16. pāṇḍurōgacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

અસ્માદનન્તરં પાણ્ડુરોગચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાતુમુપક્રમ્યતે| સમ્બન્ધશ્ચાસ્ય નિદાન એવોક્તઃ|

Adhikarana pANDurogacikitsitAdhyAyaH pANDuroge Adau kalyANakA sarpiH pAnam (2-1) · Śloka 1

અથાતઃ પાણ્ડુરોગચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) પાણ્ડ્વામયી પિબેત્સર્પિરાદૌ કલ્યાણકાહ્વયમ્| પઞ્ચગવ્યં મહાતિક્તં શૃતં વાઽઽરગ્વધાદિના||૧||

સ૦-પાણ્ડ્વાતુરઃ કલ્યાણકાખ્યં (હૃ. ઉ. અ. ૬|૨૭) , સર્પિરાદૌ પિબેત્| આદાવિત્યનેનૈતદ્ગમયતિ,-અસ્મિન્ વ્યાધૌ પ્રાધાન્યેન પિત્તચિકિત્સા કાર્યા, તદનુ વાતકફયોઃ| તથા ચ પિત્તસ્યૈવૈતદ્વ્યાધિકર્તૃત્વે પ્રાધાન્યમ્| અત એવ ચ નિદાનેઽધ્યગીષ્ટ (હૃ. નિ. અ. ૧૩|૧)- "પિત્તપધાનાઃ કુપિતાઃ" ઇત્યાદિ| તસ્માત્ પિત્તસ્યોપશાન્ત્યૈ સર્પિઃપાનં યુક્તમ્| પઞ્ચગવ્યં ઘૃતં-અપસ્મારપ્રતિષેધોક્તમ્ (હૃ. ઉ. અ. ૭|૨૦)| મહાતિક્તં-કુષ્ઠચિકિત્સિતોક્તમ્ (હૃ. ચિ. અ. ૧૯|૮)| આરગ્વધાદિગણેન (હૃ. સૂ. અ. ૧૫|૧૭) વા પક્વં ઘૃતં પિબેત્|

Adhikarana pANDuroge dADimAdisiddhaM ghRutam pANDurogesnehite vamanam (2-4) · Śloka 4

દાડિમાત્કુડવો ધાન્યાત્કુડવાર્ધં પલં પલમ્| ચિત્રકાચ્છૃઙ્ગબેરાચ્ચ પિપ્પલ્યર્ધપલં ચ તૈઃ||૨|| કલ્કિતૈર્વિંશતિપલં ઘૃતસ્ય સલિલાઢકે| સિદ્ધં હૃત્પાણ્ડુગુલ્માર્શઃપ્લીહવાતકફાર્તિનુત્||૩|| દીપનં શ્વાસકાસઘ્નં મૂઢવાતાનુલોમનમ્| દુઃખપ્રસવિનીનાં ચ બન્ધ્યાનાં ચ પ્રશસ્યતે||૪||

સ૦-દાડિમસ્ય કુડવમ્, ધાન્યકાત્કુડવાર્ધમ્, ચિત્રકશુણ્ઠ્યોઃ પ્રત્યેકં પલમ્, પિપ્પલ્યા દ્વૌ કર્ષૌ, તૈઃ પિષ્ઠૈર્ઘૃતસ્ય પલાનિ વિંશતિં તોયાઢકે પચેત્| તચ્ચ સિદ્ધં હૃદયાદ્યર્તિજિત્, દીપનાદિગુણયુક્તં ચ| દુઃખપ્રસવિનીનાં સ્ત્રીણાં વન્ધ્યાનાં-અપ્રસવિનીનાં ચ, શસ્યતે|

Adhikarana pANDurogepunaH snigdhe virecanam (5) · Śloka 5

સ્નેહિતં વામયેત્તીક્ષ્ણૈઃ પુનઃ સ્નિગ્ધં ચ શોધયેત્| પયસા મૂત્રયુક્તેન બહુશઃ કેવલેન વા||૫||

સ૦-સ્નેહિતં પાણ્ડુરોગિણં તીક્ષ્ણૈર્વામયેત્| પુનરપિ સ્નિગ્ધં ચ બહુશઃ ક્ષીરેણ શોધયેત્| કેવલેન વા પયસા શોધયેત્|

Adhikarana pANDurogedantIPalAsAdayo virecanayogAH (6-7) · Śloka 7

દન્તીફલરસે કોષ્ણે કાશ્મર્યાઞ્જલિમાસુતમ્| દ્રાક્ષાઞ્જલિં વા મૃદિતં તત્ પિબેત્ પાણ્ડુરોગજિત્||૬|| મૂત્રેણ પિષ્ટાં પથ્યાં વા તત્સિદ્ધં વા ફલત્રયમ્| |૭|

સ૦-દન્તીફલરસે કોષ્ણે કાશ્મર્યાઞ્જલિમાસુતં પિબેત્, તદેતદુભયમપિ પાણ્ડુરોગઘ્નમ્| ગોમૂત્રેણ પિષ્ટાં હરિતકીં વા પિબેત્| તેન-ગોમૂત્રેણ, સિદ્ધં-ક્વથિતં, ફલત્રયં વા પિબેત્|

Adhikarana pANDurogesvarNakShIryAdayaH (7-8) · Śloka 8

| સ્વર્ણક્ષીરીત્રિવૃચ્છ્યામાભદ્રદારુમહૌષધમ્||૭|| ગોમૂત્રાઞ્જલિના પિષ્ટં શ્રૃતં તેનૈવ વા પિબેત્| સાધિતં ક્ષીરમેભિર્વા પિબેદ્દોષાનુલોમનમ્||૮||

સ૦-સ્વર્ણક્ષીર્યાદિકં ગોમૂત્રાઞ્જલિના પિષ્ટમથવા તેનૈવ-ગોમૂત્રેણ, શ્રૃતં પિબેત્| એભિર્વા સ્વર્ણક્ષીર્યાદિભિર્દ્રવ્યૈઃ ક્ષીરં સાધિતં દોષાનુલોમકરં પિબેત્|

Adhikarana pANDurogegomUtraBAvitamayorajaH (9) · Śloka 9

મૂત્રે સ્થિતં વા સપ્તાહં પયસાઽયોરજઃ પિબેત્| જીર્ણે ક્ષીરેણ ભુઞ્જીત રસેન મધુરેણ વા||૯||

સ૦-ગોમૂત્રે સપ્તાહં સ્થિતં લોહચૂર્ણં ક્ષીરેણ પિબેત્| જીર્ણે તસ્મિન્ દુગ્ધેન સહાન્નં ભુઞ્જીત| માંસરસેન વા મધુરેણ-ન ત્વમ્લેન|

Adhikarana pANDuroge shodhite pathyA (10) · Śloka 10

શુદ્ધશ્ચોભયતો લિહ્યાત્પથ્યાં મધુઘૃતદ્રુતામ્| |૧૦|

સ૦-શુદ્ધશ્ચોભયતઃ-પાયુતો મૂર્ધતશ્ચ, હરીતકીં મધ્ઘૃતદ્રુતાં લિહ્યાત્|

Adhikarana pANDuroge vishAlAdi cUrNam (10-12) · Śloka 12

| વિશાલાકટુકામુસ્તાકુષ્ઠદારુકલિઙ્ગકાઃ||૧૦|| કર્ષાંશા દ્વિપિચુર્મૂર્વા કર્ષાર્ધાંશા ઘુણપ્રિયા| પીત્વા તચ્ચૂર્ણમમ્ભોભિઃ સુખૈર્લિહ્યાત્તતો મધુ||૧૧|| પાણ્ડુરોગં જ્વરં દાહં કાસં શ્વાસમરોચકમ્| ગુલ્માનાહામવાતાંશ્ચ રક્તપિત્તં ચ તજ્જયેત્||૧૨||

સ૦-વિશાલાદય, ષટ્ કર્ષમાત્રાઃ, મૂર્વા દ્વિકર્ષપ્રમાણા, અર્ધકર્ષદ્ઘ્ની અતિવિષા તદેતચ્ચૂર્ણં કોષ્ણામ્બુના પીત્વા માક્ષિકં લિહ્યાત્| એતચ્ચ પાણ્ડુરોગાદીન્ હન્તિ|

Adhikarana pANDuroge vAsAdikvAthaH (13) · Śloka 13

વાસાગુડૂચીત્રિફલાકટ્વીભૂનિમ્બનિમ્બહઃ| ક્વાથઃ ક્ષૌદ્રયુતો હન્તિ પાણ્ડુપિત્તાસ્રકામલાઃ||૧૩||

સ૦-વાસાદિક્વાથો મધુયુતઃ પાણ્ડ્વાદીન્ હન્તિ|

Adhikarana pANDuroge vyoShAdi cUrNam (14-15) · Śloka 15

વ્યોષાગ્નિવેલ્લત્રિફલામુસ્તૈસ્તુલ્યમયોરજઃ| ચૂર્ણિતં તક્રમધ્વાજ્યકોષ્ણામ્ભોભિઃ પ્રયોજિતમ્||૧૪|| કામલાપાણ્ડુહૃદ્રોગકુષ્ઠાર્શોમેહનાશનમ્| |૧૫|

સ૦-વ્યોષાદિભિસ્તુલ્યમયોરજશ્ચૂર્ણિતં તક્રાદિભિરુપયોજિતં કામલાદિનાશનમ્|

Adhikarana pANDuroge guDAdi guTikA (15-16) · Śloka 16

| ગુડનાગરમણ્ડૂરતિલાંશાન્ માનતઃ સમાન્||૧૫|| પિપ્પલીદ્વિગુણાન્ દદ્યાદ્ગુટિકાં પાણ્ડુરોગિણે| |૧૬|

સ૦-ગુડાદિકાન્ સમભાગાન્ પિપ્પલીદ્વિગુણાનિમાં ગુટિકાં પાણ્ડુરોગિણે દદ્યાત્|

Adhikarana pANDuroge maNDUravaTakAH (16-20) · Śloka 20

| તાપ્યં દાર્વ્યાસ્ત્વચં ચવ્યં ગ્રન્થિકં દેવદારુ ચ||૧૬|| વ્યોષાદિનવકં ચૈતચ્ચૂર્ણયેદ્ દ્વિગુણં તતઃ| મણ્ડૂરં ચાઞ્જનનિભં સર્વતોઽષ્ટગુણેઽથ તત્||૧૭|| પૃથગ્વિપક્વે ગોમૂત્રે વટકીકરણક્ષમે| પ્રક્ષિપ્ય વટકાન્ કુર્યાત્તાન્ ખાદેત્તક્રભોજનઃ||૧૮|| એતે મણ્ડૂરવટકાઃ પ્રાણદાઃ પાણ્ડુરોગિણાં| કુષ્ઠાન્યજરકં શોફમૂરુસ્તમ્ભરોચકમ્||૧૯|| અર્શાંસિ કામલાં મેહાન્ પ્લીહાનં શમયન્તિ ચ| |૨૦|

સ૦-તાપ્યાદિકં વ્યોષાદિનવકં ચ-પૂર્વોક્તં, ચૂર્ણયેત્| તતઃ-તેભ્યો, દ્વિગુણં મણ્ડૂરમઞ્જનસદૃશં સર્વેભ્યોઽષ્ટગુણે મૂત્રે પૃથક્ વિપક્વે ચ વટકીકરણક્ષમે-ઘને સતિ, પ્રક્ષિપ્ય વટકાન્ કુર્યાત્| તાંશ્ચ તક્રપ્રધાનભોજનઃ સન્ પ્રાશ્ર્નીયાત્| એતે મણ્ડૂરવટકાઃ પાણ્ડ્વામયિનાં પ્રાણાદાસ્તથા કુષ્ઠાદીન્ ઘ્નન્તિ|

Adhikarana pANDuroge tApyAdicUrNam (20-23) · Śloka 23

| તાપ્યાદ્રિજતુરૌપ્યાયોમલાઃ પઞ્ચપલાઃ પૃથક્||૨૦|| ચિત્રકત્રિફલાવ્યોષવિડઙ્ગૈઃ પાલિકૈઃ સહ| શર્કરાષ્ટપલોન્મિશ્રાશ્ચૂર્ણિતા મધુના દ્રુતાઃ||૨૧|| પાણ્ડુરોગં વિષં કાસં યક્ષ્માણં વિષમં જ્વરમ્| કુષ્ઠાન્યજરકં મેહં શોફં શ્વાસમરોચકમ્||૨૨|| વિશેષાદ્ધન્ત્યપસ્મારં કામલાં ગુદજાનિ ચ| |૨૩|

સ૦-તાપ્યાદયઃ પૃથક્ પઞ્ચપલાશ્ચિત્રકાદિભિઃ પાલિકૈઃ સહ શર્કરાષ્ટપલયુતાશ્ચૂર્ણીકૃતા મધુના દ્રવીકૃતાઃ પાણ્ડુરોગાદીન્ ઘ્નન્તિ| વિશેષેણાપસ્મારાદીંશ્ચ|

Adhikarana pANDuroge kauTajAdiguDAH (23-29) · Śloka 29

| કૌટજત્રિફલાનિમ્બપટોલઘનનાગરૈઃ||૨૩|| ભાવિતાનિ દશાહાનિ રસૈર્દ્વિત્રિગુણાનિ વા| શિલાજતુપલાન્યષ્ટૌ તાવતી સિતશર્કરા||૨૪|| ત્વક્ઽઽક્ષીરીપિપ્પલીધાત્રીકર્કટાખ્યાઃ પલોન્મિતાઃ| નિદિગ્ધ્યાઃ ફલમૂલાભ્યાં પલં યુક્ત્યા ત્રિજાતકમ્||૨૫|| મધુત્રિપલસંયુક્તાન્ કુર્યાદક્ષસમાન્ ગુડાન્| દાડિમામ્બુપયઃ પક્ષિરસતોયસુરાસવાન્||૨૬|| તાન્ ભક્ષયિત્વાઽનુ પિબેન્નિરન્નો ભુક્ત એવ વા| પાણ્ડુકુષ્ઠજ્વરપ્લીહતમકાર્શોભગન્દરમ્||૨૭|| હૃન્મૂત્રપૂતિશુક્રાગ્નિદોષશોષગરોદરમ્| કાસાસૃગ્દરપિત્તાસૃક્શોફગુલ્મગલામયાન્||૨૮|| મેહવર્ધ્મભ્રમાન્ હન્યુઃ સર્વદોષહરાઃ શિવાઃ| |૨૯|

સ૦-કાટજાદિભિર્દ્રવ્યૈ રસૈઃ-રસતાં ગતઃ, ક્વાથીકૃતૈરિત્યર્થઃ| શિલાજતુપલાન્યષ્ટૌ દશાહાનિ દ્વિગુણાનિ ત્રિગુણાનિ વા ભાવિતાનિ| અહઃશબ્દો વારોપલક્ષણાર્થઃ| તદયમાત્રાર્થોઽવતિષ્ઠતે,-શિલાજતુપલાષ્ટકં કેવલં જલધૌતં કૌટજાદિકં તત્તુલ્યમષ્ટગુણિતે જલે ક્વથિતં તતોઽષ્ટભાગાવશેષરસં ગૃહીત્વા તેન રસેન દશ વારાન્ દ્વિગુણાન્ ત્રિગુણાન્ વા ભાવયેદિતિ| તાવતી-અષ્ટપલપ્રમાણા સિતશર્કરા, ત્વક્ક્ષીર્યાદિકં પલોન્મિતં કણ્ટકાર્યાઃ ફલમૂલયોઃ પલમ્| ત્રિજાતકં યુક્ત્યા-યાવતા ત્રિજાતકેનાતિસૌગન્ધ્યં હીનસૌગન્ધ્યં વા ન સ્યાત્, એવં ન હીનમાત્રમત્રૈતદ્દેયમવ્યાપકત્વાત્, ન વાઽતિમાત્રમપ્યતિવ્યાપકત્વેનાયોગાર્હત્વાત્| મધુનસ્ત્રિભિઃ પલૈઃ સંયુક્તાન્ કાર્ષિકાન્ ગુડાન્ વિદધ્યાત્| તાન્ ગુડાન્ ભક્ષયિત્વાઽનુ-પશ્ચાત્, દાડિમજલાદીનિ યથાયોગં પિબેત્ નિરન્નઃ કૃતાહારો વા| તે ચ વટકાઃ પાણ્ડ્વાદીન્ હન્યુઃ| સર્વદોષહરાઃ શિવાશ્ચ સ્યુઃ|

Adhikarana pANDuroge drAkShAdilehaH (29-31) · Śloka 31

| દ્રાક્ષાપ્રસ્થં કણાપ્રમ્થં શર્કરાર્ધતુલાં તથા||૨૯|| દ્વિપલં મધુકં શુણ્ઠીં ત્વક્ષીરીં ચ વિચૂર્ણિતમ્| ધાત્રીફલરસદ્રોણે તત્ક્ષિપ્ત્વા લેહવત્પચેત્||૩૦|| શીતાન્મધુપ્રસ્થયુતાદ્ લિહ્યાત્પાણિતલં તતઃ| હલીમકં પાણ્ડુરોગં કામલાં ચ નિયચ્છતિ||૩૧||

સ૦-દ્રાક્ષાયાઃ ષોડશપલાનિ પિપ્પલ્યાશ્ચ| શર્કરાયાઃ પલાનિ પઞ્ચશત્| યષ્ઠ્યાદિકં રજીકૃતં દ્વિપલપ્રમાણમ્| ધાત્રીફલરસસ્ય દ્રોણે સર્વમેતત્ક્ષિપ્ત્વા લેહમિવ પચેત્| તસ્માલ્લેહાચ્છીતાત્સતો મધુનઃ પ્રસ્થયુતાત્ પાણિતલં-કર્ષમાત્રં, લિહ્યાત્| સ ચ લેહો હલીમકાદીન્નિયચ્છતિ-પરાકરોતિ|

Adhikarana pANDuroge pAnaBojane hRusvapa~jjamUlajalam pANDuroge kAmAlAyAM hRusvadrakShAmalakarasaH (32) · Śloka 32

કનીયઃપઞ્ચમૂલામ્બુ શસ્યતે પાનભોજને| પાણ્ડૂનાં, કામલાર્તાનાં મૃદ્વીકામલકાદ્રસઃ||૩૨||

સ૦-પાને ભોજને ચ શસ્યતે હ્રસ્વપઞ્ચમૂલજમ્| મૃદ્વીકારસ આમલકરસશ્ચ પાણ્ડુરોગિણાં કામલાર્તાનાં ચ શસ્યતે|

Adhikarana pANDuroge sAmAnyamauShadham (33) · Śloka 33

ઇતિ સામાન્યતઃ પ્રોક્તં પાણ્ડુરોગે ભિષગ્ઽઽજિતમ્| વિકલ્પ્ય યોજ્યં વિદુષા પૃથગ્દોષબલં પ્રતિ||૩૩||

સ૦-ઇતિ-એવં, પાણ્ડુરોગે સામાન્યેન ભિષગજિતં-ઔષધં, પ્રોક્તમ્| ભિષજ્ધાતુઃ કણ્ડ્વાદૌ ભિષજ્યતે સ્મક્તઃ ભિષગ્જિતમ્| તદભિજ્ઞેન વૈદ્યેન વિકલ્પ્ય-નિરૂપ્ય, પૃથગ્દોષબલં લક્ષણીકૃત્ય યોજ્યમ્|

Adhikarana pANDuroge vAtaje snehaprAyam pANDuroge pittaje tiktashItam pANDuroge kaPaje kaTurUkShoShNam pANDuroge tridoShaje miSram (34) · Śloka 34

સ્નેહપ્રાયં પવનજે તિક્તશીતં તુ પૈત્તિકે| શ્લૈષ્મિકે કટુરૂક્ષોષ્ણં વિમિશ્રં સાન્નિપાતિકે||૩૪||

સ૦-પવનજે પાણ્ડૌ સ્નેહપ્રાયં-સ્નેહભૂયિષ્ઠં, ભેષજમ્| તિક્તશીતપ્રાયં તુ પૈત્તિકે| શ્લૈષ્મિકે તુ કટુરૂક્ષોષ્ણભૂયિષ્ઠમ્| સન્નિપાતિકે વિમિશ્રં ચિકિત્સિતમ્|

Adhikarana pANDuroge mRuttikAje tIkShNaM virecanam pANDuroge mRutti shuddhakoShThe ghRutani (35) · Śloka 35

મૃદં નિર્યાપયેત્કાયાત્તીક્ષ્ણૈઃ સંશોધનૈઃ પુરઃ| બલાધાનાનિ સર્પીંષિ શુદ્ધે કોષ્ઠે તુ યોજયેત્||૩૫||

સ૦-કાયાત્-શરીરાત્, મૃદં-શલ્યભૂતસ્થિતાં, તીક્ષ્ણૈઃ સંશોધનૈઃ-સ્નુહીક્ષીરાદિભિઃ, નિર્હરેત્ પુરઃ-પૂર્વમ્| શુદ્ધે તુ કોષ્ઠે બલાધાનાનિ ઘૃતાનિ યોજયેત્| તાન્યેવાહ-

Adhikarana pANDuroge mRuttikAje vyoShAdighRutam (36-37) · Śloka 37

વ્યોષબિલ્વદ્વિરજનીત્રિફલાદ્વિપુનર્નવમ્| મુસ્તાન્યયોરજઃ પાઠા વિડઙ્ગં દેવદારુ ચ||૩૬|| વૃશ્ચિકાલી ચ ભાર્ગી ચ સક્ષીરેસ્તૈઃ શૃતં ઘૃતમ્| સર્વાન્ પ્રશમયત્યાશુ વિકારાન્ મૃત્તિકાકૃતાન્||૩૭||

સ૦-વ્યોષાદિભિર્ઘૃતાચ્ચતુર્થાંશૈહ્ શૃતાનિ સમેન ક્ષીરેણ તચ્ચતુર્ગુણજલેન ઘૃતં સર્વાન્ વિકારાન્ મૃત્તિકાકૃતાન્ શમયતિ|

Adhikarana pANDuroge mRuttikAje kesarAdi ghRutam (38) · Śloka 38

તદ્વત્કેસરયષ્ટ્યાહ્વપિપ્પલીક્ષીરશાડ્વલૈઃ| |૩૮|

સ૦-કેસરાદિભિઃ પક્વં સર્પિસ્તદ્વત્-પૂર્વગુણમ્|

Adhikarana pANDuroge mRuddheShaNaya vellAdiBAvitA mRut (38-39) · Śloka 39

| મૃદ્દ્વેષણાય તલ્લોલ્યે વિતરેદ્ભાવિતાં મૃદમ્||૩૮|| વેલ્લાગ્નિનિમ્બપ્રસવૈઃ પાઠયા મૂર્વયાઽથવા| |૩૯|

સ૦-મૃદ્દ્વેષણાર્થે તસ્યાં મૃદિ લૌલ્યે-લોલુપત્વે સતિ, વેલ્લાદિભિર્ભાવિતાં મૃદં દદ્યાત્|

Adhikarana pANDuroge mRuddhedoShAnunugamAdBeShajam (39) · Śloka 39

| મૃદ્ભેદભિન્નદોષાનુગમાદ્યોજ્યં ચ ભેષજમ્||૩૯||

સ૦-મૃદો ભેદો-વિશેષઃ કૃષ્ણપાણ્ડુરાદિઃ, તેન ભિન્નો-વિશેષિતો, યો દોષસ્તસ્ય વાતાદેર્જ્ઞાનાત્| "મૃત્કષાયાઽનિલં પિત્તમૂષરા મધુરા કફમ્| દૂષયિત્વા" (હૃ. નિ. અ. ૧૩|૧૩) એવં લક્ષણાદ્દોષાનુગમદ્ભેષજં યોજ્યમ્| નૈવમેવ મૃદ્ભક્ષણમાત્રવિજ્ઞાનેન મૃન્નિર્હરણૌષધં ચૈતદ્ધેતુવિપરીતમેવેત્યવેહિ| યતો મૃદા હેતુભૂતયા યઃ પાણ્ડુરોગ ઉદભૂત તસ્ય મૃન્નિર્હરણં વિપરીતમેવ|

Adhikarana pANDuroge kAmalAyAM pittaghnam (40) · Śloka 40

કામલાયાં તુ પિત્તઘ્નં પાણ્ડુરોગાવિરોધિ યત્| |૪૦|

સ૦-કામલાયાં પિત્તહરમૌષધં યત્ પાણ્ડુરોગાવિરોધિ તદ્દેયમ્|

Adhikarana pANDuroge pathyAghRutam (40-41) · Śloka 41

| પથ્યાશતરસે પથ્યાવૃન્તાર્ધશતકલ્કિતઃ||૪૦|| પ્રસ્થઃ સિદ્ધો ઘૃતાદ્ગુલ્મકામલાપાણ્ડુરોગનુત્| |૪૧|

સ૦-પથ્યાશતક્વાથે પથ્યાવૃન્તઞ્ચાશત્કલ્કીકૃતો ઘૃતપ્રસ્થઃ પક્વઃ કામલાદિઘ્નઃ|

Adhikarana pANDuroge AragvadhayogaH (41-42) · Śloka 42

| આરગ્વધં રસેનેક્ષોર્વિદાર્યામલકસ્ય વા||૪૧|| સત્ર્યૂષણં બિલ્વમાત્રં પાયયેત્કામલાપહમ્| |૪૨|

સ૦-ઇક્ષો રસેન વિદાર્યા રસેનામલકરસેન વા સહત્રિકટુકં પલપ્રમાણમારગ્વધં કામલાપહં પાયયેત્|

Adhikarana pANDuroge dantIkalkaH pANDuroge dravantIcUrNam (42-43) · Śloka 43

| પિબેન્નિકુમ્ભકલ્કં વા દ્વિગુડં શીતવારિણા||૪૨|| કુમ્ભસ્ય ચૂર્ણં સક્ષૌદ્રં ત્રૈફલેન રસેન વા| |૪૩|

સ૦-નિકુમ્ભકલ્કં વા પલદ્વયપ્રમાણં શિશિરજલેન પિબેત્| કુમ્ભચૂર્ણં ક્ષૌદ્રસહિતં વા ત્રૈફલેન ક્વાથેન પિબેત્|

Adhikarana pANDuroge triPalAdirasaH (43-44) · Śloka 44

| ત્રિફલાયા ગુડૂચ્યા વા દાર્વ્યા નિમ્બસ્ય વા રસમ્||૪૩|| પ્રાતઃ પ્રાતર્મધુયુતં કામલાર્તાય યોજયેત્| |૪૪|

સ૦-ત્રિફલાદ્યન્યતમરસં મધુયુતં પ્રાતઃ કામલિને યોજયેત્|

Adhikarana pANDuroge nishAdya~jjanam (44) · Śloka 44

| નિશાગૈરિકધાત્રીભિઃ કામલાપહમઞ્જનમ્||૪૪||

સ૦-નિશાદિભિરઞ્જનં કામલાહૃત્|

Adhikarana pANDuroge tilapiShTaniBemale kaPaharam (45) · Śloka 45

તિલપિષ્ટનિભં યસ્તુ કામલાવાન્ સૃજેન્મલમ્| કફરુદ્ધપથં તસ્ય પિત્તં કફહરૈર્જયેત્||૪૫||

સ૦-યઃ પુનઃ કામલાવાન્ મલં તિલપિષ્ટસદૃશં મુઞ્ચેત્ તસ્ય કફરુદ્ધમાર્ગં તસ્યાતુરસ્ય કફઘ્નૈર્દ્રવ્યૈઃ પિત્તં જયેત્|

Adhikarana pANDuroge shAkhAshrayakAraNaM li~ggacikitsA ca (46-52) · Śloka 52

રૂક્ષશીતગુરુસ્વાદુવ્યાયામબલનિગ્રહૈઃ| કફસમ્મૂર્ચ્છિતો વાયુર્યદા પિત્તં બહિઃ ક્ષિપેત્||૪૬|| હારિદ્રનેત્રમૂત્રત્વક્ઽઽશ્વેતવર્ચસ્તદા નરઃ| ભવેત્સાટોપવિષ્ટમ્ભો ગુરુણા હૃદયેન ચ||૪૭|| દૌર્બલ્યાલ્પાગ્નિપાર્શ્વાર્તિહિધ્માશ્વાસારુચિજ્વરૈઃ| ક્રમેણાલ્પેઽનુષજ્યેત પિત્તે શાખાસમાશ્રિતે||૪૮|| રસૈસ્તં રૂક્ષકટ્વમલિઃ શિખિતિત્તિરિદક્ષજૈઃ| શુષ્કમૂલકજૈર્યૂષૈઃ કુલત્થોત્થૈશ્ચ ભોજયેત્||૪૯|| ભૃશામ્લતીક્ષ્ણકટુકલવણોષ્ણં ચ શસ્યતે| સબીજપૂરકરસં લિહ્યાદ્વ્યોષં તથાઽઽશયમ્||૫૦|| સ્વં પિત્તમેતિ તેનાસ્ય શકૃદપ્યનુરજ્યતે| વાયુશ્ચ યાતિ પ્રશમં સહાટોપાદ્યુપદ્રવૈઃ||૫૧|| નિવૃત્તોપદ્રવસ્યાસ્ય કાર્યઃ કામલિકો વિધિઃ| |૫૨|

સ૦-રૂક્ષાદિભિઃ પવનઃ કુપિતઃ કફેન મિશ્રિતો યદા પિત્તં બહિઃ ક્ષિપેત્ તદા હારિદ્રનેત્રાદિઃ પુરુષો ભવેત્ આટોપાદિમાંશ્ચ| હૃદયેન ચ ગુરુણા યુક્તઃ| દૌર્બલ્યાદિભિઃ ક્રમેણ કુપિતો વાયુરલ્પે પિત્તે શાખાસમાશ્રિતેઽનુષજ્યેત| અનુષજ્યેતેતિ કર્મકર્તરિ| તં-તાદૃશં નરં, રસૈ રૂક્ષકટ્વમ્લૈર્મયૂરાદિમાંસજૈસ્તથા શુષ્કમૂલકોદ્ભવૈર્યૂષૈસ્તથા કુલત્થોત્થૈર્ભોજયેત્| ભૃશામ્લાદિકં ચ ભોજનં શસ્યતે| તથા બીજપૂરકરસસહિતં વ્યોષં લિહ્યાત્| એવં કૃતે સત્યસ્ય પિત્તં સ્વમાશયમેતિ, શકૃચ્ચાનુરજ્યતે, વાયુશ્ચ પ્રશમં યાત્યાટોપાન્ત્રકૂજનાદિભિરુપદ્રવૈઃ સહ| અસ્ય-આતુરસ્ય, અપગતોપદ્રવસ્ય સતઃ કામલાવિહિતો વિધિઃ કાર્યઃ|

Adhikarana kumBakamalAyAM shilAjatu kumBa mAkShikadhAtuH suvarNaM vA (52-53) · Śloka 53

| ગોમૂત્રેણ પિબેત્કુમ્ભકામલાયાં શિલાજતુ||૫૨|| માસં માક્ષિકધાતું વા કિટ્ટં વાઽથ હિરણ્યજમ્| |૫૩|

સ૦-કુમ્ભકામલાયાં ગોમૂત્રેણાલોડિતં શિલાજતુ પિબેત્| ધાતુમાક્ષિકં વા ગોમૂત્રેણ આસં યાવત્ પિબેત્| હિરણ્યજં [કિટ્ટં]-રૂપ્યોત્થં મલં વા, ગોમૂત્રેણ પિબેત્|

Adhikarana halImake guDucIghRutena snehanam halItato trivRutayA viretayA virecatam halIvirikte madhuraM vAtapittandhaM cAdyAt halIdrAkShAleho madhuradhRutAni halIyApanAH kShIrabastayo sAnuvAsanAH halI agnivRuddhaye mArddhIkAriShTayogAH halIaBayAlehAdi sarvaM yathAdoShabalam (53-57) · Śloka 57

| ગુડૂચીસ્વરસક્ષીરસાધિતેન હલીમકી||૫૩|| મહિષીહવિષા સ્નિગ્ધઃ પિબેદ્ધાત્રીરસેન તુ| ત્રિવૃતાં તદ્વિરિક્તોઽદ્યાત્સ્વાદુ પિત્તાનિલાપહમ્||૫૪|| દ્રાક્ષાલેહં ચ પૂર્વોક્તં સર્પીંષિ મધુરાણિ ચ| યાપનાન્ ક્ષીરબસ્તીંશ્ચ શીલયેત્સાનુવાસનાન્||૫૫|| માર્દ્વીકારિષ્ટયોગાંશ્ચ પિબેદ્યુક્ત્યાઽગ્નિવૃદ્ધયે| કાસિકં ચાભયાલેહં પિપ્પલીં મધુકં બલામ્||૫૬|| પયસા ચ પ્રયુઞ્જીત યથા દોષં યથા બલમ્| |૫૭|

સ૦-હલીમકવાન્ ગુડૂચીસ્વરસક્ષીરપક્વેન મહિષીઘૃતેન સ્નિગ્ધઃ સન્ ત્રિવૃતાં ધાત્રીરસેન પિબેત્| ગુડૂચીસ્વરસોઽત્ર ઘૃતાચ્ચતુર્ગુણઃ ક્ષીરં ઘૃતસમમિતિ પાકક્રમઃ| તયા-ત્રિવૃતયા, વિરિક્તે સતિ મધુરં વાતપિત્તઘ્નં ચાદ્યાત્| પ્રાગુક્તં ચ દ્રાક્ષાલેહં (શ્લો. ૨૯) ભક્ષયેત્| મધુરદ્રવ્યસાધિતાનિ ઘૃતાનિ ચાદ્યાત્| યાપનાન્-પ્રાણકારિણઃ (હૃ. ક. અ. ૪|૩૭) , ક્ષીરબસ્તીંશ્ચ શીલયેદનુવાસનસહિતાન્| માર્દ્વીકારિષ્ટયોગાંશ્ચ યુક્ત્યા વહ્નિવૃદ્ધયે પિબેત્| અભયાલેહં ચ-આગસ્ત્યં કાસચિકિત્સિતોક્તં "પ્રસ્થોન્મિતે યવક્વાથે વિંશતિર્વિજયાઃ" ઇત્યાદિ, શીલયેત્| ક્ષીરેણ ચ પિપ્પલીં મધુયષ્ટિકાં બલાં ચ પ્રયુઞ્જીત યથાદોષાદ્બલાચ્ચ|

Adhikarana pANDurogeShu shophoktashca kriyAkramaH (16) · Śloka 16

| પાણ્ડુરોગેષુ કુશલઃ શોફોક્તં ચ ક્રિયાક્રમમ્||૫૭|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને પાણ્ડુરોગચિકિત્સિતં નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ||૧૬||

સ૦-પાણ્ડુરોગેષુ શોફચિકિત્સિતં(તોક્તં) ચ ક્રિયાક્રમં સુધીઃ પ્રયુઞ્જીત| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને પાણ્ડુરોગચિકિત્સિતં નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૧૬||