16. pāṇḍurōgacikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana pANDurogacikitsitAdhyAyaH pANDuroge Adau kalyANakA sarpiH pAnam (2-1) · Śloka 1

અથાતઃ પાણ્ડુરોગચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) પાણ્ડ્વામયી પિબેત્સર્પિરાદૌ કલ્યાણકાહ્વયમ્| પઞ્ચગવ્યં મહાતિક્તં શૃતં વાઽઽરગ્વધાદિના||૧||

Adhikarana pANDuroge dADimAdisiddhaM ghRutam pANDurogesnehite vamanam (2-4) · Śloka 4

દાડિમાત્કુડવો ધાન્યાત્કુડવાર્ધં પલં પલમ્| ચિત્રકાચ્છૃઙ્ગબેરાચ્ચ પિપ્પલ્યર્ધપલં ચ તૈઃ||૨|| કલ્કિતૈર્વિંશતિપલં ઘૃતસ્ય સલિલાઢકે| સિદ્ધં હૃત્પાણ્ડુગુલ્માર્શઃપ્લીહવાતકફાર્તિનુત્||૩|| દીપનં શ્વાસકાસઘ્નં મૂઢવાતાનુલોમનમ્| દુઃખપ્રસવિનીનાં ચ બન્ધ્યાનાં ચ પ્રશસ્યતે||૪||

Adhikarana pANDurogepunaH snigdhe virecanam (5) · Śloka 5

સ્નેહિતં વામયેત્તીક્ષ્ણૈઃ પુનઃ સ્નિગ્ધં ચ શોધયેત્| પયસા મૂત્રયુક્તેન બહુશઃ કેવલેન વા||૫||

Adhikarana pANDurogedantIPalAsAdayo virecanayogAH (6-7) · Śloka 7

દન્તીફલરસે કોષ્ણે કાશ્મર્યાઞ્જલિમાસુતમ્| દ્રાક્ષાઞ્જલિં વા મૃદિતં તત્ પિબેત્ પાણ્ડુરોગજિત્||૬|| મૂત્રેણ પિષ્ટાં પથ્યાં વા તત્સિદ્ધં વા ફલત્રયમ્| |૭|

Adhikarana pANDurogesvarNakShIryAdayaH (7-8) · Śloka 8

| સ્વર્ણક્ષીરીત્રિવૃચ્છ્યામાભદ્રદારુમહૌષધમ્||૭|| ગોમૂત્રાઞ્જલિના પિષ્ટં શ્રૃતં તેનૈવ વા પિબેત્| સાધિતં ક્ષીરમેભિર્વા પિબેદ્દોષાનુલોમનમ્||૮||

Adhikarana pANDurogegomUtraBAvitamayorajaH (9) · Śloka 9

મૂત્રે સ્થિતં વા સપ્તાહં પયસાઽયોરજઃ પિબેત્| જીર્ણે ક્ષીરેણ ભુઞ્જીત રસેન મધુરેણ વા||૯||

Adhikarana pANDuroge shodhite pathyA (10) · Śloka 10

શુદ્ધશ્ચોભયતો લિહ્યાત્પથ્યાં મધુઘૃતદ્રુતામ્| |૧૦|

Adhikarana pANDuroge vishAlAdi cUrNam (10-12) · Śloka 12

| વિશાલાકટુકામુસ્તાકુષ્ઠદારુકલિઙ્ગકાઃ||૧૦|| કર્ષાંશા દ્વિપિચુર્મૂર્વા કર્ષાર્ધાંશા ઘુણપ્રિયા| પીત્વા તચ્ચૂર્ણમમ્ભોભિઃ સુખૈર્લિહ્યાત્તતો મધુ||૧૧|| પાણ્ડુરોગં જ્વરં દાહં કાસં શ્વાસમરોચકમ્| ગુલ્માનાહામવાતાંશ્ચ રક્તપિત્તં ચ તજ્જયેત્||૧૨||

Adhikarana pANDuroge vAsAdikvAthaH (13) · Śloka 13

વાસાગુડૂચીત્રિફલાકટ્વીભૂનિમ્બનિમ્બહઃ| ક્વાથઃ ક્ષૌદ્રયુતો હન્તિ પાણ્ડુપિત્તાસ્રકામલાઃ||૧૩||

Adhikarana pANDuroge vyoShAdi cUrNam (14-15) · Śloka 15

વ્યોષાગ્નિવેલ્લત્રિફલામુસ્તૈસ્તુલ્યમયોરજઃ| ચૂર્ણિતં તક્રમધ્વાજ્યકોષ્ણામ્ભોભિઃ પ્રયોજિતમ્||૧૪|| કામલાપાણ્ડુહૃદ્રોગકુષ્ઠાર્શોમેહનાશનમ્| |૧૫|

Adhikarana pANDuroge guDAdi guTikA (15-16) · Śloka 16

| ગુડનાગરમણ્ડૂરતિલાંશાન્ માનતઃ સમાન્||૧૫|| પિપ્પલીદ્વિગુણાન્ દદ્યાદ્ગુટિકાં પાણ્ડુરોગિણે| |૧૬|

Adhikarana pANDuroge maNDUravaTakAH (16-20) · Śloka 20

| તાપ્યં દાર્વ્યાસ્ત્વચં ચવ્યં ગ્રન્થિકં દેવદારુ ચ||૧૬|| વ્યોષાદિનવકં ચૈતચ્ચૂર્ણયેદ્ દ્વિગુણં તતઃ| મણ્ડૂરં ચાઞ્જનનિભં સર્વતોઽષ્ટગુણેઽથ તત્||૧૭|| પૃથગ્વિપક્વે ગોમૂત્રે વટકીકરણક્ષમે| પ્રક્ષિપ્ય વટકાન્ કુર્યાત્તાન્ ખાદેત્તક્રભોજનઃ||૧૮|| એતે મણ્ડૂરવટકાઃ પ્રાણદાઃ પાણ્ડુરોગિણાં| કુષ્ઠાન્યજરકં શોફમૂરુસ્તમ્ભરોચકમ્||૧૯|| અર્શાંસિ કામલાં મેહાન્ પ્લીહાનં શમયન્તિ ચ| |૨૦|

Adhikarana pANDuroge tApyAdicUrNam (20-23) · Śloka 23

| તાપ્યાદ્રિજતુરૌપ્યાયોમલાઃ પઞ્ચપલાઃ પૃથક્||૨૦|| ચિત્રકત્રિફલાવ્યોષવિડઙ્ગૈઃ પાલિકૈઃ સહ| શર્કરાષ્ટપલોન્મિશ્રાશ્ચૂર્ણિતા મધુના દ્રુતાઃ||૨૧|| પાણ્ડુરોગં વિષં કાસં યક્ષ્માણં વિષમં જ્વરમ્| કુષ્ઠાન્યજરકં મેહં શોફં શ્વાસમરોચકમ્||૨૨|| વિશેષાદ્ધન્ત્યપસ્મારં કામલાં ગુદજાનિ ચ| |૨૩|

Adhikarana pANDuroge kauTajAdiguDAH (23-29) · Śloka 29

| કૌટજત્રિફલાનિમ્બપટોલઘનનાગરૈઃ||૨૩|| ભાવિતાનિ દશાહાનિ રસૈર્દ્વિત્રિગુણાનિ વા| શિલાજતુપલાન્યષ્ટૌ તાવતી સિતશર્કરા||૨૪|| ત્વક્ઽઽક્ષીરીપિપ્પલીધાત્રીકર્કટાખ્યાઃ પલોન્મિતાઃ| નિદિગ્ધ્યાઃ ફલમૂલાભ્યાં પલં યુક્ત્યા ત્રિજાતકમ્||૨૫|| મધુત્રિપલસંયુક્તાન્ કુર્યાદક્ષસમાન્ ગુડાન્| દાડિમામ્બુપયઃ પક્ષિરસતોયસુરાસવાન્||૨૬|| તાન્ ભક્ષયિત્વાઽનુ પિબેન્નિરન્નો ભુક્ત એવ વા| પાણ્ડુકુષ્ઠજ્વરપ્લીહતમકાર્શોભગન્દરમ્||૨૭|| હૃન્મૂત્રપૂતિશુક્રાગ્નિદોષશોષગરોદરમ્| કાસાસૃગ્દરપિત્તાસૃક્શોફગુલ્મગલામયાન્||૨૮|| મેહવર્ધ્મભ્રમાન્ હન્યુઃ સર્વદોષહરાઃ શિવાઃ| |૨૯|

Adhikarana pANDuroge drAkShAdilehaH (29-31) · Śloka 31

| દ્રાક્ષાપ્રસ્થં કણાપ્રમ્થં શર્કરાર્ધતુલાં તથા||૨૯|| દ્વિપલં મધુકં શુણ્ઠીં ત્વક્ષીરીં ચ વિચૂર્ણિતમ્| ધાત્રીફલરસદ્રોણે તત્ક્ષિપ્ત્વા લેહવત્પચેત્||૩૦|| શીતાન્મધુપ્રસ્થયુતાદ્ લિહ્યાત્પાણિતલં તતઃ| હલીમકં પાણ્ડુરોગં કામલાં ચ નિયચ્છતિ||૩૧||

Adhikarana pANDuroge pAnaBojane hRusvapa~jjamUlajalam pANDuroge kAmAlAyAM hRusvadrakShAmalakarasaH (32) · Śloka 32

કનીયઃપઞ્ચમૂલામ્બુ શસ્યતે પાનભોજને| પાણ્ડૂનાં, કામલાર્તાનાં મૃદ્વીકામલકાદ્રસઃ||૩૨||

Adhikarana pANDuroge sAmAnyamauShadham (33) · Śloka 33

ઇતિ સામાન્યતઃ પ્રોક્તં પાણ્ડુરોગે ભિષગ્ઽઽજિતમ્| વિકલ્પ્ય યોજ્યં વિદુષા પૃથગ્દોષબલં પ્રતિ||૩૩||

Adhikarana pANDuroge vAtaje snehaprAyam pANDuroge pittaje tiktashItam pANDuroge kaPaje kaTurUkShoShNam pANDuroge tridoShaje miSram (34) · Śloka 34

સ્નેહપ્રાયં પવનજે તિક્તશીતં તુ પૈત્તિકે| શ્લૈષ્મિકે કટુરૂક્ષોષ્ણં વિમિશ્રં સાન્નિપાતિકે||૩૪||

Adhikarana pANDuroge mRuttikAje tIkShNaM virecanam pANDuroge mRutti shuddhakoShThe ghRutani (35) · Śloka 35

મૃદં નિર્યાપયેત્કાયાત્તીક્ષ્ણૈઃ સંશોધનૈઃ પુરઃ| બલાધાનાનિ સર્પીંષિ શુદ્ધે કોષ્ઠે તુ યોજયેત્||૩૫||

Adhikarana pANDuroge mRuttikAje vyoShAdighRutam (36-37) · Śloka 37

વ્યોષબિલ્વદ્વિરજનીત્રિફલાદ્વિપુનર્નવમ્| મુસ્તાન્યયોરજઃ પાઠા વિડઙ્ગં દેવદારુ ચ||૩૬|| વૃશ્ચિકાલી ચ ભાર્ગી ચ સક્ષીરેસ્તૈઃ શૃતં ઘૃતમ્| સર્વાન્ પ્રશમયત્યાશુ વિકારાન્ મૃત્તિકાકૃતાન્||૩૭||

Adhikarana pANDuroge mRuttikAje kesarAdi ghRutam (38) · Śloka 38

તદ્વત્કેસરયષ્ટ્યાહ્વપિપ્પલીક્ષીરશાડ્વલૈઃ| |૩૮|

Adhikarana pANDuroge mRuddheShaNaya vellAdiBAvitA mRut (38-39) · Śloka 39

| મૃદ્દ્વેષણાય તલ્લોલ્યે વિતરેદ્ભાવિતાં મૃદમ્||૩૮|| વેલ્લાગ્નિનિમ્બપ્રસવૈઃ પાઠયા મૂર્વયાઽથવા| |૩૯|

Adhikarana pANDuroge mRuddhedoShAnunugamAdBeShajam (39) · Śloka 39

| મૃદ્ભેદભિન્નદોષાનુગમાદ્યોજ્યં ચ ભેષજમ્||૩૯||

Adhikarana pANDuroge kAmalAyAM pittaghnam (40) · Śloka 40

કામલાયાં તુ પિત્તઘ્નં પાણ્ડુરોગાવિરોધિ યત્| |૪૦|

Adhikarana pANDuroge pathyAghRutam (40-41) · Śloka 41

| પથ્યાશતરસે પથ્યાવૃન્તાર્ધશતકલ્કિતઃ||૪૦|| પ્રસ્થઃ સિદ્ધો ઘૃતાદ્ગુલ્મકામલાપાણ્ડુરોગનુત્| |૪૧|

Adhikarana pANDuroge AragvadhayogaH (41-42) · Śloka 42

| આરગ્વધં રસેનેક્ષોર્વિદાર્યામલકસ્ય વા||૪૧|| સત્ર્યૂષણં બિલ્વમાત્રં પાયયેત્કામલાપહમ્| |૪૨|

Adhikarana pANDuroge dantIkalkaH pANDuroge dravantIcUrNam (42-43) · Śloka 43

| પિબેન્નિકુમ્ભકલ્કં વા દ્વિગુડં શીતવારિણા||૪૨|| કુમ્ભસ્ય ચૂર્ણં સક્ષૌદ્રં ત્રૈફલેન રસેન વા| |૪૩|

Adhikarana pANDuroge triPalAdirasaH (43-44) · Śloka 44

| ત્રિફલાયા ગુડૂચ્યા વા દાર્વ્યા નિમ્બસ્ય વા રસમ્||૪૩|| પ્રાતઃ પ્રાતર્મધુયુતં કામલાર્તાય યોજયેત્| |૪૪|

Adhikarana pANDuroge nishAdya~jjanam (44) · Śloka 44

| નિશાગૈરિકધાત્રીભિઃ કામલાપહમઞ્જનમ્||૪૪||

Adhikarana pANDuroge tilapiShTaniBemale kaPaharam (45) · Śloka 45

તિલપિષ્ટનિભં યસ્તુ કામલાવાન્ સૃજેન્મલમ્| કફરુદ્ધપથં તસ્ય પિત્તં કફહરૈર્જયેત્||૪૫||

Adhikarana pANDuroge shAkhAshrayakAraNaM li~ggacikitsA ca (46-52) · Śloka 52

રૂક્ષશીતગુરુસ્વાદુવ્યાયામબલનિગ્રહૈઃ| કફસમ્મૂર્ચ્છિતો વાયુર્યદા પિત્તં બહિઃ ક્ષિપેત્||૪૬|| હારિદ્રનેત્રમૂત્રત્વક્ઽઽશ્વેતવર્ચસ્તદા નરઃ| ભવેત્સાટોપવિષ્ટમ્ભો ગુરુણા હૃદયેન ચ||૪૭|| દૌર્બલ્યાલ્પાગ્નિપાર્શ્વાર્તિહિધ્માશ્વાસારુચિજ્વરૈઃ| ક્રમેણાલ્પેઽનુષજ્યેત પિત્તે શાખાસમાશ્રિતે||૪૮|| રસૈસ્તં રૂક્ષકટ્વમલિઃ શિખિતિત્તિરિદક્ષજૈઃ| શુષ્કમૂલકજૈર્યૂષૈઃ કુલત્થોત્થૈશ્ચ ભોજયેત્||૪૯|| ભૃશામ્લતીક્ષ્ણકટુકલવણોષ્ણં ચ શસ્યતે| સબીજપૂરકરસં લિહ્યાદ્વ્યોષં તથાઽઽશયમ્||૫૦|| સ્વં પિત્તમેતિ તેનાસ્ય શકૃદપ્યનુરજ્યતે| વાયુશ્ચ યાતિ પ્રશમં સહાટોપાદ્યુપદ્રવૈઃ||૫૧|| નિવૃત્તોપદ્રવસ્યાસ્ય કાર્યઃ કામલિકો વિધિઃ| |૫૨|

Adhikarana kumBakamalAyAM shilAjatu kumBa mAkShikadhAtuH suvarNaM vA (52-53) · Śloka 53

| ગોમૂત્રેણ પિબેત્કુમ્ભકામલાયાં શિલાજતુ||૫૨|| માસં માક્ષિકધાતું વા કિટ્ટં વાઽથ હિરણ્યજમ્| |૫૩|

Adhikarana halImake guDucIghRutena snehanam halItato trivRutayA viretayA virecatam halIvirikte madhuraM vAtapittandhaM cAdyAt halIdrAkShAleho madhuradhRutAni halIyApanAH kShIrabastayo sAnuvAsanAH halI agnivRuddhaye mArddhIkAriShTayogAH halIaBayAlehAdi sarvaM yathAdoShabalam (53-57) · Śloka 57

| ગુડૂચીસ્વરસક્ષીરસાધિતેન હલીમકી||૫૩|| મહિષીહવિષા સ્નિગ્ધઃ પિબેદ્ધાત્રીરસેન તુ| ત્રિવૃતાં તદ્વિરિક્તોઽદ્યાત્સ્વાદુ પિત્તાનિલાપહમ્||૫૪|| દ્રાક્ષાલેહં ચ પૂર્વોક્તં સર્પીંષિ મધુરાણિ ચ| યાપનાન્ ક્ષીરબસ્તીંશ્ચ શીલયેત્સાનુવાસનાન્||૫૫|| માર્દ્વીકારિષ્ટયોગાંશ્ચ પિબેદ્યુક્ત્યાઽગ્નિવૃદ્ધયે| કાસિકં ચાભયાલેહં પિપ્પલીં મધુકં બલામ્||૫૬|| પયસા ચ પ્રયુઞ્જીત યથા દોષં યથા બલમ્| |૫૭|

Adhikarana pANDurogeShu shophoktashca kriyAkramaH (16) · Śloka 16

| પાણ્ડુરોગેષુ કુશલઃ શોફોક્તં ચ ક્રિયાક્રમમ્||૫૭|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને પાણ્ડુરોગચિકિત્સિતં નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ||૧૬||