితత్వమేవాస్య ప్రకటయతి-నిర్మిత ఇత్యాది| అయమతికదర్యః-కుస్వామీ, విధినా నిధిపాలకో నిర్మితః-కృతః| యత ఏవం తస్మాత్ పానస్య-మద్యస్య, వ్యవస్థయా నియమేన పానం హితం| నను, కథం నిసర్గతో విషయలుబ్ధేష్వింద్రియేషు వ్యవస్థా పాలయితుం శక్యతే ? ఇత్యాహ-జిత్వేత్యాది| విషయాభిలాషిణామింద్రియాణాం స్వాతంత్రయం జిత్వా నియమేన వ్యవస్థయా పానం కర్తుం శక్యత ఇత్యర్థః|

Adhikarana eSha dhaninAM vidhiH (93) · Śloka 93

విధిర్వసుమతామేష భవిష్యద్వసవస్తు యే| యథోపపత్తి తైర్మద్యం పాతవ్యం మాత్రయా హితం||93||

స0-వసుమతాం-ధనినాం, ఏష విధిః| యే తు భవిష్యద్వసవస్తేషాం చ తైర్యథోపపత్తి-యథాయుక్తి, హితం మద్యం మాత్రయా పాతవ్యం|

Adhikarana draridrANAM vidhiH madyapAnasya samayogaH (14) · Śloka 14

యావద్ దృష్టేర్న సంభ్రాంతిర్యావన్న క్షోభతే మనః| తావదేవ విరంతవ్యం మద్యాదాత్మవతా సదా||14||

స0-యావదేవ దృష్టేర్న సంభ్రాంతిర్యావదేవ మనో న క్షోభం యాతి, తావదేవ మద్యాత్ ధీమతా సర్వదా విరంతవ్యం-నివృత్తిః కార్యా| ఏష ఏవ సమయోగః| ఏతదతిక్రమోఽతియోగః| యథోక్తాత్సమయోగాద్ధీనస్వలక్షణో హీనయోగః| దోషదేశప్రకృత్యాదీనపరీక్షయ మిథ్యాయోగః|

Adhikarana vAtAdhikasya madyapAnaprakAraH (15) · Śloka 15

అభ్యంగోద్వర్తనస్నానవాసధూపానులేపనైః| స్నిగ్ధోష్ణైర్భావితశ్చాన్నైః పానం వాతోత్తరః పిబేత్||15||

స0-వాతాధికో నరోఽభ్యంగోద్వర్తనాదిభిః స్నిగ్ధోష్ణైర్భావితోఽన్నైశ్చ మద్యం పిబేత్|

Adhikarana paittikasya madyapAnaprakAraH (16) · Śloka 16

శీతోపచారైర్వివిధైర్మధురస్నిగ్ధశీతలైః| పైత్తికో భవితశ్చాన్నైః పిబన్మద్యం న సీదతి||16||

స0-పైత్తికో వివిధైః శీతోపచారైః-చందనానులేపనాదిభిః, మధురస్నిగ్ధశీతలైశ్చాన్నైః సహ మద్యం పిబన్ న సీదతి|

Adhikarana shlaiShmikasya madyapAnaprakAraH (17) · Śloka 17

ఉపచారైరశిశిరైర్యవగోధూమభుక్ పిబేత్| ష్లైష్మికో ధన్వజైర్మాంసైర్మద్యం మారిచికైః సహ||17||

స0-శ్లైష్మికో యవగోధూమభుక్ సన్ మద్యమశిశిరైరుపచారైస్తథా మాంసైర్ధన్వోద్భవైర్మరిచసంస్కృతైః సహ పిబేత్|

Adhikarana vAte hitaM madyam,pitte hitaM madyam,kaPe hitaM madyam (98) · Śloka 98

తత్ర వాతే హితం మద్యం ప్రాయః పైష్టికగౌడికం| పిత్తే సాంభోమధు, కాఫే మార్ద్వీకారిష్టమధవం||98||

స0-తత్ర-తేషు మద్యేషు మధ్యే, వాతాధికే నరే ప్రాయో-బాహుల్యేన, మద్యం పైష్టికం గౌడికం చ హితం| పిత్తే సజలం సమాక్షికం చ మద్యం హితం| కఫే మార్ద్వీకారిష్టమాధవం హితం|

Adhikarana shlaiShmikasya madyapAnakAlaH paittikasya madyapAnakAlaH vAtikasya madyapAnakAlaH samadoShasya madyapAnakAlaH (19-2) · Śloka 2

ప్రాక్ పిబేచ్ఛ్లైష్మికో మద్యం, భుక్తస్యోపరి పైత్తికః| వాతికస్తు పిబేన్మధ్యే, సమదోషో యథేచ్ఛయా||19|| ఇతి మదాత్యయచికిత్సితం||2||

స0-శ్లైష్మికః ప్రాగ్భక్తం మద్యం పిబేత్| పిబేత్ భక్తం భుక్త్వా పిబేత్| వాతోత్తరః పునర్మధ్యే భక్తస్య పిబేత్| సమదోషో యథేచ్ఛయా-భక్తస్య పూర్వం మధ్యేఽంతే వా, పిబేత్|

Adhikarana madamUrcCAyeShu sAmAnyacikitsA (100) · Śloka 100

అథ మదమూర్చ్ఛాయచికిత్సితం| మదేషు వాతపిత్తఘ్నం ప్రాయో మూర్చ్ఛాసు చేష్యతే| సర్వత్రాపి విశేషేణ పిత్తమేవోపలక్షయేత్||100||

స0-మదేషు ప్రాయేణ వాతపిత్తఘ్నం చికిత్సితం, మూర్చ్ఛాసు-మూర్చ్ఛాయేషు చేష్యతే| సర్వత్రైవ-మదే మూర్చ్ఛాయే చ, పిత్తమేవాధికం జానీయాత్| అత ఏవ తేషాముపక్రమః-

Adhikarana madamUrcCAyeShu sAmAnyacikitsAvistaraH (101-104) · Śloka 104

శీతాః ప్రదేహా మణయః సేకా వ్యజనమారుతాః| సితా ద్రాక్షేక్షుఖర్జూరకాశ్మర్యస్వరసాః పయః||101|| సిద్ధం మధురవర్గేణ రసా యూషాః సదాడిమాః| షష్టికాః శాలయో రక్తా యవాః సర్పిశ్చ జీవనం||102|| కల్యాణకం మహాతిక్తం షట్పలం పయసాఽగ్నికః| పిప్పల్యో వా శిలాహ్వం వా రసాయనవిధానతః||103|| త్రిఫలా వా ప్రయోక్తవ్యా సఋతక్షౌద్రశర్కరా| |104|

స0-శీతాః ప్రదేహాః| పయో మధురవర్గేణ-ద్రాక్షాదినా, సిద్ధం| తథా,రసాః-మాంసరసాదయః| యూషాశ్చ దాడిమాన్వితాః| తథా, శాలయో-రక్తశాలయ ఇత్యర్థః| షష్టికాదయశ్చ| తథా, ఘృతం కల్యాణకాదికం| [కల్యాణకం-] ఉన్మాదప్రతిషేధోక్తం (హృ.ఉ.అ.)| మహాతిక్తం-కుష్టచికిత్సితోక్తం (హృ.ఉ.అ.6/26)| మహాతిక్తం-కుష్ఠచికిత్సితోక్తం (హృ.చి.అ.19/8)| షట్పలం-రాజయక్ష్మచికిత్సితోక్తం (హృ.చి.అ.5/22)| తథా, క్షీరేణ చిత్రకం| తథా, పిప్పల్యో రసాయనవిధానేన| అథవా, శిలాజతు రసాయనవిధానేన| అథవా, త్రిఫలా సఘ్రుతక్షౌద్రశర్కరా ప్రయోక్తవ్యా|

Adhikarana prasaktavegeShu visheShaH (104-107) · Śloka 107

| ప్రసక్తవేగేషు హితం ముఖనాసావరోధనం||104|| పిబేద్వా మానుషీక్షీరం తేన దద్యాచ్చ నావనం| మృణాలబిసకృష్ణా వా లిహ్యాత్ఖౌద్రేణ సాభయాః||105|| దురాలభాం వా ముస్తం వా శీతేన సలిలేన వా| పిబేన్మరిచకోలాస్థిమజ్జోశీరాహికేసరం||106|| ధాత్రీఫలరసే సిద్ధం పథ్యాక్వాథేన వా ఘృతం| |107|

స0-ప్రసక్తవేగేషు మదాదిషు ముఖస్య నాసాయాశ్చ పాణ్యాదినాఽవరోధనం హితం| మానుష్యా వా క్షీరం పిబేత్| తేన చ మానుషీక్షీరేణ, నస్యం దద్యాత్| మృణాలాదీన్ సహరీతకీన్ మాక్షికేణ వా లిహ్యాత్| అతవా ధన్వయవాసం ముస్తం వా మధునా లిహ్యాత్| అథవా శీతేన జలేన మరిచాదీన్ పిబేత్| అహికేసరం-నాగకేసరం| అథవా, ఆమలకరసే సిద్ధం ఘృతం హరీత కీక్కాథేన వా సిద్ధం పిబేత్|

Adhikarana madamUrcCAyeShu visheShacikitsA (107) · Śloka 107

| కుర్యాత్క్రియాం యథోక్తాం చ యథాదోషబలోదయం||107||

స0-యథోక్తాం చ క్రియాం దోషబలోదయానుసారేణ కుర్యాత్|

Adhikarana madamUrcCAyeShu shodhanam (108) · Śloka 108

పంచకర్మాణి చేష్టాని సేచనం శోణితస్య చ| |108|

స0-పంచకర్మాణీ-వమనవిరేకాస్థాపనావ్వాసననస్యాఖ్యాని, చేష్టాని రక్తమోక్షశ్చ|

Adhikarana madamUrcCAyeShu satvAvajayaH (108) · Śloka 108

| సత్త్వస్యాలంబనం జ్ఞానమగృద్ధిర్విషయేషు చ||108||

స0-సత్త్వస్యాలంబనం-ఆశ్రయణం| తథా, జ్ఞానం-మహాభూతేంద్రియతన్మాత్రమనోబుధ్ద్యహంకారపురుషాదీనాం| విషయేష్వగృద్ధిః అనభిలాషః|

Adhikarana madamUrcCAyeShu atipravRuddheShu auShadham (109) · Śloka 109

మదేష్వతిప్రవృద్ధేషు మూర్చ్ఛాయేషు చ యోజయేత్| తీక్ష్ణం సన్న్యాసవిహితం|109|

స0-మదేషు మూర్చ్ఛాయేషు అతిప్రవృద్ధేషు తీక్ష్ణం నస్యాది సన్న్యా సోక్తం యోజయేత్|

Adhikarana madamUrcCAyeShu viShajeShu auShadam (109-3) · Śloka 3

| విషఘ్నం విషజేషు చ||109|| ఇతి మదమూర్చ్ఛాయచికిత్సితం||3||

స0-తథా విషజేషు మదేషు విషఘ్నం చికిత్సితం యోజయేత్|

Adhikarana saMnyAse auShadham (110-113) · Śloka 113

అథ సన్న్యాసచికిత్సితం| ఆశు ప్రయోజ్యం సన్న్యాసే సుతీక్ష్ణం నస్యమంజనం| ధూమః ప్రధమనం తోదః సూచీభిశ్చ నఖాంతరే||110|| కేశానాం లుంచనం దాహో దంశో దశనవృశ్చికైః| కట్వమ్లగాలనం వక్రే కపికచ్ఛ్వవఘర్షణం||111|| ఉత్థితో లబ్ధసంజ్ఞశ్చ లశునస్వరసం పిబేత్| ఖాదేత్సవ్యోషలవణం బీజపూరకకేసరం||112|| లఘ్వన్నప్రతి తీక్ష్ణోష్ణమద్యాత్స్రోతోవిశుద్ధయే| |113|

స0-సన్న్యాసే శీఘ్రం సుష్ఠు నస్యమంజనం ధూమః ప్రధమనం చ ప్రయోజ్యం| సూచీతోదాదికం చ నఖమధ్యే| తథా, వక్రే కటూనాం మరీచాదీనాం, అమ్లానాం-మాతులుంగాదీనాం, చ గాలనం ప్రయోజ్యం| తథా| కపికచ్ఛ్వవఘర్షణం| ఏవముపక్రాంతః సముత్థితో లబ్ధచేతనశ్చ సన్ లశునస్వరసం పిబేత్| తథా, బీజపూరకకేసరం సవ్యోషలవణం భక్షయేత్| స్రోతోవిశోధనార్థం లఘ్వన్నప్రతి భుంజీత| కీదృశం ? తీక్ష్ణోష్ణం| లఘ్వన్నప్రతీతి అల్పలఘ్వన్నం| "సుప్ప్రతినా మాత్రార్థే" ఇతి సమాసః|

Adhikarana manasaH saMrakShaNam (7) · Śloka 7

విస్మాపనైః సంస్మరణైః ప్రియశ్రవణదర్శనైః||113|| పటుభిర్గీతవాదిత్రశబ్దైర్వ్యాయామశీలనైః| స్రంసనోల్లేఖనైర్ధూమైః శోణితస్యావసేచనైః||114|| ఉపాచరేత్తం ప్రతతమనుబంధభయాత్పునః| తస్య సంరక్షితవ్యం చ మనః ప్రలయహేతుతః||115|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితా- యామష్టాంగహృదయసఈహితాయాం చతుర్థే చికిత్సిత- స్థానే మదాత్యయాదిచికిత్సితం నామ సప్తమోఽధ్యాయః||7||

స0-తం-మదాదిమంతం, ఉపాచరేత్| కైః ? సంస్మరణైః| విస్మాపనైః-విస్మయకారిభిః| విపూర్వాత్ స్మిఙో ణిచి "నిత్యం స్మయతేః" ఇత్యాత్వే పుకి ల్యుటి చ విస్మాపనైరితి రూపం| తథా, ప్రియస్య శ్రవణేన దర్శనేన చ గీతవాదిత్రశబ్దైః పటుభిః-మనోహరైః| తథా, వ్యాయామశీలనైః| తథా వమనవిరేచనాభ్యాం ధూమేన శోణితస్రావేణ చానుబంధభయాచ్చ కారణాత్ తస్య-ఆతురస్య, ప్రలేయహేతుతో మనః సమ్యగ్రక్షితవ్యం-తత ఇదం కార్యమితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీ- కాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే మదా- త్యయాదిచికిత్సితం నామ సప్తమోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 7||