11. mūtrāghātacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ગ્રહણીદોષચિકિત્સિતાદનન્તરં મૂત્રાઘાતચિકિત્સિતમારભ્યતે| સમ્બન્ધશ્ચાસ્ય સમસમ્બન્ધનત્વાત્| તથા ચ પ્રાગધ્યૈષ્ટ (હૃંઇ.અ.૯|૧)- "બસ્તિબસ્તિશિરોમેઢ્રકટીવૃષણપાયવઃ| એકસમ્બન્ધનાઃ પ્રોક્તા ગુદાસ્થિવિવરાશ્રયાઃ||" ઇતિ|

Adhikarana mUtrAghAtacikitsitAdhyAyaH vAtaje mUtrakRucchre svedaH (2-1) · Śloka 1

તેનેદમાહ અથાતો મૂત્રાઘાતચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) કૃચ્છ્રે વાતઘ્નતૈલાક્તમધોનાભેઃ સમીરજે| સુસ્નિગ્ધૈઃ સ્વેદયેદઙ્ગં પિણ્ડસેકાવગાહનૈઃ||૧||

સ૦-કૃચ્છ્રે-મૂત્રકૃચ્છ્રે, આદિપદલોપં કૃત્વા નિર્દિષ્ટમ્| યથા-માંસરસે રસ ઇતિ| મૂત્રકૃચ્છ્રે વાતોત્થે, અઙ્ગં-શરીરં, વાતઘ્નતૈલેન-બલાતૈલાદિના, અભ્યક્તમધો નામેઃ સમન્તાત્ સ્વેદૈઃ પિણ્ડાદિભિઃ સુષ્ઠુ સ્નિગ્ધૈઃ-ન રૂક્ષૈઃ, સ્વેદયેત્|

Adhikarana vAtaje dashamUlAdisiddhAH snehAH (2-3) · Śloka 3

દશમૂલબલૈરણ્ડયવાભીરુપુનર્નવૈઃ| કુલત્થકોલપત્તૂરવૃશ્ચીવોપલભેદકૈઃ||૨|| તૈલસર્પિર્વરાહર્ક્ષવસાઃ ક્વથિતકલ્કિતૈઃ| સપઞ્ચલવણાઃ સિદ્ધાઃ પીતાઃ શૂલહરાઃ પરમ્||૩||

સ૦-દશમૂલાદિભિઃ ક્વથિતકલ્કિતૈસ્તૈલસર્પિર્વરાહર્ક્ષવસાઃ સિદ્ધાઃ-પક્વાઃ, સહ પઞ્ચલવણૈર્વર્તન્ત ઇતિ સપઞ્ચલવણાઃ પીતાઃ પરં-સુષ્ઠુ, શૂલહરાઃ|

Adhikarana vAtaje dashamUlAdInAM pAnAnnasvedeShvapyupayogaH (4) · Śloka 4

દ્રવ્યાણ્યેતાનિ પાનાન્ને તથા પિણ્ડોપનાહને| સહ તૈલફલૈર્યુઞ્જ્યાત્સામ્લાનિ સ્નેહવન્તિ ચ||૪||

સ૦-એતાનિ-દશમૂલાદીનિ, દ્રવ્યાણિ પાનાન્ને તદ્વિજયાય, તથા પિણ્ડોપનાહાખ્યં સ્વેદદ્વયં તૈલફલૈઃ સહ યુઞ્જ્યાત્| તૈલાર્થાનિ ફલાનિ નાલિકેરાક્ષોડાદીનિ તૈલફલાનિ, યથા-યૂપાય દારુ, તૈઃ સહ| કેચિત્તુ તૈલફલાનિ તિલાનાહુઃ| કિમ્ભૂતાનિ? સામ્લાનિ, સહામ્લૈઃ-તક્રારનાલાદિભિઃ, વર્તન્ત ઇતિ સામ્લાનિ| તથા, સ્નેહવન્તિ-બહુસ્નેહાનિ| "ભૂમ્નિ મતુપ્"|

Adhikarana vAtaje madirA (5) · Śloka 5

સૌવર્ચલાઢ્યાં મદિરાં પિબેન્મૂત્રરુજાપહામ્| |૫|

સ૦-તથા મદિરાં બહુસૌવર્ચલાં મૂત્રરુજાપહાં પિબેત્|

Adhikarana pittaje mUtrakRucCre sekalepAdi (5) · Śloka 5

| પૈત્તે યુઞ્જીત શિશિરં સેકલેપાવગાહનમ્||૫||

સ૦-પૈત્તે મૂત્રકૃચ્છ્રે શીતલં સેકલેપાવગાહનં યુઞ્જીત|

Adhikarana pittaje mUtrakRucCre shatAvaryAdikvAthaH (6) · Śloka 6

પિબેદ્વરીં ગોક્ષુરકં વિદારીં સકસેરુકામ્| તૃણાખ્યં પઞ્ચમૂલં ચ પાક્યં સમધુશર્કરમ્||૬||

સ૦-તથા શતાવર્યાદિકં પાક્યં કૃત્વા સમધુશર્કરં પિબેત્|

Adhikarana pittaje mUtrakRucCre vRuShakAdikalkaH (7) · Śloka 7

વૃષકં ત્રપુસૈર્વારુલટ્વાબીજાનિ કુઙ્કુમમ્| દ્રાક્ષામ્ભોભિઃ પિબન્ સર્વાન્ મૂત્રાઘાતાનપોહતિ||૭||

સ૦-વૃષકાદિકં કલ્કીકૃત્ય દ્રાક્ષાજલેન પિબન્ સર્વાન્ મૂત્રાઘાતાન્ પરાકરોતિ| અપોહતીતિ "ઉપસર્ગાદસ્યત્યૂહ્યોર્વા વચનમ્" ઇતિ પરસ્મૈપદમ્| વૃષકઃ-પાષાણભેદકઃ| લટ્વાબીજં-કુસુમ્ભબીજમ્|

Adhikarana pittaje mUtrakRucCre ervArubIjakalkaH, drAkShAkalkaH (8) · Śloka 8

એર્વારુબીજયષ્ટ્યાહ્વદાર્વીર્વા તણ્ડુલામ્બુના| તોયેન કલ્કં દ્રાક્ષાયાઃ પિબેત્પર્યુષિતેન વા||૮||

સ૦-એર્વારુબીજાદિકં વા તણ્ડુલામ્ભસા પિબેત્ પૂર્વગુણમ્| પર્યુષિતેન વા જલેન દ્રાક્ષાકલ્કં પિબેત્|

Adhikarana kaPaje mUtrakRucCre vamanasvedAdi (9) · Śloka 9

કફજે વમનં સ્વેદં તીક્ષ્ણોષ્ણકટુભોજનમ્| યવાનાં વિકૃતીઃ ક્ષારં કાલશેયં ચ શીલયેત્||૯||

સ૦-કફજે મૂત્રકૃચ્છ્રે વમનાદીનિ શીલયેત્|

Adhikarana kaPaje mUtrakRucCre sUkShmailAyogaH, sArasAsthyAdiyogaH, kaNTakArIsvarasaH, kara~jjabIjacUrNam, dhavAdikvAthaH, dhavAdisiddhA peyA, pravAlacUrNam, pATalAkShAraH (10-13) · Śloka 13

પિબેન્મદ્યેન સૂક્ષ્મૈલાં ધાત્રીફલરસેન વા| *સારસાસ્થિશ્વદંષ્ટ્રૈલાવ્યોષં વા મધુમૂત્રવત્||૧૦|| સ્વરસં કણ્ટકાર્યા વા પાયયેન્માક્ષિકાન્વિતમ્| શિતિવારકબીજં વા તક્રેણ શ્લક્ષ્ણચૂર્ણિતમ્||૧૧|| ધવસપ્તાહ્વકુટગુડૂચીચતુરઙ્ગુલમ્| કેમ્બુકૈલાકરઞ્જં ચ પાક્યં સમધુ સાધિતમ્||૧૨|| તૈર્વા પેયાં પ્રવાલં વા ચૂર્ણિતં તણ્ડુલામ્બુના| સતૈલં પાટલાક્ષારં સપ્તકૃત્ત્વોઽથવા સ્રુતમ્||૧૩||

સ૦-તથા મદ્યેન સૂક્ષ્મૈલાં પિબેત્| આમલકરસેન વા સૂક્ષ્મૈલાં પિબેત્| [અથવા,] સારસાસ્થ્યાદીનિ મધુયુક્તાનિ ગોમૂત્રેણ પિબેત્| અથવા, કણ્ટકાર્યાઃ સ્વરસં સમાક્ષિકં પાયયેત્| [અથવા,] શિતિવારકસ્ય-કરઞ્જસ્ય, બીજં શ્લક્ષ્ણપિષ્ટં તક્રેણ સહ પાયયેત્| ધવાદિભિઃ કૃતં પાક્યં-ક્વાથં, વા સમધુ પાયયેત્| તૈર્વા-ધવાદિભિઃ, સાધિતાં પેયાં પાયયેત્| પ્રવાલં-વિદ્રુમં, રજીકૃતં તણ્ડુલામ્ભસા [વા] પાયયેત્| પાટલાયાઃ ક્ષારં સપ્તવારાન્ સ્રુતં તૈલેન વા પાયયેત્|

Adhikarana kaPaje mUtrakRucCre kShArayuktA madirA, pATalyAdikShArAH (14-15) · Śloka 15

પાટલીયાવશૂકાભ્યાં પારિભદ્રાત્તિલાદપિ| ક્ષારોદકેન મદિરાં ત્વગેલોષકસંયુતામ્||૧૪|| પિબેદ્ગુડોપદંશાન્વા લિહ્યાદેતાન્ *પૃથક્ પૃથક્| |૧૫|

સ૦-પાટલીયવક્ષારાભ્યાં ક્ષારોદકેન તથા પારિભદ્રતિલક્ષારોદકેન મદિરાં ત્વગેલોષકસંયુક્તાં પિબેત્| ઊષકઃ-કલ્લરઃ| ગુડોપદંશાન્વેતિ| અથવા ગુડમુપદંશ્ય એતાન્-ત્વગાદીન્, પૃથક્ પૃથક્ લિહ્યાત્|

Adhikarana tridoShajamUtrakRucCrAdau yathAvastham (15-16) · Śloka 16

| સન્નિપાતાત્મકે સર્વં યથાવસ્થમિદં હિતમ્||૧૫|| અશ્મન્યપ્યચિરોત્થાને વારબસ્ત્યાદિકેષુ ચ| |૧૬|

સ૦-સન્નિપાતાત્મકે મૂત્રકૃચ્છ્રે સર્વમિદં-પૂર્વોક્તં પૃથગ્દોષાત્મકમૂત્રકૃચ્છ્રનિર્દિષ્ટં, યથાવસ્થં-અવસ્થામપેક્ષ્ય, હિતમ્| ન કેવલં સન્નિપાતાત્મકે કૃચ્છ્રે પ્રાઙ્ નિર્દિષ્ટં પૃથગ્દોષાત્મકમૂત્રકૃચ્છ્રચિકિત્સકં હિતમ્| યાવદશ્મર્યામપ્યચિરોત્થાને, અચિરકાલં ઉત્થાનં-જન્મ, યસ્ય તસ્મિન્ હિતમ્| ચશબ્દાદ્વાતબસ્ત્યાદિકેષુ મૂત્રાઘાતેષુ હિતમ્| આદિશબ્દેન વાતકુણ્ડલિકાદયો ગૃહ્યન્તે|

Adhikarana ashmaryAH sAdhyatvAdi (16-17) · Śloka 17

| અશ્મરી દારુણો વ્યાધિરન્તકપ્રતિમો મતઃ||૧૬|| તરુણો ભેષજૈઃ સાધ્યઃ પ્રવૃદ્ધશ્છેદમર્હતિ| |૧૭|

સ૦-અશ્મરી દારુણો વ્યાધિરન્તકપ્રતિમઃ-તત્તુલ્યો મતઃ, શીઘ્રં પ્રાણહારિત્વાત્| સ ચાશ્મરી તરુણઃ-અચિરોત્પન્નઃ, ઔષધૈઃ સાધ્યઃ-સાધયિતું શક્યઃ| પ્રવૃદ્ધઃ પુનશ્છેદનં-પાટનં, શસ્ત્રેણાર્હતિ|

Adhikarana ashmaryAH pUrvarUpeShu snehAdikramaH (17) · Śloka 17

| તસ્ય પૂર્વેષુ રૂપેષુ સ્નેહાદિક્રમ ઇષ્યતે||૧૭||

સ૦-તસ્ય-આશ્મર્યાખ્યસ્ય વ્યાધેઃ, પ્રાગ્રૂપેષુ સ્નેહાદિક્રમ ઇષ્યતે| આદિશબ્દઃ સ્વેદનવમનાદીનાં ગ્રહાય| અથ સ્નેહમાહ-

Adhikarana vAtAshmaryA pAShANabhedAdi ghRutam (18-20) · Śloka 20

પાષાણભેદો વસુકો વશિરોઽશ્મન્તકો વરી| કપોતવઙ્કાતિબલાભલ્લૂકોશીરકચ્છકમ્||૧૮|| વૃક્ષાદની શાકફલં વ્યાઘ્ર્યૌ ગુણ્ઠસ્ત્રિકણ્ટકઃ| યવાઃ કુલાત્થાઃ કોલાનિ વરુણઃ કતકાત્ફલમ્||૧૯|| ઊષકાદિપ્રતીવાપમેષાં ક્વાથે શૃતં ઘૃતમ્| ભિનત્તિ વાતસમ્ભૂતાં તત્પીતં શીઘ્રમશ્મરીમ્||૨૦||

સ૦-પાષાણભેદાદીનાં ક્વાથે ઘૃતં શૃતમૂષકાદિગણોક્તદ્રવ્યપ્રતિવાપં-તત્કલ્કં સત્, પીતં વાતજામશ્મરીં ભિનત્તિ| વસુકઃ-ઈશ્વરમલ્લિકા| વશિરં-સામુદ્રલવણમ્| અશ્મન્તકો-માલુકપર્ણઃ| કપોતવઙ્કા-સુવર્ચલા| ભલ્લૂકઃ-શ્યોનાકઃ|

Adhikarana vAtAshmaryAM eraNDamUlAdikalkaH (21) · Śloka 21

ગન્ધર્વહસ્તબૃહતીવ્યાઘ્રીગોક્ષુરકેક્ષુરાત્| મૂલકલ્કં પિબેદ્દધ્ના મધુરેણાશ્મભેદનમ્||૨૧||

સ૦-ગન્ધર્વહસ્તાદીનાં સમાહારદ્વન્દ્વઃ, અનિત્યમાગમશાસનમિતિ તુ પ્રકૃતમ્| એરણ્ડાદીનાં દ્રવ્યાણાં યન્મૂલં તત્કલ્કીકૃત્ય મધુરેણ દધ્ના પિબેદશ્મભેદનમ્,-પ્રકૃતત્વાદ્વાતાશ્મરીભેદનં ગમ્યતે|

Adhikarana pittAshmaryAM kushAdighRutam (22-24) · Śloka 24

કુશઃ કાશઃ શરો ગુણ્ઠ ઇત્કટો મોરટોઽશ્મભિત્| દર્ભો વિદારી વારાહી શાલિમૂલં ત્રિકણ્ટકઃ||૨૨|| ભલ્લૂકઃ પાટલી પાઠા પત્તૂરઃ સકુરણ્ટકઃ| પુનર્નવે શિરીષશ્ચ તેષાં ક્વાથે પચેદ્ધૃતમ્||૨૩|| પિષ્ટેન ત્રપુસાદીનાં બીજેનેન્દીવરેણ ચ| મધુકેન શિલાજેન તત્પિત્તાશ્મરિભેદનમ્||૨૪||

સ૦-કુશાદીનાં ક્વાથે ત્રપુસાદીનાં-પૂર્વોક્તાનાં (શ્લો.૭) ત્રપુસૈર્વારુલટ્વાનાં, બીજેન નીલોત્પલબીજેન મધુકેન ચ પિષ્ટેન શિલાજતુના ચ ઘૃતં પચેત્| તત્પિત્તાશ્મરીભેદનં ભવતિ| શોધનાદિગણસઙ્ગ્રહોક્તાસ્તુ (હૃ. સૂ. અ. ૧૫|૧) ત્રપુસાદયોઽત્ર ન ગૃહ્યન્તે, તદન્તઃપાતિનાં પિત્તવિરોધિનાં સર્પિરા(સર્ષપા)દીનાં દ્રવ્યાણાં તત્ર પાઠાત્|

Adhikarana kaPAshmaryAM varUNAdighRutam (25-26) · Śloka 26

વરુણાદિઃ સમીરઘ્નૌ ગણાવેલાહરેણુકા| ગુગ્ગુલુર્મરિચં કુષ્ઠં ચિત્રકઃ સસુરાહ્વયઃ||૨૫|| તૈઃ કલ્કિતૈઃ કૃતાવાપમૂષકાદિગણેન ચ| ભિનત્તિ કફજામાશુ સાધિતં ઘૃતમશ્મરીમ્||૨૬||

સ૦-"વરુણસૈર્યક" (હૃ.સૂ.અ.૧૫|૨૧) ઇત્યાદિર્વરુણાદિર્ગણઃ, સમીરઘ્નૌ ગણૌ-"વીરતરાદિઃ (હૃ.સૂ.અ.૧૫|૨૪) . તથા વિદાર્યાદિઃ (હૃ.સૂ.અ.૧૫|૯) , એતૈર્વરુણાદિભિર્દ્રવ્યૈઃ કલ્કિકૃતૈસ્તથોષકાદિગણેન-"ઊષકસ્તુત્થકં" (હૃ.સૂ.અ.૧૫|૨૩) ઇત્યાદિના, કૃતાવાપં-કલ્કવત્કૃત્વા, ઘૃતં સાધિતમાશુ કફજામશ્મરીં હન્તિ|

Adhikarana ashmaryAM kShArakShIrayavAgvAdayaH (27) · Śloka 27

ક્ષારક્ષીરયવાગ્વાદિ દ્રવ્યૈઃ સ્વૈઃ સ્વૈશ્ચ કલ્પયેત્| |૨૭|

સ૦-ક્ષારાદિ ચ સ્વૈઃ સ્વૈઃ-તદ્યોગ્યૈર્દ્રવૈઃ કલ્પયેત્|

Adhikarana sharkarAyAM picukAdikvAthaH (27-28) · Śloka 28

| પિચુકાઙ્કોલ્લકતશાકેન્દીવરજૈઃ ફલૈઃ||૨૭|| પીતમુષ્ણામ્બુ સગુડં શર્કરાપાતનં પરમ્| |૨૮|

સ૦-પિચુકાદિભિરુષ્ણામ્બુ સગુડં પીતં શર્કરાયાઃ પરં શાતનમ્| પિચુકઃ-શિતિવારકઃ|

Adhikarana SarkarAyAM krau~jcAsthyAdicUrNam (28-29) · Śloka 29

| ક્રૌઞ્ચોષ્ટ્રરાસભાસ્થીનિ શ્વદંષ્ટ્રા તાલપત્રિકા||૨૮|| અજમોદા કદમ્બસ્ય મૂલં વિશ્વસ્ય ચૌષધમ્| પીતાનિ શર્કરાં ભિન્દ્યુઃ સુરયોષ્ણોદકેન વા||૨૯||

સ૦-ક્રૌઞ્ચાસ્થ્યાદીનિ પીતાનિ સુરયોષ્ણજલેન વા શર્કરાં હન્યુઃ|

Adhikarana ashmaryAM nRutyakuNDakacUrNam (30) · Śloka 30

નૃત્યકુણ્ડકબીજાનાં ચૂર્ણં માક્ષિકસંયુતમ્| અવિક્ષીરેણ સપ્તાહં પીતમશ્મરિપાતનમ્||૩૦||

સ૦-તુમ્બરીબીજાનાં ચૂર્ણં માક્ષિકાન્વિતમવિક્ષીરેણ સપ્તાહં પીતમશ્મરિપાતનમ્| અત્રાશ્મરીશબ્દસ્ય "ઢ્યાપોઃ સંજ્ઞાછન્દસોઃ" ઇતિ હ્રસ્વઃ|

Adhikarana ashmaryAM shigrumUlakvAthaH (31) · Śloka 31

ક્વાથશ્ચ શિગ્રુમૂલોત્થઃ કદુષ્ણોઽશ્મરીપાતનઃ| |૩૧|

સ૦-સોભાઞ્જનકમૂલક્વાથશ્ચ કોષ્ણઃ પીતોઽશ્મરિપાતનઃ|

Adhikarana ashmaryAM tilAdikShAraH (31-32) · Śloka 32

| તિલાપામાર્ગકદલીપલાશયવસમ્ભવઃ||૩૧|| ક્ષારઃ પેયોઽવિમૂત્રેણ શર્કરાસ્વશ્મરીષુ ચ| |૩૨|

સ૦-તિલાદિસમ્ભવઃ ક્ષારોઽવિમૂત્રેણ શર્કરાસ્વશ્મરીષુ ચ વિષયે પેયઃ|

Adhikarana ashmarIvedanAyAM kapotava~gkA cUrNam, kapotava~gkasiddhaM kShIram, harItakyasthisiddhaM kShIram, punarnavAsiddhaM kShIram, mayUrashikhAmUlacUrNam (32-34) · Śloka 34

| કપોતવઙ્કામૂલં વા પિબેદેકં સુરાદિભિઃ||૩૨|| તત્સિદ્ધં વા પિબેત્ક્ષીરં વેદનાભિરુપદ્રુતઃ| હરીતક્યસ્થિસિદ્ધં વા સાધિતં વા પુનર્નવૈઃ||૩૩|| ક્ષીરાન્નભુગ્બર્હિશિખામૂલં વા તણ્ડુલામ્બુના| |૩૪|

સ૦- કપોતવઙ્કાયા મૂલં કેવલં સુખોષ્ણજલાદિભિઃ પિબેત્| તયા-કપોતવઙ્કયા, સિદ્ધં-શૃતં, વા ક્ષીરં વેદનોપદ્રુતઃ પિબેત્| હરીતક્યસ્થિભિઃ સિદ્ધં વા ક્ષીરમથવા પુનર્નવપક્વં ક્ષીરં પિબેત્| મયૂરશિખામૂલં તણ્ડુલામ્ભસા પિબેત્| કિમ્ભૂતઃ ? ક્ષીરાન્નાશી સન્|

Adhikarana mUtrAghAteShu kriyAviBAgaH (34) · Śloka 34

| મુત્રાઘાતેષુ વિભજેદતઃ શેષેષ્વપિ ક્રિયામ્||૩૪||

સ૦-અતઃ-અસ્માત્પૂર્વોક્તાઞ્ચિકિત્સિતાત્, યથાયોગં શેષેષ્વપિ મૂત્રાઘાતેષુ-મૂત્રાતીતાદિષ્વપિ, ક્રિયાં વિભજેત્-નિરૂપ્ય કુર્યાત્|

Adhikarana mUtrAghAteShu bRuhatyAdigaNasya kvAthAdi (35) · Śloka 35

બૃહત્યાદિગણે સિદ્ધં દ્વિગુણીકૃતગોક્ષુરે| તોયં પયો વા સર્પિર્વા સર્વમૂત્રવિકારજિત્||૩૫||

સ૦-બૃહત્યાદિગણે દ્વિગુણીકૃતગોક્ષુરે જલં પક્વં ક્ષીરં વા સર્પિર્વા સર્વાન્ મૂત્રવિકારાન્ જયતિ|

Adhikarana mUtrAghAteShu devadArvAdicUrNam (36) · Śloka 36

દેવદારું ઘનં મૂર્વાં યષ્ટીમધુ હરીતકીમ્| મૂત્રઘાતેષુ સર્વેષુ સુરાક્ષીરજલૈઃ પિબેત્||૩૬||

સ૦-દેવદાર્વાદીન્ સુરાદીનામન્યતમેન સર્વેષુ મૂત્રાઘાતેષુ પિબેત્|

Adhikarana mUtrAghAteShu dhanvayAsasvarasaH, kakuBakvAthaH, triPalAkalkaH, yavAgUH vyAghryAdisiddhA, vIratarAdisiddhA, tAmracUDarasasiddhA, shilAjatu vIratarAdi BAvitam (37-39) · Śloka 39

રસં વા ધન્વયાસસ્ય કષાયં કુકુભસ્ય વા| સુખામ્ભસા વા ત્રિફલાં પિષ્ટાં સૈન્ધવસંયુતામ્||૩૭|| વ્યાઘ્રીગોક્ષુરકક્વાથે યવાગૂં વા સફાણિતામ્| ક્વાથે વીરતરાદેર્વા તામ્રચૂડરસેઽપિ વા||૩૮|| અદ્યાદ્વીરતરાદ્યેન ભાવિતં વા શિલાજતુ| |૩૯|

સ૦-ધન્વયવાસકસ્ય રસં વા કકુભસ્ય ક્વાથં વા ત્રિફલામુષ્ણોદકેન પિષ્ટાં સૈન્ધવાન્વિતાં વા પિબેત્| કણ્ટકારિકાગોક્ષુરક્વાથસિદ્ધાં વા યવાગૂં સફાણિતાં પિબેત્| વીરતરાદેઃ ક્વાથે વા સિદ્ધાં પેયાં પિબેત્| અથવા, તામ્રચૂડસ્ય-કુક્કુટસ્ય, માંસરસે સિદ્ધાં પેયાં પિબેત્| શિલાજતુ વીરતરાદ્યેન વા ગણેન ભાવિતમદ્યાત્|

Adhikarana ashmarIcyutau rathAdigamanam (39-40) · Śloka 40

| મદ્યં વા નિગદં પીત્વા રથેનાશ્વેન વા વ્રજેત્||૩૯|| શીઘ્રવેગેન સઙ્ક્ષોભાત્તથાઽસ્ય ચ્યવતેઽશ્મરી| |૪૦|

સ૦-અથવા, પુરાણં મદ્યં પીત્વા રથેન વાઽશ્વેન વા શીઘ્રવેગેન ગચ્છેત્| તથા-તેન પ્રકારેણ, સઙ્ક્ષોભિતસ્યતસ્ય્નાશ્મરી ચ્યવતે|

Adhikarana mUtrAghAteShu vIratarAdiH, virecanArthaM tailvakaM sarpiH, bastikarma (40-41) · Śloka 41

| સર્વથા ચોપયોક્તવ્યો વર્ગો વીરતરાદિકઃ||૪૦|| રેકાર્થે તૈલ્વકં સર્પિર્બસ્તિકર્મ ચ શીલયેત્| વિશેષાદુત્તરાન્ બસ્તીન્|૪૧|

સ૦-[સર્વથા-] સર્વેણ ચ પ્રકારેણ ક્વાથપેયાજલાદિષુ, વીરતરાદિકો યોજ્યઃ| વિરેચનાર્થં તૈલ્વકં-"શમ્યાકેન" (હૃ.ચિ.અ.૩|૧૫૨) ઇત્યાદિના સાધિતં સર્પિરુપયોક્તવ્યમ્| તથા, બસ્તિકર્મ-"પ્રાક્ સ્નેહ એકઃ" (હૃ.સૂ.અ.૧૯|૬૩) ઇત્યાદિકં શીલયેત્| વિશેષેણોત્તરબસ્તીનભ્યસેત્|

Adhikarana mUtrAghAteShu uttarabastirvisheShataH, shukrAshmaryAM pramadAsevanam (41-43) · Śloka 43

| શુક્રાશ્મર્યાં તુ શોધિતે||૪૧|| તૈર્મૂત્રમાર્ગે બલવાન્ શુક્રાશયવિશુદ્ધયે| પુમાન્ સુતૃપ્તો વૃષ્યાણાં માંસાનાં કુક્કુટસ્ય ચ||૪૨|| કામં સકામાઃ સેવેત પ્રમદા મદદાયિનીઃ| |૪૩|

સ૦-શુક્રાશ્મર્યાં ચ તૈઃ-ઉત્તરબસ્તિભિઃ, મૂત્રમાર્ગે શોધિતે સતિ પુમાન્ વૃષ્યાણાં દ્રવ્યાણાં કુક્કુટસ્ય માંસાનાં ચ સુહિતઃ સન્ યથેચ્છં મદદાયિનીઃ પ્રમદાઃ સેવેત શુક્રાશયવિશુદ્ધયે| કુક્કુટસ્ય વૃષ્યત્વેનૈવ સિદ્ધે ગ્રહણેઽતિશયેન કુક્કુટસ્યાત્ર પથ્યત્વમિતિ જ્ઞાપનાર્થં [ પુનઃ ] ઉપાદાનમ્|

Adhikarana evamupashamABAve rAj~jaH prashrnapUrvakaM shastrAvacAraNam (43-44) · Śloka 44

| સિદ્ધૈરુપક્રમૈરેભિર્ન ચેચ્છાન્તિસ્તદા ભિષક્||૪૩|| ઇતિ રાજાનમાપૃચ્છ્ય શસ્ત્રં સાધ્વવચારયેત્| |૪૪|

સ૦-એભિઃ-પૂર્વોક્તૈઃ, ઉપક્રમૈઃ સિદ્ધૈઃ-અશ્મરીહરૈઃ, યદિ શમો ન સ્યાત્, તદેતિ રાજાનમાપૃચ્છ્યાશ્મર્યાહરણં શસ્ત્રં સાધ્વવચારયેત્|

Adhikarana prashrnaprakAraH (44-45) · Śloka 45

કિમાપૃચ્છ્ય ? ઇત્યાહ | અક્રિયાયાં ધ્રુવો મૃત્યુઃ ક્રિયાયાં સંશયો ભવેત્||૪૪|| નિશ્ચિતસ્યાપિ વૈદ્યસ્ય બહુશઃ સિદ્ધકર્મણઃ| |૪૫|

સ૦-હે નૃપતે જાતવ્યાધાવક્રિયાયાં-ચિકિત્સાં વિના, ધ્રુવઃ-આવશ્યં, મૃત્યુઃ સ્યાત્| અપરં ચ ક્રિયાયાં-ચિકિત્સાયાં ક્રિયમાણાયાં, નિશ્ચિતસ્યાપિ-શાસ્ત્રાર્થવિદોઽપિ, વૈદ્યસ્ય તથા બહુશઃ-અનેકશઃ, સિદ્ધકર્મણો-નિષ્પન્નક્રિયાક્રમસ્યાપિ, સંશયો ભવેત્-કદાચિજ્જીવતિ ન વા, એવંપ્રકારેણ રાજાનમાપૃચ્છય|

Adhikarana shastrakarmavidhiH (45-55) · Śloka 55

| અથાતુરમુપસ્નિગ્ધશુદ્ધમીષચ્ચ કર્શિતમ્||૪૫|| અભ્યક્તસ્વિન્નવપુષમભુક્તં કૃતમઙ્ગલમ્| આજાનુફલકસ્થસ્ય નરસ્યાઙ્ગ્કે વ્યાપાશ્રિતમ્||૪૬|| પૂર્વેણ કાયેનોત્તાનં નિષણ્ણં વસ્ત્રચુમ્ભલે| તતોઽસ્યાકુઞ્ચિતે જાનુકૂર્પરે વાસસા દૃઢમ્||૪૭|| સહાશ્રયમનુષ્યેણ બદ્ધસ્યાશ્વાસિતસ્ય ચ| નાભેઃ સમન્તાદભ્યજ્યાદધસ્તસ્યાશ્ચ વામતઃ||૪૮|| મૃદિત્વા મુષ્ટિનાઽઽક્રામેદ્યાવદશ્મર્યધોગતા| તૈલાક્તે વર્ધિતનખે તર્જનીમધ્યમે તતઃ||૪૯|| અદક્ષિણે ગુદેઽઙ્ગુલ્યૌ પ્રણિધાયાનુસેવનિ| આસાદ્ય બલયત્નાભ્યામશ્મરીં ગુદમેઢ્રયોઃ||૫૦|| કૃત્વાઽન્તરે તથા બસ્તિં નિર્વલીકમનાયતમ્| ઉત્પીડયેદઙ્ગુલિભ્યાં યાવદ્ગ્રન્થિરિવોન્નતમ્||૫૧|| શલ્યં સ્યાત્સેવનીં મુક્ત્વા યવમાત્રેણ પાટયેત્| અશ્મમાનેન ન યથા ભિદ્યતે સા તથાઽઽહરેત્||૫૨|| સમગ્રં સર્પવક્રેણ, સ્ત્રીણાં બસ્તિસ્તુ પાર્શ્વગઃ| ગર્ભાશયાશ્રયસ્તાસાં શસ્ત્રમુત્સઙ્ગવત્તતઃ||૫૩|| ન્યસેદતોઽન્યથા હ્યાસાં મૂત્રસ્રાવી વ્રણો ભવેત્| મૂત્રપ્રસેકક્ષણનાન્નરસ્યાપ્યપિ ચૈકધા||૫૪|| બસ્તિભેદોઽશ્મરીહેતુઃ સિદ્ધિં યાતિ ન તુ દ્વિધા| |૫૫|

સ૦-અથ-રાજપૃચ્છનાદનન્તરમ્, આતુરમુપસ્નિગ્ધાદિરૂપં કૃત્વા તતોઽસ્ય નાભેરધોઽભ્યજ્યાત્| પૂર્વમુપસ્નિગ્ધઃ પશ્ચાચ્છુદ્ધસ્તમુપસ્નિગ્ધશુદ્ધમ્| તથા, અભુક્તં-અકૃતાહારમ્| તથા, મનાક્ કર્શિતમ્| તથા, અભ્યક્તસ્વિન્નશરીરં ચ| તથા, કૃતમઙ્ગલં-વિહિતસ્વસ્ત્યયનમ્| તથા, નરસ્યાન્યસ્યાઙ્કમાશ્રિતમ્| કિમ્ભૂતસ્ય ? આજાનુફલકસ્થસ્ય| ફલકઃ-આસનવિશેષઃ, આજાનુજાનુપ્રમાણો યઃ ફલકસ્તસ્મિન્ સ્થિતસ્ય| તથા, પૂર્વેણ કાયેનોત્તાનમ્| તથા, વસ્ત્રચુમ્ભલે નિષણણમ્| ચુમ્ભલઃ-તૃણમયો ઘટાદીનાં ચલનરક્ષણાર્થમાધારવિશેષો યઃ ક્રિયતે સ ઉચ્યતે, તથારૂપો વસ્ત્રમયચુમ્ભલો વસ્ત્રચુમ્ભલઃ,-વસ્ત્રં વેષ્ટયિત્વા કૃત આસનવિશેષઃ, તસ્મિન્નુપવિષ્ટમ્| [તતોઽસ્ય-] તથાભૂતસ્યાનન્તરં, આકુઞ્ચિતે-ઈષત્કુટિલીકૃતે, જાનુકૂર્પરે સતિ| જાનુની ચ કર્પૂરે ચ જાનુકર્પૂરં, તસ્મિન્| તથા, આશ્રયમનુષ્યેણ સહ વાસસા સૂત્રૈર્વા બદ્ધસ્ય-દૃઢં કૃત્વા એવંયન્ત્રિતસ્ય, આશ્રયશ્ચાસૌ મનુષ્યશ્ચ| કસ્યાશ્રયઃ ? પ્રકૃતત્વાદાતુરસ્ય, તમાશ્રિત્યાતુરસ્ય સ્થિતત્વાત્| તથા, આશ્વાસિતસ્ય-નિરામયો ભવસ્રીત્યેવંપ્રાયાભિર્વાગ્ભિઃ શીતપવનાદિભિશ્ચ સાન્ત્વિતસ્ય| તતો નાભેરધઃ સમન્તાત્-પરિતઃ, અભ્યજ્યાત્| તસ્યાશ્ચ-નાભેઃ, વામતો-વામપાર્શ્વે, મૃદિત્વા મુષ્ટિનાઽઽક્રામેત્-પીડયેત્, તાવદ્યાવદશ્મર્યધો ગતા-અધઃ પ્રતિપન્ના| તતઃ-અનન્તરં, અદક્ષિણે-વામે, તર્જનીમધ્યાઙ્ગુલ્યૌ વર્ધિતનખે તથા તૈલાભ્યક્તે કૃત્વા ગુદે પ્રણિધાયાનુસેવનિ| અનન્તરં બલયત્નાભ્યાં આસાદ્ય-અશ્મરીં પ્રાપ્ય, ગુદમેઢ્રયોરન્તરે-મધ્યે કૃત્વા, કથમ્ ? કૃત્વા-તત્ર નીત્વા, તથા બસ્તિં નિર્વલિકં કૃત્વા, તથા તમનાયતં-અવિસ્તીર્ણં સન્નિવેશ્ય, અનન્તરમઙ્ગુલિભ્યાં-વામહસ્તતર્જનીમધ્યમાભ્યાં, પ્રકૃતત્વાદશ્મરીમુત્પીડયેત્| તાવદ્યાવચ્છલ્યં-અશ્મર્યાખ્યં, ગ્રન્થિરિવોન્નતં સ્યાત્| અનન્તરં સેવન્યા વામપાર્શ્વે સેવનીં યવમાત્રેણ ત્ય(મુ)ક્ત્વા-વર્જયિત્વા, પાટયેચ્છસ્ત્રેણ| કિયન્માત્રમ્ ? અશ્મમાનેન,-અશ્મરીપ્રમાણેન, ન તુ તતોઽધિકમૂનં વા| વ્રણં ચ કૃત્વાઽશ્મરીં સમગ્રં-નિરવશેષં યથા ભવત્યેવં, સર્પફણવદગ્રવક્રેણ યન્ત્રેણાહરેત્,-તથા ચાકર્ષેદ્યથા સા હ્રિયમાણા ન ભિદ્યતે| ભિન્ના હિ પુનર્વૃદ્ધિમિયાત્| સ્ત્રીણાં તુ બસ્તિઃ પાર્શ્વતો ભવન્ ગર્ભાશયાશ્રયો યસ્માત્તત ઉત્સઙ્ગવદધઃ શસ્ત્રં ન્યસેત્-પાતયેત્| અતઃ-અસ્માચ્છસ્ત્રપાતનવિધાનાત્, અન્યથાઽશ્મર્યાહરણાર્થં શસ્ત્રપાતનેન મૂત્રસ્રાવી વ્રણો ભવેત્| ન કેવલં સ્ત્રીણાં મૂત્રપ્રસેકક્ષણનાન્મૂત્રસ્રાવી વ્રણો ભવેત્| યાવદ્ દીર્ઘકાલાનુબન્ધી મૂત્રપ્રસેકક્ષણનાન્નરસ્યાપિ| અપિ ચ-અન્યચ્ચ, એકધા-એકતો, બસ્તિભેદોઽશ્મરીહેતુઃ-તન્નિમિત્તઃ, સિધ્યતિ ક્રિયાભ્યાસાન્નિત્યમતિવૃદ્ધત્વાચ્ચ શલ્યસ્યેતિ, ન તુ સહસા શસ્ત્રાદ્યભિઘાતહેતુજ એકતો ભિન્નોઽપિ બસ્તિઃ સિધ્યતિ| મર્મવિભાગેઽપ્યવાદીત્ (હૃ. શા. અ. ૪|૧૦)- "ધનુર્વક્રો બસ્તિઃ સદ્યો નિહન્તિ" ઇતિ| અશ્મરીહેતુરપિ યો બસ્તિભેદો દ્વિધા-ઉભયતઃ, સોઽપિ મ સિધ્યતિ, વ્રણસ્વભાવાત્|

Adhikarana vishalyasya vidhiH (55-56) · Śloka 56

| વિશલ્યમુષ્ણપાનીયદ્રોણ્યાં તમવગાહયેત્||૫૫|| તથા ન પૂર્યતેઽસ્ત્રેણ બસ્તિઃ, પૂર્ણે તુ પીડયેત્| મેઢ્રાન્તઃ ક્ષીરિવૃક્ષામ્બુ|૫૬|

સ૦-વિશલ્યં-નિર્ગતાશ્મરીકં, ઉષ્ણપાનીયદ્રોણ્યાં તં-આતુરં, અવગાહયેત્| તથા-તેનવગાહનેન, બસ્તિરસ્રેણ ન પૂર્યતે| એવમપિ કૃતે દૈવદસ્રેણ તુ પૂર્ણે બસ્તૌ ક્ષીરિવૃક્ષામ્બુ મેઢ્રાન્તઃ-મેઢ્રે, પીડયેત્| ક્ષીરિવૃક્ષકષાયેણોત્તરબસ્તિં દદ્યાદિત્યર્થઃ| ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થકપીતનપ્લક્ષાઃ-ક્ષીરિણઃ|

Adhikarana mUtrasaMshuddhau guDasauhityam, yavAgUH, odanam, mAMsarasAH (56-58) · Śloka 58

| મૂત્રસંશુદ્ધયે તતઃ||૫૬|| કુર્યાટ્ગુડસ્ય સૌહિત્યં મધ્વાજ્યાક્તવ્રણઃ પિબેત્| દ્વૌ કાલૌ સઘૃતાં કોષ્ણાં યવાગૂં મૂત્રશોધનૈઃ||૫૭|| ત્ર્યહં, દશાહં પયસા ગુડાઢ્યેનાલ્પમોદનમ્| ભુઞ્જીતોર્ધ્વં ફલામ્લૈશ્ચ રસૈર્જાઙ્ગલચારિણામ્||૫૮||

સ૦-તતઃ-અનન્તરં, મૂત્રસ્ય સંશુદ્ધ્યર્થં ગુડસ્ય સૌહિત્યં-તૃપ્તિં, કુર્યાત્| તતો મધ્વાજ્યાક્તવ્રણો નરો દ્વૌ કાલૌ [ મૂત્રશોધનૈઃ- ] ત્રપુસૈર્વારુકૂષ્માણ્ડગોક્ષુરાદિભિઃ કૃતાં, યવાગૂં સઘૃતાં કોષ્ણાં ત્ર્યહં પિબેત્| અનન્તરં દશાહં ગુડાઢ્યેન-બહુગુડેન, ક્ષીરેણાલ્પમોદનમદ્યાત્| ઉર્ધ્વં-દશાહાદનન્તરં, જાઙ્ગલચારિણાં પ્રાણિનાં રસૈર્માંસરસૌદનં ચ માત્રાયા ભુઞ્જીત| ફલામ્લૈરિતિ કોલદાડિમાદ્યમ્લૈઃ, ન તુ મસ્તુકાઞ્જિકાદ્યમ્લૈરિત્યર્થઃ|

Adhikarana ashmarIvraNe prakShAlanam, lepaH, tailam (59-60) · Śloka 60

ક્ષીરિવૃક્ષકષાયેણ વ્રણં પ્રક્ષાલ્ય લેપયેત્| પ્રપૌણ્ડરીકમઞ્જિષ્ઠાયષ્ટ્યાહ્વનયનૌષધૈઃ||૫૯|| વ્રણાભ્યઙ્ગે પચેત્તૈલમેભિરેવ નિશાન્વિતૈઃ| |૬૦|

સ૦-ક્ષીરિવૃક્ષકષાયેણ વ્રણં પ્રક્ષાલ્ય પ્રપૌણ્ડરીકાદિભિર્લેપયેત્| નયનૌષધં-પાટ્ટિકારોધ્રમ્| એભિરેવ-પ્રપૌણ્ડરીકાદિભિઃ, હરિદ્રાન્વિતૈર્વ્રણાભ્યઙ્ગવિષયે તૈલં પચેત્|

Adhikarana ashmarI vraNe svedaH, agacCati mUtre dAhaH, gacCatimUtre bastayaH (60-62) · Śloka 62

| દશાહં સ્વેદયેચ્ચૈનં, સ્વમાર્ગં સપ્તરાત્રતઃ||૬૦|| મૂત્રે ત્વગચ્છતિ દહેદશ્મરીવ્રણમગ્નિના| સ્વમાર્ગપ્રતિપત્તૌ તુ સ્વાદુપ્રાયૈરુપાચરેત્||૬૧|| તં બસ્તિભિઃ| |૬૨|

સ૦-એનં ચ વ્રણં દશાહં સ્વેદયેત્| સ્વેદનાદનન્તરં તુ- પુનઃ, સપ્તરાત્રેણ સ્વમાર્ગં મૂત્રેઽગચ્છતિ સત્યશ્મરીવ્રણમગ્નિના દહેદ્વૈદ્ય ઇતિ| મૂત્રસ્ય સ્વમાર્ગપ્રતિપત્તૌ સત્યાં તં-આતુરં, સ્વાદુપ્રાયૈઃ-મધુરભૂયિષ્ઠદ્રવ્યસાધિતૈઃ, બસ્તિભિઃ-ઉત્તરબસ્ત્યાદિભેદભિન્નૈઃ, ઉપાચરેત્-ઉપક્રમેત્|

Adhikarana rUDhavraNe~api varShaparyantaM nagAdyArohaNaniShedhaH (62) · Śloka 62

ન ચારોહેદ્વર્ષં રૂઢવ્રણોઽપિ સઃ| નગનાગાશ્વવૃક્ષસ્ત્રીરથાન્નાપ્સુ પ્લવેત ચ||૬૨||

સ૦-રૂઢવ્રણોઽપિ [સઃ-] અશ્મર્યાતુરો, વર્ષં યાવન્નગાદીન્નારોહેત્| અપ્સુ ચ ન પ્લવેત|

Adhikarana shastrakarmaNi varjyAni marmANi (11) · Śloka 11

મૂત્રશુક્રવહૌ બસ્તિવૃષણૌ સેવનીં ગુદમ્| મૂત્રપ્રસેકં યોનિં ચ શસ્ત્રેણાષ્ટૌ વિવર્જયેત્||૬૩|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને મૂત્રાઘાતચિકિત્સિતં નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ||૧૧||

સ૦-અશ્મરીવ્રણાવસરે તદર્થમન્યાર્થમપિ મૂત્રવહાદીનિ [ અષ્ટૌ ] મર્માણિ શસ્ત્રેણ વર્જયેત્| તત્ર મૂત્રવહસ્રોતશ્છેદાન્મૂત્રપૂર્ણબસ્તેર્મરણં સ્યાત્, શુક્રવહસ્રોતશ્છેદાનમરણં ક્લૈવ્યં વા, બસ્તિગુદચ્છેદાત્સદ્યો મરણમ્, વૃષણસ્રોતશ્છેદાત્ ધ્વજભઙ્ગઃ, સેવનીયોનિચ્છેદાદ્રુજાપ્રાદુર્ભાવઃ, મૂત્રપ્રસેકસ્રોતશ્છેદાન્મૂત્રપ્રસ્રવણમિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને મૂત્રાઘાતચિકિત્સિતં નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૧૧||