11. mūtrāghātacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana mUtrAghAtacikitsitAdhyAyaH vAtaje mUtrakRucchre svedaH (2-1) · Śloka 1

તેનેદમાહ અથાતો મૂત્રાઘાતચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) કૃચ્છ્રે વાતઘ્નતૈલાક્તમધોનાભેઃ સમીરજે| સુસ્નિગ્ધૈઃ સ્વેદયેદઙ્ગં પિણ્ડસેકાવગાહનૈઃ||૧||

Adhikarana vAtaje dashamUlAdisiddhAH snehAH (2-3) · Śloka 3

દશમૂલબલૈરણ્ડયવાભીરુપુનર્નવૈઃ| કુલત્થકોલપત્તૂરવૃશ્ચીવોપલભેદકૈઃ||૨|| તૈલસર્પિર્વરાહર્ક્ષવસાઃ ક્વથિતકલ્કિતૈઃ| સપઞ્ચલવણાઃ સિદ્ધાઃ પીતાઃ શૂલહરાઃ પરમ્||૩||

Adhikarana vAtaje dashamUlAdInAM pAnAnnasvedeShvapyupayogaH (4) · Śloka 4

દ્રવ્યાણ્યેતાનિ પાનાન્ને તથા પિણ્ડોપનાહને| સહ તૈલફલૈર્યુઞ્જ્યાત્સામ્લાનિ સ્નેહવન્તિ ચ||૪||

Adhikarana vAtaje madirA (5) · Śloka 5

સૌવર્ચલાઢ્યાં મદિરાં પિબેન્મૂત્રરુજાપહામ્| |૫|

Adhikarana pittaje mUtrakRucCre sekalepAdi (5) · Śloka 5

| પૈત્તે યુઞ્જીત શિશિરં સેકલેપાવગાહનમ્||૫||

Adhikarana pittaje mUtrakRucCre shatAvaryAdikvAthaH (6) · Śloka 6

પિબેદ્વરીં ગોક્ષુરકં વિદારીં સકસેરુકામ્| તૃણાખ્યં પઞ્ચમૂલં ચ પાક્યં સમધુશર્કરમ્||૬||

Adhikarana pittaje mUtrakRucCre vRuShakAdikalkaH (7) · Śloka 7

વૃષકં ત્રપુસૈર્વારુલટ્વાબીજાનિ કુઙ્કુમમ્| દ્રાક્ષામ્ભોભિઃ પિબન્ સર્વાન્ મૂત્રાઘાતાનપોહતિ||૭||

Adhikarana pittaje mUtrakRucCre ervArubIjakalkaH, drAkShAkalkaH (8) · Śloka 8

એર્વારુબીજયષ્ટ્યાહ્વદાર્વીર્વા તણ્ડુલામ્બુના| તોયેન કલ્કં દ્રાક્ષાયાઃ પિબેત્પર્યુષિતેન વા||૮||

Adhikarana kaPaje mUtrakRucCre vamanasvedAdi (9) · Śloka 9

કફજે વમનં સ્વેદં તીક્ષ્ણોષ્ણકટુભોજનમ્| યવાનાં વિકૃતીઃ ક્ષારં કાલશેયં ચ શીલયેત્||૯||

Adhikarana kaPaje mUtrakRucCre sUkShmailAyogaH, sArasAsthyAdiyogaH, kaNTakArIsvarasaH, kara~jjabIjacUrNam, dhavAdikvAthaH, dhavAdisiddhA peyA, pravAlacUrNam, pATalAkShAraH (10-13) · Śloka 13

પિબેન્મદ્યેન સૂક્ષ્મૈલાં ધાત્રીફલરસેન વા| *સારસાસ્થિશ્વદંષ્ટ્રૈલાવ્યોષં વા મધુમૂત્રવત્||૧૦|| સ્વરસં કણ્ટકાર્યા વા પાયયેન્માક્ષિકાન્વિતમ્| શિતિવારકબીજં વા તક્રેણ શ્લક્ષ્ણચૂર્ણિતમ્||૧૧|| ધવસપ્તાહ્વકુટગુડૂચીચતુરઙ્ગુલમ્| કેમ્બુકૈલાકરઞ્જં ચ પાક્યં સમધુ સાધિતમ્||૧૨|| તૈર્વા પેયાં પ્રવાલં વા ચૂર્ણિતં તણ્ડુલામ્બુના| સતૈલં પાટલાક્ષારં સપ્તકૃત્ત્વોઽથવા સ્રુતમ્||૧૩||

Adhikarana kaPaje mUtrakRucCre kShArayuktA madirA, pATalyAdikShArAH (14-15) · Śloka 15

પાટલીયાવશૂકાભ્યાં પારિભદ્રાત્તિલાદપિ| ક્ષારોદકેન મદિરાં ત્વગેલોષકસંયુતામ્||૧૪|| પિબેદ્ગુડોપદંશાન્વા લિહ્યાદેતાન્ *પૃથક્ પૃથક્| |૧૫|

Adhikarana tridoShajamUtrakRucCrAdau yathAvastham (15-16) · Śloka 16

| સન્નિપાતાત્મકે સર્વં યથાવસ્થમિદં હિતમ્||૧૫|| અશ્મન્યપ્યચિરોત્થાને વારબસ્ત્યાદિકેષુ ચ| |૧૬|

Adhikarana ashmaryAH sAdhyatvAdi (16-17) · Śloka 17

| અશ્મરી દારુણો વ્યાધિરન્તકપ્રતિમો મતઃ||૧૬|| તરુણો ભેષજૈઃ સાધ્યઃ પ્રવૃદ્ધશ્છેદમર્હતિ| |૧૭|

Adhikarana ashmaryAH pUrvarUpeShu snehAdikramaH (17) · Śloka 17

| તસ્ય પૂર્વેષુ રૂપેષુ સ્નેહાદિક્રમ ઇષ્યતે||૧૭||

Adhikarana vAtAshmaryA pAShANabhedAdi ghRutam (18-20) · Śloka 20

પાષાણભેદો વસુકો વશિરોઽશ્મન્તકો વરી| કપોતવઙ્કાતિબલાભલ્લૂકોશીરકચ્છકમ્||૧૮|| વૃક્ષાદની શાકફલં વ્યાઘ્ર્યૌ ગુણ્ઠસ્ત્રિકણ્ટકઃ| યવાઃ કુલાત્થાઃ કોલાનિ વરુણઃ કતકાત્ફલમ્||૧૯|| ઊષકાદિપ્રતીવાપમેષાં ક્વાથે શૃતં ઘૃતમ્| ભિનત્તિ વાતસમ્ભૂતાં તત્પીતં શીઘ્રમશ્મરીમ્||૨૦||

Adhikarana vAtAshmaryAM eraNDamUlAdikalkaH (21) · Śloka 21

ગન્ધર્વહસ્તબૃહતીવ્યાઘ્રીગોક્ષુરકેક્ષુરાત્| મૂલકલ્કં પિબેદ્દધ્ના મધુરેણાશ્મભેદનમ્||૨૧||

Adhikarana pittAshmaryAM kushAdighRutam (22-24) · Śloka 24

કુશઃ કાશઃ શરો ગુણ્ઠ ઇત્કટો મોરટોઽશ્મભિત્| દર્ભો વિદારી વારાહી શાલિમૂલં ત્રિકણ્ટકઃ||૨૨|| ભલ્લૂકઃ પાટલી પાઠા પત્તૂરઃ સકુરણ્ટકઃ| પુનર્નવે શિરીષશ્ચ તેષાં ક્વાથે પચેદ્ધૃતમ્||૨૩|| પિષ્ટેન ત્રપુસાદીનાં બીજેનેન્દીવરેણ ચ| મધુકેન શિલાજેન તત્પિત્તાશ્મરિભેદનમ્||૨૪||

Adhikarana kaPAshmaryAM varUNAdighRutam (25-26) · Śloka 26

વરુણાદિઃ સમીરઘ્નૌ ગણાવેલાહરેણુકા| ગુગ્ગુલુર્મરિચં કુષ્ઠં ચિત્રકઃ સસુરાહ્વયઃ||૨૫|| તૈઃ કલ્કિતૈઃ કૃતાવાપમૂષકાદિગણેન ચ| ભિનત્તિ કફજામાશુ સાધિતં ઘૃતમશ્મરીમ્||૨૬||

Adhikarana ashmaryAM kShArakShIrayavAgvAdayaH (27) · Śloka 27

ક્ષારક્ષીરયવાગ્વાદિ દ્રવ્યૈઃ સ્વૈઃ સ્વૈશ્ચ કલ્પયેત્| |૨૭|

Adhikarana sharkarAyAM picukAdikvAthaH (27-28) · Śloka 28

| પિચુકાઙ્કોલ્લકતશાકેન્દીવરજૈઃ ફલૈઃ||૨૭|| પીતમુષ્ણામ્બુ સગુડં શર્કરાપાતનં પરમ્| |૨૮|

Adhikarana SarkarAyAM krau~jcAsthyAdicUrNam (28-29) · Śloka 29

| ક્રૌઞ્ચોષ્ટ્રરાસભાસ્થીનિ શ્વદંષ્ટ્રા તાલપત્રિકા||૨૮|| અજમોદા કદમ્બસ્ય મૂલં વિશ્વસ્ય ચૌષધમ્| પીતાનિ શર્કરાં ભિન્દ્યુઃ સુરયોષ્ણોદકેન વા||૨૯||

Adhikarana ashmaryAM nRutyakuNDakacUrNam (30) · Śloka 30

નૃત્યકુણ્ડકબીજાનાં ચૂર્ણં માક્ષિકસંયુતમ્| અવિક્ષીરેણ સપ્તાહં પીતમશ્મરિપાતનમ્||૩૦||

Adhikarana ashmaryAM shigrumUlakvAthaH (31) · Śloka 31

ક્વાથશ્ચ શિગ્રુમૂલોત્થઃ કદુષ્ણોઽશ્મરીપાતનઃ| |૩૧|

Adhikarana ashmaryAM tilAdikShAraH (31-32) · Śloka 32

| તિલાપામાર્ગકદલીપલાશયવસમ્ભવઃ||૩૧|| ક્ષારઃ પેયોઽવિમૂત્રેણ શર્કરાસ્વશ્મરીષુ ચ| |૩૨|

Adhikarana ashmarIvedanAyAM kapotava~gkA cUrNam, kapotava~gkasiddhaM kShIram, harItakyasthisiddhaM kShIram, punarnavAsiddhaM kShIram, mayUrashikhAmUlacUrNam (32-34) · Śloka 34

| કપોતવઙ્કામૂલં વા પિબેદેકં સુરાદિભિઃ||૩૨|| તત્સિદ્ધં વા પિબેત્ક્ષીરં વેદનાભિરુપદ્રુતઃ| હરીતક્યસ્થિસિદ્ધં વા સાધિતં વા પુનર્નવૈઃ||૩૩|| ક્ષીરાન્નભુગ્બર્હિશિખામૂલં વા તણ્ડુલામ્બુના| |૩૪|

Adhikarana mUtrAghAteShu kriyAviBAgaH (34) · Śloka 34

| મુત્રાઘાતેષુ વિભજેદતઃ શેષેષ્વપિ ક્રિયામ્||૩૪||

Adhikarana mUtrAghAteShu bRuhatyAdigaNasya kvAthAdi (35) · Śloka 35

બૃહત્યાદિગણે સિદ્ધં દ્વિગુણીકૃતગોક્ષુરે| તોયં પયો વા સર્પિર્વા સર્વમૂત્રવિકારજિત્||૩૫||

Adhikarana mUtrAghAteShu devadArvAdicUrNam (36) · Śloka 36

દેવદારું ઘનં મૂર્વાં યષ્ટીમધુ હરીતકીમ્| મૂત્રઘાતેષુ સર્વેષુ સુરાક્ષીરજલૈઃ પિબેત્||૩૬||

Adhikarana mUtrAghAteShu dhanvayAsasvarasaH, kakuBakvAthaH, triPalAkalkaH, yavAgUH vyAghryAdisiddhA, vIratarAdisiddhA, tAmracUDarasasiddhA, shilAjatu vIratarAdi BAvitam (37-39) · Śloka 39

રસં વા ધન્વયાસસ્ય કષાયં કુકુભસ્ય વા| સુખામ્ભસા વા ત્રિફલાં પિષ્ટાં સૈન્ધવસંયુતામ્||૩૭|| વ્યાઘ્રીગોક્ષુરકક્વાથે યવાગૂં વા સફાણિતામ્| ક્વાથે વીરતરાદેર્વા તામ્રચૂડરસેઽપિ વા||૩૮|| અદ્યાદ્વીરતરાદ્યેન ભાવિતં વા શિલાજતુ| |૩૯|

Adhikarana ashmarIcyutau rathAdigamanam (39-40) · Śloka 40

| મદ્યં વા નિગદં પીત્વા રથેનાશ્વેન વા વ્રજેત્||૩૯|| શીઘ્રવેગેન સઙ્ક્ષોભાત્તથાઽસ્ય ચ્યવતેઽશ્મરી| |૪૦|

Adhikarana mUtrAghAteShu vIratarAdiH, virecanArthaM tailvakaM sarpiH, bastikarma (40-41) · Śloka 41

| સર્વથા ચોપયોક્તવ્યો વર્ગો વીરતરાદિકઃ||૪૦|| રેકાર્થે તૈલ્વકં સર્પિર્બસ્તિકર્મ ચ શીલયેત્| વિશેષાદુત્તરાન્ બસ્તીન્|૪૧|

Adhikarana mUtrAghAteShu uttarabastirvisheShataH, shukrAshmaryAM pramadAsevanam (41-43) · Śloka 43

| શુક્રાશ્મર્યાં તુ શોધિતે||૪૧|| તૈર્મૂત્રમાર્ગે બલવાન્ શુક્રાશયવિશુદ્ધયે| પુમાન્ સુતૃપ્તો વૃષ્યાણાં માંસાનાં કુક્કુટસ્ય ચ||૪૨|| કામં સકામાઃ સેવેત પ્રમદા મદદાયિનીઃ| |૪૩|

Adhikarana evamupashamABAve rAj~jaH prashrnapUrvakaM shastrAvacAraNam (43-44) · Śloka 44

| સિદ્ધૈરુપક્રમૈરેભિર્ન ચેચ્છાન્તિસ્તદા ભિષક્||૪૩|| ઇતિ રાજાનમાપૃચ્છ્ય શસ્ત્રં સાધ્વવચારયેત્| |૪૪|

Adhikarana prashrnaprakAraH (44-45) · Śloka 45

કિમાપૃચ્છ્ય ? ઇત્યાહ | અક્રિયાયાં ધ્રુવો મૃત્યુઃ ક્રિયાયાં સંશયો ભવેત્||૪૪|| નિશ્ચિતસ્યાપિ વૈદ્યસ્ય બહુશઃ સિદ્ધકર્મણઃ| |૪૫|

Adhikarana shastrakarmavidhiH (45-55) · Śloka 55

| અથાતુરમુપસ્નિગ્ધશુદ્ધમીષચ્ચ કર્શિતમ્||૪૫|| અભ્યક્તસ્વિન્નવપુષમભુક્તં કૃતમઙ્ગલમ્| આજાનુફલકસ્થસ્ય નરસ્યાઙ્ગ્કે વ્યાપાશ્રિતમ્||૪૬|| પૂર્વેણ કાયેનોત્તાનં નિષણ્ણં વસ્ત્રચુમ્ભલે| તતોઽસ્યાકુઞ્ચિતે જાનુકૂર્પરે વાસસા દૃઢમ્||૪૭|| સહાશ્રયમનુષ્યેણ બદ્ધસ્યાશ્વાસિતસ્ય ચ| નાભેઃ સમન્તાદભ્યજ્યાદધસ્તસ્યાશ્ચ વામતઃ||૪૮|| મૃદિત્વા મુષ્ટિનાઽઽક્રામેદ્યાવદશ્મર્યધોગતા| તૈલાક્તે વર્ધિતનખે તર્જનીમધ્યમે તતઃ||૪૯|| અદક્ષિણે ગુદેઽઙ્ગુલ્યૌ પ્રણિધાયાનુસેવનિ| આસાદ્ય બલયત્નાભ્યામશ્મરીં ગુદમેઢ્રયોઃ||૫૦|| કૃત્વાઽન્તરે તથા બસ્તિં નિર્વલીકમનાયતમ્| ઉત્પીડયેદઙ્ગુલિભ્યાં યાવદ્ગ્રન્થિરિવોન્નતમ્||૫૧|| શલ્યં સ્યાત્સેવનીં મુક્ત્વા યવમાત્રેણ પાટયેત્| અશ્મમાનેન ન યથા ભિદ્યતે સા તથાઽઽહરેત્||૫૨|| સમગ્રં સર્પવક્રેણ, સ્ત્રીણાં બસ્તિસ્તુ પાર્શ્વગઃ| ગર્ભાશયાશ્રયસ્તાસાં શસ્ત્રમુત્સઙ્ગવત્તતઃ||૫૩|| ન્યસેદતોઽન્યથા હ્યાસાં મૂત્રસ્રાવી વ્રણો ભવેત્| મૂત્રપ્રસેકક્ષણનાન્નરસ્યાપ્યપિ ચૈકધા||૫૪|| બસ્તિભેદોઽશ્મરીહેતુઃ સિદ્ધિં યાતિ ન તુ દ્વિધા| |૫૫|

Adhikarana vishalyasya vidhiH (55-56) · Śloka 56

| વિશલ્યમુષ્ણપાનીયદ્રોણ્યાં તમવગાહયેત્||૫૫|| તથા ન પૂર્યતેઽસ્ત્રેણ બસ્તિઃ, પૂર્ણે તુ પીડયેત્| મેઢ્રાન્તઃ ક્ષીરિવૃક્ષામ્બુ|૫૬|

Adhikarana mUtrasaMshuddhau guDasauhityam, yavAgUH, odanam, mAMsarasAH (56-58) · Śloka 58

| મૂત્રસંશુદ્ધયે તતઃ||૫૬|| કુર્યાટ્ગુડસ્ય સૌહિત્યં મધ્વાજ્યાક્તવ્રણઃ પિબેત્| દ્વૌ કાલૌ સઘૃતાં કોષ્ણાં યવાગૂં મૂત્રશોધનૈઃ||૫૭|| ત્ર્યહં, દશાહં પયસા ગુડાઢ્યેનાલ્પમોદનમ્| ભુઞ્જીતોર્ધ્વં ફલામ્લૈશ્ચ રસૈર્જાઙ્ગલચારિણામ્||૫૮||

Adhikarana ashmarIvraNe prakShAlanam, lepaH, tailam (59-60) · Śloka 60

ક્ષીરિવૃક્ષકષાયેણ વ્રણં પ્રક્ષાલ્ય લેપયેત્| પ્રપૌણ્ડરીકમઞ્જિષ્ઠાયષ્ટ્યાહ્વનયનૌષધૈઃ||૫૯|| વ્રણાભ્યઙ્ગે પચેત્તૈલમેભિરેવ નિશાન્વિતૈઃ| |૬૦|

Adhikarana ashmarI vraNe svedaH, agacCati mUtre dAhaH, gacCatimUtre bastayaH (60-62) · Śloka 62

| દશાહં સ્વેદયેચ્ચૈનં, સ્વમાર્ગં સપ્તરાત્રતઃ||૬૦|| મૂત્રે ત્વગચ્છતિ દહેદશ્મરીવ્રણમગ્નિના| સ્વમાર્ગપ્રતિપત્તૌ તુ સ્વાદુપ્રાયૈરુપાચરેત્||૬૧|| તં બસ્તિભિઃ| |૬૨|

Adhikarana rUDhavraNe~api varShaparyantaM nagAdyArohaNaniShedhaH (62) · Śloka 62

ન ચારોહેદ્વર્ષં રૂઢવ્રણોઽપિ સઃ| નગનાગાશ્વવૃક્ષસ્ત્રીરથાન્નાપ્સુ પ્લવેત ચ||૬૨||

Adhikarana shastrakarmaNi varjyAni marmANi (11) · Śloka 11

મૂત્રશુક્રવહૌ બસ્તિવૃષણૌ સેવનીં ગુદમ્| મૂત્રપ્રસેકં યોનિં ચ શસ્ત્રેણાષ્ટૌ વિવર્જયેત્||૬૩|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને મૂત્રાઘાતચિકિત્સિતં નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ||૧૧||