11. mūtrāghātacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

గ్రహణీదోషచికిత్సితాదనంతరం మూత్రాఘాతచికిత్సితమారభ్యతే| సంబంధశ్చాస్య సమసంబంధనత్వాత్| తథా చ ప్రాగధ్యైష్ట (హృ.ని.అ.9|1)- "బస్తిబస్తిశిరోమేఢ్రకటీవృషణపాయవః| ఏకసంబంధనాః ప్రోక్తా గుదాస్థివివరాశ్రయాః||" ఇతి|

Adhikarana mUtrAghAtacikitsitAdhyAyaH vAtaje mUtrakRucchre svedaH (2-1) · Śloka 1

తేనేదమాహ అథాతో మూత్రాఘాతచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2| ) కృచ్ఛ్రే వాతఘ్నతైలాక్తమధోనాభేః సమీరజే| సుస్నిగ్ధైః స్వేదయేదంగం పిండసేకావగాహనైః||1||

స0-కృచ్ఛ్రే-మూత్రకృచ్ఛ్రే, ఆదిపదలోపం కృత్వా నిర్దిష్టం| యథా-మాంసరసే రస ఇతి| మూత్రకృచ్ఛ్రే వాతోత్థే, అంగం-శరీరం, వాతఘ్నతైలేన-బలాతైలాదినా, అభ్యక్తమధో నామేః సమంతాత్ స్వేదైః పిండాదిభిః సుష్ఠు స్నిగ్ధైః-న రూక్షైః, స్వేదయేత్|

Adhikarana vAtaje dashamUlAdisiddhAH snehAH (2-3) · Śloka 3

దశమూలబలైరండయవాభీరుపునర్నవైః| కులత్థకోలపత్తూరవృశ్చీవోపలభేదకైః||2|| తైలసర్పిర్వరాహర్క్షవసాః క్వథితకల్కితైః| సపంచలవణాః సిద్ధాః పీతాః శూలహరాః పరం||3||

స0-దశమూలాదిభిః క్వథితకల్కితైస్తైలసర్పిర్వరాహర్క్షవసాః సిద్ధాః-పక్వాః, సహ పంచలవణైర్వర్తంత ఇతి సపంచలవణాః పీతాః పరం-సుష్ఠు, శూలహరాః|

Adhikarana vAtaje dashamUlAdInAM pAnAnnasvedeShvapyupayogaH (4) · Śloka 4

ద్రవ్యాణ్యేతాని పానాన్నే తథా పిండోపనాహనే| సహ తైలఫలైర్యుంజ్యాత్సామ్లాని స్నేహవంతి చ||4||

స0-ఏతాని-దశమూలాదీని, ద్రవ్యాణి పానాన్నే తద్విజయాయ, తథా పిండోపనాహాఖ్యం స్వేదద్వయం తైలఫలైః సహ యుంజ్యాత్| తైలార్థాని ఫలాని నాలికేరాక్షోడాదీని తైలఫలాని, యథా-యూపాయ దారు, తైః సహ| కేచిత్తు తైలఫలాని తిలానాహుః| కింభూతాని? సామ్లాని, సహామ్లైః-తక్రారనాలాదిభిః, వర్తంత ఇతి సామ్లాని| తథా, స్నేహవంతి-బహుస్నేహాని| "భూమ్ని మతుప్"|

Adhikarana vAtaje madirA (5) · Śloka 5

సౌవర్చలాఢ్యాం మదిరాం పిబేన్మూత్రరుజాపహాం| |5|

స0-తథా మదిరాం బహుసౌవర్చలాం మూత్రరుజాపహాం పిబేత్|

Adhikarana pittaje mUtrakRucCre sekalepAdi (5) · Śloka 5

| పైత్తే యుంజీత శిశిరం సేకలేపావగాహనం||5||

స0-పైత్తే మూత్రకృచ్ఛ్రే శీతలం సేకలేపావగాహనం యుంజీత|

Adhikarana pittaje mUtrakRucCre shatAvaryAdikvAthaH (6) · Śloka 6

పిబేద్వరీం గోక్షురకం విదారీం సకసేరుకాం| తృణాఖ్యం పంచమూలం చ పాక్యం సమధుశర్కరం||6||

స0-తథా శతావర్యాదికం పాక్యం కృత్వా సమధుశర్కరం పిబేత్|

Adhikarana pittaje mUtrakRucCre vRuShakAdikalkaH (7) · Śloka 7

వృషకం త్రపుసైర్వారులట్వాబీజాని కుంకుమం| ద్రాక్షాంభోభిః పిబన్ సర్వాన్ మూత్రాఘాతానపోహతి||7||

స0-వృషకాదికం కల్కీకృత్య ద్రాక్షాజలేన పిబన్ సర్వాన్ మూత్రాఘాతాన్ పరాకరోతి| అపోహతీతి "ఉపసర్గాదస్యత్యూహ్యోర్వా వచనం" ఇతి పరస్మైపదం| వృషకః-పాషాణభేదకః| లట్వాబీజం-కుసుంభబీజం|

Adhikarana pittaje mUtrakRucCre ervArubIjakalkaH, drAkShAkalkaH (8) · Śloka 8

ఏర్వారుబీజయష్ట్యాహ్వదార్వీర్వా తండులాంబునా| తోయేన కల్కం ద్రాక్షాయాః పిబేత్పర్యుషితేన వా||8||

స0-ఏర్వారుబీజాదికం వా తండులాంభసా పిబేత్ పూర్వగుణం| పర్యుషితేన వా జలేన ద్రాక్షాకల్కం పిబేత్|

Adhikarana kaPaje mUtrakRucCre vamanasvedAdi (9) · Śloka 9

కఫజే వమనం స్వేదం తీక్ష్ణోష్ణకటుభోజనం| యవానాం వికృతీః క్షారం కాలశేయం చ శీలయేత్||9||

స0-కఫజే మూత్రకృచ్ఛ్రే వమనాదీని శీలయేత్|

Adhikarana kaPaje mUtrakRucCre sUkShmailAyogaH, sArasAsthyAdiyogaH, kaNTakArIsvarasaH, kara~jjabIjacUrNam, dhavAdikvAthaH, dhavAdisiddhA peyA, pravAlacUrNam, pATalAkShAraH (10-13) · Śloka 13

పిబేన్మద్యేన సూక్ష్మైలాం ధాత్రీఫలరసేన వా| *సారసాస్థిశ్వదంష్ట్రైలావ్యోషం వా మధుమూత్రవత్||10|| స్వరసం కంటకార్యా వా పాయయేన్మాక్షికాన్వితం| శితివారకబీజం వా తక్రేణ శ్లక్ష్ణచూర్ణితం||11|| ధవసప్తాహ్వకుటగుడూచీచతురంగులం| కేంబుకైలాకరంజం చ పాక్యం సమధు సాధితం||12|| తైర్వా పేయాం ప్రవాలం వా చూర్ణితం తండులాంబునా| సతైలం పాటలాక్షారం సప్తకృత్త్వోఽథవా స్రుతం||13||

స0-తథా మద్యేన సూక్ష్మైలాం పిబేత్| ఆమలకరసేన వా సూక్ష్మైలాం పిబేత్| [అథవా,] సారసాస్థ్యాదీని మధుయుక్తాని గోమూత్రేణ పిబేత్| అథవా, కంటకార్యాః స్వరసం సమాక్షికం పాయయేత్| [అథవా,] శితివారకస్య-కరంజస్య, బీజం శ్లక్ష్ణపిష్టం తక్రేణ సహ పాయయేత్| ధవాదిభిః కృతం పాక్యం-క్వాథం, వా సమధు పాయయేత్| తైర్వా-ధవాదిభిః, సాధితాం పేయాం పాయయేత్| ప్రవాలం-విద్రుమం, రజీకృతం తండులాంభసా [వా] పాయయేత్| పాటలాయాః క్షారం సప్తవారాన్ స్రుతం తైలేన వా పాయయేత్|

Adhikarana kaPaje mUtrakRucCre kShArayuktA madirA, pATalyAdikShArAH (14-15) · Śloka 15

పాటలీయావశూకాభ్యాం పారిభద్రాత్తిలాదపి| క్షారోదకేన మదిరాం త్వగేలోషకసంయుతాం||14|| పిబేద్గుడోపదంశాన్వా లిహ్యాదేతాన్ *పృథక్ పృథక్| |15|

స0-పాటలీయవక్షారాభ్యాం క్షారోదకేన తథా పారిభద్రతిలక్షారోదకేన మదిరాం త్వగేలోషకసంయుక్తాం పిబేత్| ఊషకః-కల్లరః| గుడోపదంశాన్వేతి| అథవా గుడముపదంశ్య ఏతాన్-త్వగాదీన్, పృథక్ పృథక్ లిహ్యాత్|

Adhikarana tridoShajamUtrakRucCrAdau yathAvastham (15-16) · Śloka 16

| సన్నిపాతాత్మకే సర్వం యథావస్థమిదం హితం||15|| అశ్మన్యప్యచిరోత్థానే వారబస్త్యాదికేషు చ| |16|

స0-సన్నిపాతాత్మకే మూత్రకృచ్ఛ్రే సర్వమిదం-పూర్వోక్తం పృథగ్దోషాత్మకమూత్రకృచ్ఛ్రనిర్దిష్టం, యథావస్థం-అవస్థామపేక్ష్య, హితం| న కేవలం సన్నిపాతాత్మకే కృచ్ఛ్రే ప్రాఙ్ నిర్దిష్టం పృథగ్దోషాత్మకమూత్రకృచ్ఛ్రచికిత్సకం హితం| యావదశ్మర్యామప్యచిరోత్థానే, అచిరకాలం ఉత్థానం-జన్మ, యస్య తస్మిన్ హితం| చశబ్దాద్వాతబస్త్యాదికేషు మూత్రాఘాతేషు హితం| ఆదిశబ్దేన వాతకుండలికాదయో గృహ్యంతే|

Adhikarana ashmaryAH sAdhyatvAdi (16-17) · Śloka 17

| అశ్మరీ దారుణో వ్యాధిరంతకప్రతిమో మతః||16|| తరుణో భేషజైః సాధ్యః ప్రవృద్ధశ్ఛేదమర్హతి| |17|

స0-అశ్మరీ దారుణో వ్యాధిరంతకప్రతిమః-తత్తుల్యో మతః, శీఘ్రం ప్రాణహారిత్వాత్| స చాశ్మరీ తరుణః-అచిరోత్పన్నః, ఔషధైః సాధ్యః-సాధయితుం శక్యః| ప్రవృద్ధః పునశ్ఛేదనం-పాటనం, శస్త్రేణార్హతి|

Adhikarana ashmaryAH pUrvarUpeShu snehAdikramaH (17) · Śloka 17

| తస్య పూర్వేషు రూపేషు స్నేహాదిక్రమ ఇష్యతే||17||

స0-తస్య-ఆశ్మర్యాఖ్యస్య వ్యాధేః, ప్రాగ్రూపేషు స్నేహాదిక్రమ ఇష్యతే| ఆదిశబ్దః స్వేదనవమనాదీనాం గ్రహాయ| అథ స్నేహమాహ-

Adhikarana vAtAshmaryA pAShANabhedAdi ghRutam (18-20) · Śloka 20

పాషాణభేదో వసుకో వశిరోఽశ్మంతకో వరీ| కపోతవంకాతిబలాభల్లూకోశీరకచ్ఛకం||18|| వృక్షాదనీ శాకఫలం వ్యాఘ్ర్యౌ గుంఠస్త్రికంటకః| యవాః కులాత్థాః కోలాని వరుణః కతకాత్ఫలం||19|| ఊషకాదిప్రతీవాపమేషాం క్వాథే శృతం ఘృతం| భినత్తి వాతసంభూతాం తత్పీతం శీఘ్రమశ్మరీం||20||

స0-పాషాణభేదాదీనాం క్వాథే ఘృతం శృతమూషకాదిగణోక్తద్రవ్యప్రతివాపం-తత్కల్కం సత్, పీతం వాతజామశ్మరీం భినత్తి| వసుకః-ఈశ్వరమల్లికా| వశిరం-సాముద్రలవణం| అశ్మంతకో-మాలుకపర్ణః| కపోతవంకా-సువర్చలా| భల్లూకః-శ్యోనాకః|

Adhikarana vAtAshmaryAM eraNDamUlAdikalkaH (21) · Śloka 21

గంధర్వహస్తబృహతీవ్యాఘ్రీగోక్షురకేక్షురాత్| మూలకల్కం పిబేద్దధ్నా మధురేణాశ్మభేదనం||21||

స0-గంధర్వహస్తాదీనాం సమాహారద్వంద్వః, అనిత్యమాగమశాసనమితి తు ప్రకృతం| ఏరండాదీనాం ద్రవ్యాణాం యన్మూలం తత్కల్కీకృత్య మధురేణ దధ్నా పిబేదశ్మభేదనం,-ప్రకృతత్వాద్వాతాశ్మరీభేదనం గమ్యతే|

Adhikarana pittAshmaryAM kushAdighRutam (22-24) · Śloka 24

కుశః కాశః శరో గుంఠ ఇత్కటో మోరటోఽశ్మభిత్| దర్భో విదారీ వారాహీ శాలిమూలం త్రికంటకః||22|| భల్లూకః పాటలీ పాఠా పత్తూరః సకురంటకః| పునర్నవే శిరీషశ్చ తేషాం క్వాథే పచేద్ధృతం||23|| పిష్టేన త్రపుసాదీనాం బీజేనేందీవరేణ చ| మధుకేన శిలాజేన తత్పిత్తాశ్మరిభేదనం||24||

స0-కుశాదీనాం క్వాథే త్రపుసాదీనాం-పూర్వోక్తానాం (శ్లో.7) త్రపుసైర్వారులట్వానాం, బీజేన నీలోత్పలబీజేన మధుకేన చ పిష్టేన శిలాజతునా చ ఘృతం పచేత్| తత్పిత్తాశ్మరీభేదనం భవతి| శోధనాదిగణసంగ్రహోక్తాస్తు (హృ. సూ. అ. 15|1) త్రపుసాదయోఽత్ర న గృహ్యంతే, తదంతఃపాతినాం పిత్తవిరోధినాం సర్పిరా(సర్షపా)దీనాం ద్రవ్యాణాం తత్ర పాఠాత్|

Adhikarana kaPAshmaryAM varUNAdighRutam (25-26) · Śloka 26

వరుణాదిః సమీరఘ్నౌ గణావేలాహరేణుకా| గుగ్గులుర్మరిచం కుష్ఠం చిత్రకః ససురాహ్వయః||25|| తైః కల్కితైః కృతావాపమూషకాదిగణేన చ| భినత్తి కఫజామాశు సాధితం ఘృతమశ్మరీం||26||

స0-"వరుణసైర్యక" (హృ.సూ.అ.15|21) ఇత్యాదిర్వరుణాదిర్గణః, సమీరఘ్నౌ గణౌ-"వీరతరాదిః (హృ.సూ.అ.15|24) . తథా విదార్యాదిః (హృ.సూ.అ.15|9) , ఏతైర్వరుణాదిభిర్ద్రవ్యైః కల్కికృతైస్తథోషకాదిగణేన-"ఊషకస్తుత్థకం" (హృ.సూ.అ.15|23) ఇత్యాదినా, కృతావాపం-కల్కవత్కృత్వా, ఘృతం సాధితమాశు కఫజామశ్మరీం హంతి|

Adhikarana ashmaryAM kShArakShIrayavAgvAdayaH (27) · Śloka 27

క్షారక్షీరయవాగ్వాది ద్రవ్యైః స్వైః స్వైశ్చ కల్పయేత్| |27|

స0-క్షారాది చ స్వైః స్వైః-తద్యోగ్యైర్ద్రవైః కల్పయేత్|

Adhikarana sharkarAyAM picukAdikvAthaH (27-28) · Śloka 28

| పిచుకాంకోల్లకతశాకేందీవరజైః ఫలైః||27|| పీతముష్ణాంబు సగుడం శర్కరాపాతనం పరం| |28|

స0-పిచుకాదిభిరుష్ణాంబు సగుడం పీతం శర్కరాయాః పరం శాతనం| పిచుకః-శితివారకః|

Adhikarana SarkarAyAM krau~jcAsthyAdicUrNam (28-29) · Śloka 29

| క్రౌంచోష్ట్రరాసభాస్థీని శ్వదంష్ట్రా తాలపత్రికా||28|| అజమోదా కదంబస్య మూలం విశ్వస్య చౌషధం| పీతాని శర్కరాం భింద్యుః సురయోష్ణోదకేన వా||29||

స0-క్రౌంచాస్థ్యాదీని పీతాని సురయోష్ణజలేన వా శర్కరాం హన్యుః|

Adhikarana ashmaryAM nRutyakuNDakacUrNam (30) · Śloka 30

నృత్యకుండకబీజానాం చూర్ణం మాక్షికసంయుతం| అవిక్షీరేణ సప్తాహం పీతమశ్మరిపాతనం||30||

స0-తుంబరీబీజానాం చూర్ణం మాక్షికాన్వితమవిక్షీరేణ సప్తాహం పీతమశ్మరిపాతనం| అత్రాశ్మరీశబ్దస్య "ఢ్యాపోః సంజ్ఞాఛందసోః" ఇతి హ్రస్వః|

Adhikarana ashmaryAM shigrumUlakvAthaH (31) · Śloka 31

క్వాథశ్చ శిగ్రుమూలోత్థః కదుష్ణోఽశ్మరీపాతనః| |31|

స0-సోభాంజనకమూలక్వాథశ్చ కోష్ణః పీతోఽశ్మరిపాతనః|

Adhikarana ashmaryAM tilAdikShAraH (31-32) · Śloka 32

| తిలాపామార్గకదలీపలాశయవసంభవః||31|| క్షారః పేయోఽవిమూత్రేణ శర్కరాస్వశ్మరీషు చ| |32|

స0-తిలాదిసంభవః క్షారోఽవిమూత్రేణ శర్కరాస్వశ్మరీషు చ విషయే పేయః|

Adhikarana ashmarIvedanAyAM kapotava~gkA cUrNam, kapotava~gkasiddhaM kShIram, harItakyasthisiddhaM kShIram, punarnavAsiddhaM kShIram, mayUrashikhAmUlacUrNam (32-34) · Śloka 34

| కపోతవంకామూలం వా పిబేదేకం సురాదిభిః||32|| తత్సిద్ధం వా పిబేత్క్షీరం వేదనాభిరుపద్రుతః| హరీతక్యస్థిసిద్ధం వా సాధితం వా పునర్నవైః||33|| క్షీరాన్నభుగ్బర్హిశిఖామూలం వా తండులాంబునా| |34|

స0- కపోతవంకాయా మూలం కేవలం సుఖోష్ణజలాదిభిః పిబేత్| తయా-కపోతవంకయా, సిద్ధం-శృతం, వా క్షీరం వేదనోపద్రుతః పిబేత్| హరీతక్యస్థిభిః సిద్ధం వా క్షీరమథవా పునర్నవపక్వం క్షీరం పిబేత్| మయూరశిఖామూలం తండులాంభసా పిబేత్| కింభూతః ? క్షీరాన్నాశీ సన్|

Adhikarana mUtrAghAteShu kriyAviBAgaH (34) · Śloka 34

| ముత్రాఘాతేషు విభజేదతః శేషేష్వపి క్రియాం||34||

స0-అతః-అస్మాత్పూర్వోక్తాంచికిత్సితాత్, యథాయోగం శేషేష్వపి మూత్రాఘాతేషు-మూత్రాతీతాదిష్వపి, క్రియాం విభజేత్-నిరూప్య కుర్యాత్|

Adhikarana mUtrAghAteShu bRuhatyAdigaNasya kvAthAdi (35) · Śloka 35

బృహత్యాదిగణే సిద్ధం ద్విగుణీకృతగోక్షురే| తోయం పయో వా సర్పిర్వా సర్వమూత్రవికారజిత్||35||

స0-బృహత్యాదిగణే ద్విగుణీకృతగోక్షురే జలం పక్వం క్షీరం వా సర్పిర్వా సర్వాన్ మూత్రవికారాన్ జయతి|

Adhikarana mUtrAghAteShu devadArvAdicUrNam (36) · Śloka 36

దేవదారుం ఘనం మూర్వాం యష్టీమధు హరీతకీం| మూత్రఘాతేషు సర్వేషు సురాక్షీరజలైః పిబేత్||36||

స0-దేవదార్వాదీన్ సురాదీనామన్యతమేన సర్వేషు మూత్రాఘాతేషు పిబేత్|

Adhikarana mUtrAghAteShu dhanvayAsasvarasaH, kakuBakvAthaH, triPalAkalkaH, yavAgUH vyAghryAdisiddhA, vIratarAdisiddhA, tAmracUDarasasiddhA, shilAjatu vIratarAdi BAvitam (37-39) · Śloka 39

రసం వా ధన్వయాసస్య కషాయం కుకుభస్య వా| సుఖాంభసా వా త్రిఫలాం పిష్టాం సైంధవసంయుతాం||37|| వ్యాఘ్రీగోక్షురకక్వాథే యవాగూం వా సఫాణితాం| క్వాథే వీరతరాదేర్వా తామ్రచూడరసేఽపి వా||38|| అద్యాద్వీరతరాద్యేన భావితం వా శిలాజతు| |39|

స0-ధన్వయవాసకస్య రసం వా కకుభస్య క్వాథం వా త్రిఫలాముష్ణోదకేన పిష్టాం సైంధవాన్వితాం వా పిబేత్| కంటకారికాగోక్షురక్వాథసిద్ధాం వా యవాగూం సఫాణితాం పిబేత్| వీరతరాదేః క్వాథే వా సిద్ధాం పేయాం పిబేత్| అథవా, తామ్రచూడస్య-కుక్కుటస్య, మాంసరసే సిద్ధాం పేయాం పిబేత్| శిలాజతు వీరతరాద్యేన వా గణేన భావితమద్యాత్|

Adhikarana ashmarIcyutau rathAdigamanam (39-40) · Śloka 40

| మద్యం వా నిగదం పీత్వా రథేనాశ్వేన వా వ్రజేత్||39|| శీఘ్రవేగేన సంక్షోభాత్తథాఽస్య చ్యవతేఽశ్మరీ| |40|

స0-అథవా, పురాణం మద్యం పీత్వా రథేన వాఽశ్వేన వా శీఘ్రవేగేన గచ్ఛేత్| తథా-తేన ప్రకారేణ, సంక్షోభితస్యతస్య్నాశ్మరీ చ్యవతే|

Adhikarana mUtrAghAteShu vIratarAdiH, virecanArthaM tailvakaM sarpiH, bastikarma (40-41) · Śloka 41

| సర్వథా చోపయోక్తవ్యో వర్గో వీరతరాదికః||40|| రేకార్థే తైల్వకం సర్పిర్బస్తికర్మ చ శీలయేత్| విశేషాదుత్తరాన్ బస్తీన్|41|

స0-[సర్వథా-] సర్వేణ చ ప్రకారేణ క్వాథపేయాజలాదిషు, వీరతరాదికో యోజ్యః| విరేచనార్థం తైల్వకం-"శమ్యాకేన" (హృ.చి.అ.3|152) ఇత్యాదినా సాధితం సర్పిరుపయోక్తవ్యం| తథా, బస్తికర్మ-"ప్రాక్ స్నేహ ఏకః" (హృ.సూ.అ.19|63) ఇత్యాదికం శీలయేత్| విశేషేణోత్తరబస్తీనభ్యసేత్|

Adhikarana mUtrAghAteShu uttarabastirvisheShataH, shukrAshmaryAM pramadAsevanam (41-43) · Śloka 43

| శుక్రాశ్మర్యాం తు శోధితే||41|| తైర్మూత్రమార్గే బలవాన్ శుక్రాశయవిశుద్ధయే| పుమాన్ సుతృప్తో వృష్యాణాం మాంసానాం కుక్కుటస్య చ||42|| కామం సకామాః సేవేత ప్రమదా మదదాయినీః| |43|

స0-శుక్రాశ్మర్యాం చ తైః-ఉత్తరబస్తిభిః, మూత్రమార్గే శోధితే సతి పుమాన్ వృష్యాణాం ద్రవ్యాణాం కుక్కుటస్య మాంసానాం చ సుహితః సన్ యథేచ్ఛం మదదాయినీః ప్రమదాః సేవేత శుక్రాశయవిశుద్ధయే| కుక్కుటస్య వృష్యత్వేనైవ సిద్ధే గ్రహణేఽతిశయేన కుక్కుటస్యాత్ర పథ్యత్వమితి జ్ఞాపనార్థం [ పునః ] ఉపాదానం|

Adhikarana evamupashamABAve rAj~jaH prashrnapUrvakaM shastrAvacAraNam (43-44) · Śloka 44

| సిద్ధైరుపక్రమైరేభిర్న చేచ్ఛాంతిస్తదా భిషక్||43|| ఇతి రాజానమాపృచ్ఛ్య శస్త్రం సాధ్వవచారయేత్| |44|

స0-ఏభిః-పూర్వోక్తైః, ఉపక్రమైః సిద్ధైః-అశ్మరీహరైః, యది శమో న స్యాత్, తదేతి రాజానమాపృచ్ఛ్యాశ్మర్యాహరణం శస్త్రం సాధ్వవచారయేత్|

Adhikarana prashrnaprakAraH (44-45) · Śloka 45

కిమాపృచ్ఛ్య ? ఇత్యాహ | అక్రియాయాం ధ్రువో మృత్యుః క్రియాయాం సంశయో భవేత్||44|| నిశ్చితస్యాపి వైద్యస్య బహుశః సిద్ధకర్మణః| |45|

స0-హే నృపతే జాతవ్యాధావక్రియాయాం-చికిత్సాం వినా, ధ్రువః-ఆవశ్యం, మృత్యుః స్యాత్| అపరం చ క్రియాయాం-చికిత్సాయాం క్రియమాణాయాం, నిశ్చితస్యాపి-శాస్త్రార్థవిదోఽపి, వైద్యస్య తథా బహుశః-అనేకశః, సిద్ధకర్మణో-నిష్పన్నక్రియాక్రమస్యాపి, సంశయో భవేత్-కదాచిజ్జీవతి న వా, ఏవంప్రకారేణ రాజానమాపృచ్ఛయ|

Adhikarana shastrakarmavidhiH (45-55) · Śloka 55

| అథాతురముపస్నిగ్ధశుద్ధమీషచ్చ కర్శితం||45|| అభ్యక్తస్విన్నవపుషమభుక్తం కృతమంగలం| ఆజానుఫలకస్థస్య నరస్యాంగ్కే వ్యాపాశ్రితం||46|| పూర్వేణ కాయేనోత్తానం నిషణ్ణం వస్త్రచుంభలే| తతోఽస్యాకుంచితే జానుకూర్పరే వాససా దృఢం||47|| సహాశ్రయమనుష్యేణ బద్ధస్యాశ్వాసితస్య చ| నాభేః సమంతాదభ్యజ్యాదధస్తస్యాశ్చ వామతః||48|| మృదిత్వా ముష్టినాఽఽక్రామేద్యావదశ్మర్యధోగతా| తైలాక్తే వర్ధితనఖే తర్జనీమధ్యమే తతః||49|| అదక్షిణే గుదేఽంగుల్యౌ ప్రణిధాయానుసేవని| ఆసాద్య బలయత్నాభ్యామశ్మరీం గుదమేఢ్రయోః||50|| కృత్వాఽంతరే తథా బస్తిం నిర్వలీకమనాయతం| ఉత్పీడయేదంగులిభ్యాం యావద్గ్రంథిరివోన్నతం||51|| శల్యం స్యాత్సేవనీం ముక్త్వా యవమాత్రేణ పాటయేత్| అశ్మమానేన న యథా భిద్యతే సా తథాఽఽహరేత్||52|| సమగ్రం సర్పవక్రేణ, స్త్రీణాం బస్తిస్తు పార్శ్వగః| గర్భాశయాశ్రయస్తాసాం శస్త్రముత్సంగవత్తతః||53|| న్యసేదతోఽన్యథా హ్యాసాం మూత్రస్రావీ వ్రణో భవేత్| మూత్రప్రసేకక్షణనాన్నరస్యాప్యపి చైకధా||54|| బస్తిభేదోఽశ్మరీహేతుః సిద్ధిం యాతి న తు ద్విధా| |55|

స0-అథ-రాజపృచ్ఛనాదనంతరం, ఆతురముపస్నిగ్ధాదిరూపం కృత్వా తతోఽస్య నాభేరధోఽభ్యజ్యాత్| పూర్వముపస్నిగ్ధః పశ్చాచ్ఛుద్ధస్తముపస్నిగ్ధశుద్ధం| తథా, అభుక్తం-అకృతాహారం| తథా, మనాక్ కర్శితం| తథా, అభ్యక్తస్విన్నశరీరం చ| తథా, కృతమంగలం-విహితస్వస్త్యయనం| తథా, నరస్యాన్యస్యాంకమాశ్రితం| కింభూతస్య ? ఆజానుఫలకస్థస్య| ఫలకః-ఆసనవిశేషః, ఆజానుజానుప్రమాణో యః ఫలకస్తస్మిన్ స్థితస్య| తథా, పూర్వేణ కాయేనోత్తానం| తథా, వస్త్రచుంభలే నిషణణం| చుంభలః-తృణమయో ఘటాదీనాం చలనరక్షణార్థమాధారవిశేషో యః క్రియతే స ఉచ్యతే, తథారూపో వస్త్రమయచుంభలో వస్త్రచుంభలః,-వస్త్రం వేష్టయిత్వా కృత ఆసనవిశేషః, తస్మిన్నుపవిష్టం| [తతోఽస్య-] తథాభూతస్యానంతరం, ఆకుంచితే-ఈషత్కుటిలీకృతే, జానుకూర్పరే సతి| జానునీ చ కర్పూరే చ జానుకర్పూరం, తస్మిన్| తథా, ఆశ్రయమనుష్యేణ సహ వాససా సూత్రైర్వా బద్ధస్య-దృఢం కృత్వా ఏవంయంత్రితస్య, ఆశ్రయశ్చాసౌ మనుష్యశ్చ| కస్యాశ్రయః ? ప్రకృతత్వాదాతురస్య, తమాశ్రిత్యాతురస్య స్థితత్వాత్| తథా, ఆశ్వాసితస్య-నిరామయో భవస్రీత్యేవంప్రాయాభిర్వాగ్భిః శీతపవనాదిభిశ్చ సాంత్వితస్య| తతో నాభేరధః సమంతాత్-పరితః, అభ్యజ్యాత్| తస్యాశ్చ-నాభేః, వామతో-వామపార్శ్వే, మృదిత్వా ముష్టినాఽఽక్రామేత్-పీడయేత్, తావద్యావదశ్మర్యధో గతా-అధః ప్రతిపన్నా| తతః-అనంతరం, అదక్షిణే-వామే, తర్జనీమధ్యాంగుల్యౌ వర్ధితనఖే తథా తైలాభ్యక్తే కృత్వా గుదే ప్రణిధాయానుసేవని| అనంతరం బలయత్నాభ్యాం ఆసాద్య-అశ్మరీం ప్రాప్య, గుదమేఢ్రయోరంతరే-మధ్యే కృత్వా, కథం ? కృత్వా-తత్ర నీత్వా, తథా బస్తిం నిర్వలికం కృత్వా, తథా తమనాయతం-అవిస్తీర్ణం సన్నివేశ్య, అనంతరమంగులిభ్యాం-వామహస్తతర్జనీమధ్యమాభ్యాం, ప్రకృతత్వాదశ్మరీముత్పీడయేత్| తావద్యావచ్ఛల్యం-అశ్మర్యాఖ్యం, గ్రంథిరివోన్నతం స్యాత్| అనంతరం సేవన్యా వామపార్శ్వే సేవనీం యవమాత్రేణ త్య(ము)క్త్వా-వర్జయిత్వా, పాటయేచ్ఛస్త్రేణ| కియన్మాత్రం ? అశ్మమానేన,-అశ్మరీప్రమాణేన, న తు తతోఽధికమూనం వా| వ్రణం చ కృత్వాఽశ్మరీం సమగ్రం-నిరవశేషం యథా భవత్యేవం, సర్పఫణవదగ్రవక్రేణ యంత్రేణాహరేత్,-తథా చాకర్షేద్యథా సా హ్రియమాణా న భిద్యతే| భిన్నా హి పునర్వృద్ధిమియాత్| స్త్రీణాం తు బస్తిః పార్శ్వతో భవన్ గర్భాశయాశ్రయో యస్మాత్తత ఉత్సంగవదధః శస్త్రం న్యసేత్-పాతయేత్| అతః-అస్మాచ్ఛస్త్రపాతనవిధానాత్, అన్యథాఽశ్మర్యాహరణార్థం శస్త్రపాతనేన మూత్రస్రావీ వ్రణో భవేత్| న కేవలం స్త్రీణాం మూత్రప్రసేకక్షణనాన్మూత్రస్రావీ వ్రణో భవేత్| యావద్ దీర్ఘకాలానుబంధీ మూత్రప్రసేకక్షణనాన్నరస్యాపి| అపి చ-అన్యచ్చ, ఏకధా-ఏకతో, బస్తిభేదోఽశ్మరీహేతుః-తన్నిమిత్తః, సిధ్యతి క్రియాభ్యాసాన్నిత్యమతివృద్ధత్వాచ్చ శల్యస్యేతి, న తు సహసా శస్త్రాద్యభిఘాతహేతుజ ఏకతో భిన్నోఽపి బస్తిః సిధ్యతి| మర్మవిభాగేఽప్యవాదీత్ (హృ. శా. అ. 4|10)- "ధనుర్వక్రో బస్తిః సద్యో నిహంతి" ఇతి| అశ్మరీహేతురపి యో బస్తిభేదో ద్విధా-ఉభయతః, సోఽపి మ సిధ్యతి, వ్రణస్వభావాత్|

Adhikarana vishalyasya vidhiH (55-56) · Śloka 56

| విశల్యముష్ణపానీయద్రోణ్యాం తమవగాహయేత్||55|| తథా న పూర్యతేఽస్త్రేణ బస్తిః, పూర్ణే తు పీడయేత్| మేఢ్రాంతః క్షీరివృక్షాంబు|56|

స0-విశల్యం-నిర్గతాశ్మరీకం, ఉష్ణపానీయద్రోణ్యాం తం-ఆతురం, అవగాహయేత్| తథా-తేనవగాహనేన, బస్తిరస్రేణ న పూర్యతే| ఏవమపి కృతే దైవదస్రేణ తు పూర్ణే బస్తౌ క్షీరివృక్షాంబు మేఢ్రాంతః-మేఢ్రే, పీడయేత్| క్షీరివృక్షకషాయేణోత్తరబస్తిం దద్యాదిత్యర్థః| న్యగ్రోధోదుంబరాశ్వత్థకపీతనప్లక్షాః-క్షీరిణః|

Adhikarana mUtrasaMshuddhau guDasauhityam, yavAgUH, odanam, mAMsarasAH (56-58) · Śloka 58

| మూత్రసంశుద్ధయే తతః||56|| కుర్యాట్గుడస్య సౌహిత్యం మధ్వాజ్యాక్తవ్రణః పిబేత్| ద్వౌ కాలౌ సఘృతాం కోష్ణాం యవాగూం మూత్రశోధనైః||57|| త్ర్యహం, దశాహం పయసా గుడాఢ్యేనాల్పమోదనం| భుంజీతోర్ధ్వం ఫలామ్లైశ్చ రసైర్జాంగలచారిణాం||58||

స0-తతః-అనంతరం, మూత్రస్య సంశుద్ధ్యర్థం గుడస్య సౌహిత్యం-తృప్తిం, కుర్యాత్| తతో మధ్వాజ్యాక్తవ్రణో నరో ద్వౌ కాలౌ [ మూత్రశోధనైః- ] త్రపుసైర్వారుకూష్మాండగోక్షురాదిభిః కృతాం, యవాగూం సఘృతాం కోష్ణాం త్ర్యహం పిబేత్| అనంతరం దశాహం గుడాఢ్యేన-బహుగుడేన, క్షీరేణాల్పమోదనమద్యాత్| ఉర్ధ్వం-దశాహాదనంతరం, జాంగలచారిణాం ప్రాణినాం రసైర్మాంసరసౌదనం చ మాత్రాయా భుంజీత| ఫలామ్లైరితి కోలదాడిమాద్యమ్లైః, న తు మస్తుకాంజికాద్యమ్లైరిత్యర్థః|

Adhikarana ashmarIvraNe prakShAlanam, lepaH, tailam (59-60) · Śloka 60

క్షీరివృక్షకషాయేణ వ్రణం ప్రక్షాల్య లేపయేత్| ప్రపౌండరీకమంజిష్ఠాయష్ట్యాహ్వనయనౌషధైః||59|| వ్రణాభ్యంగే పచేత్తైలమేభిరేవ నిశాన్వితైః| |60|

స0-క్షీరివృక్షకషాయేణ వ్రణం ప్రక్షాల్య ప్రపౌండరీకాదిభిర్లేపయేత్| నయనౌషధం-పాట్టికారోధ్రం| ఏభిరేవ-ప్రపౌండరీకాదిభిః, హరిద్రాన్వితైర్వ్రణాభ్యంగవిషయే తైలం పచేత్|

Adhikarana ashmarI vraNe svedaH, agacCati mUtre dAhaH, gacCatimUtre bastayaH (60-62) · Śloka 62

| దశాహం స్వేదయేచ్చైనం, స్వమార్గం సప్తరాత్రతః||60|| మూత్రే త్వగచ్ఛతి దహేదశ్మరీవ్రణమగ్నినా| స్వమార్గప్రతిపత్తౌ తు స్వాదుప్రాయైరుపాచరేత్||61|| తం బస్తిభిః| |62|

స0-ఏనం చ వ్రణం దశాహం స్వేదయేత్| స్వేదనాదనంతరం తు- పునః, సప్తరాత్రేణ స్వమార్గం మూత్రేఽగచ్ఛతి సత్యశ్మరీవ్రణమగ్నినా దహేద్వైద్య ఇతి| మూత్రస్య స్వమార్గప్రతిపత్తౌ సత్యాం తం-ఆతురం, స్వాదుప్రాయైః-మధురభూయిష్ఠద్రవ్యసాధితైః, బస్తిభిః-ఉత్తరబస్త్యాదిభేదభిన్నైః, ఉపాచరేత్-ఉపక్రమేత్|

Adhikarana rUDhavraNe~api varShaparyantaM nagAdyArohaNaniShedhaH (62) · Śloka 62

న చారోహేద్వర్షం రూఢవ్రణోఽపి సః| నగనాగాశ్వవృక్షస్త్రీరథాన్నాప్సు ప్లవేత చ||62||

స0-రూఢవ్రణోఽపి [సః-] అశ్మర్యాతురో, వర్షం యావన్నగాదీన్నారోహేత్| అప్సు చ న ప్లవేత|

Adhikarana shastrakarmaNi varjyAni marmANi (11) · Śloka 11

మూత్రశుక్రవహౌ బస్తివృషణౌ సేవనీం గుదం| మూత్రప్రసేకం యోనిం చ శస్త్రేణాష్టౌ వివర్జయేత్||63|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే మూత్రాఘాతచికిత్సితం నామైకాదశోఽధ్యాయః||11||

స0-అశ్మరీవ్రణావసరే తదర్థమన్యార్థమపి మూత్రవహాదీని [ అష్టౌ ] మర్మాణి శస్త్రేణ వర్జయేత్| తత్ర మూత్రవహస్రోతశ్ఛేదాన్మూత్రపూర్ణబస్తేర్మరణం స్యాత్, శుక్రవహస్రోతశ్ఛేదానమరణం క్లైవ్యం వా, బస్తిగుదచ్ఛేదాత్సద్యో మరణం, వృషణస్రోతశ్ఛేదాత్ ధ్వజభంగః, సేవనీయోనిచ్ఛేదాద్రుజాప్రాదుర్భావః, మూత్రప్రసేకస్రోతశ్ఛేదాన్మూత్రప్రస్రవణమితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే మూత్రాఘాతచికిత్సితం నామైకాదశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 11||